ilÄ

'X^m'^-m''rm'

ra^

^^■j:;

^■'■m

'9^r».

:»*»****:» ^«"

m^m

^r;«:

*1*

:^*;*^:*v.-¥i',»::Ä

r»'

^j^-*"»^.

M^M^^»,

..^.

1

^'^

^«^

CA

i^*i

''^Mk^M^^^IiEI^

^*^^'^^

HK^niBÜBMlPSHPlK

b _

JP M^lSfe^'-^-lfe.^.

^ ^ ^--^^^ ^^^

1^

Big

<i

^PC^

::m

'^•^

'm"

' 1

...- '^..is^r» .:».,■«

'?&M-J:«i*;*;:»;*:«

»r:«K-"fe

j|> ; -i

«•::-»

^■:;^^m,,w:^mi:m

^#^«,.^w.JK^ii>:.3ir*:':j

.».„*

•Äl*p%:^Ä*i:^

v^

SGßcimar. |)of=S5ucöbruiIc«i.

$Ql)icr bon föc'Otübcr iaiHin in ^PfuÜtngcu (aßürücm'Oevö)

D. MiUtiw üutljci:^

C i f d^ r c b e n

1531-4^

fünfter Ban6

Cifd?rcö*>n aus 6cn jaljron 1540— 1544

2J 0 r tu 0 r t

f rojift Jtataerau f.

er erftc SSaiib Unfrei 5tu§gaBe, ber natf) bem ^^Ib[d)luffc be» traurigen ßriegeS tnicber anS !Cid)t tritt, mu^ 3»slei(f) bic llnnbc hingen öon einem nn|erorbentlidj jdjtoeren unb anf§ ticffte fcdmer^lictjen ä>erlnfte, ber im§ betroffen ^at: ber ßrfte S3orfitjenbe unfrer Älonninffion , ber &ci). £Ber= tonftftorialrat 5]3rofeffor D. ©uftat) .^fatoerau, 5|>rop[t Don 6t. ^45etri in aSerlin, ift am 1. Sje^embcr 1918 öon un§ gegangen. Ratten fc^on bie Sc^iüicrig!eiten ber ßriegyernä^rung feine !örper= lidje SBiberftanbSfii^igleit öerminbert, fo liefe ber tiefe ©djmerj um einen 6o^n, ber in le^ter ©tunbe be§ JIriegeS in ^(uSüftung feiner geiftlidjen 3^ätig= feit am (^elbaltar öou einer 6)ranate bal)ingerafft lüurbe, foloie um gefallene, Wü^enbe (Sn!el bie Ä^räfte noc^ lueiter fic§ üerjetiren. ©o erlag ber @ef(|Juäd)te rafd) bem legten ^ran!()eit§anfturme, anä) eine§ jener ftiKen Opfer biefe« ßriegeö, bereu lüir fo öiele ju BeHagen Ijaben. 6r braudjte nidjt mel)r ^u erlel)eu, bafs bie ftiüe ^^^ropftei in ber S3rüberftrafee, ieneS ber tätigen 9Jtenfd)en= liebe cbenfo tnie ber unermiiblic^en loiffenfc^aftlidjen gorfi^ung geinei^te §eim, mit ^^Jtafd)inengetoe^ren befe^t, ^um ©i|e eine§ mititärifd)en StaBeä gemadjt inerben mufete, unb ha^ Bis in bie fpöten Stunben be§ (5l)riftabenb§ t)inein öon ^ier auö bie unfeligen, blutigen .Qömpfe um 6(^lofj unb ^Tfarftatt geleitet tüurben. ^n unferem .Greife aBer ift burd^ feinen Heimgang eine Süd'e geriffen, bie luir ^ur 3eit nic^t ^u fc^liefeen tiermögen.

Seit öierunbbreifeig ^sa^v-en Wax (Se^eimrat ^alyerau mit Unfrer ^ilu§gabe auf§ innigfte öer!nüpft. ©i^on 1884 al§ 5Jiitarbeitcr in bie 9?eba!tion ber ^ilu§= gäbe berufen, iibernal)nt er nadj bem Slbgange Oon ®el)eimrat äßeife 1905 al§ iiltefteS ^Utglieb junäc^ft hcn fteKljertretenben, bann Don 5lnfang 190G an ben enbgültigen ä^orfi^ ber ^ommiffion, bereu ©efdjäfte er ^uerft Don S3re§lau au§ leitete, bi§ feine S3erufung in ben €berlird;enrat unb al§ ^propft mi 6t. ^^etri

VI 'i^orinoit.

it)n liios nadi '-i^crlin fiilivli'. ;\h bicfer Iniu^cu :\c\i l)nt ber UH'rWiifjcne tvot? [tar!|tcr Übcvlaituiui mit jalilvciiijeii nnbcrcii UnTutvaciifjättcii fidj uiiDcrflänflliÄK U^crbicitftc um lliiiic Vliioanbc ciUunkii. ?lii Unc t)iclou 6djtmcnö!citen, \m fic bei einem )o lueitliei\\liicifltcii unb über \o bicie 3qI)ic [idj cr[trcc!cnben llntcinel)men nicinnl'^ fel)lcii, l)at er mit leidster imb borf) fitfjcrer .s;paub iinö t>üvbei[teuern l)clfen, Uieiin bei bcm [teti^ Riadjfenbeu llmfnncic be§ Unternet)mcuy bie ^mittel 311 beriogeii bruliteii, ober \mm\ c6 flalt, ^JJJcinuufläberfc^iebentjeiteu bei- lUitiubcitev uiitei l)LU)ereii 0)c[id)töpmiften luicbcv nu§5uglcid)cu! Hub luic cv bev iinevmüblidje '^^ül•iit!ellbc ber Mommiffioii Unir, \o ftanb er ebcnfo un= evmiiblid) in hcn ^)icil)en bev ^Diitmbciter. ''Md) feiiiem (Eintritt in bie 9ieba!tiou tvni^cn ber brittc (ISSä) nnb ber biertc (18S»;), ferner ber nd)te ä3anb (1889) biejer 3uiammen mit '}l'\t. lUüUer - - Ai'nlueranö 'JtQmcn. 5J[udj mä) ber Übernal)me ber \.'eitun9 ber ^^hb^flabc bnrd) ^|Uofeffor 'l^ietfdj l)Qt er eine aieit)e lion C^in^clitücfcn in bcrjdjiebenen il^inben (bgl. S5b. i). 12. 26. 28. 50) ge» liefert. ^JJiit nie oerfagenbcm 'M\\tn nnb fteter §ilf3Bereitfdjaft ^at er fort=^ bnnernb oE ben 3aI)Ueidjen , an3 ben .^reifen ber ^JHtnrlJeiter an i^n Ijeron^ tretenben gclegcntlidjen ^^Infragcn, 'JJieinunge'n unb äßünfdjen 'Mai unb ^förberung 3utcil tueiben laffcn.

l'iit befonberer ßieOe l)at er Don IHnfang an ^^rofeffor ^ro!er§ ?lu§gaBe ber lifdjreben begleitet, Ijiei^u aüe iiorrcttnrbogen mitgelejen, and) unmiter= brodjen .U>crioeifnngen unb "Jtadjtrüge beigebrndjt, unb nun ftettcn Inir gerabe einem 2?anbe ber 2ifd}reben bie Atunbe boran, baf] feine getreue §onb nidjt mel)r am 2Ber!e ift!

2ll§ fein eigen[te§ ©ebiet ()atte ßaJüerau fid) bie .S^erauägabe bon Sut^er§ Briefen für llnfre ^lusgabc augerje^en. SSorftufe hierfür jottte bie 2öetter= fü^rung ber ©nberf^fc^en XHu§gabe bieneu. i^aft ift bicfe ?(u§gabe bollenbet, '4>rofeffor j}lemming=5pforta, ber .^otüerau Bisher fdjon babei uuterftü|te, tüirb fie bemnäc^ft gum lUbfd^lu^ bringen. Ununterbrod)en oBer tüarb in= 3linf(^en bon Äi-alucrau für ben gefamten S3riefuie(5§fel Sut^er§ ioeitergeforfdjt (bgl. befonber» ben 'i(uffa| „2)ie ^emüf)ungen im 1(3., 17. unb 18. 3at)i*= f)unbert, Sut^crS 53riefe ^eraug^ugeben unb 3U fammeln". ßuttierftubien, Mtic^rift Unfrer 5tu§gabe 1917 <S. 1 ff.). glücfte i()m, neue SSriefe äu cntbeden, unb rci(^e§ 'lltaterial 3U neuer y^orfdjung fjerbeijutragen. S)ie Seiten feine! .öanbejemplarey ber 16 Sönbe ber 6nber§fc^en ?lu§gobe fiub bcberft mit Inii^ligen Eintragungen, 2;ejtbefferungen, (Srgänjungen, tüelc^e atte bann Unfrer ^lu^gabe augute tommen fottten. Saut 9iad)Iapeftintmung h)irb att bie§ IHateriat fpäter Eigentum ber 2ut!^erI)aEe 3U äßittenBerg 3unä(^ft bem neuen ^Bearbeiter ber Sut^erBriefe für llnfre 5lu§gabe jur S5er= fügung ftef)en, al§ folc^en Begrüben tüir, noc^ bon ^alüerau in§ 5luge gefönt, ^rofeffor D.Dr. Otto (5Iemen=3iyttfau. 60 reid^en fic^ %oh unb Seben bie .•panb, unb inenu auä) ie^t ein anberer 5tame al§ ber Äalüerau§ aU §erQU§= geBer auf ben S^lättern ber 5(uBga6e ber Sutf)erBriefe Bei un§ [tet)en löirb, fo

lucrben h)ir nidjt Ucvgeffen, ha^ ein fefter ©runb bo^u noc^ bon ^a in et' au gelegt tüarb, Unb [o nehmen loif benn ^ter bon ßaluetauS ^^ei;fönM;!eit tiauenib ^Ibfd^ieb, möge bte tüotme 33egei[terung für Unfxe 2(u§gabe unb bie felbftlofe Sieue bex 5lr6eit, iüie fie ben eutfd^lafenen ^Mfter befeelten, aud; tueiterl^in unter un§ leBenbig Bleiben!

S5on bem ^enfdjen Kölner au 3U reben, ift ^ter nidjt ber Dtt, oBec bie äßätme ber ©mpfinbung, mit Inelc^er tuir be§ tötigen 5^or[i|enben, fotoie beg meitou§[(^auenben, tiefbringenben ©ele'^rten gebenden, mag h)enigften§ anbeuten, lt)a§ Äaiüerou un§ auci§ al§ 5[Renjd) getoefen ift.

Mt bem öorliegenben 2^tfd§rebenBanbe fd^lie^t ber Dotierte bei* 9(iet!§e oB. S)ei- fei^ftc, bev Sd^lupanb, iuirb in feiner erften §älfte ben %tii ber 2if(j§= reben Beenben, ein Üiegifter ber 2;ej:tanfänge unb fc^lie^lic^ ein @efamtin^alt§= t)er3eid)ni§ aEer 2^ifc§rebenBcinbe loirb folgen unb bamit tüirb bann al§ ßrfte bie ?lBteilung Xifc^reben, bie britte ber öier ^2lBteilungen Unfrer 5(u§gaBe, aBgefc^loffen fein. S)ie Einlage be§ öorliegenben ^anbe§ Bietet ^u S5emer!ungen leinen 5ln= la^, ben Xejt ^at in getüo^nter äßeife lüieber ^cofeffor D. Dr. grnft ^ro!er, 2)ire!tor ber Seip^iger ©tobtbiBliot^e!, Beforgt, unter 5!Jiittt)ir!ung üon @e= l^eimrat ^^rofeffor D. Dr. D§!ar Brenner =äöür3Bnrg, tüeld§ le^terer jum ©c^lu^ noc§ p'^ilologifc^e 5lnmer!ungen unb fortlaufenbe äßorterflörungen 3um ganjen SSanbe geliefert ^at.

5Jlöge biefer S9onb eine neue iyrieben§tötig!eit einleiten, tüeld^e bie 5lu§- gaBe gum glüdlid^en ßnbe füljrt.

S5rc§lou, 3tprtl 1919.

StttjflU.

Seite

Jöovluort. ^011 i?ai-l S)refd)er V

(Einleitungen. 5i)on (5^. ,$?rofer XI

(Einleitung <5um 3lnl)ang ^um 10. IHbic^nitt: 2;i)cl)veben aus beni ,Sal)ic

1540, bie nja"^rld)eintidj nid}t Don 9Jktl)c[ins nad3gefd)rieben finb XI (Einleituncj in ben 11. '^(bid)nitt: ^afpar .^^eijbcnreidj» ^Jiad)idjriften

aug beu ^a^xin 1542 unb 1543 XXII

(Einleitung ^um 3tnl}ang ^um 11. 5l6fd}nitt: 2ifc^iebeu auö ber .danb=

fd^xift Gim. 937 \ . XXX

(Einleitung in ben 12. 3l6ld)nitt: .s^oieronljnuiö 33cfo(bs> 9iad)id}riften

au§ bem Satjie 1544 XXXII

(Einleitung in ben 13.5lbid)nitt: xifc^reben au§ berJpQnbfdjiiftGIm. 943 XXXIll

(Einleitung in ben 14.2lt)icbnitt: 2ifd)reben aus ber^^anbidjiiftClm.Oog XXXV (Einleitung in ben 15. 9lbfd)nitt: 3:iid)reben an§ ben '^anbfdjriften Bav.

unb Oben XXXV

Einleitung in ben 16.5l6id;nitt: )tijd)rebeii au§bevi^')anbid)i-iftLulli.-Mel. XXXVI

Einleitung in ben 17.^:'(b|c^nitt:2ifd)reben aus bei- -&anbid)riit Wolf. 3232 XXXVIl Einleitung in ben 18. 5?l6fd)nitt: lifd^reben au§ (^eorg Otinerä -"panb^

fdiriftenbänben XXXVIII

Einleitung in ben 19. 5(bfd)nitt: lifc^reben aus Slnton l'mtterbadje

Sammlung B XL

^ei'te. .\perau5gegebcn bon E. Ävofer 1

gortje^ung be§ 10.3tbid)nittg : Dtad)fd)viften öon 3ol)anne5 9,Uat'|cfiu§1540 1 IHnl^ang jum lO.Slbfd^nitt: 2ijd)reben aus bem ^aljvc 1540, bie \vüi)x=

fc^einlic^ nic^t üon 9)latl)efiu§ nadjgejdjriebcn finb tj5

11. 2lb|c§nitt: Äafpar .^^X'DbenreidjS ^Jtad)ic^viftcn aus ben Saljien 1542

unb 1543 115

^ilnt)anö jum 11. mfc^nitt: Siidjreben au§ ber ^anbfdfiritt Glm. 937 275

12. Slbfc^nitt: .V)ieronl)mu§ ^efolb§ Tiac^fcfiriften au§ bem ^af)Xi 1544 297

13. Vlbfc^nitt: 2:iid;rcbcu au§ ber >!panbfc^vijt Glm. 943 .... 315

,^lll)(lll.

1-r Vlbfdjnitt: lifcfjvi'beii nii<S bev .\>aitbfil)nft Clin. OH«) . . .

II). VUifd)inU: iifd)Vi"bcii a\i<i bcii .)>rtiibfd)viflcii I3av. iiiib oben,

n*). Vlbjdinitt: lifdivcbcn awi bev Manbfdjvift Luth.-Mcl. . . .

17. Vlbfd)iiitt: Iifd)irbeii ani bev .^imibfdjvift Wolf. 3282 . . .

18. 'Jlbfdjuitt: lifdjvebeii (\\\6 ©covg Üfövcvg Jpaiibfdjvifteiibänben .

li». '^lbfd)iiitt: Iifd)vebeii nu>J 3lntoii \?nittev(md}iJ Samniliing 0. .

'l'ljilüloQiidje ';'liimevfunijen 311111 leite bev lifdjvebeii. 'l^on D. 33veiMiev

343

055 371 ;]91 403 425

702

^Ungang sinn lo. ^Cüfiljnitt.

^Ifd^ireöen m^ öeiii %ü^tt 1540, öle luaötfcöeinlirtj nirfjt Uan JUatljefiu^t nacgöefiftuieüen finö.

®ev 9Int)ang 311m 10. ?tb)d}uitt öcveinigt 34 Jifdjreben niig ber Jpaiibfdjvift Ror, Bos. q. 24 ^ 25 Oteben au§ bev A^mubidjvift Mem. iiiib 3 Oiebeu auö bev gebiucfteu ©ammlung B.

Site bei ^nnbfdjrift Ror. Bos. q. 24"^ entnommeneu diehtn ftet)n in ^luei ©ruppen Beieinaubev. S)ie exfte ®tuppe umfaßt ^tr. 5342 biä ^Jir. 5354, alfo 13 hieben, unb reidfit in bem 1. .^albbanb öon Ror. Bos. q. 24' öon ^iaü 149'' bis 154; fg folgen bann nod; G öereinjelte 8tücfe, unfre 9h", 5355 bi§ 5lr. 5360, auf ben blättern Ror. Bos. q. 24 ^ 166 ^ 167, 171 unb 171 ^ S)ie ^meite öruppe umfaßt ^r. 5361 bi§ 9tr. 5375, alfo 15 Stüde, unb xdd)t in bem 2. ^alb- banh öon Ror. Bos. q. 24« öon 23latt 377 bi§ 383.

j^ür bie evfte (Sruppe ift d§arafteri[tifd| , ba^ [ie in bev .^anbfdjrift Ror. Bos. q. 24« unb me'^r ober tttenigei übereinftimmenb in ben öier ^$arallel{)anb= ft^riften^ Goth. B. 168, Wolf. 3230, Lulh.-Mel. unb Dink. mitten atuifdien ben 9teben [te'^t, bie ^htl^efinä im Qa^re 1540 an ßut^erg Xifi^e na(^gefc§rie6en ^at, unb 3tt)ai- finb biefe 13 9teben unmittelbar hinter unfrer 9h-. 5106 eingefd)oben^ bem legten Stüd, ba§ ßutfjer am 19. ^uni 1540 öor feiner üieife nad^ SBeimar gefproc^en l^at. S)a§ näd^fte ©tüd in ber 9)tat]§efifd3en (Sammlung, 3lx. 5107 öom 2. ^Jluguft 1540: Post reversum Lutherum 9Jlontag post Vincula Petri 1540. Ad historiam Doctoris, fel)lt in Ror. Bos. q. 24^ unb in ben 5|3arallel^anbfd)riften, hie erft mit 9ir. 5109 bie 5lbfd)rift au§ ber ^Oflattjefifc^en Sammlung öon 1540 tnieber aufnelimen, aber gerabe an biefer ©teHe ift in Ror. Bos. q. 24' unb in ben 5Parallel= ■^aubfc^riften bie bei 90^ot^efiu§ fe^lenbe ©ruppe ber 13 Steben öon 9h. 5342 bi§ 9ir. 5354 eingefd)oben.

Überblidt man ben i^n'^alt biefer Sieben, fo ift befonberä auffäüig, ha^ fie fämttic^ autobiograpl)ifc^en 3fn^alt§ finb : ßuf^er eraä'^lt öon feinen erften J?ämpfen, alterbingS in fe|r fprung'^after äöeife, inbem er mit bem Oteic^ätoge 3U 2öcrm§ beginnt (9h. 5342), bann auf ben S^efenfheit (9h-. 5343), feine Stomreife (9lr. 5344), 10 auf feine ©tubienscit (9lr. 5346) aurüdgreift unb nac^ ber ©raä^tung ber 5ßer=

>) Söergl. 93b. 2, XIV mh Slrd^iü für gtefotmotiouigefctj. 5 (1908), 340 ff. ') »erQl. «Bb. 4, XXXV ff. ') Söergt. »b. 4, XXXV ^nm. 2.

\II l^iiilfttiiiii;^.

lliiiiMuiUjcii mit Cirtjctan in Vlufl(jlnivrt v'-Kv. 'toi':)) iiücl)iiial§ Uüii beiii Oicic^Stafl in aöoviiKv iiiib iciuci 0)cfaiuKiiiil)'ift 'Hif ^fv ^BartbuiQ tunidjlct ('Jiv. nS.JOff.)- 23eiüif= |ict)tiat man fcvncv, boft bo* fnv.K Stürf 'Jiv. r)lÜ7 üom 2. Vlnflnft 1510, baö in llor. Ilos. i|. lil' fcl)lt, nnb bov lam.V' :i^ciid)t 'Jtv. 5312, bcv in bev 'JJlatljclifd^on «rammlunn fclilt, bcnfelbcn ^<^n\]aU l)abcn, \o unvb man ]\i bcv 'inninutnng gcbvängt, "■Jlv. 5107 nnb Tix. 5312 joicn nvipvünglicljc 'iHuallelcn, unb bicfc :i)cvnintuii9 iuivb faft ,<nv Öcuuftl)eit babnvd), \>a)i tuiv unter ben nddjftcn Stürfcn in ^Jlr. 5123 nnb 'Hx. 531S unvflid) ]\vti urfpvünglid)c "iHivallelen uom 7. Vfugnft 1540 öov un§ liabcn. ^Tafe abcv aud) bic in "Jiv. 5343if. folscnben autobioövapf)ifdjen (Si^^äljlungen l'ntlKvo nid)t ctuui an'> einer anbern ,^)Cit ftanunen, iLMibcin benifelben 5(bcnb tuie ''ilx. 5342 ,^njntiHMJen finb, bafür baben unr einen eigenartigen iBelueiä in einer bvitten nrlpriinglid)en |>arallele, nnfrer '.Hr. 5375'', wo ber iiBerid^terftatter bie iprnngbafte (vrjäljlnng ^^'nttjevö luillig niifeucrftanben unb bie '-JJer^anbtungen in ','lngebnrg, bcn '1ieid}otag \\i SBovinc^ unb Vutljers' (sjefangenfef^aft auf ber äöartburg in ber munberlidiiten aöeife burdicinanbergemorfen l)at; ber töricfjte Se^t üdu 'Jiv. 5375'' lä^t fidj nur burdj bie i'lnnal^nie erflaren, ba)] ber ^'eridjterftatter bie in \'ir. 5342 ff. iion einem anbern liidjgenojfen üert^öltnismajiig gut unebergegebenen tniöblungen !L^ntl)erÄ nidjt gleid) nadjgeidjrieben, fonbern erft fpäter au^ beut @e= bäd}tnis nicbergcfdjriebcn Ijat nnb babei Pon feiner (Erinnerung übel im Stid; ge= loffen inorben ift. 'Iiun ift aber ^Ix. 5375'' ficfjertid) eine urfprüngticfje ^^arallete ju ^»ir. 5107, bcnn in bciben ©tiiifen ftnbet fid; übereinftinimenb bie fonft nur nvd) bei 'D3latt)cfin5 in feinen Ihitfjerl^iftüricn Seite 56 uorfommenbe irrige 'v^lngobe, Siefingen« i^nrg Ijobe ben "Jiamen '|N0ct5berg getragen, unb ba aud) Tu. 5342 unb ''ilx. 5107 nrfprünglidje ^-^HU-aÜelen finb, fo i)aUn rair über ihitljerg för^ä^Iung bom 2. Singuft 1540 üier üerfcf)iebene XHuf^eidjnungen: ^Jtv. 5107 bon 5)kt§efxu§ unb "Jir. 5342", 5342'' unb 5375'' Pon ungenannten ^Jiännern.

^Jlud) baö le^te Stüd biefer fleinen (Gruppe, '>)lx. 5354, ift in ben Sommer bcö 3al)re5 1540 ^u batieren. O^on bem ^nbcn miäjad auS ^fofen'^ er^äl^U ^Ulatl)eftu5 ebenfüüs in feineu !eut^crl)iftorieu Seite 343 f. Ser mann mar uad) äöitteuberg gcfommen, um fid) ba taufen ^u (äffen, unb berief fid) bei Sut^er auf gjiat^efius, obgteid^ biefer nid)t Diel meljr Pon i^m üju^te, a(§ ha^ er ein poarmal in 3üac^im5tl)at bie i^irdje bcfud)t Ijatte unb einmal im ©aftljof Pon einem ©rafeii über bie Ireppe getuorfcn toorben mar. Iroljbem bradjtc 5Jiatl}efiuS ben Suben an Vut^ers lifd). Sa 5Jlat(}eftug nur üou Einfang mai Bi§ in ben ^3iobemBer 1540 ÜJut^ers Xifdjgenoffe gemefcn ift '^ fo mufe bic erjäfitung Pon Wid)ael ^ubcn unb feinem «efucf) in äBittenberg in bicfe Seit faEeu. äBa^rfc^einlic^ ift aud) biefe§ Stürf in bie elften Sage bc§ 3{uguft 1540 ju batieren, bcnn erft uai^ TiX. 5354 folgen in Ror. ßos. q. 24^ unb ebeufo in ben Pier ^|^arane(f)aubfi^rifteu bie üou 3nat§efiu5 im VHuguft 1540 nacbgefc^riebeneu Üteben.

2a biefe ©luppe Pon 13 5)feben in ber Seipatger ^anbfc^rift Math. L. fel)lt, fo gel)t i^re Tiad)fd}rift moljt uic^t auf. 5Jtat^efiu§ aurüd. hieben 53lat^efiu§ Ijabeu auc^ 6o.rbatu5 unb ^llagiftcr ^^Uato 1540 aumeiten an Sut^erS Slif^e nac^gefdjrieben, abn 6orbQtu§ fommt für biefe Ofeben nidjt einftüc^ in grage ^ benn er pfiegt gan^

') Sut^eti Ic^te SBotte in ^Jit. 5354: Hie ludaeus est ex Bösen finb lDof)[ ein 2Boi-t= Ipiel: :öoicn = m\m. -) ^evgt. ^Sb. 4, XXVllI. ^) %ud) ©eotg atörer, bet biefe

m\l]an ,vim 10. '3lbf(I)iiitt. XII f

Qnber§ iind^^ufd^feibcn, unb mit ^Jlagifter %^la\o ift lualjifdjeiniicf) bei' tövidjtc %c^t öDit 5iv. 5375^ tu 5?ei-Binbiing ,511 bringen, äßir fönneu nlfo beu 'Oiamen be§ 9tad)fd)reiber§ ni($t nad)n3eiien nnb muffen ini§ bnmit begnügen, biefe gffeben tu btc ei'ften 2:Qge bc§ 9(uguft 1540 batiext ju fjaften.

Sie fe($§ berein^elten ©lüde m*. 5355 6i§ 5h-. 5360 ^ laffen fici^ meber einer beftimmten 3eit nod) einem fieftimmten Ohdifi^reiber ,^utoeifen.

3)ie jUjeite ©rnp^je üon 9f{eben be§ ^af|re§ 1540 in ber .s^ianbfdjvift lloi-. l!os. q. 24' feeginnt mit Dubletten 3U amei ©tüden ber erften ©ruppe, Dir. 5344 unb 5345; aud) nac^ 9h. 5363 fielen atoei Dubletten ju 9{r. 5357 unb m*. 5346 unb mä) ^r. 5370 nod^ eine Dublette ju Dir. 5353 ber erften ®ruppe. ©rft nad)= tTägli($ fiat Ütörer biefe Dubletten bemerft unb am 9?anbe be§ 2. .^albbonbS Don Ror. Bos. q. 24® auf bie entfprec^enben Blätter be§ 1. önlbboubg üertüicfen. Sc§on bur($ biefe S)ubtetten ftefien beibe ©ruppen in einer getüiffen SSe^iefiung ^ueinanber, aber aud) im Sn^alt ähneln bie hieben ber ^toeiten ©ruppe benen ber erften, ba fic ebenfalls autobiograpljifdjen :3nf)altö finb unb Don Suf^er öfter in ber 3. ^^^erfoii er,aä't)ten. äßaljrfi^einlid^ finb fie tion bemfelben S^ifc^genoffen nad)gefd)rieben, bem föir bie 9leben ber erften ©ruppe berban!en. S)a^ fic ebenfo(l§ bem ^a^x^ 1540 ange'^öreu, ge'^t an% folgenben ^^un!tcn '^erbor: Dh. 5365 ber^eidjuet ben i^et§, mit bem ^nielani^tfion am 11. ^mni 1540 trönenben luge§ au§ 3Bittenberg f(^ieb, um nad) .g)agenau ju jie'^en; in ben Don Mat^efiu§ uad)gefd^ricbenen 9ieben ftefjt er unter m-. 5058 (öergl. 9h. 5062) an ber ri(^tigcu 3eittid)en Stette, in unfrer 9h-, 5365 n)irb er bereit? al§ notus be^eii^net. (Verner ift fix. 5366 eine urfprüng= lic^e ^:]3araIIele ju 9h. 5097 au§ ben 2:agen jtoifd^en bem 11. unb bem 19. ^mi 1540, unb 9h. 5368 Hom 14. ?luguft 1540 ift eine urfprünglid^c ^:parallete jn 9h-. 5147. 3luf ben ^^Pfingfttag ift 9h-. 5372 batiert. S)iefc ©tüde fte^cn alfo ui($t me'^r in ber riditigen 3eitti($en ?^o(ge, aber in§ ^sa^x 1540 ge()ören fic mo'^t fämtlic^. S)enn bie 3ßorte, bie Sut^er in 9h-. 5371 unter bem ^Birnbaum im Apofc be§ ©d)n:)araen ^(ofterS fprii^t, tnerben Hon DJlaf^efiuS in feinen eutT}er!)iftorien (Seite 23 f. auSbrüdlic^ in bie ^eit feine§ eigenen 9tufent!)alt§ im ©dimaraen Iftoftev, atfo in§ ^af)x 1540 bertegt; ebenfo T)at 9lkt^efiu§ nad) feinem 53erid)te in ben i^ut^iei-'^iftorien ©eitc 20 Sut^crS klagen in 9h-. 5375 barüber ge!annt, baf? er nod) al§ Magifter im (Erfurter Älofter ben Ibort ^u fegen unb anbere niebere 2)ieufte ju berric^ten "^otte, unb fi^Iie^tid) Ijat 9Jlat§efiu§ nad) ben ßut()ert)iftDrien «Seite 383 f. burd) eine ?^-rage bie 35erantaffung ,5" I^uf^er? ©raal^tung bon feiner 5?ergiftung in 9ir. 5370 gegeben, unb bie ©raä'^hiug in ben ßut^er'^iftorien ftimmt mit 9h-. 5370 fogar in ©injel'^eiten be§ 9lu§brud§ überein, fo ba'^ tüir anne't)mcit muffen, Dikf^efin^ t)abe eine 9lbf($rift biefer ©tüde in feiner 3:ifd}i;ebenfammhing gehabt. 9Jtan bead)te auc^ in 9lr. 5368 bie SBorte: currum plenum carbonum et instrumentorum, ut, si opus esset, in itinere me calefacerent, unb bie SBorte in ben Sittr)er'5iftürien Seite 257: „ein ganzen föagen bot Snfhuineut bnb fofcu, bamit mon in unter= megen pec^ctn bnb ermermen fönbte".

fRcben überliefert T}Qt, fann fic ni(^t fctbft noctjgeicfjttebcit ijalmi; ha?^ geT)t fif)on nit§ ben ^a{)U rci(i)cn 3)itbletteit ^crüor, btc et bei ber jlDcitcn ®ritVi)3c mit abgcfdjtiebcn Ijnt, oljitc c-3 ,vutäd)ft 31t bemerfen.

') aScrgt. 5J^b. 4, XXXVl 3lmn. 1 imb '.'>.

XIV e-iiilriliiiitv

*ibn bcr \?eii'',i(ifv.\;->anbjcfirift -Mein.. a\\<i bev \v\x bic 25 l^Kcbcii tum ^Jtv. 5375 •" bi-j "Hx. 5:175 ' cntnonimcii babcn, ai'lH'ii unv im fvitiU-f)cii ?lpV(uat eine genaue ;\itl)altoüborfid)t. W\t nur fd)on fvilliev ou<<(^cfiiljrt T}alien \ ift biefc .C^anbfd)vitt U'alnfdiciulirti mit lUai^ftev '^Unto in 'iU-vbinbnnc^ ,^n briiiQen, bod) i^ibt fie nn§ Uio^l nuv einen leil üon 'iUotO'S «5-ammlnni^ miebev, beim nuf bem 1. 33(ntt Don Mein. ftel)t vedit<> nntcn bie it^e,Kiil)nnnn: Fase. I. T. I. S)ie gnn.U' C^anbjd)!!?! I)at bem= u(\d) monii^fteno 2 iöitnbe nmfafjt, Don benen bev erfte Uiiebernm tuenigftenS ai\^ 2 .V>ffteii beftnnben liat. ']>\a[oi 6nmmhniii ijt alfo ,^ienilid) umfangveirf) geUiefen. Ter llmfani) allein bebingt fieilid) nod) iiid)t ben 9Bevt einer ©ammlnng.

iöei ben ^^lbfd)viften ano ben Sammlnngen anbvev lifdjgenoffen t)at ^|Uato .^uUH-ilen .^iemlid) leid)tfertig gearbeitet. ^Benn er in Mein. 128 r- ^h. 2156 nid^t ben Strang, fonbern ben Sforpiün feinen .(Topf Herbergen lä^t, um fc^bft nidjt gefc^cn ]\i iiunben-, fo liegt biefev tunnberlidjen i^erliiedjjlung wotjl nur ein Seje= fel^ler ^ugrunbe. 3öenn er aber bei ber Umarbeitung Don Stildfen, hu ^^Jlatl^efiug nad)geid)rieben bat, gar nidf)t bemerft, hci^ er auf UH'nigen ©citen gro^e 5lbf(f)nitte jineimal abfd)reibt •', fo ift ba§ boc^ nur burd) eine redit gro^c 9Id)tIofig!eit 3U crflären. llnb eine llnaufinerffamfeit, tuie fie unter ben Sifdigenoffen ein.^ig bafte'^t, l)at au* Jiutbcr^ (>r^äl)lnng über feine erfteit -Ääinpfe ba§ törid)te ©tüdf ^r. 5375 •^ gemacht. SBie in biefeni lert, fo l)evrfrf)t audf) in ben anbern Inerten, bte auf '4.Uato fetbft 'iurürfgel)en, bie bcutfc^e ©pracfie bor, unb tt)te in biefem ©tütf, fr« fcfteint er and) fonft mand)mat nirf)t gleirf) an Sut^erg Xifi^e nad)gefd)rieben, fon- bem evft nad)träglid) ^^'utfjerö äöorte aui ber drinnerung niebergefc^rieben 3U Ijaben. Tamit I)ängt gemife .^nfammen, ha^ er jumeiten Suf^erö Söorte nid)t fo hjieber^ gibt, mic btefer bon ]iä) unb feinen Griebntffen er^äfitt ^at, atfo in ber 1. 5perfon, fonbern bafe er über fiuf^er in ber 3. '^^erfon beridjtet. 9lug Slifd^reben Sut|er§ finb unter feiner fvebcr @efd)i(^ten unb ^tnelboten getuorben.

^^.Mato ift f(^on 1540 an Sutf)er§ 2ifd) ge!ommen* unb ift nod) 1542 in yut^ere Apaufe gen.iefen.'^ ©eine eigenen ''JJad)fd)riften fönnen alfo in berfc^iebene Sa'^re fallen. ?lu§ ben erften klagen be§ 9Iuguft 1540 ftammen bie ©tücfe 'nx. :)37.')-'' bis Tir. Ö375''. iHud) bie 6r,5ät)luug bon bem 9Jtorb bei eilenburg im Saläre 1539 in Ta. 5375'" lyirb in biefe 3eit ge^ciren, ebenfo bie in ber 5lnmer!ung 3U 9ir. 4930 abgebrucfte (Sr^äf)tung bon bem dl^ebrudi in Sitterfelb. ©benfo luirb bie Söiebergabe ber oon ^Jlaf^efin? er,^äpen ?Ine!boten'* auf§ ^a^r 1540 3urücf= gellen, qU 'DJIat^efiue unb Pato gemeinfam an Sutl)er§ Sifdje fafeen. Sei ben anbern ©tücfen unfcr§ ^^lnt)ang§ ift ireber fid)er, ba^ fie bon ^ato felbft nac^= gefd}rieben finb, nod) in tt3elc^e§ 3at)r fie ge^^orcn.

i^on ben 3 ©tücfen, bic in ber ©ammlung B. in§ ,3al)r 1540 batiert iuerbcn, finb ^nx. 5:]76 unb 5378 fatfd) batiert; nur bei 9tr. 5377 ift bog S)atum richtig.

aSir traben bie'^er abfid^tlid) bermieben, in unfern Einleitungen auf ben gefd)id)tlid)en SBert be§ Sn^altä ber 3:ifd)reben einjugel^en; tüenn tuir l)ier bodj einmal tun, fo gefc|iel)t es be§l)alb, ireil ©c^eel ' gerabe bie bon 9iörer überlieferten hieben biefe§ 2In^ang§ als unjuberläffig unb tüenig glaubttjürbig be5eid)net. ^^tm

') Söergl. SBb. 4, XLI. ^) Scrgl. unten ©. 105 2lnin. 2. •^) Sergl. 58b. 4, XXXIX. ♦) Sctgl. 23b. 4, XXVI. ^) ehtber§ 15, GO unb 64 2(nm. IG. ") Söergl. 33b. 4, XLI f.

') Otto Scheel, aJInxtin ßut^er. 1. S8b. (1916).

?(nTjntt(5 -sum 10. 3tbfd^jiitt. XV

fr^ävffteit trcnbct \iä) ©djcel ßcgcu btc 2tfd)reben, tu bcneu eitt^er Berichtet, ev Xjobt Ql§ 33nffalaurcu§ in Erfurt im mta Don 20 ^aljxtn .juni cvftemital eine üolt- ftnnbigc 93iBel in ber .s>Qnb geljabt, nnb aluar in bcr Unibci-fitätöbibliot^ef. S)a§ fei unölaubtüürbig, urteilt ©d^eeP; ficlerlirf) ^abe £utf)cr bic Sibel jc^on in ^JJagbe^ bürg ober iuenigfteng in @ifennd£) kennengelernt.

eine begonnene ^ritif rtirb 3unäd)[t bic üerfd^iebencn Überlieferungen prüfen.

3)er crfte 33eridjt liegt bei ä?eit ©ietricf) in nnfrer 9ir. 116 üor, au§ bein 'JiDüember 1531: Puer aliquando incidit in bibliam, ibi forte historiam de matre Samuelis in libris Regum legit; mire placuit ei über, et cogitavit se felicem fore, si unquam talem librum habere posset. @o Tjat 3.^eit S)ietri($ nad^gefd^ricben, unb am ä^Janbe feine§ |)efte§ '^at er ju Puer erlöuternb tiin^ugefrfirieben : Bacca- laureus fuit^; benfelben S^xla^ Traben öier 'IsaralteC^anbfc^riften, bie Puer in Ado- lescens änbern, über biefe§ 2Bort übergefc^rieben ober in ben %eit aufgenommen. S)a ßut^er 1502 SBaÜalaurcuö unb 1505 5}Zagifter tourbc, fo lüar er alfo bamal§, at§ er bie erfte SSibet fa^, 19 bi§ 22 ^a^xz alt. Siefer Eingabe tniberfpric^t aud) nid)t ba§ lateinifdie 3Bort Puer, benn be^eidjnet befanntlidj uic^t nur einen unreifen .Knaben, fonbern aud) einen jungen ©efeHen ober einen 33urf($en öon (^njan^ig unb me'^r ;Sal)ren; bie S^ad^tueife finb in iebem S^ejifon ^u ftnben, unb ee luar nic§t nötig, ba^ bie ^aroEel^anbfd^riften anftatt be§ Puer UJeit S)ictri(^g ein Adolescens einfetten. -^ Über bie £)rtli(^feit, Wo ßutljer bic S3ibet fanb, fogt S)iet= rid) nid)t§; ha^ ober in (Erfurt gefdjal^, ha^ geljt fc^on au§ bem S^]a^ am 9ianbe: Baccalaureus fuit nnb bann aui^ au§ bem meiteren 33er ic^t in Ttr. 116 Ijerbor : Paulo post emit postillain nnb Monachus faefus omnes suos libros reliquit. ^g märe SBiEfür, in biefem SSeridjt bie beiben erften ©ä|e Puer aliquando unb Paulo post auf ^Jtagbeburg ober ©ifenad^ ju bejie^en unb nur ben britten Saij Monachus factus für Erfurt gelten ^u laffen.

S)en aweiten 33eric^t gibt Utnton ßauterbac^, ol^ne S)ietrid§§ 3lad)fd)rift ju fennen, in ^h. 3767, am 22. Februar 1538, .^ter fagt Sut^er: Nam ego cum essem viginti annorum, nondum vidi bibliam. Arbitrabar nulluni esse euange- lium aut epistolam, nisi quae in postillis dominicalibus erant scripta. Tandem in bibliotheca inveni bibliam, et quamprimum me in monasterium contuli, incepi legere, relegere et iterum legere bibliam cum summa admiratione ÖLOctoris Staupitii. ßauterbad^ gibt un§ alfo ba§ ^^Itter ßut^er§, 20 Salire, nnb bie •JÖrt= lid)!eit, eine SSibliotl)e!, genauer an. S)aB nid)t hu If'lofterbibliot'^e! in Erfurt gemefen ift, ergibt fic^ aui feinem 93erid)t für ieben, ber nic^t öoreingeuommcn ift, gan,5 flar, benn auc^ ^ier tocrben 2ulf)er§ erfte, flüd^tige 5ße!anntfd^aft mit ber 33ibel in einer 35ib(iot^ef nnb fein fpätere§, eifrige^ ©tubium bcr Sibel im .^(ofter burd) htn .[^Wi^ä^tn^a^ et quam primum me in monasterium contuH fd^arf genug ge= fdjieben. 9tuu l^at ßauterbad§ jttjar fpäter bei ber Umarbeitung feine§ Xagebudjö

1) a. a. O. ©. 89 ff. -) SIßenn ©c^eel fogt (©. 92), biefc 9Jieberfd)vift S)ietvic()§ fei

,'oon anbern" balb „torttgiert" lüorben, fo berfd^toeigt er, bofe fid) bei bem 3"!"^ Bacca- laureus fuit md)t um eine Äorxeftui; toon anbver fgani, fonbern um eilte SRanbbemcrfung banbelt, in ber 2)ietrt(^ felbft Ijiitjugefcijrtebcn tjat, Jdo§ Puer t)icr bebeutet. ') ©o nennt

aud) Seit 3)tetridb felbft feinen ©cf)ülcr, ben jungen 3inf, puer, bergl. 9Jr. 249; ©d)lQgin!)anfen bagegcn nennt i^n adolescüiia, bergt. ''Jh. 1431.

XVI («•inlntiiiiiv

in bio i^vofio 3niiimluna ''• U'iiioii »ii1piihu^licl)ni ftittcn Tcj't Hcvbevftt, iiibcm er bfii liMii)ti(\fU ,')UMii-lionfnt5 vi ciuaniprimtim luc in mon;i?teriuin conluli au§ 'Sn- fcl)iMi QQiM Uicgflcloffcn l)nt; in H. 3, 271 Icfcn Uur: 'rantlem in Bibliotlicca invcni Bihlia ot rdopi sac'piiis cum sinnina ailiniratioiio P. Staupitii. "Denfctbcii |d)led5tcii Ifvl W ^nmifnbev In-i fcincv bcntklu'n ?lii§(^atic bcv 1ifcl)vcbcn Fl?. 3, 220 üor ficf) nff)nbt, iinb biMtfclkn Icrt bietet atfo aiid) bic Don (Sfl)eel tcmiijtc C^vlnnger 9tu§= iVil)c UPii \?iitt)ev'5 3lVvfen '-i^b. 60 S. 2r)r). .^-)iev imiB man aHevbiiiq§ an bie Moftev= bibliattief benfon, nnb fpätcvc ecrjviftftellev, bie nni \Hnvifat)cv§ 5,?ei-i3ffentnd)iing, nbfv nid)t V.'antevbarfiö laivluicfi anf§ ^aTir 1538 gefannt t)afeen, er,^äl)Ien aiid) U'ivflid), l^ntl)ev t)abc bie evfte ^^^ibet in bcr .^Tlofterbibliotl^e! in (fvfnrt nefeT)en. ?lbcv feit 1872 ift ^jantevbacbv Tragebnd) aufs ^ciXjx 1538 ücröffentltdjt; (Sd)cel bätte feiner .<Tritif nid)t ben abgeleiteten fd)tccT)ten 2:ert, fonbcrn bcn urftn-üngttdjen guten "levt ^M^vunbe legen foHen, bann bätte er Umbvfcbeinlid) auc^ ernannt, bafe bie fpiiteren irdiviftfteller, bie Hon ber .(!tofterbibIiotf)e! berid)ten, bon 3(urifaber abbängig finb. Söenn bagegen lilatt)efin§i vidjtig üon bcr UniberfitätSbibliotlef H'rid)t, fo bat er ba« entmebev lum i^uttjer fclbft geT}ört unb im (^ebäd)tni§ bc= balten, ober er bat in feiner großen iifdirebenfanimfung eine l'lbfd)rift ber brüten bier in (Vvage fonintenben CueKe gcTjabt.^

S)iefen britten ^erid)t Ijat un§ ^ijrcr in '.Ur. 5346 erl^otten, au§ bem «Sommer 15'10: Ego adolcscens Erplmrdiae vidi biblia in bibliotlieca universitatis et legi locum in Samuele, sed hora me vocabat in lectionem. Ego valde cupiebam totum libruni legere. Illo tempore non dabatur occasio. At ciini in monasterium in- trabam et rolinquebam oninia desperans de mc ipso, postulavi iterum biblia uftü. (^S ftiar atio bic Erfurter UniüerfttätSbibliot^cf, in ber ^utT}cr ,^nm crftcnmal eine üoHftänbige ^ibet in ber -Oanb I)atte, bod) fonnte er ntd)t lange barin lefen, ircil bie Stunbe ^nr 53orte)nng fcfitng. @r fanb bomols an(^ feine anbre ©elegentjcit, bie ^^ibef gan^ ]n lefen. ßrft int .(Uofter lernte er bie 93ibel genauer fennen, ®egcu bic ötoublDÜrbigfeit bieicr 2;iid)rcbe fübrt (Sd)eel ^ bie Erfurter Statuten tion 1449 ini gelb: er fotgert au§ i^nen: ,/Jcur burd) grobe ^^sflic^töerlefenng bc§ SibIiot^e= tor? bätte ber junge 33accatar 9)iartin !^utT)er in bie ,ßibrei' gelangen tonnen. Xa? ipäre benfbar-^, aber e^ aUjjune'^men fef)lt un§ iebe§ 9ted)t." Um atfo einen 5?ibIiotbcfav üor bem öielteii^t niög(id)cn 5.>ortuurf einer ^4>f(i($tt)erteljnng ober einer nacblätfigen '^eobacbtung ber ein Tjolbes 3al)r!)unbert alten ©tatuten ,5u belüa!)ren, befd}u(bigt (id)eef einen iifd)genoffcn l'uffierS bcr ßrfinbung unb (^älfd^ung ber bon ibm geborten unb nad)gefd§ric6enen SBortc Sutt)er§, bcnn eine fvätfd)ung tüärc geirefcn, inenn ein iijdjgcnoffc - toie Sc^ecP ba^ au^brüdt - „bier für eine bereits f alt die Überlieferung nur ein , Milieu' gcfdiaffen unb boburd^ ben (?inbrnd ber ©laublniiibigfeit erzeugt" ^ätte. ©rf)eet l)at tüirflic^ eine eigenartige ^^luffoffung t)on ber 3;ntig!eit biefer 3:ifc^gcnoffen. S)a fi|cn fie nun an l^utbcrä Xifc^ unb fd^rciben empg na^, n,ia§ i^nen in ben Sffeben i^rc§ -fierrn S)o!tor bcmerfen§niert

'^ giitber.-.§tftoricit ©. 18. '-) ak'rgt. oben ©. XIIT. ») @. 91 f. *) 5iod) Sut()er§ 23ertd)t ift bnl nid^t nur bcnfbar, jonbcrn e? ift tntfndjHd) fo gcloefen. 8iit()ci- bnt tüirffid) Hin; QuSnabmStoeife einmal 3uti-itt in bie UniDetfität«Int)tiotl)ef erbaltcn, ba?^ gebt nn§ ben Söorten berbot: Illo tempore nou dabatur oceasio. öin jlDcite? ÜHol fonnte er otfo bic S3ibIiotf)et nidjt betreten. •) S. 92.

Slnl^ong ^xm 10. Stbfd^nttt. XVII

erf($etnt; anftatt aUx bQ§ x\aä)^\i]ä)xtiUn , Joa§ fiutl^er toirftti^ facjt, f (Raffen ftc na(f| ©d^eelö Slnfic^t für eine feereitä falfdie ÜBerlieferung nur ein „Äilieu" ! ^u^ man benu immer tüicber barauf l^intoeifen, bo^ bic Sifc^gcnoffen gor nic^t für i^re 9)UtmeIt unb auä) nic^t für bie ^ad^totU, fonbern tebigtic^ für fic^ felbft nQ^= gefd^riebcn l^afien? S3ig auf ben fpäten Slurifaber ^at fein einziger öon it)nen je an eine 23er5ffentticf)ung feiner 5^ac^fd}riften gebai^t, 2Ba§ für einen ^med foüen fie benn im Sluge gel^abt f)aUr\, toenn fie Sut^er§ SBovte fälfc^ten? Sid) felbft ^u betrügen? ^ür anbre f (^rieben fie ja nidjt, unb eine ^ätfc^ung mu^ bodj eine %b= \\d)t I)aben.

9J?eine§ @rad§ten§ liegt nichts llngtaubtrürbige§ in biefen übercinftimmenben ober fid) ergän^enben Fütterungen Sutr)er§, bie brei öerfd)iebene STifd^geuoffen in ben Salären 1531, 1538 unb 1540 unabfjängig tooneinanber na{^gcfd)rieben Ijaben. 5!lerfn.mrbig genug toiE un§ tüo'til erfd^cinen, ha^ Sutl^er erft mit 20 i^Q^lveu eine öoUftänbige 33ibel gefe^en ^ben foÜ, aber ift be§()alb ungtaubtnürbig? Unb barf man !S3ut^er§ eigne ?lu§fagen fo beifeite fd^ieben, föie i£d)eel tut? Suf^er fagt breimal fid) ergäuäenb: ^d) tjaht aU puer (baccalaureus), viginti annorum, ado- lescens jum erftenmal eine 33ibel in ber UniöerfitötSbibliotl^e! in Erfurt gcfe|en; @cf)eet fagt: 9iein, ba^ ift nid)t loa'Eir. S^a, mem tüoHen töir nun glauben, Sutl^er ober (Scheel?

6ine jtüeite ©teile, beren ©laubtoürbigfeit Scheel in mel^reren 5]3unlten an= ^tteifeit, ift un§ ebenfalls burd) 9{örer in 9ir. 5362 überliefert: De parentibus et studiis Luther!. Habuit egenos parentes. Pater fuit rustici filius in Morn, pago non procul ab Eisennach. Inde cum uxore et fiho profectus est Mansfeldiam et factus est metallicus, ein berd^auer; tunc natus est Lutherus. Studuit Isenaci et mendi- cavit panem ostiatim, deinde venit ad Henricianum, civem Isenacensem, et deduxii fiüum ad scholas. Postea venit Erfordiam et factus est monachus invito patre. <^ier beonftanbet @d)eel gunöc^ft, bo| un§ augemutet ftierbe, bie ©jiftena eineS älteren S3ruber§ ^Dkrtin Sutl^erS aujunelimen.^ Sa ober tool)er toei^ ©djeel benn, ba^ ^J^artin ber ßrftgeborne bon .g)an§ unb ®rete Sut^er geroefen ift? 5)leine§ äöiffen§ tüirb ba§ nirgenb§ in einer gleid)3eitigen 51ad)rid^t auSbrüdlid^ bezeugt 2; mol}l aber ift un§ belannt, ha^ |)an§ unb ©rete Sutl^er öiete ßinber Ratten, unb ba^ ©rete, 5!)lartin§ ^lutter, fpäter ^mar uod^ ben ©eburtgtag^, aber uid)t me'^r ba§ ®eburt§= ja'^r 5Jtartin§ genau ttJuBte. S)a§ fprid^t boc^ tt}ol)l bagegen, ba^ 9Jtartin ber 6rft= geborne gemefen fein foH. 53ei bem crften bon einer langen Oiei^e l)ätte bie 5Jlutter trol)l nod^ bü^ ©eburtSjal^r in ber ©riunerung gehabt; bei einem au^ ber 9ieil^c fd^wanfte fie ,^toifd)en berfd^iebenen Qaliren.

%id)t ridt)tig ift ferner 6d^eel§ 58et)auptung^ in biefem %t^t tvnbt fälfd^lid§ 9Jian§felb al§ ßut!^er§ ©eburt§ort ongcgeben. S)er 3:ejt loutet nid^t: Mansfeldiam . . . ibi natus est Lutherus, fonbern: tunc natus est Lutherus; er enthält feine 3lngobe über ben Ort, fonbern über bie 3eit- Mansfeldiam aber ift mol)l nic^t ju

1) <B. 262 Sinnt. 4. *) Suf^er nennt fi(^ iloax md) bcm lobe feine? Soter? in bem Briefe bom 5. ^uni 1530 an 5üleIand)t{)on ben äÜeften unter feinen ©cfdjtoiftetu , aber ba§ brandet er nict)t ton 3lnfang an gcioefen ^u fein, beim meistere Srübet tooven früt) geftorben. ') toar ber SSorabenb Martini, unb am 2age barouf lourbc 9JJnttin auf ben 9iamen beö ^eiligen getouft. *) ©. 262 9inm. 4.

Sutöer§ 2öer!c. Siici)rcbcn 5 H

XVII! Cfinloitiimv

übcvii-tjcu: „in bio ^ctabt lllniiöidb", fonbcvn V^ntliov tuivb gcfagt i)ciXm\: „in^ ^mon§= fdbijdK". xni)nlid) |il)vcibt ^injolb am 20. ^aininv 1510^ UHMiii^c larjc \)ox fiiittjcvS Iffetcv 3infe nad) (5i<jli'bcii: Ad Ferias Convorsioiiis l'auli D. Lullierus rcdiluriis est ManslVldiain. 5^a il^cjolb luncitö bcn Ing bcv ^Hbrcifc fcniü, fo luivb er tnot)t aiirf) gfUMi&t I).;bcii, bafj nid)t ^J3loii8felb, füiibevii eiölcüeii ha^ 3iet btcfcr 5Rcife UMv; MaiisiVldiiuii bcbcuti't alfü uidjt bic 8tabt, ionbeiii bie 2anb|cf}oft. ©bcnfo tilgt X.'utl)cr filbft in cincv Iijd)vcbc, bic unö nnv in ^'autcibocIjS großer Samm^ hing H. 2, 153 cvljaltcn iff-: „Tavnad) i[t mein Hatcr gegen ^JJtanSfcU geljogen unb bofclbcö ein bevgftjcucv morbcn; baljer bin idj." ?lndj Ijiev Ijnnbclt fid) nid^t um bic C^icbnvteftabt ^, fünbcvn um bic .^peimat.

^a'i, tocii ^cdjcel* luciter über l^ntf^crö S(u[ent(jaÜ in ©ifcnod; gegen ben Icjt unfvcr lifdjicbc auöfiiljit, gcljt bon einer folfdjen i^oraueieijnng an^. Unfre ii|d)vcbc lagt: X.Uitl)er fani in (*i|enad) jn .^leinvid) Sdjalbe unb fiiljrtc befjen Soljn 3UV £d)ulc, bo^ foU uudjt I^ei^en, er beanjfidjtigtc bcn .Knaben, unb ^nm S)anf bajür geuiQtjrtc i(jm bcr i^ater freie 2öoI)nnng unb ^{oft; bagcgcn tx^äi)[t Ma^Q= bcrgcr, l'utljcr fei in eifcnad) in .ßnn^ ^'ottaS ^^a\\^ gctommen. ©dieel meint, I)icr fdjlicBc bic eine Übcrlieiernng bic onbrc qu§. demgegenüber mufj ljeröor= Qcliobcn Uicibcn, ba& X.'utl)cr bei lifdjc jiunr mand^e (Jin^cl^icit qu§ feinem ßcbcn erjQljU Ijat, aber er f)Qt bod) nidjt jcbeämat jebe ©in^eUjeit er^äljU, aU Ijättc er gealjnt, baB einmal bie .Uritif be§ 20. 3flt)rt)unbert§ iljm jebeg Übergel^en eineg 6ieigniüc>5 ober jeben (iicbanfcnfprnng auffted)en tuürbe; unb Weiter: ßutJ)er§ 2ifd>- gcnoffcn Ijabcn jttiar einzelnes au» l'uttjcrö hieben nadjgefd)rieben , aber fie t)abeu boc^ nid)t jebe (iin^eUjcit nad}gefc^rieben. Söarnm foU ^utt)er nid)t erft bei ©djalbc unb bann bei Gotta ober erft bei (^^otta unb bann bei (Sd)atbe eine 3eit(ang ge= lucfen fein? S)ic beiben {yamilien luarcn ücrfdjtüägert, unb Sut^er§ Slufcnttjalt in ßifenad) bauertc brei ^a\)xe. Unb warum foE Sutfjcr nidjt einmal bei S^ifdje bon Sc^albe, ein anbcrmal Don (iotta cx]ai)[t l;aben? ^JJlit bemfelben 9Jcd)t, mit bcm Sdjeel l)ier ben einen 2;ert gegen ben anbcrn auSfpielt, fönnte man aud^ fagen: S^ie öon iHörcr überlieferte Xifd^rebe 9ir. 5362 unb SRat^efiuS id)licBen einanber au§, benn nacf) bem 2cjt bcr S^ifc^rebe ift Sutf)er nad) förfurt ge!ommen unb ^önd) geworben, nad) -ilkttjeftuö Ijat er in Erfurt ia^rclang ftubiert.

2Ba3 foU man enblid) baju fagen, ba^ Sd^ecl aud) bie ©kubwürbigfeit ber äÖorte: Habuit cgcnos parentes ju öerbäd^tigen fu(^t?'' S)a§felbe, Wa§ Suttjer in biefen äöorten 1540 furj erwäl)nt, t)at er fd)ou 7 ^ü[)xe früher in unfrer 9ir. 2888 mit einer Keinen Grinnerung aus feinen ^inbcrjaljren au§füf)rlid;er er3äl)U: „Parens meus, in adolescentia sua ift er ein armer t)eWr gcwefen. S)ie mutter f)att al t)(jr I)oI^ auff ben rüden eingetragen, l'll^o ^aben fie t>n§ exv^ogen." ?lnd) T)ter ift (5d)eel über Öutfier beffer untcrridjtet üU Sut|er felbft. äÖa§ Suttjcr aU eine fteine, aber für bie 51rmut feiner ©Itern be^eid^nenbe (Erinnerung au§ feinen 5linber= jal^ren berid)tet, ba$ nämlid^ bie 9Jiutter bas 33rennl§ol3 felbft auf bem 9iüden ein=

») Mscr. Thomas. 340. =) ^n Unfret ^luggabc U)irb Oir. 6250 fein. ^Jlitö Sautcv^

haä)B Sammlung Ijat Sliuifobcr bog <BiM übernommen. ') Sogegen nennt Sutt;er felbft

bie ©tabt IfJansfetb feine Satetftabt lliifrc 2tii-3g. 43, 684: in parvo oppido Mausfeidia,

quae mihi patria est. «c^ecl a. a. 0. 1, 269 ?tnm. 11 jittert felbft btefe ©tette. *) ©. 105 ff. ■*) ©. 7 f. unb 2G5 Qtiim. 43.

^In'^ang aum 10. STbfd^mtt. XIX

getragen 'i)at, ba§ ift nadf) ©e^eeU bamalö bäurifdfjev SSraiid^" getüefen. SBer 2;f|üringeu fennt unb bie Söeiber gefeiten fiat, bie bort nod^ jc^t il^re fcT^treren .^ol^taften qu§ bcm SBatbc naä) <^aiife bucfeln, ber lt)e{|, ba^ ba§ feine ^Bäuerinnen [inb, fonbern arme ^iäu§lerinnen, unb eine foM)e ift ßuf^erS Butter in ben erften Sat}ren il^rer ötje naä) ber ©d)ilberung if)re§ (5o'fin§ gewcfen. 2Bie bann ge= tommcn ift, ba§ Sut{)er§ Sater in öer'fiältnigniäBig fur^er 3eit einen fteinen 2So^I= ftanb im Sergtt)erf erlangt l^at, ba§ »iffen Ujir nic^t, aber ebenfon^enig toiffen mir bei 5Jlännern toie ^dx\] ©(^ert, ^Jiartin ßeubeP unb ©eorg Äreu^iger^ bie ebenfal{§ al§ .^abentc&t§ angefangen l^aben unb fpäter infolge Don gtüctiidjen llnter= nei^mungen im 93ergmcr! ju ben bornc^mften Äauf= unb A^^anbel^fierren ber reid)cn ©tabt ßeipjig ge!)ört ]^aben.

S)od^ mir moüen un§ ni(f|t nod) mciter in ©injel'^eiten öerlieren, um nid^t ben 9Inf(^ein ju medfen, al§ Ijielten mir jebe ßritif ber 2ifdf)reben für un^ulöffig. (SJerabe ha'i ©egenteil ift ber galt. 3Bir miffen fef)r gut, ba^ bie 2;ifd}reben falfc^e eingaben enthalten. Sutf)er felbft !ann fid^ in feineu Erinnerungen getäufcE)t l^aben. @in 9lac^f(^reiber fann fiuf^er^ SBortc mi^uerftanben ^abcn. Slbfc^reiber fönnen einen urjprüngüc^ guten 5:ejt entftellt ^aben. lynx alle brei 93JDgIid)!eiten laffen fic^ 33elege beibringen, unb mo bie ilritif ^^älle berart nai^jumeifen öermag, ha merben mir i^x gern narfigeben. Un^uläffig aber ift e§, bie Sifdigenoffen ber a'b= fic^tlid^en ßntftettung ober götfc^ung toon Sutf)er§ Söorten au befcf)ulbigen, unb unfritifc^ ift e§, in einer miffenfd)aftltd)en Unterfuc^ung bie abgeleiteten ^ejte bon ?Iurifaber§ Sammlung FB. ober bon 2auterba(^§ Sammlung B. au bermenben, menu un§ in ben je^t in Unfrer 5lu§gabe beroffentlidjten <g>anbfd}riften bie ur= fprünglid)en 2;ejte erhalten finb.

S)iefer erften ^orberung jeber ßritü, auf bie befte Quelle aurücEauge'^en, l^at ©d^eel nod^ mel)rmalö bei ber SSermenbung ber Sifi^reben nid)t genügt, ©o ameifelt er auf ©eite 136 an ber 9li(^tigfeit ber ©raö^lung, in ©rfurt feien bk S3eifd)lä= ferinnen ber @eiftlid)en mie Porne'^me S)amen al§ grau S)efanin, grau 5)ßröpftin unb bergleid)en angerebet morben, unb er ftü^t feinen 3tt:'eifel auf lUurifaber, ber in unfrer 5k. 3548* allcrbing§ nur fagt: „^ä) mei^ eine ©tabt, ba merben^ ber ^^faffen Äöd^in auf ^od^aeittn unb in 33abftuben in großen @()ren gel^atten, unb man ljic§ fie grau S)ed)antin ufro." 33on 3Iurifaber mirb alfo ßrfurtä 9lame mirtlid) nid)t genannt. |)ätte ©i^eel aber mentgften§ ben lateinifd)en ^Pavalleltejt Sauterbad)§ in B. 1, 136 öerglidjen, fo I)ätte er fd)on ba ba§ 9iid^tige gefunben: „Erphordiae concubinae clericorum in nuptiis et balneis summo honore afficie- bantur: Domina decanissa etc." Sut^er l)at alfo mirflid^ üon Erfurt gefprodien. 5Da§ 3lurifaber bei ber Übertragung feiner äJorlage au§ bem ßateinifd^en in§ S)eutfd^c au§ ben SSeifc^läferinnen Äöd)innen madjt unb ben 5tamen ber ©tabt Erfurt üer= fcfimeigt, ift ja ed)t 3Iurifaberifd^ **, aber entfd)ulbigt ©4eel uid^t, menn er feine Äritif auf foldjer ©runblage aufbaut. Unb aud) bei ßauterbad^g ©ammlung B. barf man bei biefer ©teile nod) nid^t ftel)enbleiben , fonbern man mu^ auf meine

1) ©. 8. ^) Süergl. über fie ßrofer, SSeitroge 69 ff. ') ©r mx bot Soter beä

Dr. ßafpat ßruciger, betgl. ßrofcr in ben ©djriften be^ SBcrein^ für bie ®efd)ic^te Scipjtg? 9 (1909), 29 ff. *) FB. 3, 246 (27, 130); Qxl 2lu§g. 60, 280. *) ©d)ecl foutgiett: mirb, aiix Siöä)m ift bie Wef}V3nl)t, nicl)t bie (5tii,^al)I. ») 35erg(. 93b. 3, XXXV unb XXXIX.

II*

\X (^inlfihin\l.

:lHnofffntlid)iinii Math. L. 3Uvii(f(ict)on, hie nuct) fcf)oii feit 1903 im 3)vucf Hovtieflti; ba [lfl)t bif iMitfpvcd)fubc Steflc axi\ Seite 400 imlcr Tix. 742, untenii 18. '?D\äx] 1537: ,Kl illoriiin coiu-uhinae Kiphordiac in balncis et nuptiis pro dignilate tiacfa- banlur: Domiiia decaiiissa clc." 3)aS ift ber llvtojt.

(>benfo Ki)veibt <2d)ocl einen fcl)ted)ten Icvt '.nniifabevö ab, incnn cv bcriditet^, X'iillicv ici aU .ffnobe einmal Don feiner ''IHuttev „um einer geringen Tai^ mineu" bi* a\\\i ilMnt geftäupt uunben. 8d)eel l)nt an fo bietem in bcn 2:i|d)rcben Vlnfto^ genommen; ift d il)ni gar nidjt onfti'i^ig erfd)ienen, ba^ ij'ntr)er eine Tiu^ au 3= briicflid) eine „geringe" "Jhifj genannt l)abcn foll? i^d) t^adc ebenfaüg fd)on in meiner friil)eren ilUnöffentlidinng Matli. L.-' baranf I)ingeiinefen, bafj bic .r)onbfd)rift Far- rapo l)iev ben rid)tigen lejt bietet: „um einer eingcn nn^ tuillen". S)a§ Söort „cingen" fd^eint arierbingS in ber 9iieberfd)rift bey 2:ifd)genoffcn unbeuttid) gemcfeii ,^u fein unb ficit ben ^Jlbfdjveibern einiges Äopf,^erIircd]en öerurfad)t. ^.lie'^rere ^lanb^ fd)riften l)aben recl)t tihidjt: „um einer inngen uu^ unüen", geben bamit aber tt?euig= ften^ bie Sdjriftjiige i()rer i^ortage aiemlid) getreu micber. SDagegen ift 9lurifaber§ Icil „um einer geringen ^Jlufe miüen" ebenfo gefdjmatf(o§, lüic er ben (£rf)rift<^ügeu ber i^orlage gegenüber miflfürlid) ift.

'^lud) auf Seite 115 ücriueubet Sd^eel einen öon ^turifaber berberbten jtejt. iyi ift uicijt rid)tig, tuenn Sdjeel mit Sliirifaber* £utT)er fagen lö^t, |)ilten§ ^ro= pljejeiung fei gefd)eljen, al§ er, ^utljer, ju (Sifenod^ in bie ©d)ule ging. ?{ael) ber in ^autcrbad^s lagebud) auf§ Sal)r 1538 überlieferten äJorlagc ?lurifabcr§ "Eiat ^üÜ]cx om 27. 5)lär3 1538 nur gefagt^: ,111a prophetia facta est me adolescente," unb öon .|pilten§ !Iob Ijat S^ut^er ebenba nur gefagt, ^ilten fei „nostro tempore" ermorbet n?orben. SLafe ^ilteng ^rop'^e^eiung unb fein 2ob gerabe in bie bxei 3iaf)re gefallen ttiären, ba 8utt)ex in (Sifenad) auf bie (5cf)ute ging, babon fagt ßuf^cr fein 2Bort; ha^ Ijat ?lurifaber au§ Sutf)er§ SBorten nur gefolgert. 9lurifaber tneifj ja fel)r oft meljr, al§ n)a§ ^nt^er gefagt l^at; juweiten trifft er ba§ ?Ric{)tige, aber ^uipeilen tappt er grünblid) baneben, unb faft niemalö mad^t er feine 3ufä^e 3^1 i?ut()er§ 2Borten a(§ foId}e fenntlid). Sd)on be§t)atb ift notwenbig, 2(urifaber§ leite ftet§ genau mit feinen äJortagen ju Pergleid^en. S)er 5lad)mei§, wo biefe ÜJorlage ju finben ift, mag auu^eilen nid)t gan^ Ieid)t fein, aber ba§ entfd)ulbigt nicl)t bcn 5Jli^braud) fcf)ted}ter Seyte.

Unfre 9Iu§gabe ti^irb übrigen^ biefe Sd^n)ierigfeit fotueit al§ mUglidi befeitigcn, in.bem fie im legten S3anbe au^er genauen 9iegiftern auct) eine öergleid)enbe Über= fic^t über bie Sammlung FB. bringen toirb. mirb bann eine geringe ^ülje fein, in unfrer a3erüffentlict)ung bie SBorlagen §lurifaber§ nac§3un?eifen.

ein 3at)r nac^ bem 1. Sßanbe öon Sc^eelS äöerf ift ber 2. Sanb erfd^ienen, ber uns bi§ in§ 3at)r 1513 fütjit. Sc^eet ift in biefem Sanbe öorfidjtiger in bei ^^ermertung ber abgeleiteten Serte 2turifaber§, aber in feiner 33eurteilung be§ ^n= Ijaltö ber 2:ifct)rcben öerfä^rt er ebenfo toiÜfürlicf) tt)ie im 1. a3anbe. SBo it)m bie ^^uSfage einer Xifctirebe nict)t ju feiner 5Jleinung pa^t, ba fe^t er „Xifd^rebe" in ®änfefüBd)en *^ ober er berbäc^tigt bo§ ©tüd at§ eine Slncfbote ober eine angeblid)e

1) %uä) bei @corg Soef^e Math. N. 353 fte{)t bic SteHe fd^on, obet Soefi^e ^ai fie ntcf)t su botieren »ermod^t. ») a. a. 0. ©. 11. ') ©. 408 9ir. 753; in Unfrer ?lu§gabe 9lr. 3566. *j FB. 3, 252 (37, 135). ») ^x. 3795. •) ©. 352 9(nm. 60 unb 69; ©. 338 9lnm. 77.

Stn^citQ 3Uin 10. 3Ibid)uitt. XXI

Xifdjrcbe.^ ißeibeä ^eigt, ba^ ©d)cet Don bev Überlieferung bet 2ifcf)reben feine Ilore S^orftetlung ^at.^ (J§ gibt aUerbingö unter ben Saufenben bon Xifd^reben eine Sln^at)! ©tücfe, bie tnir qI§ „Sifc^reben" ober angebliche 2;ifc§reben, be[fer atä Slnefboten be^eic^nen fönnen. finb ©tücfe, bie bon ben J^ifiijgenoj'fen nidjt gleich tüäl^renb be§ ©prcd^en§ nodfigefdtirieben, fonbern erft nachträglich au§ bem 6ebäd()tniä oufge^^eid^net luorben [inb; befonbers '^äutig finb folc^e ©tücfe in ber Seipjiger •6anb= fc^rift Mem., bie lua^rfi^einlic:^ auf ^Jtagifter ^^Uato prücfge'^t, unb d^arafteriftifd) für biefe 2;ejte ift, ba^ ber 9iac!))(^reiber Sut^er nicf)t ]o, toie biefer gefprod)en f)at, otfo in ber erften ^erfon üon fid) erää^fen lä^t, fonbern ha'^ er ben i^n^alt üon lUitTjer§ (Jr^ä^lung in ber brüten ^^erfon loiebergibt. ©erabe bie öon «Scheel be= anftanbeten Xifdireben gehören aber nic^t ^u ben Stüden, bie ftiir al§ 9(netboten be3eid)nen fönnten; eg finb öielmeljr \oirf(icf)e S^ifd^reben, unb biefe fott man mit ©änfefü^dien berf(^onen. ^alfi^e 3(u5fagen, Irrtümer unb 9}liBüerftänbniffe fönnen freiließ aud) in eckten 2;if(^reben enthalten fein, ba§ l^aben loir fdjon l^erüorge'^oben, aber ba§ mufe in jebem einzelnen ^aÜe mirftid^ nad^gelüiefen iüerben.

*) <B. 70. -) 3)a§ gel^t auä) au§ Slnm. 63 auf ©. 3G5 be§ 2. iBanbe^ (jetüor, too

Scheel bie 2:ifc^rcbe B. 3, 183f. auf ben 11. Sfanuar 1539 batiert, offenliav nur bcö^alb, lüeti 1?. 3, 181 ha^ Saturn be§ ll.SnnuQr 1539 trägt, 'über biefe» in B. batierte fteine ©tüdf, unfre 9it. 4723, reid)t nur bi» B. 3, 182 oben; bann folgt baB in B. ntcf)t batierte ©tuet B. 3, 182 f., mifre 5h-. 4414, Dom 18. ÜJidtj 1539, unb bk tion ©d^eet beuil^te, in B. ebenfalls ntc^t batierte üjc^rebe B. 3, 183f. ift unfre 9tr. 4422, üom 20. ^5r.^ 1539. SBenn ©c^eet hjeiter über biefe jTifdjrebe urteilt: „§ier ift ber jTejt gauj unfid)er", fo t)dtte if)m ber 2;ejt toon 5ir. 4422 3eigen tonnen, ba§ fein Urteil folfd^ ift.

*iHinlcitiino in ben ii. ^öfdfjnitt

liMfpnr DcnbcnrcidjCi Jßadjfdjriftcn flUQ bcn glasten 1542 unb 1543.

Unfei- 11. ^^lMc{)nttt bereinigt 147 9teben auö ber Cianbfc^vtft Math. L., 62 JKcbcn ouö ber .C^fliibfd)vift Clin. 937, 13 Dfeben qu§ ßauter'6ad)§ «Sammlung B., 2 Otebcii aiui ber .Oanbic{)vift Clm. 943 unb je 1 9{ebe au§ ber .'ponbfdirift Bav. iinb an« ber JpnnbKtriyt Chn. 10 355. 'S^tefe 9tcit)e bon 226 9Jeben fü'^rt un§ au§ bem zeitigen i\viil)jat)r 1542 bitrd^ ben (Sommer, .^erbft unb SBinter beä ^a'^teS bis ins (Spätfvüfijafir 1543.

■Jluf ben Iifd)genoffen, ber biefe hieben nac59efd}rieBen '^at, ift in ben 9Jeben |elbl"t iiirgenbÄ ein JpinUjeiS 3U ftnben. 9JjQt^e[iu§ 'i)at unö ^tüar ben größten Seil bicfeö '^ItifdinittS in feiner großen Sammlung ert)alten, aBer al§ 3^ad^fi^reiber fommt er nid)t in S^rage, benn er ift nur 1540 fiuf^erS Slift^genofje gelüefcn, unb )d)on im i5rüt)ial)r 1542 l^at er SöittcnBerg mieber toerlafjen.^ S)a er aber in feinen £ntI]erf)iftorien Seite 275 brei ^JJJänncr nennt, bte nad) il)m an Sutfjet§ 2ifc^e nad)ge)d}rieben unb it)m itjre ^lad^fdfiriften jur 9Ibfd)rift anbcrtraut Itjaben, unb ba in feiner großen Sammlung in ber 2at brei 9lbfd)nitte au§ ben bier.^iger ;3a{)ren fcf)on änfeerlid) üoneinanber getrennt entfialten finb, fo barf man lDol)l biefe brei Vlbfc^nitte auf bie brei ^3tänner, bie ^Jlat^efiuS al§ feine ®etüäf)r§männer nennt, öerteiten. 6S finb .ßafpar .Oe^^eiu'etd), ^ieronl)mu§ 58efolb unb 9Jlagifter ^lato. %n\ ^ptato Tjaben lüir fd)on ben 7. 3(bfd)nitt bon Math. L. ^urüdgefül^rt^; für .^-»et^benreid) unb 9?efo(b bleiben atfo bie 9ieben bon 1542 unb 1543, ba§ ift ber 2. Stbfc^nitt bon Math. L.», unb bie Sieben bon 1544, ba§ ift ber 3. 5lbfd)nitt bon Math. L., übrig.

SSefolb !am nac^ feinem eignen 3f»9ni§* fim 26. ^Jlür^ 1542 an ßutl;er§ Xifc^ unb ftiotinte noi^ bei Sut^crS 2:ob im Sdirtiaraen ^lofter. Ser 3eit nad^ fann er alfo red)t Ujo'^l biefe 9teben nad)gcf(^rieben l^aben, bie gcrabe im aeitigen 5rü{)ia§r 1542 einfe^en. ^a^n fommt eine ouffäüige Übereinftimmung a^ifdien unfrer 9lr. 5389 unb einer Stette in bem Briefe, ben «efolb am 11.5lprit 1542 an 53eit S)ietridt) in 9türnberg gefd)rieben t)at; ^ei§t ba^: Ferdinanduni appel- labat (Lutherus) calamitatem et pesteni Germaniae et recitabat vaticinium Erasnii

>) SBergt. Sßb. 4, XXVIII. ^) Sßetgl. »b. 4, XXVI. ») Söergl. Sßb. 4, XXX.

*) Manuscriptum Thomasianum, qu§ Änaoteä ^iod^tafe, im Söefi^ ton P. D. O. ?llbred^t in yiaumburg a.b.e., ©.288; bergt. Sltd^iö für 'iReformation^gefcljtdite SBb. r2f. ^) Mscr.

Thomas. 289.

(SMcituiti] in bcii 11. 'Jlbidjnitt. XXTII

cle utroque Ferdiiiando et Garolo, qui dixerat: Isti duo puUi dabunt niagnuui malum Germaniae. Item patris Maximiliani, qui intuens genesiu Ferdinandi optaverat eum suffocatum periisse in primo lavacro. Et addebat (Lulherus) : Pi-ofecto paternae voces sunt propheticae. ißetgleic^en \mx mit biefer 33vicffteIIc unfre ^ir. 5389, fo flnbeii wix Übcreinfttinmung tiidit nur im toörttidieu ^J(u§brucf, fonbcrn jogar in ber tn-iQeii Eingabe, ^IHajimiltan I. fei ber ä>atcv üoii ^T'arl V. unb fyerbinanb I. gelrefen. 9lber ba§ ift awä) bie einzige Überciiiftimmiing junfc^en ben 3:if(f)i'cben unb 23efolb§ ^Briefen, unb ba ift bor| fel^v unlpo^ifdieinltd}, ba§ Sefolb alle biefe 3Jebeu nadf)gef{$vieBcn l^aben foÜte. 53efoIb f)at 154:2 unb in ben folgenben i^fi'^^'eii fe^^" oft an feinen ®5nner 58ett Sietrid), beffen ßmpfeljlnng er feine 3lufua^me an SuttjerS XifcT) mit (^u beibanfen Ifiatte, gefc^riebcn, unb faft in jebcm Briefe 1)üt er angfü^rltc^ über 'äuBevungen ßut^erS bei 3:ifd)e berichtet; S)ietrirf) Xjat i(}n jmreilcn, luie fdjeint, anä) an folc^e S3erid)tc gemafmt, benn er cntfd)ulbigt fid) M S)ietrid^ nm 5. 3(prit 1544 \ Sut^er fei je^t meniger teb= IjQft, unb infolgebeffen fei über feine ©efprädie bei 3;ifd)e je^t irenig ju fd)reiben. Söcnn nun ober SBefolb iüirfüd) in ben Sa'^ren 1542 unb 43 me't)r aU 200 2:ifc^= reben nac^gefd^rieben l^ätte, innre ba nid)t boS cinfad)ftc getnefen, er bätte biefe hieben auf S)ietrid)§ drängen fiin einmat an il^n gefanbt? S)ation ftetjt aber in 33efülb§ Briefen fein äöort, im Gegenteil, mit Slugnatjme bon 'üx. 5389 jeigt 53efoIb in feinen Briefen an S)tetrid) überhaupt feine SSerüfirungSpunfte mit bem 9kd;= fd^reiber ber Slifdn'eben Don 1542 unb 43. ©d)eibet aber SSefotb auS, fo bleibt unter ben ^Üfcbgenoffen, bie ^JktljefiuS für biefe St'it al§ feine ®ctüä^r§männer nennt, nur .^et)benrei(^ für biefe ©ammtung Don 2:ifc^reben übrig.

^afpar ^et)benreid) (Apetjberid), ^eiberid)), geboren 1516 in greiberg in ©ad)fcn -, iuurbe fd^on al§ ,^nabe im SBinterfemefter Pon 1528 auf 29 in äöitten= berg inftribiert.^ ^m 3af)re 1540 folgte er 5)latf)efiu§, ber nad) SBittenberg aog, im 9teftorat in Soad)im§tm nac^, er gab aber biefe Stelle fd)on 1541 lieber auf* unb fer)rtc ebenfalls waii) SBittenberg ^urüd. ^Jlm 15. September 1541 mürbe er ^ier ^Jlagifter.^ (5r toar alfo menigftenS nod^ ein l^albeS ^al^r in Söittenberg mit 3)latr)efin§ jnfammen. 1541 fd^eint er noi^ nid^t ßnt^erS 2:ifc^genoffe gemefen ]\i fein; au§ bem 3af)re 1541 f^aben mir überhaupt feine ^3kd^fc£)riften üon 2:ifd)= reben. 6r mar mol^l fd)on 3)lagifter, al§ er an Suttjerg 2ifd^ fam, unb fo lä^t benn aud§ 5Jlatl]efiu§ Sut^er i^n anreben: D lieber 9^lagifter ©afparl^ 2tm 24. Oftober 1543 mürbe er bann „au§ biefer Uniöerfität", b. t). au§ SBittenberg, als .^ofprebiger ber ^er^ogin Äatfjarina Pon ©ad^fen, ber Sßitme ^einvid^g beg frommen, nad§ 5^-eiberg berufen.'' @r folgte i{)r fpäter nadf) S^orgau. <g)ier ftarb er al§ ©uperintenbent am 30. Sfonuav 1586 in feinem 70. Scbensjal^re.

£)er 3eit nad§ fann alfo oud) <g)el)benreic^ bie Oiebcn Don 1542 unb 43 nad^= gefd^rieben f)abcn, 1544 aber toar nidt)t meljr ^epbenreic^, fonbern nur nocE) ^efolb an £ut(jer§ Xifc^e. ^c^ 'f)aU be§!^alb fd)on in meiner frül)eren ä^erbffentlidjung Math. L. bie Sieben Pon 1544 SSefolb unb bie bon 1542 unb 43 v^eljbenreid; 3U= gcfd^rieben. gür bie Siic^tigfeit biefer 3uteilung fprid^t aud), ha^ tüir in ben Sieben

^) Mscr. Thomas. 323 f. *) Sietmann 4,738. Über bie ^Jianicngfotm öcrgl. ^rofer

Math. L, ©. 13 Slnm. 4. »-, Album 1, 133. *) «mattjcfiiig, Snvcpta, 6{)rontca 1541.

°) (Snbev§ 15, 199 ?tnm. 3. '•) Slintt)efiuö LH. 325. '') 33uc^>üatb ÜB. 1, 35 Ta. 545.

XXIV (^iiilcituiiiv

Don 1542 iinh -43 inc!)vtnd) Tialofti^iomeii lu'öcancii, bic füv ©ad)jeti d^arafteriftifdl finb»; ^ifl)beiUTirf) umv ein ^cid)U. ^i^rfolb baacöi-it ein ^Jiüvnberger.

S^ie Überfci)vift biefe« 'Jlbfciinittö: Colloquia lialiita in niensa DLOcloris Miarlini Liiillieri anno MD. XLll. batieit jämtlic{)C blieben in8 'M)^ 1542, bod) \cuyt frfjon eine flüd)ti(K nntei1nd)unfl, baB "leTjmc etüdc, fo ^ir. 5552, 5576 unb 5593, inö Cuil)v 1543 gel) Oven ; .Ocl)benvcid) ging ja oud) erft im Dftober 1543 on^ äBittcnbeig fovt. Berncv [tcl)en bie einzelnen hieben in inel^reven füqeren ober längeren Wvnppen ^wax nod) in bcr mfpvünglid)en 9icit)enfoIge, aber bie dw^dmn Wvnppon iinb falfd) nneinanbevgefilgt. 2Bn!jt}d)einnc^ {)atte 5Jtatl^efiu§ feine 316- fd)vitt \)on .\>el)bcnv.:id)ö "Jiacljfdjvitten nnf einzelne lofe Sagen gefctirieben, bie aud§ baniQlö nod) nid)t ju einem Riefte Pereinigt waren, aU ^rüginger, ber ©d^reiber Don Math. L., fie itn September 1547 Poii lUatf)elin§ ^nr 31bfd}rift erl^ieU. Söo ber lert bon ber einen !L^ngc auf bie anbre übergriff, Wax ein 3in-tum qu§= getdjloffcn; fiel ober ber <Bd)Ui^ einc§ Stüdö mit bem 6nbe einer ßoge aufammen, fo fonntc .Wrüginger beim 3lb}d)reiben leidet eine fatfd)e Sage in bie ^anb befüminen.

gür bie vid)tige Crbnung bcr ©ruppen ift bie ^Jtürnberger «^onbfc^rift Matli. N. mic^tig. Sie ftel)t in biefcm Vlbfdjnitt ber Setpjiger |)onbfc^rift Matli. L. fetjr no'^e, I)Qt Qud^ bie rid)tigc ^eitlid^e 9teif)enfülge innerf)alb ber einzelnen ©nippen bet= bef)Qlten, tnäf)renb aber iMaUi. L. bie 147 Sieben ^ unter einer gemeinfamen Über- fd)rift bereinigt, ^at Math. N. feine 123 Üieben^ in brei gro^e ©ruppen au§ein= anbergeriffen, Math. X. 398 big 413, Math. N. 474 bi§ 562 unb Math. N. 594 bi§ 621. Sie erfte unb fteinfte ©ruppe reicht in ber ßeipjiger ^anbfd^rift Math. L. öon Seite 177 bi§ 184 unb umfaßt 7 Seiten unb ein f(eine§ Stüd bon ber 8. Seite; baä ift in ber Perfd)oIIenen .g)anbfd)rift be§ ÜJkt^efiuä lüoljt bie 1. ßogc ton 4 Statt ^ 8 Seiten* getoefen. Segen föir biefe§ ^JDtafe bon 7 Seiten ber iieipjiger Jpanbfd)rift gteid) einer Sage Pon 8 Seiten Bei 5)iatt)efiu§ unfrer S3erec^= nung jugrunbe, fo muffen tüir für bie ^anbfd)rift beä ^JJlatt^efiuS einen Umfang Pon 12 Sagen annefjmen, benn in ber Seipjiger |)anbfd)rift reid)t btefer gan^e Slbfc^nitt pon Seite 177 bi§ Seite 260, ba§ finb 84 Seiten, unb 84 burc^ 7 finb 12. 2)ie ^meite, größte ©ruppe bon Math. N. 474 bi§ 562 umfaßt bann 8 Sagen unb bie britte ©ruppe Pon Math. N. 594 bi§ 621 3 Sagen. S)a biefe Sagen aber in ber 5iürnberger .^anbfdjrift Math. N. eine gan^ anbre 9ieit)enfoIge ^aBen als in ber Seipjiger ^anbfd)rift Math. L., fo laffen fid^ burc^ eine 53er= glcicfjung ber beiben ^anbf(^riften bie 2tnfang§ftüde unb bie gnbftücEe jeber etn= äeincn Sage mit jiemtic^er ©erai^fieit feftftellen. 2Bir geben t)ier eine Überfielt ber 12 Sagen, irie fie in Math. N. aufeinanber folgen; bie Porgefc^riebenen lateinifd^en Sagten entfpred)en ber Drbnung, bie fie in unfrer äJeröffentlict)ung ^aben:

1) Setgl. 3lx. 5515, 5536 u. ß. ^) gigentlid) finb 156 9ieben, ahn 9 babon finb abid^riften ouä Soutetbat^g Sagebud^ auf^ 3a(;r 1538. •■') 2lufeerbem entljält Math. N. in biefem Slbic^nitt au§ Sautetbac^ö Sngebuc^ auf^ 3Qf)r 1538 4 Dieben, bie oud) in Math. L. fielen, bie tnit aber t)ict aU frembe§ föut nid)t mitaäljlen. Stüde, bk in Math. N. in 2 Stüdc 3ertiffcn fmb, jäljteu toir t)ier nur üU 1. ^itubetg ift bie 3ät)lm!g in Math. L. ©. 42. *) ^n gfolio, benn Math. L. l}Qt gotiofotmat. S^a 3)latt)efiug feinen §cften Itotjrf^einlidj ein Quarte fotmat gegeben Ijat (öetgt. Sixokx Math. L. ©. 31), jo muffen bie ^atjlen im 2;ejt hJol)l üer= boppett unb bie Soge au 8 Slott = 16 leiten in ßuatt ongefe^t toerben.

@tnleitunfl tu bcu 11. 9lbirf)uitt. XXV

I. Math. N. 398 btä 413 = Math. L. 489 bis 505 = ^Rx. 5379 bii 5396. Math. L. (177) big (184) = 7 Seiten = 1 Sage. III. IV. Math.N. 474 bi§ 508 = Math. L. 516 bi§ 557 = 5lr. 5431 bi^ 5475. Math. L. (184) biö (200) = 16 Seiten - 2 Sagen. X. Math. N. 509 bi§ 521 - Math. L. 607 biö 621 ^ 9h\ 5553 hi^ 5569.

Math. L. (200) m (208) = 8 Seiten = 1 Sage. VI. Math.N. 522 big 529 = Math. L. 572 big 580 = m. 550:) bi^ 5512.

Math. L. (208) big (215) = 7 Seiten - 1 Sage. IX. Math. N. 530 big 535 -: Math. L. 600 big 606 = %x. 5539 big 5552.

Math. L. (235) big (240) = 6 Seiten = 1 Sage. II. Math. N. 536 big 544 = Matli. L. 506 big 515 - ^Jtr. 5397 big 5430. Math. L. (240) big (246) = 7 Seiten = 1 Sage. XI. XII. Math. N. 545 big 562 = Math. L. 622 big 643 == ^Ix. 5570 big 5603.

Math. L. (247) big (260) = 14 Seiten = 2 Sagen. YII. Vlll. Matli. N. 594 big 610 = Math. L. 581 big 599 - Ta. 5513 Ui 5538. Math. L. (215) big (227) = 13 Seiten = 2 Sagen. V. Math. N. 611 big 621 = Math. L. 558 big 571 - ^x. 5476 big 5489.

Math. L. (228) big (235) - 7 Seiten = 1 Sage. ?^ür bie nii)tige Orbnung bev in nnfern ^anbfd)riften faifcf) anfeinanber fot= genben Sagen finb folgenbe Umftänbe beftimmenb:

I. Sage. ^h. 5379 big 5396. 9lr. 5389 ift einige 3eit bor ben 11. 'äpxH 1542 unb 5h-. 5391 einige 3eit bor ben 7. ?lpril 1542 ,^u batieren; biefe Soge ent= l()ält alfo bie frütjften StücEe.

II. Sage. 9h-. 5397 big 5430. 9h. 5429 ioirb buvc^ bie lu-fpvüngUdje 5|]aral-- (ele 9h. 4805 auf ben 14. 3uni 1542 batieit: 2tn biefem 2:age tarn, toie Sauter= hafi) bei-id)tet, Di-. ;3a!ob ^^ropft aug ^Bremen anf S3e[nc^ au Suttier. ^ropft tt)itb in ben näd)ften Sagen noc§ nielrmalg ern)äl^ut, unb aug Sauterbadig ?lnWefenTjeit erflärt cg |tc^ lüof)t, ha^ .^le^benreic^ in biefen Sagen 9 Stüde aug Sauterbad^g Sagebuc^ aufg ^at)i- 1538 abgefc^rteben Ijat, fiel^e 9h-. 5400 3lnm., 5429 3lnm., 5472 2lnni. unb 5473 Slnm.

III. unb IV. Sage. 3lx. 5431 big 5475. ^n biefen htibm Sagen tüii-b ber am 14. Sfuni 1542 nad^ SBittenberg gefommene Dr. ^atoh 5ßropft nod) meirmatg genannt, fo in 9lv. 5442, 5445, 5448, 5450 unb 5451. 9h. 5472 fällt in ben Sluguft 1542,

V. Sage. 9lr. 5476 big 5489. 9h. 5483 fällt in bie 2. ^älfte beg 2Iuguft ober in ben September 1542. S)ag Sc^tuBftürf biefer Sage, 9h. 5489, ift wo^l bag le^te Stüd, bag Sutljer bor ber fct)n;eren ßrhanfung feiner 2:Dd)ter 93lagbalena (geft. am 20. September 1542) gefproc^en Ijat; bie Stücfe, bie il^ren SLob bel^anbetn, 9tr. 5490 big 5502,' finb lüol^l nid^t bon ^etjbenreict) nad§gefct)rieben unb ftel^en tbeber in Math. L. nod^ in Math. N.

VI. Sage. 9lr. 5503 5512. 9lr. 5503 fällt in ben Oltober 1542, 9h. 5506 in ben 9lobember 1542.

VII. unb VIII. Sage. 9h-. 5513 big 5538. 5Diefe beibeu Sagen führen unö nof)\ big in ben Januar ober gebruar 1543, fiel^e 9lr. 5537 Slnm.

IX. Sage. 9ir. 5539 big 5552. 9lr. 5552 fättt in bie 2. .g)älfte beg Sebruar 1543.

XXVI l^iiilntuiiiv

\. Vrtßo. \>Jv. D553 bio 5569. ^Jiv. 5553 [teilt in bev ^leip.iiflcv .Ipanbjdirift Uvciiiial: Math. L. (200) uub MmIIi. 1,. (216); bie ^uMettc crtlnvt fid) bavauS, brtfe ba^ cvllf etiiff nnrv Vaac i|t. Tatievtuiv i[t in biefev i^aßc 9h\ 5562 in bf!i ;nvnil 1513.

XI. uub XII. \larti'- '-'iv. 5571 biö 5602. MJv. 5578 uub 5593 \a\Un in bcu :,^uni 1543. 3:icic kibcu >!cic\(\i euKialteu alfo A>i)bcurcirf)s$ \\^äk\k ^Jlad)fc()i-itteu.

3^0 bio \nüvulHngcv V'^ubjd)vift .Math. .N. riue flau^j aubrc ^Heifjeufotöe bev ciu.Kliicn V.'flgcu 3oiat aK^ bie ^.'cipyQev .»öaubfdjvift Malli. L., fo IjaUn biefe beibeu .^•>aubfd)vifteu onciiKiv uuaM)änijifl üouciiiaubcv a\i^ ^Jktljefiug öcfdjijpft- S)a tevner Math. N. iumv eine ^J(u\al)l imu i){obcn UH'Qläfet, bie Math. L. enthält, aber fein einjiged litilcf bietet, bne in Math. L. uid)t ftünbe, fo büvfcn tuiv nuuel^ntcn, baB .«riigincicr, bev Sdiveibev Don .Math. 1.., bie Ü^ovlage, bie 5Jiat()cfiu§ ifjui anbevtvaut l)Qt/ in biefem ^Jlbid)nitt etiid füv etücf abflc|d)victien Ijat. S)aQe9en fdjeint ^ilJattjeflu^ ielbft .'i;->cl)bfnveid)>3 ^)Uid)id)viiteu nid}t DoIIftöubiij abgcfdjviebcn, fonbcrn uuv eine ^JluÄumt)! bcixau^j getvonen ]n \)aUi\. Cvö [el)leu in Math. L. uub Math. N. in bieleui tllbfd)uitt foft gan,^ bie fuv.^en cliita Lutheri. bie ioci, bie in ben tü{rf= lid)en llvfd)viftcn iatjU-eid) finb. 3)ie .^anbidivift Chii. 937, bie unabpngiö bon ••iikt^criuÄ ebenfüflö .pei}benreic^§ ^JlQd)fd)vifteu auSgefd^vieben IjQt, ^eigt in ber %a[ eine ^an^ anbve iMuema"^! bev einzelnen ©türfe.

Übev bie .\'ianbid)vift Glm. 937 tjaUn tüix bereite in bev ßinlettung in ben 3. ?lb|d)nitt' fuvj getjanbelt; au^füfjvlidjev trivb fie noc^ in bev ßinteitung in ben 'Jln^ang jum 11. 3lb)c^nitt ju befbvedjen jcin. .^iev fomnit ^unödjft uuv hü^ ©lud öon C.lm. 937, 31 bi§ Clin. 937, 53 mit ben 3lbfd)vitten au§ cfiel^benveic^g 9hc^= fdjviften in ben :5Ql}veu 1542 uub 43 in S^vagc. ©§ entlf)ö(t fotgenbe Sieben: (Uhu. 937, 34) Tiv. 5474, 5557, 5559 ^ (34^) 5560, 5561, (35) 5562, *5508, :35'') 5509, *5516, 5517, (36) *5526, *5527, (36'' i *5528, *5529, 5530, (37) *5446, (37'') 5447, *5453, 5454, 5455, (38) *5456, *5463, *5464, ♦5465, (38»') ♦5466, ^5467, *5468, [3702 extr.j, (39) [3704, 3709,J 5530 oxlr., ♦SSSl, (39'') 5476, (40) 5478, (40»^) 5479, 5482, (41'') 5488, *5532, (42) 5539, *5540,' (42'>) *5541, (43) *5542, 5398, (43'') 5399, *5401, (44) ♦5402, ^5403, *5404, *5405, *5406, {U^) *5407, *5408, *5409, *5410, ♦5411, +5412, ^45) ♦5413, *5ni, *5415, *54l6, (45'^) *5117, *5418, (46) ♦5^19, ♦5120, ^5121, ^5422, (46»^) ^5423, *5424, +5425, *5126, *5427, (47) 5545, ♦5546, ^5547, (47'^) ^5548, ^5549, (48) 5571, (48'') *5572, 5577, (49) 5578, {i9^) 5579, (50) ^5582, *5583, *5584, ^5585, (50") 5586, 5591, (51) ^5592, 5594, +5595, (5^) *5596, *5597, (52) *5598, ^5599, *5600, (52^) 5587 unb [5'S) 5581. 91q(^ einigen atüQUjig ©eiten mit aubevm ZQ^t folgen bann noc^motä einige ©tüde onS unfevm 11. Slbfc^nitt: (Ghn. 937, 73'') ^r. 5380, 5392, (74) 5433, 5431, (74'') 5437, 5393, (75) 5511, (75'') 5512 unb 5434. S)a§ [inb alfo 103 gteben, uub 63 baöon l^aben tüebev in Math. L. noc^ in Math. N. ^>QVQ[Ielen; fie finb in unfvev Übevfic^t buvc^ einen ©tevu qu§= gejeidinet. S)ie bvei eingeflammerten Dieben finb lHbfd)viften auS £auterbad)§ Sloge» buc^ aufs ^ü^x 1538; bie evfte, 5ir. 3702 extr., ftet)t aud) in Math. L. uub Math. N., bie beiben anbevn bagegen, 9tv. 3704 unb 3709, fe'^ten in Math. L. unb Math. N.

1)935. 2, Xll.

Einleitung in bcu 11. Slbfc^nitt. XXVII

.^el)beureid)§ Sammlung ift alfo umfangreicher getüefen aVi bie ^Jlbfdjrift in ber ^Plaf^efifc^en (Sammlung, uub fie l^at aud) me'^r ?lbfci)ri|ten ou§ ^auterbad)^ 2;age= Ud) aufg Sa^r 1538 enthalten.

S)a§ trir bie ©tüdfe, bie in ber |)anbfd)rtft Clin. 937 änjiid}en ben 4>aral= {eleu ju ben 9iebeu üon 1542 unb 43 in ber ^JJtatt)ciifd)en ©ammlung fteljen, Ujirfli(^ ouc§ bicfen Saljren jutoeijen bilrfen, boe ergibt fid^ IüdI){ jc^on barauö, ba§ biefer Slbfd^nitt mit ^luSna'^me ber leid)t nad)mei§baren ©ntle'^nuugen au§ ,^auterbad)§ 21agebu($ auf§ ^at)v 1538 eben nur ifteben au>j ben ^a^j^en 1542 uub 43 enf^ält; au^erbem taffeu fid) aud) einige ©tüde me^r ober tueniger fe[t batieren: 9h-. 5412 fallt m^l auf ben 7. 3lpril 1542 unb 5h. 5415 auf ben 9. 3lpril 1542; in ?lr. 5446 tcirb Dr. ^atob ^propft unter beu üfc^genoffen cr= tt)äl^nt, unb in 9h*. 5466 tüirb ^Daniel ©reifer aU (Su^jerintenbent in S)re§ben genannt; 9h. 5528 enblid^ fällt \vo^\ auf ben 2Bei'^nad)t§tag 1542. Db lüir frei= lid) alle biefe ütebeu an ber ridjtigeu Stelle jtüifdjen bie 9iebcn Don Matii. L. cin= georbnet l)aben, bleibt jioeifel^aft, ha bie 9tei^enfolge ber 9ieben in Clin. 937 ]\\= meiten eine anbere ift al§ in Math. L. unb in Math. N.

3u beu Otebcn, bie toir au§ Chn. 937 abbruden, finbcn fid) in feiner anbern ^anbfc^rift parallelen. 9Zur 3lurifaber ^at für feine Sammlung FB. bie .f)anb= fdjrift Clm. 937 ober i^re ^Uorlage benu^t.

3tu§ 2auterbad}§ Sammlung B. l)aben tüir bie 13 Stüde öou 9h. 5490 bi§ 5503 über 9Jlagbalena iiuf^erS 2:ob am 20. September 1542 aufgenommen, ob= gleich fie n)al)rfd)einlid) nid)t öon ^^el)benreic^ uad)gefd)rieben finb, benn in beu Oon t§et)benreid) abhängigen ipanbfc^riften Math. 1^., Math. N. unb Clm. 937 feljlen fie, tt)ot)l aber finben fi(^ längere Stüde in ber .giaubfdjrift Ser. im 3{nl)ang^ unb in ber |)anbfd)rift Clm. 943 in bem ^Jlbfc^uitt, ber auc^ fonft 5}{eben au§ beu Dier* ^igcr Sfa'^ren entliält.^ !;)tuf ben 2:ifd)genoffen, ber fie nadjgefd^rieben {)at, ift uirgenbß ein i^iintoeie. 9Jbgifter ^^-^lato ift mo^l uid)t gelüefen, benn in ben öou '^iato abljängigcn t^panbfd)riften finben fid) biefe Üej-te ebeufoinenig tuie in ben bon .^et)benreid) abljängigeu .^anbfdfjriften. 2lud) .g)ieronl)mu§ S3efolb fc^eint fie nic§t gelaunt ,^u '^aben. @r fdireibt ättjar am 3. Cftober 1542 an 33eit S)ietrid§ über bie feelifdie @rfd)ütterung ßutl)er§ burc^ ben Sob feiner 2;od)ter 3, unb am 2. 9Jtai 1543 fd^idt er 9Jtagbalenen§ Epitaphium an S)ietrid^* unb berichtet i^m, Sut^er t)aU unter Jiränen geftagt: ,,9ld), l;at fie mid) boc^ it)r lebtag nie erzürnet!" 2lber öon ben crgreifenben Slufjeic^uungen über 9nagbalenen§ le^te Stunben fte'^t in S3efolb§ a3riefen nic^t§.

5lud^ bie langen 9iac^fd)rifteu, hk lüir unter 9lr. 5428 ani ber ^anbfi^rift Bav. uub unter 9ir. 5428"^ au§ einer 9Jlünd)ner ^anbfc^rift in biefen 2lbfd)nitt aufnel)men, l^aben mit ^^etjbenreidi Ujo^^l nid^tS ju tun.

S)ie beibeu fleinen Stüde, bie U)ir au§ Clm. 943 aufnelpteu, ftel)en in biefer |)anbfd^rift ^wifdjen ben au§ C">ei)^cn^eid) entlet)nten Sieben.

Unter ben ^aralle(l)anbfc^riften fte^t in biefem Slbfdjnitt Fair, mit 120 Stüden •' boxan. Farr. l^at alfo faft ebenfoöiele ^4?aroüelen loie Math. N., bod) ift feine Don

') ©ie^e bie ginlcituttg iit beu 8. 5l6fd^nttt, Sb. 4, XIH. -) f&h. 2, XIII; üergt. bie einlettmtg in beu 13. mfc^nitt. ») Mscr. Thomas. 302. *) Mscr. Thomas. 307 f. *) ^n

XWIIl l*iiilfitiim.v

bicjfu teiben .i>flnbfdnifien bon bev anbcvn Qlit)äiiivö, beim Malii. N. l^ot 20 ©tüifc, bie in Karr. fe()lcn, mib Fair. \)üi 13 etücfe, bie in MmOi. N. feljten. 2)ic %{^k uon Kall-, fiiib gut; im übiigcn tjiit Fair, für bie lifcfjvcbcnfLuidjung nuv geringen )ilVrt, bo CO bie ein.^clneu ^Kebon unter ^)iubrifen ovbnet, unb ^inor fdjeint bie iilteftf .V>anbfd)rift ,^n fein, bie ba§ getan Ijat, benn nnf beni üorbein öint)anb= bedel üon Farr. [teljt: M. H. 1551. Cb baiJ bcr Saninilev ober nur ber 6igen= tümev ber .panbfdirift geuieien ift, ba«j lii^t fid) nid)t nadjtueijen, ebenfoloenig, tüer biefer M. U. gemefen ift. Xa er aber feine lifdjrcbenfnnnnlnng fdjon 1551 ^at binben Inffen, fo fdjeint ber Snnnnler Hon Fair. aU erfter auf ben @cban!en ge= foninien ju fein, l'utberö Jifd)reben nad) 'Kubrifen ju orbnen, benn l'auterbadö§ Umarbeitung feiner Sanunhing fällt erft in bie ;i3ar)re 1551 biö 1560.^ 2)ie ')inbrifen felbft finb in Farr. iinbrc aU in I^auterbadjä Sanunlung B.

r.l.ocl. l^at auf ben Seiten 150 big 153^ 196'' unb 197, 217 unb 217'', 221 unb 221'' unb 254'' nur 24 ^l'araHelen - ju ,\^ct)bcnreid)g ©aninilung, unb ,^\uar au5 ben 6 iiagen 1, III unb IV, X, XI unb XII; au^ ben ßagen II unb V biö IX ]^at Rlied. nid^tö enUe^nt.

,3n Oben, f^at fpäter eine aubrc :^a\\h auf ben früf)er unbefdf)rieben geblie= benen Seiten 63, 118f., 261 unb 331''ff. 9, Dieben au§ C^el)benreid)§ Sammlung'' nad)getragen, unb jtnar au» ben Sagen III bi§ VI unb XI unb XII; üü§ ben Sagen

1 unb II unb VII bis X ^at Üben, feine 2lbfd)riften.

\.'auterbacft l;at in feiner großen Sammlung B. ebenfalls 9 'parallelen ^u ^■»eiibcnreid)^ Sammlung, aber 5 batoon finb au§ feinem eignen Sagebuc^ oufS äaljr 1538; Ijier f)at alfo nid)t Sauterbad) aus .^el)benrei(^ gefdjöpft, fonbern |>et)benrei(^ auS Sauterbad). S)ic Übrigbleibenben ^^aralleten ^h. 5439, 5475, 5554 unb 5570 n)eid)en im ^luSbrudE fo ftarf bon ^el)benreic^ ab, ba^ loir an 3 Stellen bie lerte öon Math. L. unb bie üon B. olS ^^^araüeltejte nebeneinanber abgebrudt fiaben. Sauterbad^ fann alfo bie Sammlung .^el)benreid)§ in ber unS Dorliegenben ©eftalt nic^t gefannt (jaben,

3luvifaber 'i)at ja^lreidje StüdEe auS ."^eljbenreidiS Sammlung in feine gro^c Sammlung FB. aufgenommen. S)a er .^eijbenreidE) unter feinen Cuellen nid)t nennt ^ fo liegt bie i^ermutung na^e, er l^abe bicfe Sammlung ntd)t öon .^et)ben= reid} felbft, fonbern burd) bie ^.Vermittlung üon ^Jlaf^efiuS erl)alten, o^nc babei ^u bemerfen, ba§ alle biefe hieben nid)t öon ^Jlatl^efiuS, fonbern öon .^^eljbenreid^ nad^= gefd)rieben rtaren. 2;en S3ett?eiö t)ierfür bringt unfre 91r. 5504. Sie tüirb bon Jpei)benreid^ mit ben SBorten eingeleitet: Cum legeremiis in mensa etc.; bagegen fc^reibt Slurifaber: „3lnno 1542 lafe 5Ji. Mat{)efiu§ unb bie onbern 3:ifd^= genoffen" ufro. ÜHat^efiuS ttjar aber bamalS gar nic^t mef)r in äßittenberg, benn •Dir. 5504 fäat in ben öerbft be§ ^al)reS 1542. Sßenn 2lurifaber tro^bem baS legeremus auf 5Jlatl)eftug bestellt, fo l^at er offenbar geglaubt, 30tat§efiu§ l)abe olle

Math. L. ©. 42 finb bie ^ktatlelen ju ÖQuterbac^§ Za^ehn^ ouf§ ^o^r 1588 mttgejä'^lt ; mit biefen l^ot Farr. 127 etücfe.

') SSergl. unten ©. XLIII unb S8b. 3, XXXI f. -) Slufeerbcm 5 ©tücfe aii^ Jiiouterbac^ö iogebuc^ auf^ ^a^t 1538; ba^et fornmen bie 29 ©tüdEe Math. L. ©. 43. ») 3lu§cvbcm

2 ©tütfe Qui 8outetba(%§ ^ogebud^ aufö ^a\)t 1538. *) FB. 4, XXII; bergt. Math. L. ©. 12 unb 43.

dtTtlcituitg in ben 11. «bfci^nitt. XXIX

btefc Sieben, bie er il^ni aur Slbfcfirijt antoertraut l^atte, qu(^ felbft nodigeft^rieben. 9Jle'^rere fatfc^e ^atjxit^ia^Un SlurifaBer finb tüo'^I ebcnfallg au§ biefer inigeii ^InnoTjme ^u erllären.^ S)iefer Sii-'vtum SturifafecrS ift übrigenä ein tüeitevcr 5ßett)ei§ bofür, boB tDir bie Oiebeii bev ^ai)xc 1542 unb 1543 4')et)bcnvetdj mit 9{ed)t 3U= geteilt traten. Unter ben @clt)Qt)V§mänitern feiner großen Sammlung nennt 5lurt= fober jtüQr 33efolb, oBer nid)t t^eljbenreic^, oBgleic^ er boc^ qu§ beffen ^ad)fcf)riften einige fiebjig 2:ejte in feine Sammlung aufgenommen !^at; bo§ crftärt ftrf) eten aus feinem Sri'tin", ^atl^efiuS tjabz anä} oEe biefe Üteben narf)gefd)rieben. 2Bäre atfo SSefolb ber 9la(i)f(f)rei6er biefer 3feben, fo mü^te fein 5lame 6et '^(nrifaber f eitlen.

') Math. L. ©. 43.

,£ifd|icbcn aiut öcr l)anbfdjvift Clm. 93

'T'ie A>ant>id)vift Clm. 937, über bic luir in ber tnnteitiing in ben 3. 3lb= idjuitt^ eine allgemeine ^witialt'^iidevfidjt gegeben i^aöen, entl)ält in allen 5 5lb= fd)nitten eine "Jln^al]! iKcben, ^n bcnen luir in ben öon un§ bcvgtid)enen C^anb= Ic^viften (eine "^nirallelen gefunben Ijaben; \v\x bruden fie in bicfem Sln'^ang ah unb geben jngleid) im fritifdjcn ^Ipparat eine genane Übev[idjt über ben ^nl^att bicfer .^lanbfdjvift.

3)cr 1. ^ilbid)nitt (Ulm. 937, 1 bi§Clm."937, 34), beffen r)auptfnd;lic^en Matt ^Hcben an§ ben bveifjigev ^aljvcn bilbcn, entt)nlt in Tu. 5605 ein öerein^eltcä ©tüd, bal auf ben i. "Olprit 1540 batieit unb buvd) eine Otanbbemerhmg aU 9lad)yc^rift bc8 5tnnabeiger '^5rcbiger§ ^oren^ Sdjröber be^^eid^net tuirb. Dh bic füvjcren unb längeren ^eime, bie in biefem ?lbfd)nitt ftetjcn, toon Sut^er felbft öerfa^t ober nur bei 2:i)d) uon itjm bovgebrodjt luorben finb, barüber befagt unfre Überlieferung mdjii. 5Re^rere öon ben abgebrudtcn ©türfen finb iüot)t feine lifdireben unb biirfen bielleic^t gar nid;t mit S^uttjcr in 33erbinbung gebrad)t lücrben.

S:en 2. 9lbid)nitt (Clm. 937, 34 bi§ Clm. 937, 53), ber ja^treic^e Slbf^rtften auc' ^eiibenrcidjä 5iad}fdjrtften au§ ben Satiren 1542 unb 1543 enttjäÜ^, l^aben iinr im 11. 5Ibid)nitt mit ben entfpred)enben 3lbfc^nitten ber §anbfd)riften Matli. L. unb Math. N. liereinigt unb in ber Ginleitung in ben 11. lHbfd)nitt bcfprod)en. '■i5erein,5elt fteljen in biefem 3lb)(^nitt unter 9h-. 5582, 5583 unb 5584 einige 3tü(fe, bie bon einem ^Jlanne nad}gcfd)ricben finb, ber nur gelegentüd^ einmal bei Müti)zx ,3u ©aft gen^efen ift, bem ^4-^farrer 23artl)olomäu§ Sßagner in ©lauc^au. 3)iefc brei Stüdc unb bie fd)on unter ^r. 5605 abgebrudte 91ad)fc^rift Sorenj ©diröber» finb ein Scleg bafür, mit tr>e(d)em ßifer mand)e Sammler bon 2if(^rebeu bon überallber gefdjöpft l)aben; leiber finb nii^t alle in ber Eingabe i'^rer @en:)ä'^r§= nmnner fo gcluiffenfjaft geujcfen tüie ber ©d)reiber bon Clm. 937.

3m 3. Slbfc^nitt (Clm. 937, 53^ bi§ Clm. 937, 76^) ftel)en ^ar ebenfalls nod) einige ^tbfd^riften aus .ipeljbenreiciöe 9lad)fd)riften bon 1542 unb 1543, bod) überanegen bie 3l6fd)riften aus Tietrid)§ ?lac^fd§riften unb au§ 3)ietrid)§ unb 'Dteblers «Sammlung, ^erein^elt finben fid§ fd}on ^ier einige ^Parallelen ^u ber Sammlung bon Äonrab (Sorbatu§. Unter ben bon un§ abgebrudteu Xejten finb einige 9lbfc§riften aus ßutl^erä !pfalter.

> 3?b. -2, XTI. ^1 T>ixc^l. oben S. XXVI.

?tn^ana a"nt 11. Slbf^mtt. XXXI

3)er 4. 2lt)jc^nitt (Cim. 937, 96ff.) entl^ätt nur ein ben SLifd^rcben ö^nliciieä @tü(!, ba§ Wix fd§on unter yix. 3543 B. obgebrncEt Ijoben: ben öon ^i)fon{u§ niebergefd^riebenen 23crict)t über Sut^er§ Grfranfung in ©(^malfolben im f^ebruar 1537.

S)er 5. 3(bf($nitt cnbtic^ (Clm. 937, 143 bi§ Glm. 937, 177'') enttjält neben Stbfrfiriften qu§ S)ietricl)§ 9tQd)f(f)riften, au§ ber ■JJIatf^efijc^en Sammlung öon 1540 unb Qn§ ^et}benveid)§ 5ia(^fc^riften öon 1542 nnb 43 3Qt)(reid)e ^^arallelen ju ber 6Drbatifd}en Sammlung in einer 3lu§raQ'^(, bie toir ä^ntic^ in ber ^onbfc^rift Bav. mieberfinben. Unter ben öon nn§ abgebrudten ©tüden finb einige steinte, hie toir fdjon im 1. 9(bfd)nitt biefeg 5lnl^ang§ ät)nlic^ gefunbcn l^aben.

?U§ Sln'^ang geBen tt)ir unter Dir. 5658* ein Iange§ ©tücE, ha^ in ber @Dt^aer ^anbfd)rift A. 94 auf ben 18. 5et)ruar 1542 batiert nnrb. S)iefe if)anb= fdjrift cntpit öon Statt 114» bi§ Slatt 126^^ eine !(ei_ne ©ammtung öon Üifd)- reben, Don benen bie meiften Xroft in 3(nfed)tungen unb 2l^n(id)e§ bef)anbetn. S)a§ erftc Stüd, unfre Ta. 5658% ift ba§ ein.jige neue Stüd in biejer 9hii)e. Sic übrigen 2ejte finb ou§ ben öeifd)ieben[ten ©ammUingen jniammengetragen nnb mel)r ober njeniger gefd)idt ju längeren ^ejten miteinanber Verarbeitet. Unjre Stnmertung ,^u Dir. 5658^ gibt eine Über[id)t über biefe Heine (Sammlung.

aHlnlcitiino in öcii 12. ^öfifiuitt.

llnUn- 12. ^ilbfrf)intt, in bcr l'civ,\iacv C^anbfdnift Malli. L. bcv 3. ^(6fd)nitt, cntlnilt mir 17 ))icbcn; 2 Stücfe, bic ^rofcv in feiner fnit)creii il)crb[feiiaid)ung unter Maili. K. (Vir. nnb 017 in biejer Steilic nbdebrucft I)Qt, finb nu§ S)ietrid)8 unb 5Jlebtcr§ Sonunlnnfl entlclint, Herfll. nnteu G. 303 9lnm. 2.

5:ie'Übertd)vift bieh^J ^Jlbfer)nitt>i in Malli. L.: Colloquia annlMD. XLIIII. ift etiua« ,^u eng. Tic lu-iben er|leu Stiicfe get)ören noc^ in§ ^a\)x 1543, unb ^toor mirb 9ir. 5650 an] ben O. S^c^^mbcr 1543 batiert, loärjrcnb ^r. 56G0 luoI)t uur luenige löge Unitcr anf ben 10. Te.^Miiber 1543 fäfit. Sie beibcn uäd)[teu Stürfe ^Jir. 5661 unb 5ii(;2 laffen fid} nid)t baticren; uicnu 'Jlurifaber ju ^h*. 5661 bic SatjreS^al)! 1542 l)inuiiicfd)ricbcn Init, \o ijt bivS eine bcr bicicn fa(fd)cn Seitangoben tei ^lurifaber.' 3n Tir. 56»'.3 iinrb bann bie liivtenftener Don 1544 crtt?äf;ut. ®er ©treit um bic Äird)engüter befd)äitigte ben im g-elnnar 1544 in ©pcl)cr aufammengetreteucn iKeid)§tag. 2ic l)cttigcn Sorte ^v'nt()ev» gegen bic ^nrifteu paffen nui^ gut in ben Februar be§ 3al)rc6 1544, unb .^nttjerö ?luefan gegen 9Imerba($ in ^r. 5666 finbet ebenfalls in anbercu xHuBernngen Xint^er^ ou§ bcm Februar 1544 ^paraEclen. 'Jlx. 5607 fällt uiol)t in biefelbe ;^)eit.

23}cnn mir biefen fteincn ^)tbfe^nitt .Oieroni)mu§ 33efotb ^ufcfireiben, fo I^aben mir Ijierfür frei(id) nur ben einen ©runb, ha^ Don ben brci ©emätjrömönnern, bie ^JJlat^efiue für bie ^cit nad) 1540 nennt, für biefen ^^Xbfd)nitt eben uur SBefoIb übrig= bleibt. 2 (?ine 53erüfjrung ^roifdjcn unfern Sieben unb 33efoIb§ SBriefen an ^eit S)ietrid) finbet fid) nur einmal in bcr Grregung iiuttjcrg gegen Stmerbac^ in 3lx. 5666 unb in 5i?efolb5 Jörief bom 3. iVebruar 1544, aber bicfer ^Brief ift aud) ber einzige, in bem IBefolb 1544 2:iid)öeipräd)e i^ut()er§ an S)ietrtc^ fi^reibt; am 5. Slpril 1544 ent= fd^utbigt er ftc^ fetbft beel)alb bei S)ietrid): Nequo ea esl alacrilas D. Luthcri, quae quondam fuil, ut ex eins sermouibus materiam colligore semper queam. ift bcg^alb fraglid^, ob bie Zuteilung biefer 9teben, bie gerabe in ben f^ebruar beö 3ial)re5 1544 fallen, an SBefolb richtig ift.

2Bic fci^ou im 11. 5lb)d)nitt, fo ftet)t aud) in biefem 12.5lbfcf)nitt bie 5türnberger ^aubfi^rift Malli. N. ber fieip^iger .^aubfc^rift Math. L. am näd)fteu. Math. N. Ijat 14 ^>aranelen ju unfern 3:ej;tcn, unb 13 baüon fteljen Don Math. N. 563 bi§ Math. N. 574 in berfelben 9tei^enfolge mie in Malh. L. ©djou {)ierau§ geljt Ijertior, ba^ bcr Sdireiber öon Math. X. biefe )Ktbtn uid^t unmittelbar bou 33efolb, fonbern burd^ bic ^-Vermittlung odu "i)}latt)efiu5 erf)alten f)üi. %ti lejt Pon Math. N. ift an me^= reren Stellen befonbcr§ fdjlcdjt. SDie übrigen ©ammlungeu FB. mit 9, Farr. mit 6 unb Rhed. mit 3 ^aralteten finb too'^l eBenfatt§ Pon 3!Jlat^eftu§ ab- ^^ängig. 9lur öerein^elte Stücfe l)aben Ror., Wolf. 3230, Hirz. unb Oben, ou^ biefem fleinen §lbf(^nitt cntlet)nt.

0 aSergl.oben S. XXIX. ') Söctgl. oben <B. XXII.

Cinleitung in ben 13, SCfifcönitt. ^ifcötebcn nu^ bec l|anbfrf)rift Clm. 943,

3)ie .^anbjd^vift Clm. 943 '^aBen loir ebenfalls fc^ou in ber Einleitung in ben 3. 2lbfd)nitt^ kfpvo(f)en. S)iefe |)anbfc^rift, beren 2. Xeit un§ bie öon ^reger ücvöffenttid)ten Dtaci)[d^i-iften ©(i)Iagin!^Qufen§ ev^olten l^at, entt)Qtt in i^rem 1. Seite Oon Clm. 943, 2 6tö Clin. 943, 174 eine bunte ©ammlung bon 2ifrf)reben qu§ ben brei^iger unb öier^iger Satiren. S)ie jeittid^ pfammenge'^Drenben Stücfe [teilen 3un)eilen aud) in ©nippen beifammen, fo Clm. 943, 48 ff. 3at)h-eid)e 3tbfd)riften au§ S)ietvic^§ unb aJJeblerg ©ammtung, Clm. 943, Sö^^ff. 5lbfd)riften au§ ber ^JJlat^efifc^en ©ammtung üon 1540, Clm. 943, 145 f. einige 5lbfd)riften au§ £outer= bad)^ Sagebud) aufä Snt^r 1538 unb Clm. 943, 150ff. Slbf^riften au§ S)ietrid)§ 9iai^fd}viften. S)airoifcf)en ftetjen aber immer toieber anbre Sieben, unb jlDor be= fouberä fold^e auä ben üier^iger Sfi'fli'en, ol^ne ba^ irgenbein iptan ober eine ?lbfid)t bei ber 5lu§ioa'^l biefer ©tücfe ^u erfennen tüäre. @l ift unS beäl^alb anc^ nic^t moglid) getrefen, bie Sejite ber'Sa^re 1542 unb 43 in unfern 11. 5tbfd)nitt ein= äuorbncn.

a^on ben im 13. 9lbfc^nitt abgebrudten StücJen fättt 'Jlr. 5677 auf hzn IG. gfebruar 1546, gir. 5679 in ben Slnfang ber öier^iger ^a^xe, 5h-. 5684 in§ ^a^x 1541, ?tr. 5701 in§ Sa^r 1540, 9lr. 5707 ing Sfatjr 1542, ^x. 5708 in§ Sal^r 1544, 91r. 5723 in§ Satjr 1541, 9ir. 5726 in§ ^al)x 1538, kx. 5730 in bie Satire 1542 bi§ 1546, 5ir. 5735 in§ 3af)r 1542 unb ^x. 5739 ebenfaEä in§ 3at)r 1542. S3ermutung§n?eife Ijaben tt)ir frül^er bie .^anbfdjrift Clm. 943 mit |)ieront|mu§ SSefotb in Süerbinbung gebradjt^, aber ba§ ift tüol|l nic^t rid)tig. SGßir finben nämlidi in Clm. 943 öerljältniSmäBig aa^lreidje «Stücfe, bie al§ urfprüng= lic^e ^paraHeten ju Oieben be§ 11. ?lbfc^nitt§, bie Vuir ,spet)benreid| jutueifeu, unb be§ 12. 2lbfd|nitt§, ben tt)ir ^Befolb äumeifen, äu betrauten finb. ©o finben 9ir. 5693, 5697, 5712, 5715, 5716, 5717, 5718 unb 5734 in |)el)benreid}§ ^iac^fc^riften unb 9h-. 5719, 5720 unb 5728 in 58efolb§ Ülad)fc^riften parallelen, bie faum anberg ^u erllären finb at» burd^ bie 3tnna'^me, ba^ j^ei Uerfdjiebene 3Jlänner baSfelbe ©efpriicti 2i\t^n^ unabl^ängig Uoneinanber nad)gefd)rieben l^aben. 2Benn Wix aV]o ben 12. Slbfdjnitt SSefolb mit 9ted}t jugeteilt traben, fo fann bie .^anb= fd)rift Clm. 943 nid|t bon SSefolbä ©ammlung abhängig fein. Sagfelbe geljt lüol^l aut^ au§ 9h-. 5730 Ijertoor, mo bon SBefotb in ber britten ^erfon bie 9febe ift, unb auä ben 9iac|fd|riften über ben Sob bon ßuttierS Sbc^terdien ä)iQgbaIena; wir ^aben fc^on früher » barauf ^ingettjiefen, ha^ SSefotb biefe 9^ad)f(^riften njat|rfdjein= lidl ni(^t gefannt tiat.

') Söb. 2, Xlllf. 2) 58b. 2, XIII. ■') aierflt. uOeu ©. XXVII.

XX XIV (finloiiiiiitv

^i\'i ^lMIl i5cviHd)c, .vanbfcljviftcu bc|tiniintcu lifcliflcnoffen ^u.^utDeifcn, büvfeit U'iv and) nid)t unlunücfiidjtiflt laffni, bn^ \?iitf}crö lafelninbe immer ,^ol^lrcid)e ^JJiiiniifv iimfafU liat, unb tci\\ aufecv bon uiiö bcfanntcn ^Jiad)fd)vci6ern iiod) mand;cv aubve iifd)öcnpiic bemcvfcn<<»iHn-te aüovtc l'iittjev'} aiifgcjcidjiict tjat. aöcnn fdjoii l'ianncv, bie iiiiv einmal bei X.'uttjcv ju Öiaft luaven, tnic Vorcn,} (Bdjvöbev unb 'i^ivtbolomäiiv ainianev ', üon biefem einen '-Jlbenb eine ffeine ^luebeutc mitscnommeii Ijaben, um U'ic uiel mef)r uunben bie lliänuev, bic monatctaiig, ja jaTjvcIang au Vut()cvo Iifd)e jafeen, menn audj nid)t veflelmäjjig, fo boct) i^cfcgentlid) bie 3?Iei= febev \\ix .^wut) i^cnontmeu Tjaben! Scf)on unter beu uu^j bcm Manien nad) bc= rannten ^)iad)id)veibevii fiub meliveve, bereu 9lad)id}riftcu für un§ awd) jctjt nod) mebr ober uuMiigcv ein unbcfanute-J X "bleiben. ?tuf äßeller, ^tato unb ißefolb fiabcn mir nur nermutunöÄuieifc bcftimmte ?(bfd}uitte unfrcr Überlieferung 3urüd= rubren [iHnnen. Jverbinaub Hon lllougi'J, beu ÜJIat()eiius unter feiueu ®en)äl)r§= miinncrn nennt-, unb bie lum X'hirifaber unter [einen Cuefleu augefül^rteu ^oljauueS 3tolfj unb ;3iif'^t' äDeber fiub für unö faum uiel^r als Zinnien, ja bon ?lurifabcr felbft tviffen luir nidjt, ob er nur löiC) ober fdjon 1545 au ßutlierä Zi\d)C uadj= gejdjrieben l)Qt. 'i^ou ;\obaun Jyorfter tönueu trir nur uad)rt»eifen, ba^ er gelegent^ lid) au \.'nti)erö 3:ifd)c nad)9cfd}riebeu ^nt. SBou 3io^}a"n 6rafft ober ßrato ujirb bebauptet.-' 2a% and) Siiftii§ 3io"fly* \ui'^ .^afpar ,<I'reu^iger^ gelegentli(^ uad)= ge)d)viebi'U l)aben, barauf beuten geu)id)tige ^eugniffe l^iu. 3luf 9icirer§ ^litarbeit an beu lijc^reben tncrfeu jetjt Gilbert ^veitagg Oovfdjungeu^ neueö Sid^t. 5lber luir [teilen bod) in biejen testen '^Ibfdjnitteu Unfrer 3(u§gabe auf einem feljr un= iid)ercn 2?obeu, unb nur ol» eine Vermutung uiödjte id; tiiuftetteu, ha'^ bie .^anb= fd^rift Clni. 943, bie mit 33cfoIb tuafirfc^eiulidj ui($t§ 3U tun t)at, tiielleid)t mit :^ol)ünn Stol^ in 5.>erbinbung ^u bringen ift; ©tDll3 lebte in beu bier,^iger i^a^rcn in i^ut^ers Umgebung.'

>) SBergl. oben ©. XXX. ^) 23etgl. S8b. 4, XXV. ») Sergl. »b. 4, XXXVIII.

*') Sergl. bie Ginleitung in bcn 20. '3(bid)nitt. »j 93crg(. bic (Sinteitung in ben 20. 3(bfc]^nitt. •) 3in ben ßut^erflubien jut 4. Sfolji^^unbcrtfeier bev Dteformation, Heröffcntlidit l^on bcn 3JJit= Qtbeitcin bcv aSeiinnret Suttjcrnu^gobe (1917) <£. ITSff. ") ^rofer Math. L. ©. 14.

Cinieituiid in den 14. ^fifcj^nitt«

Cifdjrcöen m^ öci ^lanbfdjtift Clm. 935^.

^n bte 9iä^e bon i^iiftuä Sfonag^ fü^rt im§ bic .g)anbfd)rift Clin. 939, i)on ber tüir im 2. Sanbc @. IX ff. unb in ber 9(nnieifung 311 9iv. 5750 allgemeine Snf)Qlt§überfidjten gegeben l^abcn. S)ie in nnferm 14. Ibfi^nitt abgebrucEten ©tücfe fto!)en in bem 2. 2:eil ber .^;^Qnbfd)vift ^teifi^en 5lbfd)riften on§ i^eit S)ietric^§ 5{qc^= fc^riftcn nnb an§ 2)ietric^§ unb i)ieb(er§ Samminng; fie gef)örcn alfo moT)l efeen= falls in bie eijte .^älfte ber brei^iger 3a"^re. Su ^h. 5787 lefen mir bie 9tanb= bemerfung, alleö ba§ fei au§ einem S3üc^tein be§ 3uftu§ 3tona§ abgcfc^rieben, unb biefe SBemerfung gilt üiclleic^t nid)t nur für bie bezeichneten ©tüde 5h-. 5787 bis 9ir. 5790, fonbern ouc^ für bie unmittelbar öor"§erge^enben ©tüde 9tr. 5781 bi§ 9ir. 5786, bie burd^ einen 9tbfd)nitt, ber mehrere ^Briefe entljätt^, ton ben früljeren 3lbfc^riften ber Sifc^reben getrennt ftnb. S)rei !(eine Xeyte, bie ebenfalls i^uftnS SfonaS jum ©emä^rSmann traben, finb bereits in ber (S'inleitung in unfern 3. 3lb= fdinitt^ obgebrudt. @igent(id)e Slifd^reben finb bie auf SuftitS ^om^ ^nrüdge^enben ©tüdte nidjt; eS finb mel^r grinnerungen an ßuf^er als gleidi^eitige ^tieberfi^riften.

€inleitung in bcn 15, SCöfcönitt. Cifcfjvcbcn mi öcn l|nnbfdjriftcn Bav. imö Oben.

nuä) biefer 5lbfd)nitt entt)ätt nur eine 9iad)(efe auS ^aubfd^riften, beren mid)tigfte Seftanbtcile mir fd)on im 1. unb 2. Slbfc^nitt unfrer UJeröffentlid^ung beriiifficJ)tigt l^aben. ^n'^altSüberfi(|ten über beibe .g)anbfd)riften l^aben mir in ber Einleitung in ben 2. 9Ibfd)nitt gegeben.*

S)ie l^ier auS Bav. abgebrudten ©lüde bitben eine bunte (Sammlung bon ^ioti^en, 58erfen unb 2:ifd)reben. S)a^ ber Dkumburger ÜiatS^err S^alentinuS ^abaruS biefe gro^c ©ammtung feiner Rhapsodiae fetbft auS berfc^iebenen S5or= lagen aufammengetragen l^aben follte, ift menig matjrfc^einlid); er berban!t bie 93or= tagen mot)l feinem greunbe lUifotauS ^Jlebter, ber i^m aui^ ^afilreidje Briefe auS feinem eignen 33riefmed)fel jur 2lbfd)rift übertaffcn ^at. S^genbein ^pian bei ber ^luSma'^l unb Bufa^nmenfteHung ber 2;ifd)reben unb tifd^rebenölnlid^en ©türfe ift

') Über eine ^ifdjtebentjanbfdjrift Don SwftuS So»o§ f «gl. bie (Stniettung in ben 20. 3(()= fdinitt. ») SBergl. ©. 351 3(nin. 1. ») 58b. 2, XI. *) f8b. 1, XXXVIII ff.

XXXVI (5intfthiii(\.

in beut l)ier in ?\rn(\e fontnicnbcn ^?ltfrf)ititt nid)t nadxuHui'ifen. ÜJon bcii batiei= barm ^Vcbcn fallen "einine in bic üicv.^igov ^al)vc, ja Tiv. 5792 in finttjerä tc^tc iR(\\( nad) (vi.>lcluMi. a»fnn i>cic\co,c\\ "ih. 5797 nnb 580G bcm 3at)ic 1528 an-- ,Uiacf)i^rcn Utcinen, aV]o einer ^Veit, in bcr ^'nttjer§ 3:ifd}Qenoffen ükrTjauVt nod) ni'd)t nadiacjd)rieben \)c\U\\, fo ift ba? tüoT)! nnr fd)cintar; Unrb in jpäteren 3at)rcn cinniol bie JRebe anf ineId)ior .^-»ofniann nnb anf bie 5ieuc Leitung üw^ Vcipva nf kommen |cin, nnb bobei t)at ein lifdnicnoffc baS, loa§ evaäp tüurbc, aHerbinciv^ fo nad)(if|d)riebfn, oI§ märe er 1528 fctbft bnbci Qeluejen.

aViftopI) Cbcnanber, fvätcr 911ebtcr§ edituiegcrfolin, T)at tüot)( jd)Dn in ben luer^iger ^oljren in "i^e^^ietjnnQcn jn Gebier geftanben, aU er 1543 in Sßittenberg anfing, ben Thesam-iis ThcoloRiac in feiner -^anbfdjrift Oben. 3U famnietn, bQ§ gebt an^ bem 93evid)t berlior, in bent ^3leblcr Uon feiner Softorproniotton mit ben äöorten crga nie unb iiiilii fdjrcibt.^ 3)ie HereinjeUen ©tücfe, bie mir au§ ber ,^->anbfd)rift Oben, in biefcnt 15. 9(bfcf)nitt nachtragen, Tjaben in feiner anbern %x]ä)= vebcnfamnüHiui ^^^araKeten ; and) 9(nrifaber fd)eint fie nidjt gefannt ju '^abeu.

Cinleitung in öni 16, SCüfcönitt.

Ctfi^rcticn au^ bcr fmibfdjrift Luth.-Mel.

^ic .s>anbfd§rift I.utb.-Mel, über bie mir in ber Einleitung in ben 10. ?lb= fd)nitt2 fc^on hirj get^anbelt Traben, entt^ätt ^unädjft joTjtreidje 2lbfc^riften ber bon ^liot^eftuä 1540 nac^gefd^riebenen ^Heben, ge'^t aber bann ju einer anbern Sßortage über. 3trgenbein 5p(an in ber ?(u§ma'^t ber abgefd)riebenen ©tüde ift nid)t met)r 3U erlennen. 33emerfen§mert ift ber fteine ?(bfd)nitt Lutb.-Mel. 283^ f., ber eine ^lv^a1)l öon furjen Diria Lntheri enthält, ©inen ät|nlid)en 3lbf(^nitt ftnben mir in ber ^anbfdjrift Wolf. 3232, bie im übrigen feine Sßermanbtfdiaft mit Luth.-Mel. l^at, bie aber in bem fleinen 3lbfcf)nitt Wolf. 3232, 142ff. ebenfalls eine (5omm= lung fur^er Dicta Lutlieri unb barunter mefjrere ^^^aroÜelen ^u Luth.-Mel. bietet. Cb biefe furjen Stüde toirflid) üU ^lad^fc^riften an ßutf)er§ Sifc^e 3U betrachten ftnb? 53iencid)t finb aui^ ßefefrüd)te, 5lu§3Üge au§ Sut^erS Sd)riften, barunter, ein ä^nüdjer Slbjc^nitt flnbet fid) in_ Sauterbat^S ©ammtung B. 2, 232 ff. (in Unfier Sluegabe 9h". 6287) unter ber Überfc^rift Gatechismus seu doctrina chri- stiana unb in SlurifaberS Sammlung FB. 4, 76ff. (11, 13), unb jmar finb ^ier in^altüc^ bermanbte Stüde ^ufammengeftellt. 6in ^nfa^ f)terau, foldjc fur^e Dicta nad) i^rem ^n^alt ju gruppieren, lä^t fid) bieüeid)t aud^ in ben -&anbfd)riften Luth.-Mel. unb Wolf. 3232 erfennen, menigftenS finb bie Dicta de fide christiana in biefen fteinen Slbfd^nitten auffaÜenb jal^lreid^.

') Söeral. SBb. 1, XXXVI. *) »b. 4, XXXVIL

€iuleitun0 in beii 17. ?Cöfcönitt.

©fifjrcöcn au^ öci* l|nntifdjvift Wolf. 3232»

®tc .^anbfd^rift Wolf. 3232 tjaBen lüir fcfjou früher ^ mit v'Uuifabev in il^crbinbung geBvQ($t, toenn ftc üiellcicfjt anä) nur luenigc ^Ibfc^vifteu au§ einem .f)ett luvifabcvä enthält, ^x. 5939 unb 5941 , ^öielleic^t ai\<i) fdjon ^){v. 5899 foHen in I^Jut^er^ Ie|te 9teife nadf) (SieteBcn; bie Überlief erung ber legten y3ricfe, bie Sut^er au§ @i§le6en on feine ^Qtt)e gefd^riefien Tjat, beutet gleidifallö auf Slurifabev '^in. Söefonber§ auffaHenb ift ouc^ eine tn^attlid^e ÜBeretnfttmmung 3toifc^en unfrer 9{r. 5941 unb 9h-. 6961. Söie ^lurifaber in ^r. 6961 (FB. 4, 241 (46, 1)) bon ßuf^erS SSerljanblungen in QMtbtn fagt, Suf^er ^aU „tüenig O^rudCjtftareS au§gerid)tet", fo fogt aud) bex 3:ifd)genoffe, auf ben 9ir. 5941 ,5urücf= ge'^t, Sutt)er§ SSemül^ungen, bie ©pattung unb Uneinigfeit unter ben ^ftnnSfelbern 3U ftiüeu, feien „öergeBlid^ getoeft, bQ§ Qud) ber tetüre man ©otteS baru'ber ge= ftorfien". S)iefe§ Urteil ift um fo Bemer!en§merter, al§ Slurifaber fetbft mit in 6i§= leBen ttar unb tüo'^I fetbft mit jufal}, toie bie jungen .^crren unb g^räulein üüu ^JJlan§fclb au§ 3^reube üBer bie Einigung U:)ieber guter S)inge föaren, aufammen mit ben 9tarrenglbd(ein auf ©d)litteu fut)ren unb einauber 5)htmmenfd)an3 brad)ten.2 •ptten mir 5ir. 6961 nid)t, fo !5nnte man gcrabe^u fagen: 2)iefe§ falfdic Urteil über ßut^er§ Slätigfeit in ßisleben Bcmeift, ba^ 9ir. 5941 nicl)t auf 9(urifaBer aurüdge^en !ann; ba aber Sturifaber felbft in ^ir. 6961 fo fatfd) urteilt, fo wirb moljl aud) ?lr. 5941 bon 5lurifaber nad^gefi^rieben fein.

Über bie aal)lreid)en furzen Dida Lulheri in bem 3lbf($uitt Wolf. 3232, 142ff. öergl. bie ©inteitung in ben 16. 5lbf(^nitt.

') Sßergl. «b. 3, XV f. ■') bc SÖette 5, 792.

43iiiicitun0 in bcn i8. ?CDfdjnitt.

ACifii)icbcn null 4?cavij iuixtx^ l^nnbfdjriftcnliänbcn.

^ic .^ianbid[)vift l>os. t|. 24** fntfiält aiiBev bcii beiben Qiojjeii 5lt)fcC)"itteii, in bcncii iKövcv £cl]la(\inl)aufen§ ''JiQct)fd)iiftcit iiiib bic Hoii ^kt{)e[iii§ 1540 nad)= gcjd)victifiicii Üfcbcii Qn<:i3cjd)rieben \}at, Don 93(Qtt 20 6i§ 33lQtt 39 eine ffeineve enmintuiig, bic in inand)cv .^>in|id)t VQt[eI^att ift. S)cn C^auptteil Bilbcn IHbx id)viftcn au§ 2)iftrid)§ '•Jiad)fd}viftcn iinb niu5 S)ietnd)§ unb ^Jleblerg ©aninitung; initlen baiunjdjfn aber )*tcf)cn Stürfc aiig ben üierjiger Saljven unb anbre 8tüde, bie in feiner anberu 2:ifd)vebcnl)Qnbic^iitt ^Jßarallelen Tjoben. «So üevcinigen i ^. bie IBlätter Bo<. q. 24«, 22 rf. fotgenbe Stüde: ^ir. 5428 qu§ bem Sa^'re 1542, ftr. 633 ans bem ^a\)xt 1533, Üi. 4894 au§ bem Saljre 1540, 9h-. 1322 nnb Tix. 2772 cxU-. quS bem Sq^« 1532, 5h-. 4892 unb Ta. 4890 au§ bem ^a^xe 1540, Tu-. 2546 aug bem ^a^xt 1532, 5h. 4895 an§ bem Sat)« 1540 unb 5h. 5943 ff. otine ^avalleten in anbeni .g)anbfc^i-iften.

9htf ben DJlann, bei- biefe bunte ©ammhing ^ufammengebi-adit ^at, finbet fid) nirgenbö ein ipiniuei«. OJöver, ber un§ biefen 3(b)d)nitt allein überliefert tjat, fommt rcobt nur als ^Ibfdjreiber in fyrage. 9(iörev§ ^anbfd)rift Bos. q. 24^ 20 ff. bietet niimlid) jaljU-eid^e Dubletten ^u 9iorer§ .lpanbfd}rift Bos. q. 24^*', Iff., bie 'Mxtx^j Vlb)d)riiten Hon S)ictridj^ unb 5Jiebter§ Sammlung enthält, ßrft nad)trüg= lid^ l^at iHörer bcmcrft, bol er afle biefe Stüde au§ ^luei öcrfd)iebenen ä^orlagen jlDeiniül abgejc^rieben Ijat, unb nun f)at er in ber JpflttMd)i'ift Bos. q. 24 ^ in :lianbbemerfnngen loie G. B. T^oi. 31 ^ G. B. 28^ G. B. ^ol. 28 auf ben bon i^m felbft mit ben ^ud)ftaben G. B. jitierten S3anb Bos. q. 24' üerlüiefen, bergt. 3. Sß. unire 5h. 1170 in m. 1, 577 3lnm. 4, 5h-. 1196 in »b. 1, 593 2lnm. 8, 5lr. 1208 in ^b. 1, 602 9(nm. 6 u. ö. S)ag ift bie ^(rbeitStoeife eine§ 5lbfd;reiber§, aber nid^t eineä 5ind)fd)reiber§.

2)ie Stüde, bie in anbern 2;ifd)rebent)anbfd)riften feine ^i^araMen tjaben, finb in unferm 18. ?l6fc^nitt unter 5h-. 5942 bi§ 5lr. 5965 abgebrudt. 5lur 2lurifaber I)at biefe fteine Sammlung getannt nnb für feine eigne Sammtung FB. benü^t.

Unter 5lr. 5966 bi§ 5h. 5989 brnden toir au§ JRörerö .v^anbfdjrift Bos. o. 17' einige 2ifc^reben unb tifd)rebenät)n(id)e Stüde ab, p benen lüir ebenfalls in ben •Oanbfc^riften feine tparallelen gefunben tjaben. (iin 2eil biefer Stüde fc^eint bem Satire 1542 aujugeiiören, bergt. 5h. 5968, 5974, 5976, 5978 unb 5981. S)em ^aixt 1544 ift üicUeic^t 5h-. 5989 guantoeifen. Sid}erlid) in§ ^ül)x 1542 ift 5lr. 5983 ju batieren, ha ec- mit 5h. 5446 unb mit C^nber§ 14, 291 ff. 3U= fammenge^t.

Ginlcitmig in beii 18. 2lbfcf)iittt. XXXIX

9Jkn tDürbe biefe fteine ©nippe Don SfJebeu too^l unbebenflid) Oiörer felBft äuld^reifeen, trenn nnr nid)t unter 9tv. 5985 nnb Tir. 5986 mitten ^n^ifcEien ben hieben auö bcn Uter^iger Satiren ^njei ©tücfe au§ bem ^atjxz 1539 ftünben. ©ine fotc^e i^ermcngung öon Sieben qu§ berfdjicbenev Qdt i|"t Bei ben ^})Mnnei-n, bie fclbft an Sut:^ev§ lifdje nac^gefdjrteBen ^aben, nid^t üblich; bn§ üervät ftetS ben ^Jlbfdireiber unb ©onimtev.

^]5tel§rere ffeine ©ruppen bon lijdireben unb tifd^rebenä'£|nlid)eu ©tücfen eut= tjäU 9ibrei§ -i^nbfi^rift Bos. o. 17", unb "^iev bürfen tutr ftiol)! mirftid) Mxn felbft qI§ ben ^Jlac^fd^reiber be^eidinen. S)a biefe »Stüde jwifc^en ^jtbfd^vijten üon iReben qu§ bem Einfang ber brei^iger ^a^ve fte'^en, ba ferner 5tr. 5989'' auf icn 2. Oftober 1533 batiert ift, ba enblid; m. 5989 '»-'^ unb Ta. 5989 «ß urfprünglid^c ^-Parallelen ^u Ta. 924 unb 1677 finb, fo finb biefe Sieben Uio:§( and) bem 3(nfang ber breifeiger Satire ,5U3Utüeifen.

3(1^ toir bie .^anbfc^rift Ror. Bos. o. 17" nod) nid}t genauer öergiid;en t}atten, glaubten tüir in ber (Einleitung in ben 8. ?lbfc5nitt ^ baDor loarnen ju muffen, gerobe bei Siörer nad) 3lbfd)riften ber crften 5iiebcrf($rtften öon lifdjrebeu ,^u fud}en. S)a§ fönnen toir nidjt mei)r aufred)ter^alten. 3n ben meiften ©tüden, bie un§ in ber <!panbfd)rift Ror. Ros. o. 17^' at§ neu ertjalten finb, Ijaben toir tool)l toirftid^ bie erftcn 9iieberfd)riften 5)ibrer§ an^uerlennen. SDiefe flcinen ©tüde finb ,^um Seit nod) gar feine toirflic^eu 2;ifd)reben, fonbern fie enthalten getoiffermafeen nur ben ßern ju fold^en; finb rafd) l^ingetoorfene ')iotijen, fleine ©y^erpte au§ ßutt)er3 ©efpräd^en, ©ebanfenfplitter. 5ßefonber§ bemeifen^jtoert finb babei bie Sianbbemerfungen ju ^Jir. 5989^* unb Str. 5989 ?s unb bie iiberfd)riften über Sir. 5989 ^ 2lu§ bem Seyt bou Sir. 5989 «-'^ ge^t 3unäd)ft nic^t ^eröor, toer jener ille ift, Don bem Siörer nad^gefc^ricben ^at: ut ille inquit: Ne sis mihi formidini! S)ie urfprünglid)en ^sarallclen ^u Si5rer§ Sert in Sir. 924 unb Sir. 3079 ertoätjucn biefcn ille unb feinen 3lu§ruf Ne sis mihi formidini! über'^aupt nidjt. (Srft au§ Siörer§ Sianbbemerfung „5Brat=2öurft" fann man entnehmen, bafe ßut^er Ijier toü^r= fdjeinlid} cttoa§ au5fiit)rlid)er Don jener ßinbf)eitgerinnerung au§ Sliangfefb erjätjlt "^at, Don ber er in einem anbern 3ufamment)ang in Sir. 137 fprid}t. 3it)nlid) üer= ^ält fic^ mit Sir. 5989*?«, too bie Sianbbemerfung „gan§ fc^toan" too^l ebenfalls barauf l^inbeutet, ha'i^ Sutlier in biefem ^ufammenljaug nod) toeiter Don fid) felbft unb Don |)ufe gefprod^en Ijat. Unb toenn Siörer in Sir. 5989' über ben einen ©pruc^ '^Ler^og @[eorg unb über ben anbern DlocIoi* M[artinus übergefc^rieben ^at, fo ift ba§ tool^l ebenfalls fo ju berftel)en, ba^ ßutlier ba§ eine SBort auf fidj felbft unb ba§ anbre auf ben .s^er^og @eorg belogen 'i)ü{. .^ätte Siörer biefe turnen Sioti^en toeiter auSgefü'^rt, fo toören toirfüdie Sifdjrebeu barauS getoorben; in ber un§ er'^altenen erften Siieberfd)rift finb nur bie 9lnfä^e ba,^u.

0 5Bb. 4, XVil.

Clnlcitiiuö in tini 19. JCöfiljnitt.

Xifiijvcbcn am %\mn Xaiitcvliadj^ ^mnmhnuT B.

^u bcm iHulc^ten 5lbid)intt Unfrev ^tu^öabe bnidfeu toiv au§ bev gvofieii V.'autcrbad)fd}cn eainmliinG B. alle bie Stiirre ab, 311 beneii tinr in ben öou iin§ ücvglidjucn C'^anbfdjviften feine ^Hivoncleii oefimbeu tjaben. [inb 518 5^uiitnicvn; bcr' SciU nnb beut llmfaiifle mid) ift ba§ ciwa ber fünfte Ici( ber öQn3en ©amm- hing B. ^tuifd^en ben leiten geben irtr auBcvbeni ein gcnaneS i^cr^eic^niS aller bev "^lumniern ^ unter benen in Unfrer 5lu§gatie bie tjQnbfd}rifllid)en ^Paraßeltertc 311 B. Qbgebrnrft finb; mit ^"»ilfe biefer ikriücifungen lüirb licrtiältniSniäBig leict)t fein, and) ältere ^itate au§ B. in Unfrer '^In§gabe anf^nfinben unb fo mit ben überarbeiteten lertcn öon B. bie m'fprünglic^en lej^tc 3U üevgteid^en. Um ferner einen rajdjen Überblid 311 ernuigtid)cn, in luetd)en 3lbfc^nitt bie einzelnen 'Ihimmcrn gehören, geben lüir im letjten ^43anbe öor bem atp'fiabetildien äJer^cidtinig ber lertanfiinge eine Überfidjt über bie 20 9lbld;nitte unfrer 5)erbffentlid)uug.

a.^on ben 518 Stütfen, bie nn§ nur in. B. erljalten finb, finb iDotjl bie meiften eigne 9iad)fd)riften Süuterbad)§. äßie tüir fd)on in ben ©inteitungen in ben Sln'^ang juni 7. ^Ibfdjnitt^ nnb in ben Sin^ang ^um 8. SlbfdEinitt^ f)erbor= gel^oben fjabcn, finb unfre 5lbf(^riften bon Sauterbac^g £agebüd)ern auf bie ^al^re 1538 unb 1539 feine»tr)eg§ ganj öoKftänbige 3Ibfc^riften ber Sauterbad)fd)en U)or= lagen. Sn bem '2(nt)ang jum 7. 3lbfd)nitt Ijaben loir 17 6tüde unb in bem Slnl^ang pm 8. 5(bfd)nitt 36 Stüde abgebrudt, bie in unfern ^^anbfd;riften fe'^Ien, bie in B. ater ftetjen unb bon B. ausbrüdHd) unb mcift auc^ rid)tig in bie ;3at)re 1538 ober 1539 batiert werben. S)a nun aber Sauterbad) in feineu 3;agebüd)ern auf§ 3a^r 1538 unb anf§ ^ai}\: 1539 ftetä nur bie erfte 9iebe eine§ 2lbenb§ batiert unb bie bann fütgenben Oteben an jebem 5(benb finb burd)f(^nittli(f) noc^ ätuei ober brei* o'^ne Satum einträgt, fo muffen iDir anuefimen, ba^ 3U ben 17 -1- 36 -^- 53 Sieben, bie unS in B. mit feftem Siatum au§ ben Sa'^ren 1538 ober 1539 überliefert finb, minbeftene no($ 100 bi§ 150 $Reben f)inju!ommen, bie fein 2>atum tragen, bie aber ebenfalls biefen beiben Siatjven angeljören. ?lu§ bem Sin^olt ber Sifc^reben erftärt fid), ba^ mx unter biefen unbatierten 9teben nur wenige einer bcftimmten 3eit ^uioeifen tonnen, eigentlich nur fotdje, bie Stnfpietungen auf Qt'ü= eveigniffe entt)atten ober bie in einer längeren Otei^e bon yiehtn au§ einem beftimmten 3at)re fte^en-^; fo faden unfre 9k. 6035, 6054, 6120, 6303 unb 6314 wal^rfd^ein^

'j 5q9 3ei(^en r Gebeutet, hn^ Cautevbac^ jtoei obev mcl)rete Jerte o'^ne 9lbfa^ jit

einem längeren Stücf uerbitibet; hjo Soutetbad) eine neue Seite beginnt, toeifen tütr burd^ einen

qjunft barauf fiin. ^i 93b. 4, IX. ^) m. 4, XIX. ♦) 33b. 4, XI. «) Setgl. S8b. 4, IX-XI.

(Sinteitung tu bcn 19. ^(Ofc^nitt. XL!

lief) in^ ^a\)r 1538 itnb "ih. 6128, 6458, G468, 6472, 6484, 6488, 6492 iinb 6493 \ual)i1d)ctiilicf) tii§ 3a^r 1539. 3Bir bürfcu nlfo n(§ ,^iemlid) fidler l)iu= [teilen, ha^ unter bcn 518 ©tücfen un|ev§ 19. ?(bfc^nittö nunbeften§ 100 l'autcr. Iiarf)fdie ^Jiad)f($nfteu mi§ bcn ^afjxen 1538 unb 1539 enthalten [tnb.

l^nnterbad) ift aber nid^t nur in ben ^a'^rcn 1538 unb 1.j39 Sut^cvS lifd^ Qcnoffc Qeföcfcn. (^r "^ot fd)on in ben cvften breiBigcr 3a^rcn an ßut^crg lifdjc nQd)pfc{)rciBen angefangen; er 1:)at bann in ben ^a^ren 1530 unb 37, o(§ er auö i^eiSnig nac^ äßittcnbcrg 3nrüdge!e^rt luar, feine 2;ätigfeit fortgcfe^t, unb in bcn Ssaljren 1540 bi§ 1545, üU er toon $irna au§ iebe§ i^a^r einige Sage bei Üutljer ju 33efu(^ in Söittenberg Wax, l^at er ebenfalls gelcgentli(i an ßntl^er§ Jifdje nad)= gefd^riet'en. Unter ben 400 hieben, bie in unferm 19. Stbfc^nitt übrigbleiben, finb getüife nod) üielc 'iKadifi^riftcn ^^?autcrbadjS auS bem Slnfang ber brci^igcr ^aljre, aui ben ^ffl'^ten 1536 unb 37 unb au§ ßutljerg legten SebcnSjai^ren, aber n?ie gro^ i'^re 3fi^t fein mag, ba§ täfet fic^ nidjt einmal bermuten.

Sie entfte^ung tiou Sauterba($§ großer ©ommtung B. ift alfo üerTjättniö- nui^ig einfad). S)en |)aul}tteil feiner (Sammlung bilben feine eignen 9^adE)fd)riftcn. ibn bcn anbern 2;ifd)genoffen, bereu Üiad)fc^rifteu un§ erl^aücn finb, bieten S)ict= ric^§ unb 9JtcbIerö ©ammlung, (Sd)lagin{jaufen§ 9iad)fc§riften unb bie ßorbatifdjc ©ammhtng ^a^lrcid^e ^-Pavallcltcj'te ^u B., bod) ift bei bem 3uftanb unfrer Übcr= licfcrui\g nid)t möglid), für jebeg einzelne ©tüd fcft^nftcnen, lüer ber ©cber unb mer ber ^te^mer gemefen ift. 5Bon ben Sieben, bie ''Fcat'^cfiuä 1540 nadigefc^rieben Ijat, finb einige jioanjig ©tüde burd) ^4^Iato§ Seorbeitung in 2auterbod)§ (Somni= lung B. übergegangen.^ 9iod) geringer an S<^¥ fi"^ 5auterba($§ ©ntle'^nuugen au« ^eit S)ictrid}ö Üiac^fd^riften unb au§ ben 9ladjfd)riften ^afpar A^et)benrcid)§ üpu 1542 unb 43.-^ 3^1 ^^^ tUinm ©ammlung, bie trir in unferm 12. 3(bfd)nitt iöefolb ^umeifcn, tjat B. einen einzigen ^l^aralleltcj't, aber ^u einem StüdE, ha^i in biefcr f (einen ©ammlung felbft nur aU frenibe§ @ut fte^t.^

2)a^ l'outerbad) aber au^cr ben bon un§ genannten unb uu§ in i'^reu 5iadj- fdjriftcn bclanntcn iUännern äutucifen aud) nodj anbre 3:if($gen offen auegefdjricben bat, bafür liegt in B. 3, 112, abgebrndt in unfrer 9Jr. 868 ^^lum. 5, ber Sße^uciö bor. .f)ier f)üt Sauterbad) au§ feiner Vorlage bie äBortc Ego Försterus addebani unb Ad haec respondebam au§ 33erfeljen in feine ©ammlung B. l)erübergenommen, anftatt fie in Tum Försterus addebat unb Ad haec respondebat Försterus ^u änbern, unb biefe SBorte betüeifen, ha^ ßauterboc^ l)ier eine ^Rad^fd^rift be§ .^ebraiften .'joljann f^orfter üor fid} ge'^abt ^at. S^orfter tritt in ben Sifd^reben i)fter rebenb über fragenb auf, bod) tt?äre n^olil boreilig, fold^e ©lüde ofine iceitereö auf eigne ■Jioc^fi^riften f^orfterS 3urüd,^ufüljrcu ; mir muffen üiclmetir gefielen, ba^ trir über ben Umfang bon j^'Oi-flcrä ^Jlac^fcbriftcn nid)t§ miffen. ^d) glaube übrigens uidjt, ba^ folcbe ßnttel)nungen ank> ben ©ammtungen unbefannter Xifdigeuoffen in £auter= badjö ©ammlung B. ^äufig finb.

©e'^r ^a^lreid) finb bngegen bie fremben ©lüde, bie Sautcrbad) ^mifdjcn bie jlifd^reben feiner ©ammlung B. cingefdjobcn Ijot. 2Bir finbeu ha bon i?utl^er felbft 5prebigten, fo in 9lr. 6031, 6054, 607r) unb 0406, ferner Briefe unb ©utad^ten, fo in B. 1, 303, 5lr. 6140, B. 1, 44.3, B. 1, 444 f., B. 2, 47 ff., 'Rx. 6299, B. 2,

1) JBcrgl. S3b. 4, XXXIXf. ^) Söergl. oben ©. XXVIII. =>) Bk^e unten ©. 303 Slnm. 2. «utt)€r§ aöetlc. Sijd^tcben 5 IV

XLll C<-iiiloilimiV

203, R. ?>, 27f. uiib r,\\\\ diblid) ilMicliciiitviiiv imb aitbve 'Ic;ito, fo iiPJiv. G134, G287, t)207, O.iaO, tMl") uiib (i4'l2. ,3n nnfvcv ^Mibt^gabc Ijoben tüiv iiU'T)icic büit bicfcn etücfcit, l)cfüiibcv'5 bio i^vicfc, mii- vet^iftvicrt, mW [\e in bciii tooii enbcrä üfviM"KiitlicT)tcn ÜHiefircdjfcI \?utl)ev^ ober nn nnbinn IcirT)t cvixid)t)aiTU (£tcHeu in lu-nfvi-n lojlcn [tel)cn (il'5 in IV (^ticnUi '^aluni Uiir in llnfm- 'JlnSrialu' bie langen ^ntad)tcn "i)}lcland)tI)on§ 15. .i, 78 ff. nnv vegiftvicvt, innl^tcnb luir bie übrigen mtS 'J.UclanditT)on cntlclmtcn Stüdfe nbbrurten. 3?efünbre U'orliebc bat ^'anterbad) für ?(ncfboten, unc ftc '3.licIand)tbon in feinem S\"o\lcc\ üor^^ntragen liebte', nnb für bie Uieitan><gefübrtcn ^^Ulegoricn, bie ebenfatl^ in ^DJfcIandjttjonö .^Treifc beliebt tüoren. 3pld)c etüdte, bie mit mebr ober U'cniger 6id)er^eit anf 9JteIandjtl)on ,un'üd= ,^nfüt)ren [u\h, finb 3lx. 6131, 6139, 6183, 6184, 6224, 6225, C255, 6306, 0340, 6341, 6342, 6343, 6344, 6345, 6346, 6347, 6340, 6350, 6370, 6371, 6376, 6377, 6378, 6379, 6408, 6495 nnb 6496. ^a^n fommen cnblid} nod) einige Stürfe, bie lueber Hon Sntber nod) üon ^}teInnd)tT)on t)errül^ren, fo 5h'. 6256, (;2:)7, 6258, 6293, <1294, 6295, 6367, 6502, 6504, 6505, 6506 nnb 6507. Cftcr ftel^en biefe fremben (Stüdfc in fleinen ©ruppen bcifammen.

Über bie 'ülrbeitBuicifc !L?anterbad)§ bei ber Umarbeitnng feiner einzelnen .fcftc in bie gro^e Sammtnng H. Vicrbanfc ic^ ^aul f^Iemming einen brief(id}en .C^inloeig, ber ba'3 öon mir in ber (Einleitung in beir 7. ?(bfc^nitt ÖJefagte^ in luefcnttidjen "^.UmÜen bcrütjrt. 3rfi 'i}(^l''^ angenommen, biefe Umarbeitnng fei Santerbad§§ eigne 9lrbeit; id) 'i}aU bat)er leicht erHärlic^ gefnnben, ba^ biefe Umarbeitnng eine :;'Kei]^e öon ^abrcn in 9Infprnd) genommen I)at, nnb iä) tjalt bie überau§ .jal^t-- reid)cn Keinen 93eränberungen, bie ber urfprüngtidje 2!ejt ber Sifdireben bei biefer Umarbeitung erlitten bat,_ barauf ,^urücfgefü'f)rt, ba§ fic^ iConterbad} bie 9M]^e be§ 5lbfd)reiben§ bnrd) fotdje Sinberungen ettna§ öerfü^t tfobt. 9hin fte^t aber in einem 9?riefe, ben ©eorg 9ibrer am 26. Februar 1551 an Sauterbad^ gefd^tieben !^at^: admone D^ominum losephum, ut pergat in describendis sernionibus convivalibus Viri Dei et distribuendis ipsis in locos communes. 3)iefer Dominus losephiis ift offenbar jener Sofepl^ ^änel, ber 1547 bi§ 1549 5lr($ibio!onu§ in ^pirna nnb feit ''lilidf)aeliö 1549 ^Pforrer in ^euftabt bei Stolpen tt)ar.* Unb Leiter ftnbet fid) nad; {Vtcmmingg 5JiitteiIung im (frneftinifd)en ©efamtard^iü in Söeinmr 0. 774 l^tnter einem ^Briefe giörer§ an bie fäc^fif($cn .^eraöge toom 20. ^uli 1556 ein 3ettel mit ber 33emerfung: „^er ''Jß^axfin au ilMrn !)at 4 58ud)er 5D. ^Jlarf^ini 2:ifdu-eben aufamen gefaft, bie fein caplan in orbnung bracht, barumb fott au "^anbeln fein." Ob ber 3ettel au§ bemfelben Saläre t)crrü'5rt wh ber SBrief, alfo au§ bem Saläre 1556, ober etlra au§ frü'^erer 3eit, ba§ ift nid)t fieser; au§ beibeit iöriefftelten gel^t aber beuttii^ l^eröor, ha^ bie grofee Umarbeitung öon Sauterbac^ö Tagebüchern in bie nac^ 9tubrifen georbnete Sammlung B. nid^t bon 8auterba(i felbft borgenommen iforben ift, toietmc'^r T)at Sauterbocf) einen feiner jüngeren (Seiftlic^en , ben Sofeplj .f^änel, bamit beauftrogt; ferner ift biefe Umarbeitung nid)t erft 1553 begonnen lüorbeu, toie ic§ im ©egenfa^ ju äöill)elm mtljn au§ B. 1, 403 gefolgert r;abe\ fonbern fd^on 1551 ober gar nod^ früher. 3Benn \ä) alfo bie aal^Iveic^en fleinen.

1) äJcrgl. Sb. 4, XL. ^) «b. 3, XXXTf. ») SSeiträflc jur laXjx. Ätr(|eti9cfc^icl}te

19, 37. *) SBeiträge aur fäd^f. ^ird^cngefc^iditc 7, 309; ^Jkiic ©ädjf. Äird^engalerte, ßpfjotic

'Jßixm, «p. 110 unb 885. °) SSb. 3, XXXI f.

CFiitlfitiiitn itt bell 10. 51bfc^nttt. XLIII

niillfüvtid)iii 2inberungcn, bie bei 3:e;i-t Udu :i'aiitev6ad)5 iiiiprinißticljen Tiad)ftf)ritten bei ber llniavlu'ituug in feine gvofee Sammlung erlitten Ijat, i'auteibad) jelbft ,^ut Vaft getegt Ijabc, fo i[t ba§ nid)t rid}tig, Dielme^v ift i^ofcpl) .Oftnel bcv '>JJtnnn gemefen, bei fid) in biefei äöetfe an ben luipiüiiglic^en 3:ei-tcn üeigiiffen I)at.

^Jiüd) biet toeitei gclit 'hierin bie bon ühbenftod Bearbeitete, ganj in§ l'atci- \n]d)C übertragene 5{n§gabe ber Golloquia D. Martini Lutheii, bie in (jUiei 33änben 1571 in O^ranffurt a. 5Jh im 93erlage bon Tticolang 33affnö unb .<öieronl)mn$ iyel)erabent im S)rud erfd)ienen ift. S;er ißevfaffer, .r-^einrid) '^^^cter 9tcben[torf, ^4.^farrer ^u @fcf)er§t)eim bei f^^ranffurt a. 9Ji., nennt feinen iUamen loeber anf bcm Xitelbtatt be§ 1. mä) bem be§ 2. S3aube§, fonberu nur unter bem S^onuDrt ^nni 1. i^anbe. f^ür fid) felbft nimmt er in biefcm ä>ormort, ba§ bom Sanrentiustag, alfo bom 10. Sluguft 1571 batiert ift, nur ba§ ^iJerbienft großen ("ytei^eä bei ber bon ben i>erlegern feine§ S3ud}e§ augeregten Übertragung atter beutfc^en ©telten in§ X.'ateinif($e in 3tnfbruct). @r gehört alfo nidjt ^u ben Samndern, fonberu nur ,^u ben 33earbeitern bon ßuf^erö Sifc^reben. Über bie Sammlung, bie er bearbeitet ■^at, fagt er auf bem Titelblatt be§ 1. S3anbe§: ,Ne erres Lector, scias haec, non ex D. Aurifabri, sed ex alterius collectione, ante annos 10. ad aeditionem parata, sed hactenus propter certas causas suppressa, ad nos peruenisse." Über ben 3Lkr= faffer ber bon il^m benü^ten Sammlung fagt er ireiter im 93oricort jum 1. 33anbe: ,pius quidam vir, Euangelicae veritatis amator, in Dei laudem, vtilitatenKiue Ecclesiae, colloquia Martini Lutheri latine conscripsit. multa tarnen dicta Ger- manica interposuit." S)a§ biefer pius vir, auf ben 9iebenftod§ 3>ortage jurüdge'^t, Stnton i^auterBad) ift, hü^ l^at fd)on Seibemann erfannt.^ i)a bie ältefte $>ünh= fdirift ber 2auterbad}fd)en Sammlung, U3ie fie une in B. boiiiegt, auf bem £itet= blatt bie ^a^xü§]üijl 1560 trägt, iinil^reub Üi'ebenftod auf bem litelblatte feines im 2a1)u 1571 gebrudten 33ud)e§ fagt, feine 33ortage fei bor 10 ^a^reu abgefaßt, fo bürfen tüir anne'^men, ba^ 9iebeuftod§ 93Drlage biefer iilteften ^auterbadjfd^eu •Ipanbfc^rift, bon ber un§ B. eine 9}orfteIIung geben fann, fe'^r nal)e geftanben tjot.

S)ie enge 3)erlDanbtfd)aft ,^tt3ifcf)en Beb. unb B. tritt befonberS im 1. Sanbe bon Beb. beutlid) ^erbor. S)ie Übereinftimmung ift in bieten Stüdten luorttid), unb bjo ^(btoeic^ungen finb, ha finb oft nur fteine ftiliftifdje 5lnberungcn, ;iüürt= unifteHungen unb bergteid)en. äßie fdjon iGauterbadt) felbft ober biclme^r fein '.Hrd)i= biatonug 4'^änel fii^ bie 2lrbeit be§ ?lbfd)reiben§ burd) ja^lreid^e fleine äuberungen be§ Wertes abtt}ed)f(ung§rei(^er gemad)t |at, fo fd^cint aud) D^ebenftod getan ,^u tjaben. 3e toeiter er in feiner Slrbeit fortfd^reitet, um fo l)änfiger unb ftärfcr loerben feine 5lbmeic^ungeu bon B.; hd ber 2tu§arBeitung bes 2. 33anbe?? Ijatte Otebenftodf n)ol)l eine SSorlage, bie felbft f(^on eine Überarbeitung uon B. loar.

güx bie lifdirebenforfc^ung, fotueit fie bie 3Biebei!}erftellung be§ urfprüng- lid)en 2:ej;te§ unb hk ^i^ueifung ber einzelnen ^Ibfdjuittc an beftiinmte Xifdigenoffeu ^um Siefi-' ^)flt, ift i}tebenftodE§ Sluegabe beöfjolb bon fel)r bcbingtem äöert; Beb. gibt uns eben nur bie nochmalige Überarbeitung eines XerteS, ber felbft fdjon eine Überarbeitung beg urfprünglidjen Sejtee ift, unb bnrd) bie ÜBerfctjung aller beutfcl^en Stellen iu§ i^ateinifdie entfernt fid) Bei), nod) einen Sd)ritt meiter bon bem ^n^- gang unfrer Überlieferung. 3»b^eiten l)at allerbingS Beb. an foldjen Stellen, loo

1) Laut. 1538 ©. IV.

XLIV t^iiilcitiiiii.i

bcv 3ri)vcibcv Don Ü. eine ;\('\U in Iciiiev '^hhUhjc beim mfcljcii ^^Ibfdjicibcii iibei» ipviiiujcn üboi bcn Ifvt biiui) Xlcfc» itnb 8d)voibjol)lcv Dcvbcvbt Ijat, bcii uvfpvihu^= lidli'u Icjt uoUftiinbiiji'v iinb virfjtigcv cvljoltcn, imb br'S^alb Ijnbeii unv in biefeni 1!». \"'lb|d)nitt, in beni unv ju bcn Xcrtcn Don 15. feine t)anbfd)viftlid)en '4-!avnnclen linben, bic abuieid)cnben l'f<favtcn üon llcl). DcV'jcidjnet, nbcv tuic U'cnig {5vud)tbnicö babei l)cvau>>i\efonMnen ift, ba<J gel)! jd)on niiö cincv fur.^Mi !i?evglcid)iing iinfcrö [vitiid)cn \)lvpavnt«> mit iinfevni Z(xi T)ciUPv. ''.Uidjt bevüdffidjtigt f)abcii Wix -■■ \vk id)on in allen ftüljcvrn 'Jlbldjnittcn bei ben Ijnnbfdjviftlidjen Icvten blo^c 2Bort= uniftellungen in Weh. ÜBir übevgcljcn and) aÜc Übeitvagnngcn a\\^ bcni 2)eutfd)cu ino *,.'ateinifd)e, loenu fic nid)t, unc C5 an einigen Steißen ber (^all ift, ,^nm tkx- l'tiinbnie bco beutf d)cn levte'^ etiuaö beitragen. C^beufo uei-,5idjten luir baraiif, bic Tvudjeljlev, üon beneu Rcb. uuniniclt, ,^u ber.icidjnen. S)ic ©teilen, an bcnen luir einen längeren lejt uon Reb. abbrudfen nuifien, geben fd)on genug 33eifpiele biefcr gveulid)cn 2)indfel)lev|cnd)c, bie in 'inn'binbnng mit einer 1iHil)ren 3»terpuuftton§tDiit baö iCefcn beij Ü?ud)ec^ nid)t gerabe ,]n einem äJevgnügen mad)t.

2?inb)etl Tjat H. 1, LI CVI eine bi^ inö einzelne getjenbe 93efd)reibung iinb 5?cfvred)ung üon Ret), gegeben unb B. 3, 113 434 eine genaue Überfid)t ber ein= anber entipred^enben etücfe in R. unb Reb. ^ujammengeftellt. äßdfjelm '»JJfetjer Ijat banu bae 'Jlb()ängigfcitil)er[)ältniö, tu beut B. itub Reh. ^u \^auterbad)ö ©amutliiug |tcl;cn, nod) uieiter flargelegt. 2Btr gcljeu tjier nid)t ndl^er barauf eilt, ba biefc <'vorfd)ungen, fo bevbicujtUd) fie fiub, für unfre '^(rbeit tueuig ergeben; ba tuir fdjon R. fclbft nid)t inel}r 3U beit llrfdjrifteu redjuen alö foldje fömicn mir nur bic '•-Uaci^fdiriftcu l'auterbadjS bon 1536 unb 37 unb feiue 2:aget)üdjer auf bie Sjaljte l')3S unb 3U gelten lafjcn , fo Uuirben U)ir mit fotc^en lluterfud^uugeu auf ein (Gebiet gebrängt, bas Uiir grnnbfä^lidj bei uufrcr äk'rbffentlidjitng auögefdjloffeu babeu.

^ortfe|ung be§ 10. mfd^ntttg. 3^arfjfcö^<ftßn üan Soganne^ M^atöefüi^ 1540.

5189. (Math. L. 334 (31)) Postridie Egidiii Mose^ praesente^: An voluntas in iustificandis sit causa dicenda.materialis aut efficiens? Quidam interrogat DLOctorem*: Proxime neophyti^ sie argu- mentati sunt^: Spiritus Sanctus non agit in repugnantibus , ergo agit' in 5 volentibus, ergo voluntas causa efficiens est fidei.^ (Math. L. (490)) Respon- dit: 5Jltt ni(^te!^ Voluntas nil agit, sed^" est causa raaterialis, in qua agit Spiritus Sanctus etiam in repugnantibus ut in Paulo. At postquam egit in voluntate^i repugnantis^^, tum effecit^^ voluntatem consentire.^*

Ror.Bos.q. 24 8,158; Wolf. 3230, 40t; Luth.-Mel. 108^; Goth. B. 168, 51; Dink.97b 10 Clm. 937, mb; Hirz. 70; Rhed.212b; Math. L. (490); Math. N. 144 in.

FB. 2, 55 (10, 5) Ob be§ «menfd^en Söille in her »efe^ntng unb 9tec^tferti= gung auc^ ettoaS boxau t{)ue unb toirle? (A. 152; St. 127^^; S. 118^) giner \pxaä) 311 Soctor 2Jiartinu»: „„^err 2)octot, ctlidje neue Stieologi geben für, ber f)eilige ®eift toirfe nid^t in bencn, bie ii)mt hjiberftreben, fonberu allein in benen, bie ba iooHen unb ifjren aCBitten

J) 2. September 1540. *) Das ist doch wohl Käthe? Vergl Nr. 4910 und Nr. 5202. Aber warum erwähnt Mathesius ausdrücklich, daß sie zugegen ist? War sie vielleicht einige Zeit auf ihrem GütcJien in Zulsdm-f gewesen? Oder bezieht es sich auf ihren Ausfall gegen die eifrigen Nachschreiber in Nr. 5187? ') Die Parallelen: Postridie . . .

praesente. *) Bor., Wolf, Clm. u.a.: Quidam dixit: Domine Doctor. *) Clm.:

aliqui; hier setzt DinJc. ein. *) DinJc.: argumentantur. '') Clm.: ergo agit; + sed. «) Hier schließt unser Text, ohne LutJiers Anttvort auf diese Frage; icir geben das Folgende nach Math. L. (490). Dagegen fahren Bor., Wolf, DinJc., Clm., ähnlich Math. N. u. a. foi-t: seu iustificationis et per consequens non sola fides. Respondit Doctor: Nequa- quam (Wolf, Dink.: mH nid^ten; Clm.: ÜJlit nid^t§; Math.N.: W\i niii)ten nitj usw. 9) Goth. B. 168: + sed; Math.N.: + et. >°) Math.N.: et. »^) Dinlc., Clm.:

4- antea. »*) Bor., Wolf., Math. N. u. a.: repugnante oder repugnanti. ") Unser Text spricht wohl von Pauli Bekehrung (effecit); die meisten Parallelen: efficit. **) Hier gellen einige Parallelen mit unserm Text zu Nr. 5190 über, dagegen fügen Bor., Wolf, Clm. , Math. N u. a. erst Nr. 5191 an.

Sut^et§ SrOerte. Sift^reben r, 1

2 9toc^fd)t;fteit »oii ^o^anite-J 5matr}ertuS 1540. ^x. 5190

ba3u geben; bnniiit ifl bcv> !DJcii|djcu W\\k nutij mit ein Uriod) unb DJittnitfet beo ©lontcn?. TiuonS bcnn folflet, bafj nidjt nlloin bcr CUanb gcredjt nindjt, nodj bot Ijcilic^c ©cift burc^§ ai'ott ntlcin lüirfe, jonbetn niiKr ilMflc t()nt nndj etluQ-^ bajn."" Tarnnf nnlJDortctc 3)octor l'liutinnv^ iL'ntljor nnb jprad): ,lliit nid)ton, ber SBillc bco ^Jcnfdjcn luirtct unb tt)nt nid^t? ubcrnn biiju in feiner i^cfel)rung unb ilJedjtfettigung. Non est efficions causa iustificatiouis, seil niat(Mialis tantum, fonbetn leibet nur unb ift bic ^Jotcria, in lueld^et bet t)eiligc ®cift Jüirft {\v\t ein löpfet nu^ bem 2:t)ün einen 2opf nmdjt) oud^ in bcuon, bic ba lüibcrfttebcn unb luibetipenflig finb, h)ie in ^^quIo. 9lbct md) bem et (bet Ijciligc Gieift) in foldjcm Söiber: fttebenbcn äBifle gcioirft Ijat, ali benn niadjt nnb jd^afft er qu^, ba§ ber SBiüe mitluißige unb gleich mit iljm über ein ftimme."

^TaUnbcr' fügte jener: „„Sauet ^'iauIu-S Sj;empel ift ein fonberlid) SEÖcrf ®otte§ für onbern, ba er ifl befcljret luorben, barum fann c-3 nidjt fut eine gemeine 9tegel augcjogen irerben, bo^ ef> müfete mit nnbcrn 'ülHen and^ alfo geljallen hjerben."" hierauf autluortct 2;octor ü}iartiuu§ ^ul^er: „Sleid^ tnie Sanct ^^quIu§ bcfct)ret ift tüorbcn, alfo luerben aui^ bie ^Inbern all3unial befcljret; benn iuit alle lüiberflreben ©ott, aber ber t)eilige ©eift jeu^ct un? 5J]enfd;en, loenn er JuiH, ^n feiner :^iH burd)^ i^rcbigtamt, barum foH man ba» münblid^e SSort aHjcit gro& ad^ten nnb I)ören; benn bie ba« müublidje 2Bort »erachten, bie tüerbcn balb 3U ßcjjcrn.

3lber- l)ic foC man fleißig unfcrfdjeibcn bai 2lmt bca l)eiligen Seifte?. 23iötociteu tuirb bai SBort münblid^ gejfrebiget unb gleidjlool luirft ber l}eilige ©cift nid)t ol» balb ; bcrijalben foU man? barum nid^t Pcrodjtcn, fonbern äufecriid^ immer gerne l)5rcn; ®ott tüirb ju feinet ^eit baburc^ luol Ujitfen. Uuterföcilcn bctucgt er bic .^erjcn inncrlid) unb bläfet, Wo er toitl, lüirfet unb niad)t ba§ Söort im ^crjcn fräftig unb tl)ätig, n)enu-3 it}m gefallet, bod) nid^t benn burd^5 -prcbigtamt, ba^ loitl ®ott uuüerad^tct ^aben. Senn ®ütt I)Qti alfo georbnet, bafe 9iiemanb glauben foU nod^ fann benn burc^ bai ^Prebigtamt, bo§ man fein 23orte l)örc, benn ba-3 ift ber 2Berfjeug unb bie 9iöt)re, baburd^ ©ott ber f)eil{g ©cift ba^ §erä rüt)ret, lua'^re 9}eu unb £eib in bet 3?efet)rung unb tedjten ©louben ertoedEt unb toirft.

©leic^ tüie 5liemanb fiinber jeugen fann mit ©ott unb @l)ren benn im ß^eftanbe; lt)ie= hjol nid)t alle (Sf)eleute ßinber l)aben, fonbern ift aUetn ©ottel 2Bert, tnie ber 127. 5Pfalm spt. 127, 3 feget: „„flinbet finb eine (3ahe bei .^etrn unb Seibeftuc^t ift ein ©cfd^cnf:"" alfo toirfet bet l^eiligc ©cift nid^t alljeit bnrd§-? Sßort, fonbern toenn ei if)m geföEet. ^o§ toir alfo in uufet 58cfel)tung unb SRed^tfertigung fut ©ott intuenbig nid^t» tl;un noc^ toirfcn mit unfern ilräften unb freien 2Bitlen, aud^ ba§ aller ©eringfte nic^t, fonbern nur leiben, unb laffen un§ bcn f)eiligcn ©cift butd^ ia'6 aajort jutid^ten unb fd^affen h)ie ein Üöpfcr feinen 2:i)on. 5oO. 6, 44 ^^^ Sprudle in ber !^ciligen ©djrift Pon ber Setfeljung ala bet ift: „„^licmanb fann

3U mit fommen, fei bcnn, ba^ il)n bet Süatct jielje"" laffen ftd^ onfet)en, aU fd)tedften fic una abe. 9lbet es ift nic^t olfo, benn fie 3cigen un§ nut nn, ba% luit mit unfetn ßtäften uid^ta fönnen, nod^ betmögen etinas ©ut» 3U tt)un fut ©ott, unb etinnetn bie ©ottfeligen, ba§ fie beten; toenn fie ba» t^un, fo finb fie Petfef)en."

5190. (Math. L. 335 (31)) Duplex officium Spiritus Saucti.^ Sed hie diligenter distinguendum est inter officia Spiritus Sancti*: Aliquando praedicatur verbum externum, et non agit Spiritus Sanctus^; aliquando

') Das Folgende in Aurifabers Text ist Kr. 5191. ^) Das Folgende ist Nr. 5190. *) Aurifabers Text siehe unter Kr. 5189. Über Boi: , Wolf. , Clm. , Math. N. u. a. siehe S. 1 Anm. 14; Clm. und Dink. schließen die Überschrift mit: Et duplex est (Dinl:: Duplex est^ an das Vorhergehende an. ♦) Clm., Dink.: inter . . . Sancti. ^) Roi'., Wolf.: -\- scilieet interne; Clm., Dink.: Spiritus Sanctus; -f- interne.

40

9]r.r)191.5192 2. ©eptemBer 1540. 3

interne^ movet corda^ et spirat, ubi vult, nee id etiara sine ministerio 305. 3, s verbi.^ Nam Deus sie etiam * ordinavit, ut nemo credat nisi per ministerium verbiß ut nemo facit^ aliquid in defendendo' nisi in politia et^ nemo gignit^ liberos^" nisi in matrimonio^^, sed tarnen non omnes couiuges 5 habent^2 überos nee pax semper^^ retinetur in politia^* nee Spiritus Sanetus semper operatur^^ in praedicato verbo.^^

Duplex^'' officium SLpiritus Sancti: Docere publice ^^; hie non semper agit ut in matrimonio.^® Agere interne; hie non agit^" sine verbo^^, sed hoc fit, quando Deo placet. 10 Ror.Bos.q. 248,158; Wolf. 3230, 41; Luth.-Mel. 108^; Gotb. B. 168, 51 b; Dink. 97^

und 109; Clm. 937, 177^; Hirz. 71; Rhed. 212b; Math. L. (491); Math. N. 145.

5191. (Math. L. 336 (31»^)) Contra.22 Exemplum Pauli est speciale, ergo eins conversio non^^ ad omnes pertinet. R[espondlt D[Octor2*: Quemadmodum convertitur Paulus, sie et ceteri; nam nos^" omnes repug-

15 namus verbo.^^ Sed Spiritus Sanetus per ministerium verbi^' trahit^^, ubi vult. Quare semper magnifaciendum est verbum vocale. Qui enim vocale verbum^s contempserunt^", ei''^ statim sunt facti haeretici.^^ Et papa vili pendit hoc ministerium!

Ror. Bos. q. 24«, 158; Wolf. 3230,41; Luth.-Mel. 108^; Goth. B. 163, 51; Clm.

20 937, ITTb; Dink. 97b; Hirz.70b; Rhed. 213; Math. L. (491); Math. N. 144 extr.

5192. (Math. L. 337 (31^)) X. caput Matthei.^^ Sed»* hoc caputssswatto.io praedicat verbum vocale et ministerium verbi»^ et habet verum raodura praedicandi. Quare dignum esset»'', ut memoriae ab omnibus hominibus»^ mandaretur.»^

1) Bor., Wolf., Clm., Dink.: vero. *) Clm., Link.: + interne. ') Math. L. (491): euangelii. *) Bor., Clm., Dink. 97^, Math. L. (491): etiara. «) Dink. 109: Nam . . . verbi. ») Clm., Dink. an beiden Stellen: faciat. '') Wolf., Dink. 109, Clm.: defraudando. *) Dink. an beiden Stellen: ut. •) Dink. an beiden Stellen:

gignat. 1") Dink. 97^: liberos. ") Bor.: coniugio. **) Math. L. (491): non

omnis gignens habet. ^^) Dink. 97^: semper. **) Clm.: et nemo ... politia. •*) Bor.: movet. '*) Bor., Clm., Wolf. u. a. fügen schon hier unsern Schlußsatz ein: sed hoc fit, quando Deo placet (Bor.: + etc.^. ") B01:, Clm. u. a.: -\- est; Dink.: -\- est igitur. •«) Clm., Dink.: + et. '») Bor., Clm., Dink.: ut in matrimonio. ") Clm., Dink.: et hoc non fit. >") Bor., Clm., Wolf. u. a. schließen hier, siehe Änm. 16. ") Äurifabers Text siehe unter Nr. 5189; über Bor., Wolf, Clm., Math. N. u.a. siehe S. 1 Änm. 14. *») Dink.: non. ") Dink,.: RLesponsio Lutheri. »*) Clm.:

non. ") Dink., Clm.: Deo. ") Math. L. (491): euangelii. ") Math. L. (491),

Dink.: + nos; Clm.: + homines; Math.N. verlesen: -f hos. ") Math. L. (491): vo- cale verbum; -f id. '•) üfa^/f. JV..- contempserint; Dink.: coniemipsent; Dink. schließt: is statim est haereticus, ut faeit papa. ^'j Math. L. (491): hi. »*) B01:, Clm. u. a. sddießen hier. ^^) Math. L. (491) zieht Nr. 5192 mit Nr. 5189—5191 in ein Stück zu-

sammen. ") Bor., Wolf: Sed. '^) Math. L. (491), Math. N.: Sed hoc caput. ") Bm: üljergeschr.: oraat. ") Bor.: est. ") Die Parallelen: hominibus.

") Math. L. (491): coramendetur; B01:: tradatur; Wolf: traderetur.

1*

^Rnd^fd^riften bon 3fo^nitne3 «Dlof^eriuS 1540. <Rt. 5193-5195

Ror. Bos. q. 24«, 15S; Wolf. 3230, 41'' ; Luth.-Mel. 1091'; Gotli. B. IßS, 52; Ilirz. 122b; Math. L. (491); Math. N. 14G.

5193. (Math. L. 338 (31»')) Orthodoxi; biblia. Quidmn dixit: l^omine Dootor, noopliyti iam loij^uiit orthocioxos et invehunt iteruin in ecclesiam^ inultas distinctioncs. R[cspoiulit D[octor: £af3^ fie nut Icfen! 6ie tüctben 5 tDoII jcl)cn, )üay [ic finbcn, bodf) fd)abt cy nid)tt. %hn bic biblia ift bQ§ terfjte burf), ba [tcty öill^ üever, trnb man finbt olle tag* ctttnaS neh3C§ brinnen. 3rf) l)ab mir)n "28 \ax, [inbt icfj I)[ootor gclüe[cu Bin ^ [tctig in ber bibh'a gclcjcn imb braiiv gcprebigct, bocfj 6tn id) ir'' nid)t geh^altig t)nb finbt noc^ alle tag ctttiia§ nducy bvinnen. Distinctiones otiev mu§ man in ecclesia lo Ijabcn, bod) niitt maffen.

Math. N. 147.

5194:. (Math. L. 339 (Sl»»)) Duo principia Manicheorum.'' Quidam dlxit: l^Lomine Doctor, vos bene complexi estis caput 24. MatthLaei: Horai- cidium et mendaciuin reguaturum. RLespondit D[octor: SBie !an Hton ben i5 Scuffcl be[fer malen, ben tt)ie in ßl^riftng gemalet ^ot? ?o^9,44 Tum ille: Ex propriis loquitur. Quid igitur? dj^ixit Doctor. Respon-

dendum est ad duo prinoipia Manicheorum,

Si Diabolus ex se malus est? Tum Doctor: Bene dictum est esse duo principia, sed Manichei in hoc erraut, quod dicuut ea principia esse 20 aeterna. Sed alterura incepit^ cum Diabolo.

Tum iterum alter: Unde igitur didicit Diabolus illam malitiam? R[espondit D^octor: Aversione a Deo, ut et hodie haeretici nostri statim, quam a Christo deficiunt, fiunt perverse mali.

5195. (Math. L. 340(31^)) An laesus etiam precari veniam debeat 25 ab eo, qui laeserit? Non^, inquit Doctor, nam id neque Christus praecipit uec^ fecit, alias orasset^" etiam ^^ Pilatuni. Satis est, si est consentiens in suo corde^2 ^t^^ rogatus libenter remittit culpam et orat pro eo. Nam ego volui aliquando orare me laedentes Agricolam et Hieroniraum^*, sed^^ accidit, ut ueuter domi esset. Quare nunc Deo gratias ago, quod non factum est. 30

Tam^^ bonus nemo est, quin maledicat tum ego^'' dicebam , prae-

1) Math. N.: ecclesias. «) Math. N.: Söffet. ») Math. K: tool. *) Math.N.: toege. ») 1512, Köstlin 1, lOlf. «) Math.N.: + noc^. ') Vergl. Schüfer, Luther als EirchenhistoriJcer 271. «) Math. L. 339: incipit. *) Dink.: Christus euim neque id praecepit neque ipse. ^'') Wolf., Dink., C Im.: exor&sset. 'i) C/w.; + ipsum. ^^) Ror.: Satis . . . corde. '') Ror. über Et übergeschr.: Sed. '*) Ror.: + (S(|iUtff. Zur Sache vergl. Nr. 4692; Mathesius LH. 303; Seidemann, Schenk 110 Anm. 125. *^) Wolf, Dink.: et. ") Die Parallelen beginnen diesen Abschnitt anders; Wolf., Math. N.:

Tum ego; Dink., Clm. u. a.: Tunc opponebat quidam; dann fahren die Parallelen foi-t : At (Dink.: Anj nemo laesorum tam bonus est, quin maledicat, impati enter ('.Bor.: im- patientia^ ferat usw. ") Also Mathesius!

«Rr. 5196-5198 2. bti 17. ©eptemBer 1540. 5

sertim laesoriim, et impatienter ferat^ odio persequatur ^ laedentem. DLOctor respoDLdit: i^e traun!^ S^'^ut einer önreci^t, fo mu§ er* Qud§ 6e!ennen. ©oP iä)^ be§ ni(5^t gebenden, tüa§'' offentlid^ ift bnb^ mir ßarlftobt, 5nun|er bnb» (SritfeH gettjon ^att?'° Sßer iuolt mir^ ireren? i ^(^ l^oB inen ni^t§ bofe§, fonbern oIIe§ gut§ getl^an.^^

Bor. Bos. q. 24b, 158; Wolf. 3230, 42^; Luth.-Mel. 110^; Goth. B. 168, 53; Clm. 937, 170; Dink. 109; Hirz. 1541^; Math. N. 148.

FB. 2, 43 (9,57) Db bcr Seleibigte um Vergebung bitten foU beit, bon bem er beleibiget ift? (A. 148b; St. 202'^; S. 190^') S^orauf antwortet S). ÜJl. S. unb ]pxady.

10 ,5leiu, benn ba§ "ijat 6I)tiftii§ toeber felbr gef^an, nocf) geboten. ß§ ift guug, tüenn er§ i^me im ^etäcn bergibt unb, ha er gebeten Irirb, bie St^ulb erläßt, unb fein Statte nod^ ©ttofc bege^^ret, fonbern bittet für i^n. ^ä) tuoHte ein Tlal auä) etliche bitten, bie mid) beleibiget 'Rotten, al% 2Ji. 6. unb 2). ^. ©. £a trug fic^g ju, ba§ i^r feiner bo^eim toor unb i(^§ nQ(^= maU unterließ. 3)arüm banfe id) j^t öJott, ba% nic^t gefct)et)en ift."

15 2:a fprad^ einer: „„3fft benn auc^ jmonb öon benen, bie beleibiget finb, ]o fromm, bo^

er bie Sti)elt= unb ©c^mäf)etoort nic^t mit llngebulb trag, unb ben, ber i'^n beleibigt, nic^t tjaffe?"" darauf fagte 5D. ÜJt. S.: „2t)ut einer llnre(i)t, fo mu^ er§ auä) befennen; foHt id) aber nic^t gebenfen, toaS offentlid) ift, loa? mir darlftabt, ÜJlünjer unb ©riefet getf)on ^aben? 2öer hJoHte intt§ toeijxml ^ä) 1)aU i^mn nid)t§ S3öfe§, fonbern alle§ 6Jut§ getrau!"

20 5196. (Math. L. 341 (31^)) An liceat christiano repetere per

iudicem vi ablata? Maxime! (Math. L. (32)) inquit Doctor. Privata vi^^ neutiquam, sed per ordinariam potestatem. Christus enim non venit, utswattö. 5,17 dissipet^^ politias^*, sed ut novum regnum spirituale inchoaret; ut dixit de cibo: Quidquid vobis apposuerint, edite. Sic licet etiam^^ uti legibus politiae ^^, jjjör.'^Jo^ 27

25 in qua^' viviraus.

Ror.Bos.q.24M58i'; Wolf. 3230, 43; Luth.-Mel. 111; Goth. B. 168, 53^; Math. N. 35 und 149.

5197. (Math. L. 342 (32)) Res rustica. D[octor dixit: In tanta malitia homiuum si iuvenis essera, nihil optarem, quam ut essem rusticus. Essem ^^

30 tum sine hac cogitatione et cognitione, quam nunc habeo. Et ridens addit: Credo brevi futurum, ut stultus fierem.

5198. (Math. L. 343 (32)) De gestibus.^^ Cum multa de gestibus dixisset et pronuntiatione Italorum et Calixti^" non sine risu omnium, tandem

») Dink.: + et. *) Text, Clm.: prosequatur. ^) Bor., Wolf., Dink., Math. K, Clm. u. a.: traun. *) Die meisten Parallelen: er». ^) Bor., Wolf. u. a.: ©ott.

«) Die Parallelen: + ober. ') Bor., Math.N.: ha^. *) Bor., Wolf.: aU; Clm.: ba§; Math. N.: toie. •) Bor.: bnb. »») Bor., Wolf, Dink., Clm. u. a.: Iioben. ^») Wolf.: + etc. >*) Wolf: + inquit. ") Die Parallelen: dissiparet. ^*) Die Parallelen : politiam. ") Bor., Wolf: etiam. '•) Die Parallelen: politicis; Bor. fährt fort: ui(delicet?) eius loci, in quo vivimus. ^'') Wolf: + politia; Math. N. 35: in quibus. '*) Text: Non. Der Kopist hat vielleicht beim flüchtigen Abschreiben die AbJcürztmg falsch aufgelöst. Oder hat man zu lesen: Non (= Nonne)? Tum (scilicet: essemj. ") Eine scheinbare Parallele ist Nr. 461'J. ") Der Pfarrer Calixtus in Pollersdorf siehe Nr. 5150.

6 «»od^jd&tiftcu Uüit 3ot)omie3 3JIatT)ffiu3 1540. 9ir. 5199-5202

in([nit: Et ego plures^ habci), quam par est, nee ])robo etiam in hac re Ot;iaiuli-uin. Modioeritas est optima.

510*). (Math. L. 344 (32)) De volnbilitate lingnae. SBcil ^[JlorP inib 'liicblcr'' mit ^J^Laivflcv ^ncoti^ pvcbiocii, fo ift§ ö^cic^, aU tuen mau cim lunlcn faji bcii anpfcii nu§3cid)t; ha ^d)ü§, \md biiimen i[t. Sed lila 5 volnbilitas lingnae nee affieit anditorcs, etiamsi aliqnos delectat, uec docet etiam. Melins igitnr est distincte dicere. Sic potest res capi.

5200. (Math. L. 345 (32)) De modo praedicandi. Optimum est non hmgas facere eontiones et dicere simpliciter et pueriliter^, benn man mu^ nur bcm .s>cn[ic^cu bnb bcm 5Uertidfjen " önb jungen prebiöen. 3Ben man lo DLoctor öub Philippiis prcbigeu tütß, fo i[t§ falj«^, luic h)oII iä) h: tooH !ennc, bic meinen, hjen i^ brinnen bin, fic tüoGen oud^ leren. %ä) nein! ift ömB ber ünber tuillen angefangen.'' ^n ber j(5^ulen mag man gelertt fein.

Ror. Bos. q. 249, 158b; Wolf. 3230,43b ; Luth.-Mel. 1111^; Goth.B.168, 54^; Hirz.103; 15 Rhed. 160b; Math. N. 36 und 150.

5201. (Math. L. 346 (32)) Luthe[rus saepe deceptus. A principio, inquit, miilti nebulones, monachi et nonnae, me deceperunt, maxime quae dicebat^ se esse StrasburgenLsem, cui dedi sacerdotem, sed iu prima nocte suaviter me riserunt. Sed quidam Melechisedeck, a rosis sie finxit sibi 20 nomen^, hie coniectns in vincula me rogavit, ut sibi opem ferrem. Tum temporis putabam omnes esse bonos aut futuros etiam bonos. Quare cum adesset procurator abbatis üou ber S)o|)eIl ^", ubi niulta is furatus esset, ego expostulavi cum eo, et tum defendi etiam plures rusticos, sed ipse non eram

in mundo versatus, neseivi eos tam perversos esse. Nam experientia didici 25 muudum esse stabulum nebulonum. ^ot mt(3§ dbtX fetner Befd^iffeu; Ijat tetner Beaalet muffen tüerben, benn finbt tr öill on§ rabt önb an galgen !omen. Sic ille cum panno.^^

5203. (Math. L. 347 (32)) Tres Moses. Cum ÜLoctor donare vellet Hermanni filio nuces novas^^^ dixit: Qui vocaris? Puer: Moses, inquit. 3o

>) seil gestus. *) Joachim Mörlin. ^) Nikolaus Medier, damals in Naum-

burg. *) Wer ist das? Mathesius LH. 285 nennt keine Namen. Loeschc verweist in

der Deutschen Literaturzeitung J904, Sp. 1550 auf Schenk, aber der war Doktor. *) Vergl. Mathesius LH. 261. ') Luther denkt an seine eigenen Kinder. "') Sämtliche Paral- lelen: — benn mon mu§ . . . angefangen. «) Text: dicebant. ^) Der Mann hieß also Rosenthal oder ähnlich. *°) Lutlier hat wohl von dem Doberle gesx>rochen, d. i. von Dobrilugk. Das Kloster stand unter dem Schutz der Wettiner. Zu der Form des Namens vergl. E. Brandenburg , Politische Korrespondenz des Herzogs Moritz von Sachsen 388. 1») Mathesius LH. 302: „oufegeloffne Tlünö), bencn er getoanb au fletibetn au% mm." '=*) Wir sind in der asten Hälfte des September.

9fr. 5203. 5204 2. U^ 17. BtpimUx 1540. 7

O, Moses! Ego antea tres Moses habeo: Georgium S Wolffgum^ et Cathenam meam ! ^

5203. (Math. L. 348 (32)) Bathseba, quare non repiidiata? luter- rogatus ÜLOctor*: Dauicl non repudiavit Bathsebam, ergo Dauidera^ non 5 vere poenituit? R[espondit ÜLOctor: ;3d§ mein, ja! @r ^ott^ geBüft. Söte lüolten iüir§ extragen"? Quod vero retinuif, lege coactus est facere. §at^ er fte gu fd^onbeit maä)t\ fo ntu^ er fie anä) 3U e^ren hjtber mad^en. Et Dens postea^" probavit^^ istud^^ coniugiura, etiamsi in poenara scandaliz.Sam. 12,24 priraum filium genuit.^^

10 Ror.Bos.q. 24s löst; Wolf. 3230, 43; Luth.-Mel. llli^; Goth. B. 168, 54; Clm.

937, 168b; Dink. 109; Hirz. 123; Math. N. 151.

FB. 4, 421 (60,17) SBotunt S)abib bie Sat^fcba 3um ßl^ebeib genommen. (A. 5381'; St. 297; s. 274) giner fagte: „„S)nbib ^at bii Sat^febo, llrioS mäh, nic^t ber= ftofeen, fonbern gee'^lid^et, borüm ^at er nictit rec^t Su^e get^an."" 3)o fptad) S). 3)?. Snt^.: 15 „3d^ meine jo, er 1)at gebü§et, hjie iooHtcn h)ir§ ertragen? 3:o§ er fie ober behalten Ijat jur e"^e, ia^ i)at er muffen t^nn, burd^ bo? ®efe^ barsn geatoungen; ttarnm fjat er fie äu ©d)anben gcmad)!? SDarüm mu§te er i^r lieber jn (5{)ren Reifen, unb ®ott lieg i'^m foI(|e ß^e gefallen. SCßietool er lieg ben erften ©o'^n, fo im gf)cbruc§ gesenget, balb fterben, jnr ©traf um be» Slergcrnig toiHen."

20 5204. (Math. L. 349 (32'»)) An remissio peccatoriim complectatur

remissionem culpae et poenae? RLespondit^* D[octor: Maxime! Quare igitur Dauidi poena est inflicta? RespouLdit D[Octor: Primum 2.sam.]2,i4 aeterna poena mutata est in temporariam ^^, non ut sit recompensatio^^2.®am. 12,10 delicti, sed in terrorem aliorum.^'' Nam peccatum Dauidis erat multis

25 seandalo et erat publicum. Quare aut^^ nos publica puuire debemus, aut

Deus punit. Scandalum^^ tüil'-^" @ott geftrofft ^aUn. Niniuitis tamen 21 3011.3,10 et multis aliis donat poenam et culpam? Et hi22 intus etiam^^ habuerunt suas tentationes.2*

Ror. Bos, q. 24^, 158b; Clm. 937, 168^; Dink. 107; Wolf. 3230, 43b; Luth.Mel. mi.; 30 Goth. B. 168, 54 b; Hirz. 123; Math. N. 152.

^) Rörer. ^) Luthers Diener Wolf Sieherger. ') Vergl. Nr. 4910. *) Eor., Wolf., Dink., Clm., Math. N. u. a.: Quidam dixit. «) Die meisten Parallelen: Daui- dem. «) Dink., Clm.: ^alt; Mafh.K: l)at§. ') Bor., Dink., Clm., Math. N. u. a.: + eam; Dink.: + ^loc. ^) Die meisten Parallelen: Söarnmb I)at. ') Bor., Wolf.,

ähnlich Math. N. fahren fort: borumb muä er toiber ju e^ren t)elffen; Dink., Clm.: barumb mu§ er oud) ir i^re eT)re toiebergeben. *") Dink., Clm.: postea. ") Bor., Clm.,

Math. N.: approbavit. '^j Math. L. 348: hoc; Wolf.: illud. ") Die Parallelen:

interfecit. **) Dink., Clm.: Ad hanc quaestionem respondit. ") Die Parallelen:

temporalem. '*) D?e ParaWeZew; compensatio. *'') DmÄ;., C/w.; aliis. ^*) Blath. N. : autem. *») Dink., Clm.: + ha^. «<•) Math. N.: toiHS. ^i) Dink.: tarnen.

") Text: hü. ") Bor.: etiam. **) Wolf., Dink., Clm.: etsi intus tarnen suas (Clm. : -\- etiam^ habuerint tentationes.

8 ^iind)|(f)Tiftcu iHMt 3ot)nmic« 5J(fttt)ef'"ä 1540. <Rt. 5205—5207

5205. (Math. L. 350 (02^)) An privativ pecoata sint publice punieiula? Ni>n! iiuiuit Dootor. Quod privatim fit et in confessione revolatiir. id privatim manet. Nee ecciesia dobet publicam poenitcntiam iniim.uvro, ut olim factum est cum eis, qui occidcrunt infantes; illi velatis capitibus publice stabant, et aliqui foemuu portabant. At publicum peccatum, * si habeo poeuitentiam per ecclesiam impositamS ut Zizensis balneatoris^, id nou debet ad ins fori rapi. Nam quod Christus et ecciesia publice puuit, non debet magistratus punire, tüte tüolS bie pfaffeit t)On S^i^^ "i^^t tooltcn 5U lajicn. N'ide literas Lutheri ad Zizenses et electoris.

520G. (Math. L. 351 (32^)) An quilibet minister verbi possit lo absolvere ab omuibus peccatis, hoc est, an sint in ecciesia nostra casus reservati? RLespondit Doctor*: Omnis minister verbi est episcopus et papa. Nam Christus est^ caput ecclesiae; is** adest suo verbo, ergo omnes ministri possunt absolvere ab omuibus peccatis."' Erfurdiae mulier tentata desperavit se non posse alere filium, quare pulvinari suffocavit, et is cum videret angentem puerum et spumantem, victa aliquo modo retegit puerum, sed iterum victa a Diabolo contegit et impressit pulvinar. Postea confessa est. Wan fanbt ober öernunfftige beleiht beter, bie Uefjen folc§ btng nid^t üor ben bapft fomen, sed confessionarius absolvit mulierem et celavit factum. Fatebatur autem mulier nihil sibi magis dolere, quam quod iterum 20 superaddidisset pulvinar. Diabolus certe potens est et maxime in coniugio; fuit etiam in papatu potens et nunc potens est. Nam nobiscum non vult amplius agere sub persona dLucis Georgii aut Angli aut Maguntini, sed iam nobiscum visibiliter pugnat. Quare diligenter orandum contra Diabolum, praesertim in coniugio, nam nisi Dens nobis adest in coniugio, qui potest 25 fieri, ut pareutes alant suos liberos tantis curis, molestiis, soUicitudinibus, laboribus? Non enim est animal, quod opus habet tanta cura et labore. Et vere verum est, pareutibus non posse reddi aequivalens. SSnb "tüdl bie eitern fo biet !oft, bie Ünber 3U er3tel§ert, fo tüil ®ot \ä)kä)t, ha§ \)n^c= l^orjame ünber bcrftud^t fein, bie ber l^engfer gießen mu^. 30

Ror. Bos. q. 248, lögb; Wolf. 3230, 43 b; Lutb.-Mel. 112; Goth. B. 168,55; Hirz.82; Math. N. 153.

5207. (Math. L. 852 (32»')) Supposititius puer; üUropf, bo§ flet§ in !ropf Ült^; itiejcU Bald. Dessauiae eiusmodi puer fuit 12 annorum. Is tot voravit, quot quatuor rustici, et uihil aliud fecit, 35 quam ut ederet et cacaret. Lutherus suasit, ut suffocaretui*. Aliquis inter-

1) Text: poenitentem . . . impositum; wir folgen einer Konjektur Kaweraus. *) Ber Bader Pankratius Fischer in Zeitz, vergl. Bd. 4 S. 698 Anm. 13. ') Dechant

und Domherren, vergl. Bd. 4 S. 698 Anm. 15. *) Wolf.: ÖLOctor dixit. ^) -Ror.; ift. «) Math. N.: is. ') Sämtliclie Parallelen schließen hier. *) Kielkropf. Glimm 6, 680.

3lx. 5208 2. l)i§ 17. ©eptcmber 1540. 9

rogatus^: Ob quam causam?— R[espondit: Quia ego simpliciter puto esse massam caruis sine (Math. L. (33)) anima. An uon hoc posset Diabolus, cum in eis, qui rationem habeut, sie informat animam et corpus, ut obsessi nihil audiant, videant, sentiant? Sed ipse est eis pro anima. Magna haec 5 est potentia Diaboli, qui sie captivas tenet omnium mentes, sed tarnen non audet se exercere propter Angelos.

Tum quidam: Origenes^ fortasse non recte intellexit malitiam Diaboli, quod putavit eos esse liberandos post extremum diem? Ah, inquit Doctor, magnum est peccatum Diaboli, quod se sciens opponit Deo oranium creatori.

10 FB. 3,69 (24,95) §iftorta tion einem SÖec^feHinbe 3U 3)enou. (Ä. 300^;

St. 105 b; S. 98) „aSor ad^t Sfotjren loat ju ^cijau eineö, bog id) 2)octor aJtartinu? Sut^ci; gefe'^en unb angegriffen ijob, tüelc^c§ 3toölf ^atjx alt Itar, feine 3tugcn unb alle ©inne '^atte, bofe man meinete, hjäre ein rcd^t Siinb. Saffclbtge t^ät nid)t§, benn ta^ nur fra^ unb atoar fo biet aU irgenb» öier Säuern ober jDrefci)er. fra§, fc^ife unb feierte, unb hjenn

15 man§ angriff, fo fc^rte e§. Söenn» übel im §aufe 3ugtng, bo§ ©c^oben gefd^a^, fo tac|ete unb loar frö:^lid^; gtng§ aber tool 3U, fo Uietnete e». S)tefe 3too Sugenb !)atte an fic^. 3)a fagte id) 3U ben fjürften 3U 2lu'^att: Söenn iä) ba fjürft ober ^err hjäre, fo ItioKte iä) mit biefem ßtnbe in boa Söaffer, in bie 2J}oIba, fo bei S)effau fleugt, unb tooHte boB homicidium bran toogen ! 5lber ber ßurfürft 3U ©adjfen, fo mit 3U £effau toar, unb bie gürften 3U 3tn^ott

20 teollten mir nid^t folgen. 2)0 fprac^ i(i): ©0 foQten fie in ber Äir^en bie ßl^riften ein Sater llnfer beten laffen, ba^ ber liebe ®ott ben S^eufel loegne'^me. jTo? tt)äte man täglich 3U S'effau; ba ftarb baffelbige SCBed^felfinb im anbern Sfa'^re barnac^. Sllfo mu§ ba aud^ fein. @a "^at einer fonft ton ben succubis unb incubis fein gefct)rieben, benn ea ift nii^t feltfam. Unb finb bie Succubi 2Beiber, toeId)e mit bem 2:eufel 3U t:^un '^obcn unb benfelbigen alten §uren unb

25 SBettermac^erinnen bie Suft büfeet, toie bie 2Jielufina 3U Sucelburg ouc^ ein folc^er Succubus unb Teufel geioefen ift."

(A. 300b; St. 105b; S. 97b) «jinno 1541' ^at 2). Sut^er btefer §iftorie anä) über Sifd^e gebockt, unb ba% er ben ^jjürften öon 3ln'^alt gerat^en ^ätte, man foHte ben 2Be(i^felbaIg ober ben ßicltro^jf (toeld^g mon barum fo "geiget, ba^ ftet? fielt im ßropf) erfäufen. S)a toarb

30 er gefraget: „„2Cßarum er folc^S gerntf)en l)atte?"" Slnttoortete er brauf: „2)a§ era gön3li(^ bafur hielte, ba^ folc^e 2ißed)felfinber nur ein ©tücE S^tetfc^, eine massa carnis, fein, ba feine ©eele innen ift; benn fold)ea fönne ber ^Teufet tool mad^en, tote er fonft bie 9JJenfd^en, fo S3er= nunft, ja Seib unb ©eele ^aben, öerberbt, toenn er fie leiblich befi^et, ba^ fie toeber ^ören, fe'^en, nod^ ettoa? füt)len, er machet fie ftumm, taub, blinb. S)a ift benn ber S^enfel in folc^en

35 SäJed^felbälgen ola il)re ©eele. ift eine gro§e ©etoalt be§ 2:eufelB, ba^ er unfere §er3en olfo gefangen ^ätt." Unb fprad^: „€>rigine§ fjat bie ©etoalt be§ STeufeB nid^t gnugfam ter- ftanben, ba er in ben ©ebanfen getoefen ift, ba^ am iüngften 2:age bk Teufel oon ber etoigen S3erbammni§ foHten erlöfet loerben. ^d)," faget er, „e§ ift eine gro§e ©ünbe be§ S^eufela, ba% er fid^ toiff entließ toiber ©ott, feinen ©d^öpfer, fe^et!"

40 5208. (Math. L. 353 (33)) Duplex memoria. Eerum et verborum.

Plures excellunt memoria rerum, ut D[octor Hieronimus*, plures verborum, ut D[octor lonas et novus Doctor.^

^) Konstruktion! *) Schäfer, Luther als Kirchenhistoriker 171 und 249. *) Über die falsche Jahreszahl 1541 hei Auri faber siehe Krokcr Math. L. Seite 43. *; Schur ff. *) Wohl der novus Doctor Gallus, Xr. 5164.

10 ^ind^ld^riftcii Don 3ot)oitiic>? llJntr)crtiiS 1540. 9Jr. 5209—5213

j.Ärtiii. 13,13 r>'2(M>. (Math. L. 354 (3r5)) Thainar. Non vore dixit matrimoniuni

loiittalii j)o.>^se iiitcr ipsam et fratroin Animoti, <|iiaiuvi.s non vcre soror

erat, .sed ut sie sc libcraiot a Iralre. - l)[octor dixit: Ego olim intellexi vcrc tiori po.>^.«ie.

5*210. (]Nratli.I>. ;>r)r) (3o)) Pncllao non lo(jnantur publice. l)[Octor: 1 .<7or n,3i Est contra consuotudineni, et tcxtns Pauli vctat: Mulieres non loquantur in ecclesia!

5211. (Math. L. 356 (33)) De iurciuraudo iuramento. luterrogatus D[octor: Si magistratus mihi imponeret iusiurandum, quod ipse non po.ssini efficcre, ut ipse contra me iubeat facere, quid mihi faciendum sit? rLCspondit: SOßcnii einer bc§ S^cuffely fein JuiÜ, tüer fan§ im leeren?

10

5212. (Math. L. 357 (33)) An matrimonium sit inter iuveuem et vetulam, ubi non est spes prolis? ÜLOctor rLCspondit: Quod sie! Et in Genesi in ultimo ordine ex 4 nominavit, quia propter honorem con- iugii illud est approbandum.^ 2)o(^ tüolt \ä) gern, ha§ man bic^ 15 tuort aiiffen lic^ im tratoen: Crescite et multiplicamini! 5lIIein mag i^ nidjt gcrn^ ccremonien önb orbnung machen, benn lüen man ein ma^t anfec^t^,

fo f)Qt» barnacf) !ein enbt me^rS fo^ !umpt eine ober bie anber h)ie im hap\iüm'b.^

Ror. Bos. q. 24«, 158i>; Wolf. 3230, 44; Luth.-Mel. 112; Goth. B. 168, 55; Dink. 102; ao Clui. 937, 168; Hirz. 47b; Rhed. 124b; Math. N. 37.

FB. 4, 76 (43, 67) S^roge. (A.442; S. 399b) gjner fragte 3). 3Ji. S.: „„SBenn ein junger ©ejell ein olte ^rau freiete, bie ol)n ilinber beriebt tft, ob§ anä) ein rechte (5(}e fe^?"" 3lntltiortet er: „2Bnram nic^t? 2o(^ lüoEt iä) gern, bafe man bie SCßort be? (Segen§ im brauen au§c ließe: „„HBad^iet nnb mehret euc^."" 9lbcr id) mag nid)t Zeremonien unb Orbnungen 25 machen; benn luenn man einmal anfäljct, ]o I)at§ fein 6nbe ntd)t, unb !ommt immer eine über bie onbere, toie im 5Papfttl)um gefc^eljen tft."

5213. (Math. L. 358 (33)) Historiae DLoctoris praesente praefecto de Erfordia'': Princeps benevolentia ad se alliciat civitates, non vi. DLoctor dixit: (5§ ltiirt§ ber l^auptmon nic^t t^uen, ber nur fd^orren so mitt mitt ben bon ©rfurtt. ^reunbtlig!eit bnb gutter toiUt gebirtt freinbt= fd^offt. 2ßen in ein ^err t^ett iüie'f) Söil^elm^ önb 3uge Bi^töeilen hinein.

1) Die meisten Parallelen lassen den bedenklichen Satz iceg. Der Sinn ist wohl: Luther nannte vier Gründe dafür in der Genesis und als letzten in der Beihenfolge den, daß usic; DinJc., Clm. 937, ähnlich Wolf. u. a. heginnen: Ad haue quaestionem respon- dit DLominus DLOctor: Quod sit! S;od) toolt ic^ usw.; Ror. beginnt: R^espondit DLoctor: Est! '^oä) usw. *) Dink.: bife. ') Ror. übergeschr.: nette. *) Clm. 937: ni^t.

^) Dink.: fo. *) Zum Inhalt vergl. Mathesius LH. 289 f. '') Kursachsen hatte

getcisse Hoheitsrechte in dem kurmainzischen Erfurt, besonders das GeMt. *) Herzog

Wilhelm von Sachsen, in Weimar, 1425 1482.

3lx. 5214. 5215 2. U% 17. ©eptemliet 1540. n

lube bie ^errn , fted^ bnb Bred§ ^ brtnne önb ber obel f^et fid^ freinbtlid^ 3U im, fo tüttht man ettn)a§ ousricEiten. 2)enn Erfurt ftunbt bem IiauS öoit 6Q(^fen tüol an, önb tro^ eim^ furften, ber ön^ etttnoS tl^ete, tuen h)ir 6rfui-tt an t)n§ l^etten! @B l^ilt ftc^ ein furft olbo auff mit tueiB ünb

5 ünbem öorm Surrfen. 3^t !nnbt mQn§ leidet erbeten ^ benn ber gemeine man ift nid^t bij^ 6ed^fif(^; fo ^ab i^ Beim Bnrgermeifter* auä) ein gutten"' gefpirtt. ©o !^Qt man ben Vorteil. S)ie ^rebiger^ finbt önfer» tetjlg. 9lnn ift§ ein groffer üorte^l in einer ftabt, U)o bie prebiger :^in l^inden.'' 6o ^al6en§ bie pfoffen^ fc^ier nt)mmer gutt, mnffen be§ gemeinen man§ gnnft

10 (Math. L. (33^)) mit gelbt önb gefc^enden erhalten. ®er^al6en folt mein gtnäbiger :^Lerr i^t barju t^nn. äöer tne^^, tnen er me^r fo bitt gelegen= ^eit (jatt.

5214. (Math. L. 359 (331»)) Erfurdia. ^n irem figeE füren fie hk fd^rifft: Erfurdia oboediens filia sedis Maguutiuae.^ i^aBen§ aber bie

15 Bifc^off offt öerfd)er|t, brumB it)olten fie üor feiten ein eigen Bifc^off :^aBen^'' önb gehjannen f(^on jn Mom 2 rec^tt, ha Iie§ ber Bif(i)off iren Doctor (5teen= prudf^^ ^eiwtlirf) üergeBen.^^ S)a§ öerbro^ bie öon ©rfurtt nur fel^r, bnb hielten fid§ tnieber 3um !^au§ öon ©ad§fen, toieinol fie nemlicf) gnuor bem Bifc^off ^ulffen triegen h)iber ©oc^fen. 23nb Bei) ^er|og f^riberi^§ 3eiten^-'

20 irioltt ber Bifd^off in ein netoen eibt oufflegen önb Brad^tS Bei ^Jhjimilian ju tüegen, oBer ^[c^^og ^riberid§ f(^Qfft§ tüiber oB.

5315. (Math. L. 360 (SS'')) f^cften pauen. Cum mentio fieret arcis Gotthensis^S ÜLoctor: Perfectus ^^ tüietüoH ein groffer ^au ift. S)od§ tüer nod§, feften 3U ^ohJen, oBer innen 3U Italien, bo§ ^att öill mu^e. 5!)lein ^err !an§ mitt 200 mann md§t tooE 3U frtbe§ 3eiten öertooren.

25

^) fted^en itnb bredjen = Turnier halten. ^) Text: ein. ') ert)eben = etwas durchsetzen. Grimm 3, 843. *) Bürgermeister von Erfurt icar 1540 Christoph Ilillwitz; Luther ivird ihn im Sommer dieses Jahres auf der Beise von Weimar nach Eisenach ge- sprochen haben. ») seil. toiHen? *) Bie evangelischen Geistlichen. '') Es ist wohl zu lesen: tjendfen = Mngen, hangen. Grimm 4, 2, 441 und 990. *) Die Jcatholischen

Geistlichen. ») Zur Sache siehe Nr. 2800. ^°) Luther denkt an die Streitigkeiten

zwischen den Mainzer Erzbischöfen Diether von Isenburg (1459—61 und 1475 82) und Adolf voti Nassau (1461—75). Die mündliche Überlieferung, aus der Luther hier schöpft, scheint die Angelegenheit stark ausgeschmückt zu haben. ") Di: Hermann Steinberg,

der Protonotarius von Erfurt, war 1462 und 1476 als Gesandter der Stadt bei Papst Pitts IL in Rom; er lebte noch 1481. Beiche, Die Chronik Härtung Cammermeisters 194; Thiele, Metnoi-iale Konrad Stolles 398. '*j bergeben = vergiften. i^) Über Erfurt im Jahre 1510 und das Eingreifen Friedrichs des Weisen, des Erzbischofs üriel von Mainz und des Kaisers Maximilian siehe Burkhardt im Archiv für Sächsische Geschichte 12, 375. Lutlier zeigt sich hier besser unterrichtet; er war ja 1510 selbst in Ei- fürt. Köstlin 1, 88. '*) Der Grimmenstein. i") Text: Profectus, masculini generis, weil die Burg der

Grimmenstein hieß. Wir folgen einer Konjektur Kaiveraus.

12 9tadöfdjtiftcii Hon 3DT)nuncö lllat^cftii3 1510. Tlr. 5216-5218

5ei(>. (Math.L. r>61 (33'')) Exconiiminicatio. D[octor dixit ^ >Dffcnt= liifjc Unicf)cicr foH man in- ponn tr)un, Unc irfj bcm^ cbclninn^ Qcttjan t)Qbc, bn-S ift, man foU im-' nid)t bn§ facinmcnt cickn." Tum quidam: Qui(P, sl poonitorct? IvLcspoiulit^ ®a§ \)aii fein mo^. (Si* mnfj ober ein i.'iir. i9,aR. Zachaeus lucrbcn ^ )nn§ er 3n nitt (^cvnntt I)ntt, JuibevgcBcn, bcnen er§ Qbge= & fd)unbcn IjQtt^^ obcr^^ pufett nirf^t rcrfjtt. S)cnn^^ iure civili tan er§*' auä) ni^t bona conscientia bcf)altcn, gc|rf)Uieig bcn ^^ iure divino. SSnb iüCr tUttt im^'"' ift bnb**"' trindt, bcr modjt fid) tcljlf)afftig an iren^'' funbcn.^^ S)rum'6 foU ir, .^^LCi-'J^ ■)Jlic!c^^^ mitt im nt^mmcr cffen.

Ror. Bos. q. 24«, 168; Wolf. 3230, 67b; Goth. B. 168, 86»»; Dink. 101»!^; Luth.- lo Mel. 155; Hirz. 91: lihed. 124; Math. N. 68 in.

FB. 1, 273 (4, 113) 5>ou 2öurf)crern. (A. 88; St. 254 1>; S. 2571^ „Dffentltdjc SBitdjcrer joU iimn in 9?aiiit tt)uii, Juie iä) bcm ©bclmann 5i. jijt gett)aii t}abc, ba? ift, inan fofl il}m iiid)t bn3 (Sacramcnt rcici)cn.'' jTq ober ciiiev fogtc: \X)ie, iüenit er Sufe tt)äte iinb bcjfcrte fid)? S^nrauf ontluorte S^. 2)?. 8.: „3:a-j I)Qt jcine ÜJJa^c; er ntii§ ober ein 3od)äu§ luerbcn, «nb Idq§ ib er ju öiel gcrnnbct T)Qt luiebergcben, bencn er» obgefc^unbcn l^nt, ober er büfeet nidjt rcdjt. dlaä) bcfdjricbcncn Siedeten fann eva anö) nid)t mit $Red)t unb gntem föch^iffcn bcljalten, cjcjditucigc bcnn nadj göttlidjcm Sicdjte. Unb ton mit if)m ifjet unb trinfct, ber mQd)t fid) t^et(= t)nftig an jcinen Sünben."

2^:iaTe!m. ^^^^' (^^*h. L. 362 (33'')) Ad 2. Samuelis 15. caput. Area fuit 20

Hierusalem et portabatur in bellum, sed tabernaculum erat ad tempus in Oci. 18,1 Silo, po.stea in Hebrou usque^" ad tempora Salomonis. Igitur Absolon fingit 2. Som. 15, 7 ft.se proficisci in Hebron, et ibi convenit Israhel.

5218. (Math. L. 363 (33")) ßegnura Dauidis. Domi^i fuit infeli-

ciss[imus, foris felicissLimus; foris nihil nisi victoriara^^, domi mera'^^ scan- 25

dala, Vix euim extat^* in omnibus historiis simile factum ^^ quod filius movet

2 'S"'"- y-' 15; seditionem contra patrem, publice init uxorem^^ fortasse eins mater

obiit , et talia multa pertulit Dauid in suo regno. ift je ein h)Unber=

2. aam. 10, 23 lid^ bing! Et consiliarius intiraus^' deficit a rege! ß§ tüitbt im S)anibt

md§t alle§ laffen l^oben gutt fein, brumb l^ot er gebad^tt, er tüolltt ftc§ alfo su

0 ^., Wolf., Dink., Math. N. u. a.: D. dixit. *) Bor., Wolf.: + ben.

3) Dink., lAith.-Mel: bon einem. *) Heinrich Rieder, 1538, siehe Nr, 4073; Köstlin

2, 439. *) Eor., Wolf: inen. •) Dink., Luth.- Mel: reid)cn. ') Math. N.: Sed. ») Wolf, Dink., Luth.-Mcl: + D^octor. ») Bor., Wolf., Luth.-Mel, Dink., Math. N. u. a.: + bnb. ") Dink., Luth.-Mel: bcnen ... '^att. ") Dink., Luth.-Mel: + er.

»*) Die Parallelen: De. ") Math. N.: i(^§. '*) Die Parallelen: de. ") Dink.,

Math. N., Luth.-Mel: inen. ") Dink.: ober. •^) Bor.: an iren; + feiner.

") Sämtliche Parallelen schließen hier; Bor., Math. N. u. a. fügen Nr. 4875 an. ") Wer ist Herr 3Iichad? Nach der Anrede „^err" ist es wohl ein Geistlicher, vielleicht der Pfarrer des Edelmanns Heinrich Bieder, siehe Anm. 4. ") Text: neque. '') Wolf: Dauid domi. ") Bor.: victoria; TFoZ/".; victoriae. '^^) Bor., Wolf: vero. ^*) Bor., Wolf: extant. **) Bor., Wolf: similia facta. Hämlliche Parallelen schließen hier; Bor. u. a. fügen Nr. 5219 an. "«) Es ist wohl zu lesen: uxores. *') Ahitophel.

mx. 5219 2. Vi^ 17. Qepiimbet 1540. 13

re(3^en, oBer fein rabtfd^tog gteng ju tu(! butd) ben fromen man Husai; bQ§2.@'im. t? öerbro^ ben üugen önb t)er[d§nii|ten 5l(^ito^'^elI bnb ba(^te \voVi, Inurbt bic fQ(5§ nid^t :^inQU§ gefuttt tüetben, btuntB "^ieng er ftc^ felbft.

Ror. Bos. q. 24s, I58b ; Wolf. 3230, 44; Luth.-Mel. 112b ; Gotb. B. 168, öS''; Hirz. 123; 5 Math. N. 154.

5219. (Math. L. 364 (33^)) Absolom, loab. loab mu§ ein freljer ^a.Sam. i8 !rieg§mQn getoefen fein; iä) lie^ gern bie l^tftorien, bonn er fe|t^ frei) onff bie f QUft. Ipse habuit 600 milites et conflixit cum toto Israeli, @r '^ot 2. ©nm. m, is geba(^tt: ^^ ^ah gute veteranos milites; jl^eneS est* magua et collecta

10 multitudo sine ordine! 33nb gerebte il^me.^ Sed credo Dauidem non libenter piigoasse contra filinm, sed persuasum esse a ducibus; quare mandavit'' etiam, ut filio parceretur.' Sed consilium loab tüer ber^ Beftc.^ 5}llt Böfen puBen nur ^^tnunter! ©ie tüerben nic^t 16efjer bnb rid^ten ein önglutf (Math. L, (34)) öBer ba§ Qnber on.^'^ Sic dixit adolescens^^ natiis ^^ aunos 18^^,

15 quem^* voliierunt liberare iudiees: 9^ur Uttt mir l^iniuegÜ ^^ bin^^ brein !ommen^^; loft tr mi(i§ lo§, fo ^eB^^ ic^gboc^^^ an, h)o^'' i(^§ geloffcn "^oBe ! Quare^'' U)er ben tobt öerbienett ^att, nur l^intneg! mitte! ^^ Ut etiam cum furibus22j |te finbt ni(^t Beffer benn an^^ gölgen, ut monachus in monasterio ef** piscis in aqua. Ego aliquot ^^ liberavi, sed paucis diebus^^ post sunt

20 suspensi. Qnare consilium loab fuit melius quam Dauidis.^''

Ror. Bos. q. 24^, 159; Wolf. 3230, 44; Luth.-Mel. 112b; Goth. B. 168, 55b; Hirz. 123b; Math. N. 155.

FB. 4, 160 (44, 6) Dbetfeit foll immerbox- ba^ S3öfc lücgräumcn unb [trafen. (A. 467; St. 475b; S. 434 unb 493b) 3)octor Sutl}er fagte ein 2)kl, „'ba^ Sfoab, i^önig S^otoibä

25 iyelb'^äu))tmonn , mü§te ein freier i?rieg§mann getoefcn fetjn, benn er l^ab^ frei auf bie gauft gefegt. Unb bo er nur fed^S !)unbert Tlann bet) i^m ^ot, noc^ trifft er mit bem ganzen 33olf Sifrael unb fdjISgt fie. ®enn er t)at gebockt: id) i)db gute alte ßrteg^leute bei) mir, bie äuDor oft bet) bem Srnft getoefen finb, jeneä aber ift ein gro§ 23o(f, allenthalben äufammen gelefcn .g)ubelmann§gefinbe, unb 3eud)t ol;n olle Orbnung bol)er; brüm greift er fie an unb treibet fie

30 in bie Sl"ä)t; gerät^ i^me. Slber iä) 'ijalt, ©obib löirb fi^ nid^t gerne Ijaben toiber ben ©ol)n Slbfolom oufbringen laffen, ha^ er toiber i^n t)at einen ^rieg gefü^ret, aber feine §äupt=

') Die meisten Parallelen: feiner; vergl. aber auch Äurifabers ersten Text. *) Ror., Wolf. u. o. ; lefe; zu der Form „iä) liefe" siehe Franke 210, § 240, 1 und 211, §241, 1. ä) 7?or.; fe^te. *) Ror., Wolf.: x% ^) Ror.: x^mc. '^) Wolf .: m&ndat. ') Rar., Wolf, Math. N. u. a.: parcatur. ») Wolf, Math. N. u. a.: ha%. ") Ror.: erat Opti- mum. '») Ror.: an. ") Wolf: + quidam; Ror., Wolf, Math. N. u. a.: + quem. ^'^) Ror., Wolf., Math. N. u.a.: natus. »») Ror., Wolf, Math. N. u. a.: + natum. 1*) Ror., Wolf, Math. N. u. a.: quem. 1») Math. N.: + gar. '«) Ror.; ^d) . . . fommen. ") Math. N.: fa^e. 1«) Ror., Wolf: boä). '") Ror., Wolf,

Math. N. u. a.: ba. 2») Ror., Wolf., Math. N. u. a.: S)orumb. «') Ror., Wolf.: mit im; Math. N.: mit bem. ^-) Zu dem folgenden Sprichivort vergl. Nr. 976 und 1314;

Agricola, 750 Teutscher Sprichwörter Nr. 318 und 319. *') Ror., Wolf: an. -*) Wolf:

et. 28) _RöJ-., Wolf, Math. N. u. a.: aliquos. ^o) Wolf: paulo. »') Ror.:

quam Dauidis.

14 giadjjd^riftfii Hon 3ot)Oimco TOntI}cnu§ 1540. 'ih. r.220. 5221

Iciite Tjotcit iT)ii bnt^yi bcrcbct mib il)it in .^laniifd) ijcln-nd)t. ^vüm bcfictjlt er awd) bcit .^-»äiH^t: Iciiteii, bnfi fii' bt'-> .<Titnbfii<S '?lbialoiii-S |d)Diicti jontiMi. ''äbn Sonb-S JKotl) ift bcv bcfte, iict)m= lief) mit böfi'ii l^iibcii mit biiiuiitcv, beim fic Uu'rbcii iiidjt fvöiiiiiicr, joiibcvii fic ricijtcit iiiiinevbnv nii lliii'iliiff iibcr biv5 niiber nii.

^Jaii l)nt ein l'lol einen jnnijen 5?nnbfn i'on 18 ^nljren nm be>3 3)icbfiat)l'3 Unllen & flefänglidj cingcjogcn. 'ihm tjiitte iJ)n ber Slid^ter nnb bic ©djöpfcn nm feiner 31ngcnb lüiHen gerne l'oni ©olgen erlüfet nnb il)n \oi gegeben. Tn \)ai et gcfnget: „„5hir immer mit mir Ijintueg! benn id) bin brein foinmen. 2ci\]t ^{)x mid; Id-3, t)eb id) bod) hci?^ ©tcl)len tuiebcrüm an, \vo \A)i gelofien Ijnb."" STtiim luer ben 2ob lierbienet Ijnt, mit bem fntjrc man nnr immer T)inlüegl" llnb ev,^äi)let S^octor l^ntljer bai nltc ©pridjloort: „„<5in S^icb ift nirgenbu beffer lo benn am ©algen, ein Uli^nd) im iHoftcr nnb ein fjifdj im Sünffer."" llnb fnget 2)octor 8utt)cr, „er Ijötte (?tlidje erbeten Hont ©algen, ha^ man itjnen ba§ 2thcn gefdjcnft tjatte, ober nad) Inenig 2agcn Ijätten fie bcd) uüeber geftot)(en nnb luSrcn alsbalb brnnf geljenft tnorben. ®rüm ift 3ioab5 SHüt!) Diel beffer getuefen benn be-S ÄönigcS S^abibS."

FB. 4, 450 (G3, 8) Sou 3oab. (A. 546i^; S. 475i>) „3foab/' fprad) 3). 5JL ß., „mn§ i5 ein gnter nnb beTjerjter ilriegSmann geJnefen fel)n. ^d) Icfe gern bicfc .^iftorie, benn er fe^ta frei onf bie ^öuftc @r liatte nnr 600 ^riegälent, nnb ftritte mit bem ganjcn Söolt 3§rael. Qt I)at gebad)t: ^d) Ijabc gnte, alte, erfaljrne, nnb l)cr}nd)tc iTriegSlente; jenea ift tuot ein großer ^anfc, aber unlicrfndjt nnb otjn Orbimng. llnb eS gerietlj itjin ond^. 3lbcr id) glönbe, 5Labib l;nbe nidjt gern luiber feinen So^n getrieget, fonbern fei) bajn berebt bon feinen §än)3tleuten 20 nnb ^rieg?rätl)en, brüm bcfal)t er and), bü\i man beg ©ol)n§ folltc öerfd)onen; ober ^oab^ Ütatt) lüor ber beftc. S:enn nnr immer l)innnter mit ben böfcn 93nbcn, fie merben bod) nid)t beffer, unb rid)ten immer ein Unglüd nber ba^j onber on. 2Ufo fagte and) ein junger ©cfel't Don 17 ober 18 3ifll)i^en, ben bie Dberfeit nnb 9{id)ter tuolltcn lo» geben, unb feiner mit ber ©träfe licrfd)onen: „„5Jur !)inlücg mit mir, benn id) bin nn brein tommen; lafet i'^r mic^ lo?, 25 fo I)ebc id) lüieber on, Ino tcl)-5 gclaffen I)obe.""

S^ornm, luer ben Job bcrbienet I)at, mit bem nnr I)inlöeg. 2Bte bie Siebe, lücId)C nirgenb beffer finb, benn om ©olgen. ^d) l)obe etliche Io?gebeten, ober Inenig, bie nic^t nad^ etlid)en Sogen bornod^ get)enft finb."

5220. (Math. L. 365 (34)) De iuterrogatione diaconi Valien [sis.^ 30 D^octor interrogatus, an bene faceret, qni interrogaret sponsam et sponsum, num solo araore Dei et prolis coutraxissent? R[espondit DLOctor: ^loi'Ven finbt fie! SBie tan man boa fagen oHc mal?

5221. (Matli. L. 36G (34)) De prima et secnndis causis. Qnidam dixit: D[omine D[octor, ])atres raro faciunt mentioneni secundarum causarimi, 3.^ sed sinipliciter omnia tribuunt primae in magnis et parvis. R[espondit Di^oetor: ^a, sed noverunt etiam secuudas, plane autem absorpti erant in prima, quam videbant et credebant in secnndis et sine secnndis, si vellet, operari.

Et cum apponerentur pulchri botri^ ex horto Doctoris: Mirum est, 4o inquit quidam, in hac arenosa terra tarn pulchros fructus prodnci, et miror etiam, an semini sive radici aut culturae aut coelo id tribuendnm sit an

*) Diakomis in Joachimsthal war Wolfgamj Calixtns, siehe Enders 14, 58 Anm. 2. '^) Wir sind im September eines fruchtbaren Jahres.

«Rr. 5222. 5223 2. Ui 17. ©c^temBet 1540. I5

soll Deo, qui sie agit? D[Octor respou[dit: Secuudae requiriintur quidem, sed sine prima nihil agunt. Terra sancta fuit olim fertiliss[ima, sed iam plane est sterilis. Credo autem non deesse species et culturam, ober ©Ott entäeud^t Unten ben fafft bnb oöen fein trofft, ha lüec^ft nid^tS md)x.

5 5222. (Math. L. 367 (34)) Antilogia: Christus rogat, Christus i 3'"^ »?'.9;

non rogat pro nobis. D^octor dixit: ift beibe» hJQV, bonn 6r)riftUy tnu^ 'Beten für bn^, fonft h3urbt bnfer c^eBet nic^t» gelten; tnnB feineg geBetg hJtllcn erliörett bn^ ©ott quc§. 2Bir muffen an^ Beten.^ S^nb (Sl)riftn» mu^ auä)^ nt(^t QÜetn Beten, brumB Bett er nicfjt ol^te. Dicit ein'm: Pater vo.^-

10 amat. ^etet ir* nun ouc^! ^ä) ^ab eud^ Beten gelernet ^ bub etner Beten gutt gemod^t.

Math. N. 156.

5223. (Math. L. 368 (34)) Diabolus. DLoctor dixit, cum interrogaretur ^ an Diabolus etiam nosset'' Christum in carne^: ^a, fogt er^, bie fc^riefft

15 !ent er inott bnb l)i3rt, tüa§ tütr fingen, oBer tneiP" fii^ 6^riftn§ fo niebrig l)eltt^\ fa^e er ouff in nid^t. ®ann ber 2:euffel ift öBerfid^tig, fid;t nur noc^ groffen leuten, ha '^engft er fid^ on; bnter \id) bnb h)a§ niebrig ift, fielet er nid§t. 2lBer ©ott !ert§ bmB. 2)er fid^t nur^^^ ttia§ nibrig ift,^i.ii3,G bnb bog l^o'^e^^ left er foren.^* 3)rumB \vti ^oä) U)ill foren, ber neme be§

20 SIeuffelg eBen hjor!

Ror. Bos. q. 24^, 172^; Wolf. 3230, 82; Goth. B. 168, 105^; Rhed. 172; Math.N. 88.

FB. 3, 26 (24,20) Ql ber Seufel 6I)riftum naä) bem Sfleifc^ gefannt '^obe.

(A. 285; St. 92b; s. 86^) 3)a einer fraget: „„Ob ber Teufel ß^riftum noc^ bem gfleifc^ gefannt

■^ätte?"" antwortet Soctor Ü^Jorttnu«: „^a, bie ©djrift fenitct er tool, „„©ie!)e, eine Jungfrau

25 iDtrb fii)U3anger,"" 3ef. 7. Stern: „„@tn ßtnb ift un§ geborn"" k., 3ef. 9, unb Ij'öxd, bofe luirSei. 7, 4 täglid^ fingen: „„Verbum caro factum est;"" item: „„Et incarnatus est de Spiritu saneto, '* ^' ^ et hotno factus est."" Slber toeit 6()riftu» fiii) fo niebertg '^iclt, mit offentlidjen ©ünbcrn unb ©ünberin umging k. unb bert)atben fein ?lnfet)en l^atte, falje er oben I)in unb fennete i^n nic^t. S^enn ber Teufel ift itberfidjtig, fietjet nur naä) bem, ha^ gro§ unb ^oc^ ift, ba I)ängct

30 er fic^ on; unter fid), unb Wa^ niebcrig ift, fief)et er nid^t an.

3lber ber eUJtge barmherzige ®ott fel)ret§ um, ber fie'^et, h)a§ niebrig ift, lote ber 113. 5Pfalm finget: „„Ihiferöott fiel)et ouf ba§ ^lieberige;"" unb ^efoia 66: „„^dj fetje an bcu«i-ii3.6 (Slenben unb ber 3ubrod)cn§ 65etfle§ ift, unb ber fidj fiird)tet für meinem SBort."" 2Öa§ aber ^'^ {)od) ift, bol löfet er fahren, ja ift ein ©räuel für i^m, lote 6f)riftu^ Sucä am 16. 6o).nteK'uMG,i5

35 fprid^t: „„2So§ i)Oä) ift unter ben 5Dienfd)en, bo§ ift ein ÖJränel furöott."" S)arnm toer t)od)

») Math. N.: et. ^) Math.N.: Söir . . . beten. ^) 3Iath. K: aud).

*) Math.N.: ix. *) gelernet = geletjtet, icie Math. N. hat. ") Wolf, bef/innt:

Doctor interrogatus. ') Ror. beginnt: An Diabolus noverit. *) Rar.: + R[espondit DLoctor. «) Ror.: fagt er. »») Ror., Math.N: bieloeil. ") Rm:, Wolf., Goth. B. 168: l)ieÜ; Ror., Wolf., Goth. B 168, Math. N. u. a. fahren fort: fa'^e (Math. N.: fitjet; er oben bi» 'onh fa^e (Math. N.: ff^etj in nid;t. ''^) Ror., Wolf., Math. N. u. a.: nur. ") Ror.: h30§ aber ^od) ift; Wolf, Math. N.: Unb tüa§ \)oA) ift. '♦) Math. N. schließt: S^üun nembt be§ 2:eufely eben ioar.

IC) ^i:nd)?d)viftcu lum ;\ot)aiuicS ^iJlatl)ofiii3 1540. '•Jfr. 5224. 5225

Uiiri fal)veii, bcv iict)ntc bco IiMifdo clu'ii limtjr, baf; cv iljii nid)t ftiirjc; beim jciiic 'Hrt i[t, baft er crftlid) in beit ^limincl jiil)vct, barimd) in ^Ibflviiub bcv .S^öllcit ftLifect."

:>'l'iA. (Matli. L. 361» GU)) l'rtioscntia con teniiiunt ur. äßic ift ©Ott \o ein rcidjcr C^)ott ! 5)cr a^iU gcmtci. Alfter Unv adjtcn bc§ nidjt. 5lbam fd^cudtt cv bie öan|}c lucltt; biiiJ mar nid)t§: il>iut) bcn ciuiöcn bäum Wax im 311 tf}im; ha miift er fragen, Kmrumb im (^ott ben ücrbotcn T)ctte. ^^Ifo gett)§ auä) r)cnte. ©ott I)nt UnJ3 in sno verbo revelato genug 3U lernen geben; ha^ lajjen luir [tet)cn nnb fud;cn occultam voluntatemS önb !onncn§ bod; nidjt erfarcn. S^rumb gejd)id;t imfj red;t, tüou h)ir brumb gu pobcn geljen.

10

2. aom.ir.,10 5225. (Math. L. 370 (34'')) l'>eus non autor peccati, et locus

explicatus 2. Sauiie[lis IG. Dominus'^ iussit, ut Semci malediceret^ me.* Seuteutia^ est: Dens non iiibet inalum; non enim" est autor peccati, ut Occam (lisputavif et nos monachi vere^ asseruimus. Sed Deus® videt malani voluntateni, praescripsit^^ terminum: SJBie tueit, ioic fem. Quare tota vis hic^^ sita^^ est in^^ 'me\^* Nam Dens videt Semei esse maluni; 15 id posset impedire, sed cur^'' id^^ non^? faciat, pertinet ad occultam voluu- tatem.^s dm^ autem Seniei male agere vult, \o^^ jagt ©ott^": 3)em tfjUe§ önb jonft niemanbt§ ! 5ll§, luenn einer fdjeifjen U)itt, ha§ iann iä) mä)i tneren, aber ba§ er§ ^iet)er f^ue auff ben hi]^^\ ba§ n)itt iä) toeren bnb fpric^^^.

<jiobi,i3; 2,6 ^n^^ lütndel! Sic Satauas voluit nocere'^*; fogt ©Ott: 2^ue§ bem ^ob Önb 20

i.e^ron. 22.1 nic^t Joeiter! Et loci^^ de superbia Dauidis: Satanas impulit Dauid, et 2. €am. 24, 1 alio loco: Dominus impulit Dauid.^« Intelligendus est hie postreraus per-

i.fiön. i2,22;niissivc2', non effective, ut et ille^^: Ero propheta mendax in ore prophe-

3. Eljroii. 18,21 ' '■ '■ * ^

tarum; fogt ©Ott: SBiItu liegen, fo (eug '^te^^ önb fonft ninbert!^^ Ergo in Semei ^^ vis est in 'me'^^, et non^^ 'praecepit', quia Dens non praecipit mala. 25

Ror. Bos. q. 24% 159; Wolf. 3230,44b; Luth.-Mel. 113; Goth. B. 168, 56; Dink. 108; Math. N. 157.

') Über occulta voluntas handelt auch Nr. 5225. 2) Dink. beginnt : Proposuit aliquis: Dominus. ') Dink.: + in. *) Bor.: Dominus . . . me; Math. N.: + cuius; Dink.: + RLespondit ÜLOminus ÜLOctor. *) Dink.: + haec. ") -Ror.: autem;

Wolf.: enim. ') Bor.: disputafc. *) Bor.: fere; Dink.: vere. ") Die

Parallelen: + cum. '") Bor., Wolf., Dink., Math. N.u. a.: praescribit. **) Dink.:

hie. '^) Bor., Wolf: posita. ^») Dink.: in particula in. 1*) Bor., Wolf.: mediatore. '^) Dink.: quod. '") Dink.: id. ^') Text: non; ergänzt nach den Parallelen. ^^) Dink., Wolf.: + Dei; zur Sache vergl. ohen Anm.l. *') Dink.:

fo. ") Dink.: + 3U i^me. '^^) Bor., Wolf.: aber ba§ er§ tüolt auf ein tifc^ t!)un. **) Bor., Wolf: fpredf)e; Dink.: fpred)en; zu der Form „ic^ fprt(3^" siehe S. 13 Anm. 2. ") Text: ein; B01:, Wolf: ^n einen; Math. N.: §ie in ein. ") Bor., Wolf, Dink.: + Hiob. ") Bor., Wolf: locu.s. 2«) Bor., Wolf: et alio . . . Dauid. ") Dink.:

Et loci . . . permissive; + Intelligendum est igitur sie: Permissive. ^*) Dink.; illud; Wolf: ibi. *») Bor.: f)er. =") Bor., Wolf, Dink. u. a.; nirgenb. ") Wolf: -[- verbis. '*) Dink,: in verhis 'in me'; Wolf: mihi. ^^) Dink.: nee Deus.

3lt. 5226—5229 2. big 17. ©ejitember 1540. 17

5226. (Math. L. 37 1(34^)) Ziba, Mephiboseth.i Sancti etiam labuntur 2. Sam. le infirmitate. Ziba öerbienett axiä) ben groen^ xoä 3U "^offe önb belog fein X)nxn, bnb ®auib, ber in groffem^ '^er^enleibt tuar ötnl6 be§ jubifc^en* md§§ iüiUen, glaubte ju TBalbe. Sßnb fott bod) feiner ouff ein§ ntonä rebt urteilen.^ 5lBer 5 \o gef^S. äßen \mx be!untert fein, fo reben toir offt ctttoa§, ha^ inir fonft nid^t tl^eten, iüie x^ U)ol oud) meint ^ 2ßolffen '^ t^ue, tnen er nid^t ein re(^t ftunbtlein ontrifft. 5llfo meint ir, ba§ ßot^ hjurbe gefügt ^^oben: 51emeti-aJ^ofci9,8 meine totster ^in! inen er öetrubnu§ 'falben '^ette !unnen bie fod^ Bebenden? 3Ber tüolte boS t"^un! Sed haec est infirmitas sanctorum.

10 5227. (Math. L. 372 (34»')) Creatio. i)Q§ ©ott creator ^eift, ha§ ift

ein önerforfc^lic^ bing, Unb ©ott f(^afft§ bod^ teglid^. S)en h)ie er 5lbam QU^ eim erben !lo^ f^^afft, olfo nimpt er nod) ein iüenig famen§, bo.!ein leBen innen ift, ünb formirt önb nerett önb er^elt bie frud^t tbernaturlid^, iöiehjol bie medici ire rationes l^aben de vena ex pectore in matricem.^ 5l6er

15 bie secundae causae obscnrant priraas. ^ä) tan miä) nid^t genug töunbern t)Ber eim el); ibi est materia extra matricem, accedit alias calor, interdum alterius speciei calor, tüie §lQ"§ Söfer " feine l^uner burd^ bie Men au§bruten lie^, ha er ir fonft nid^t lunbe lo^ tüerben, bnb 3utt)eilen Bringt man bie ]^unlein au§ mit tnerme ut Liuia aput Suetonium ^", önb @ott formirtt im

20 fd§elein ein lebenbigg l^unlein. £)o§ ftnbt lauter tüunbertoerd! @ott ift in ber creatur, bie tüirdt önb fd^afft er. ?l6er toir oi^ten? nic^t bnb fuc^en bietoetil secimdas önb philosophicas causas ; bamit lernt man ben artidel ntimmer me'^r red^t de creatione.^^

5228. (Math. L. 373 (34^)) Philosophia.^2 jn^ debet esse contenta 25 indagatione materiae et priraarum (Math. L. (35)) et secundarum qualitatum

et accidentia discernere a substantia. De causis nihil certi potest cogitare. Nam pullus etiam exclusus a cornice^^ retinet suara speciem et naturam, nihilque accedit a secunda causa. Quare et astrorum causa puerum efficit in materia hominis. S5nb tüie tunbte philosophia de causis red^t reben, cum 30 praesupponit Deum et Diabolura, önb ber l^eift boi^ creator önb ber anber princeps mundi! ©rumb ift tr bing gering bing.

5229. (Math. L. 374 (35)) De anima, an sit ex traduce?i* D^octor

') Text: Mephibosech. *) gtocit = grauen. Sich den grauen Roch zu Hofe ver- dienen, spriehivörtUch, von Atigendienern und schmeichelnden Lügnern. Grimm 8, 1097; Wander 5, 16S4 Nr. 148. ') Text: gtoffen. *) Text: juriften. ^) Thiele Nr. 37. ") Text: mein. '') Wolf Sieberger, Luthers Famulus. «) Diese Ansicht soll auf Hippo- krates zurückgelien. In Nr. 5672 wird ebenfalls darauf anges]3ielt. ') Der kurfürst-

liche ErbmarschaU, vergl. Nr. 2946. '») Sueion, Tiberius 14. ") Das folgende Stück gehört inhaltlich zu unser m Text. ''') Nr. 5228 schließt sich im Inhalt eng an Nr. 5227 an; auch die nächsten Stücke gehören ivohl noch dazu. '*) Vergl. 0. Anm. 9. '*) Diese und die folgende Hede, in^ der sich TAilher gegenüber der Platonischen Lehre rmi der Sui:6et§ SBedc. Sijd^rebeit 5 2

18 ^lod&fd^riflcn bon Sfo'^anncä 5«atl)ertu3 1540. ^Jtt. 5230

dixit: %ä), \mx jeinbt jc^ nrmc leutt! Sumns pauperes et conterapti, h)cn§ clüig olfo^ bleiben jolt. —Tum quidam: Gentes sie argumentantur ^ : Bonis hie male est, ergo est alia vita. ^a, fogt* DLOctor^ ba§ tft bQ§ befte nr9umc^t^ ba§ nllc r)cibeu \}(ihcn. Platonis'' minor », animam non esse ex eliMiKMitis, t>nb feine jMobatio: Quia notitia® et tarn celcres motiis non sunt s oloiuoiitaris naturao, i)clt niifjt, tuie luol firfj Augustinus i" l)axi^^ btuber JU biäpntirt \}Qi^^ Inib bil induotiones gemad^t ^^ benn^* ^att hoä) ein fdjoft Qucfj celeres motus, Uicn ein^^ luolff fictiett! 2)rnmb !lec!t^^ ir orgument nid;t§.*' 5lber considerare^« creatorem, bQ§ tt)eift ba§ orgument.

Ror. Bos, q. 24«, 159; Wolf.3230, 45; Luth.-Mel. 114; Goth. B. 168, 57; Hirz. 155; lo Rhed. 1G8; Math. N. 38 in.

5230. (Math. L. 375 (35)) An anima sit ex traduce?!» Hie inter- rogavit^" quidam de aninia, an Piatonis ^^ sententia sit vera?^^ 5l(i) nein! fagt Doctor", loie tonn Plato bon bem bing teben! ^ä) glaub, bo§ @ott^*

.Woits.Ttotum homineni ex limo terrae geniQ(i)t ]^ott^^ ben ber tejt fogt: Fecit is homiuem, fo l^eift ie^*^ homo nidjt flUein^'' corpus hominis, sed corpus et

.3J!oic2,7animam, önb bie^^ animam nent bomod^ bic f(^riefft spiraculum vitae. Cum igitur ibi^^ anima sit facta cum corpore, iam etiam, cum nascitur puer, creatur'** anima cum corpore contra Platonem, et quod omnes oppugnant, ego sentio animam non extrinsecus accedere, sed ex materia semiuis creari, 20 et haec est mea ratio, quia, si aliunde accederet, tum fieret anima saltem^'^ contagione^^ mala, sed anima non est per accidens mala, sed natura. Igitur nascitur ex corrupta materia^' et semine ^* et a Deo creatur ex materia masculi et femellae.

Ror.Bos.q. 248,1591'; Wolf. 3230, 451»; Luth.-Mel.114; Goth.B. 108,57^; Hirz.l55b; 25 Rhed. 168; Math. N. 88 extr.

Präexistenz der Seele zum Tradticianismus helcennt, gehören eng zusammen und bilden auch in den Parallelen nur ein Stück; inhaltlich sind sie wohl die Fortsetzung von Nr. 5227 und 5228. Über Lidhers Stellung zum Traducianismus und Creatismus siehe auch Nr. 3904 vom Jahre 1538 uyid Unsre Ausg. Bd. 4, 342.

») Text: ir; Mar.: ja; Math. N: je. ^) Eor., Wolf.: jo. ') Eor., Wolf.;

argumentabantur. *) Ror.: rLespondit. *) Wolf: bcr 2)octor. •*) Por., Wolf.:

orgument. ') Z. B. Plato, Phädrus 245. ^) Wolf : + qui dicifc. ») Die Parallelen: notitiae. '") Z. B. De civ. Dei 12, 23. .^^) Die meisten Parallelen: f)art. >«) Bor., Wolf: !)Qt. '^) Bor., Wolf.: ^at. '*) Die Parallelen: bcnn. '») Die Parallelen: ben. '^) üecfen = helfen, nützen. Grimm 5, 1056. Die Parallelen haben das Wort nicht verstanden; Bor., Wolf. u. a.: flinget; Math. N.: bleibt. '^) Die Paral- lelen: nic^t. '*) Math. N.: considerate. i») Siehe S. 17 Änm. 14. ") Math. N.: interrogant. '*') Siehe 0. Änm. 7. ^■) Bor., Wolf, Bhed., Hirz. u.a.: -\- quod (Muth.N.: qui^ dicit animam non esse ex traduce. Respondit. **) Die Parallelen:

jagt Doctor. **) Bor.: quod Deus. *») Bor.: ^abe. **) Bor., Wolf, u.a.: ^t. ") Math.N.: -f ba§. ") B01:: bie. ") Math.N: ibi. »") Bor., Wolf.: nascitur. '*) Wolf: tantum. ^^) Teicf; cogitatione; die Parallelen richtig. *') Bor.: natura. **) Math. N. u.a.: et semine; Bor., Wolf., Math. N. u. a. fahren fort: Quare sentio animam ex traduce (Math. N.: -\- esse> et a Deo creari usw.

mt. 5231. 5232a 2. bi§ 17. Stpkmhn 1540. 19

5231. (Math. L. 376 (35)) Incendiariii anabaptistae; Donatistae. Ego credo anabaptistas , qui^ se iactitant' Angelos Dei, emissos* ad pur- gationem^ mundi, in'' anno 40.', esse incendiarios, quia se ipsos iuter- ficiimt et nihil fatentur et credunt se fieri martyres, ut Donatistae, qui prae- 5 eipitabant se in aquas^ de turribus et saxis et petebant a praetereuntibus, ut occiderentur ^ et^'' fierent martyres. Contra quos disputavit Augustinus ^^ et dicit^^: Non poena, sed causa facit martyrem.^'

Ror. Bos. q. 24s, 159b; Wolf. 8230, 46; Goth. B. 168, 58; Math. N. 158 in.

5232a. (Math. L, 377(35)) Diabolus excaecat anabaptistas et stul-

10 tos.^* 5lBer ha^ ift tnunberlid^ ^^, quod sie contemnunt mortem et non metuunt. Sed ÜL^ctor inquit: ^a, illi non intelligunt peccatum nec^^ iram Dei, sie excaecautnr^'^ a Diabolo; quare non anguntur ut sancti, qui haec omnia sentiunt. Diabolus enim ipsorum aures et animos ^^ tenet occupatos, ba§ fie md§t§ Igoren, man fog, h)a§ man lt^tII^^ ben tOQ§ fie in ftn ^ahzn, ut et^o

15 Diabolus infatuat stultos, ut nihil audiant'^^ nisi quod ipsis in animo est. Cum dixeris ad morionem : Bibe, haec est cerevisia ! ridet : 5ld§, inquit, nihil est! 22 Sic 35reiten6Qd§23^ (Math. L. (35^)) Pistoris^*, mUhzn finb itjott fonft in tt»elbt25 ^enbeln !lug, sed hie plane excaecati^^ non audiunt nos, quia^'^ habent conceptara^s sententiara, et si ingerimus aliquid in ipsorum ^^ aures,

20 rident^" ut naturales moriones. Ego multa disputo^^ de lege damnante: Agricola !an§^^ nt(^t !^örcn; er l^at onberc principia im !§er|en. 2Ben man^^

fagt: Avaritia et usura est contra Deum, ha la^i SSteLttenBad^^* Önb fpott bnfer, ut etiam dixit Londensis ad Philippum^^ exteras uationes ridere nostram sententiam, quod fornicationem putaremus esse peccatum. S5nb'®

') Vergl Nr. 5160. '^) Bor. : + nunc. ') Hör., Wolf. u. a. : iactant. *) Ror., Wolf.: immissos; Math.N.: missos. ^) Jtor., Wolf.: purificationem. ') Die Paral- lelen: — in. ■') Bor., Wolf: + tot. *) Bor.: in aquas. «) Bor., Math. N.: interficerentur. > ") i?or.; ut. ^^) Text: Anglus. Die Parallelen richtig. Vergl. Migtie, Patrol. lat. 36, 340; Unsre Ausg. Bd. 31\ 73. Vergl. auch Mathesius LH. 382. 1*) Die Parallelen: et dicit. '') Die Parallelen: martyres. Die Parallelen gehen ohne Absatz zu Nr. 5232 über. **) Die Parallelen ziehen Nr. 5231 und 5232 in ein Stück zusammen. ">) Bor.: Sed hoc mirum est. *') Wolf, Math. N.: et. ") Math. N,: excaecati.

*') Bor., Goth. B. 168: sie excaecantur . . . animos; -|- Et Diabohas animos. ") Die Parallelen: toolls. "*) Ror., Wolf.: sie ut. *') Die Parallelen: videant. **) Luthers Bede füllt in die Zeit, da er Icein Bier hatte. Siehe Nr. 5271. -') Der Leipziger Jurist Georg von Breitenbach war im Frühjahr 1540 Kanzler Joachims IL von Brandenburg geworden. Slölzel, Brandenburg-Preußens Bechtsverwaltung und Rechtsverfassung 1, 174. **) Simon Pistoris, Kanzler im Herzogtum Sachsen, vergl. Nr. 4870. **) Die Paral- lelen: tueltltdjen. '"') Bor.: + sunt. ") Wolf: + non. ") Math.N: + animo. ^*] Wolf : eornm. '">) Math. N.: videntar. ^^) Math. N. : disimiavi. ^^) Bor.: tan. ") Bor.: + nu; Wolf: + im. ^*) Die Parallelen haben das Src. nicht ver-

standen; Bor., Wolf., Goth. B. 168: et; Math. N.: ha laä)en fie önb fpot^en. ^*) Text; Philopum. Zur Sache sieJie Nr. 5116; Bor., Wolf, schlecht: ut etiam . . . Philippum; -f- Tunc quidam dixit ad Doctorem. ^') Bor.: 93nb.

9*

20 Ülndjfd^riften Don Soljnitiifc- ÜJJattjcpiK^ 1540. 9it. 5232b -5234

lucii^ hai eiinngoliuin nid)t fomen Uicrc^ |o tucv ciaujj Germania be§ bingS ÖüU luorben, ut iani'' lupanaria ilefendebantiir publice.* Quare ex bis c'ognosi'eiula est tnaüiia potentia Satanae''; sie ])ütest excaecare et stulti- licaro'' hominos.

lior. Bos. .,. •J1^ 1Ö9»'; Wolf. :V230. 46''; Goth. 1?. 108, 58; Math. N. 158 extr.

r)t2;VJb. (Math. Iv. 878 (35^)) An aiiabaptistae siut occidendi? Dixif l")ootor: Duplioes sunt. Qiiidain aperte seditiosi ** contra magistratuni *; eos iure occidit elector. KeHqui liabent fanaticas opiuiones; ei ^^ plerunque i-elegautur.

Hör. Bos. q. 24 ^ 160; Wolf. 3230, 47; Goth. B. 168, 59; Hirz. 150; Math. N. 159.

FB. 3, 407 (37, 103) Ob man bie 2Bicbert5itfcr tobten möge? (A.409; St. 3271»; S. 301b) S:nrauf antuiortet 3). W. ßutl)cr nnb fpradt): „(f^ finb jlüc^etlel) aCßiebcrtäufer. (5tltct)c finb offciillid^e "üluftiitjtcv, Icljrcn totbcr bie Oberfeit, bie mag ein .^crt tüo()l vierten toffen unb tobten, ©tlidjc aber t)abcn fdjlDärmerijc^e SBotjn unb 3Jleinnng, bicfelben tDcrben gemeiniglid^ üetnjeiiet.*

5233. (Math. L. 379 (35^)) An in- futura vita eadem sit claritas sanetorum? Dpctor dixit^^: Scholastici sie distinxerunt de dono essentiali et^^ dono accidentali^-': Eadem sahis, varia dona; tüU i|t auä) getitt, bcnn^* Greu^iger l^atmer dona benn ©i^eben, önb einer mer al§^^ ber onber.

Wolf. 3230, 47; Goth. B. 168, 59; Hirz. 167; Math. N. 160.

sRöm. 10,10 5234. (Math.L.380(35^)) Locus Pauli explicatus Rom. 10.: Corde

creditur. Cum Aegraui^^ mentio fieret, dixit Doctor: toax ein [toI|er geift önb goB für, 6I)riftu§ ^ett§ ertooröen, h)ir muften§ berbienen. 3a, hjen 6I)viftu§ ipein| ©(^ereP^ bon Seip^ig! lx)ere! %^ nein! ©o ge'^tg, toen man ben ß^riftum nid§t red^tt lerntt; benn in int ftet§ Qtte§.

Ibi quidam dixit: D[omine Doctor, et tarnen Paulus videtur dividere, cum dixit: Corde creditur ad iustitiam, confessio fit ad salutem. R[espondit ÜLOctor^^: Confessio ^eift l^ie^^ perseverantia, benn ©. $Poulu» iüitt l^ie'^" alfo fagen'^^: 3)er glauben mu^ ^erau§ önb mul^z Belennet^^ önb brauff^* beharret 2 5 feinde, jonft öerfc^hjinbt^' ber gloub h)iber; ben giltt nic^t, tuie

*) Die Parallelen: toer. ^) Die Parallelen: toete. ^) Bor., Wolf.: nunc.

*) Bor.: defenduntur publica; zur Sache siehe Köstlin 2, 571 f. *) Die ParalleUn:

+ qui. «) Ror.: stultos faciunt. '') Ror., Wolf.: RLespondit. *) Math.N.:

seditiose; die Parallelen: + docent. ») Die Parallelen: magistratus. '") Roi: : hi. i>) Text: D. dixit D,; in der Vorlage stand wohl: D. D. D. ") Wolf: + de. »') Die Parallelen : + Philippus sie loquitur. ") Math. N.: ber; Wolf.: + ber. ") Math. N. .- ben. ") Siehe Nr. 4900. i') Heinrich Sclierl, Leipzigs reichster Bürger, 1545 Luthers Gastfreund, gest. 1548. Kroker, Beiträge 81 ff. '*) Die Parallelen setzen erst hier ein; Math.N.: D^octor; Eor.: ÜLOctor dixit. i») Math.N.: t)k; Ror.: dicitur hie.

*») Math.N.; liie. 2') Ror.: vult enim Paulu.s hoc dicere. ") Ror., Math. N: mu§. ") Ror., Wolf: + toerben. **) Math. N: brauff. 2*) Ror.: be^orren. *») Rar., Wolf: - jein. ") Ror.: Ijetfdieinet.

3tx. 5235-5237 2. bi^ 17. ©eptcmkr 1540. 21

bie Priscilliani.sten ^ lereten^: Domi *, in ecclesia fateri, coram tyrannis iiegare, S^tumB l^etft ^iz confessio: Totius vitae perseverautia, h)te ßl^riftug jagt: Qui perseveraverit usque ad* finera^ hie salvus erit. sojattf). 10,22

Ror. Bos. q. 24^, 160; Wolf. 3230, 47; Goth. B. 168, 59b; Hirz. 120; Math. N. Ißl.

5 5235. (Math. L. 381 (35I')) Negatores Christi. Dixit qnidam ^ : Quid

autem, si quis negat in persecutione?'' Ille agat poenitentiam, d[ixit Doctor^, et revertatur ad Christum! ^IBet fi(^ auff ben canonem betlaffert Niceni concilii", önb iüolten^" tütffcntlic^ önb consulto^^ berneinen^^ ha^ tl^ut^^ ni^il Ah'ud est^* ex infirmitate, aliud ex consulto.^^

10 Ror. Bos. q. 24^ 160; Wolf. 3230, 47 b; Goth. B. 168, 59^; Hirz. 120^; Math. N. 162.

5236. (Math. L. 382 (35^)) Psalteriura Do^ctoris primura, hoc est, 22. psalmum.*^ D[octori'^ dixit: tft nO(^ eine unteiffe theologia btttlttc, tüielüoP^ ber locus de iustificatione önb tütber ben Bapft treh)li(fj getrieBen hjirbt. 3l6cr bie §eBretf(^e grammatica ift nid§t gon^ brinncn.

15 Ror. Bos. q. 248, ißO; Wolf. 3230, 47b; Goth. B. 168, 60; Math. N. 52.

5237. (Math. L. 383 (35")) Extremum iudicium. D[octor dixit^^: £) lieBer ©ott, !om fd^ier etnmal^l! Sc§ toarte ftet§ be§ tag§. Mane erit aurora^" circa aequinoctium vernale^^ sed, inquit D[octor22, hae sunt iraaginationes 2^ meae^*, önb id^ lt)ill baruon prebigen? ©^ netn!^^ Ibi

20 omnia sunt in pulcherrima specie.^^ Statim ex aurora^'' veniet crassa et nigra nubes, videbuntur duo aut tria fulgura, haxnaä) tüirbt ein [(^log !omen^^, tüirbt Qlle§ in einem nue^^ ouffm ^Quffen liegen ^^ ^imel bnb erben. @ott

1) Zur SacJie siehe Loesche Math. N. 161 Änm. 5; de Wette 2, 344. ^) Bor., Wolf.: leren. ') Ror, Wolf.: + et. *) Eor.: in. *) Die Parallelen sehließen hier, Bor.: + etc. ') Nr. 5235 ist die Fortsetzung zu Nr. 5234; die Parallelen beginnen: Tum

(E01:: Tum) quidam dixit: Domine Doctor. '') Die Parallelen: -|- R[espondit oder R^espondit D^octor. *) Die Parallelen: ä. Doctor. ») Es ist der 11. Kanon des I. Nie. Konzils. Loesclie Math. N. 162 Anm. 2. i") Die ParaHelen: tooHen. ") Bor., Wolf: consulte. 1*) Bor., Wolf: Verleugnen. ") Math. N: tf)utS; Bor., Wolf:

t^ut§ toarlicO. '*) Mnth.N: —est. >^) Math.N: + etc. ") Die Parallelen

haben die Überschrift: De suo psalterio; Bor. übergeschr.: 22. psahmis priorib^us. Luther war in seinen Operationes in Psalmos 1521 bis zum 21. Psalm gekommen. Köstlin 1, 275f. ") Bor.: Doctor. i») Bor.: toie. 1») E01:: D. dixit. """) Die Parallelen:

+ clarissima. ^^) Mathesius LH. 283: „im Senden bnb bmb Dftern". ") Dink.,

Luth.-Mel.:— inquit D. ") Wolf: cogitationes. ^*) Dink., Luth.-Mel: tantum.

") Die Parallelen: 6^ nein! Aber das Wort ist charakteristisch; es zeigt, wie Luther die Gedanken, die über ihn kommen, erst abweist und ihnen schließlich doch Ausdruck gibt. ") Bor., Wolf, Math.N. u. a.: Ibi ... specie; Dink., Luth.-Mel: bnb ic^ n)iU . . . specie. ") In dem sehr ähnlichen Stück Nr. 4979 sagt Lutlier: ex Oriente. ") B01:, Wolf, Dink., Math. N. u. a.: + bnb. *») Die meisten Parallelen: !^ui, vergl

aber Auri fabers Text. »«) Math. L., ähnlich Dink. u. a.: auff (Dink.: in; einen ^auffen fc^lagen.

22 ^ifndjfd^viftcii Don ^otjaniic^ l'lQtt)cfiiiö l.'>10. ^Ir. 5238. 5239

|cl) nfier lol), bcv \)]vi c\c\cxi T)ntt, (Math. Ti. (36)) ba§ tuir barnnd)^ fcuffjcn bnb^ bcQcrcn! :^m tnp[titmti foirfjtt fid) nUe tucltt bal•ful•^ loic fie au(^ Ire öcfciiöc fetten, Diib itfj Tiab nocf) ein fcqucnlj, bcn muB iÄ) tüibcr anri(5^tcn laffcn.

Ror. Bos. q. 218, loO; Wolf. 3230, 48; Goth. W. 1G8, 60; Dink. 101 b; Hirz. IGTi-; Lutb.-Mel. 131; Rhed. 168 •>; Math. N. 53 in. *

FB. 4, 296 (51, 1) 2^. SiitT)cr3 ©cbonfen boii bcm jüngftcn Safic. (A. 506; St. 536; S. 488) Todox ÜJlottiiiuci Iprnd): „O lieber ®ott, foinm {d)iet ein 3Jlol; id) toaxk \itii hei 1a(\ci, friitjc um bfit Scu3cn, lueim log unb 5ind)t glcid) ift, mxh loirb ein fel)t flavc '^fUe Diorgenrötl) »ücrbcn. ^Iber boä fiiib meine ©cbanfen, unb ic^ lüill bobon ptebigen. Salb aMi ber ÜJJotgentöt!) tuirb fomnien eine fd)>üarjc bicfc 2Bolfc, unb tücrben brel) Sli^cn ge|d)el)cn, lo bornod^ loirb ein Sd)log fonimcn, unb 5lIIe3 in einem 9?u ouf einen -Raufen fd)lQgcn, ^immcl unb ^rbcn. ®ott jel) aber Cob, ber uu§ ge(et)ret I)at, ia^ tüir nad^ bem S^ngc feufjen, unb il)n begclircn joQen. Sfm 5)}Qpflt^um furd}te fid) aQe Sßelt bafur, lüie [te aud) im ®c|ang fungen: .^Dies illa, ilies irae etc. (jfiefer Xng, ein Xag be§ Sotna ic.)."" ^ä) T)offe jo, ber Za^ jet) nid^t loeit, unb lüir luolleu il)n uod) erleben." 15

J'Q fprnd^ einer: „„Nomine ^'octor, foK bod) ba§ ©uangelium um btcfelbige 3"* nirgcnb geprebiget tuerben? 2)enn &^riftu§ fprid)t: 6r toerbe faum ©loubcn fluf 6rben finbcn."" „3a ftiol," fprnd) 2". Ü)iQrtinu3, „tüa§ l^eifeet ba?, bofe h)ir ba§ ßuangelium in Sffitnfeln Ijabcn? 2Bo rechnet 3t)r !)in, ba§ boa gnnj ?lfio unb Slftica fein ©uangelium '^aben, unb in ©uropa, ©ried^en unb Stauen, Ungern, ^ifpanien, granfreii^, ©ngetanb unb 5Poten, fein @uangelium 20 geprebiget lüirb? 2a§ f leine gledflein, ba^ Jg)auB t»on ©adjjen, toirb ben jüngften STag nid^t l)inbcrn.*

5238. (Math. L. 384 (36)) Ludimagistri. Cum quidara Miseni* nientionem faceret, dixit D[Octor: 2)ie fd^ulmetfter gc'^örn tltd^t QUff ]ä}hä)tt pfatn; muffen superattendentes fein önb anbete regtren, tüeil fic in flauten 25 fein be§ regiment» getüonett. 2)enn fd^utmeifter ^a6en in ecclesia ba§ befte get^an, önb tuen id^ tnunfc^en !unbte, tüolt i^ nid§t be§ %ah§^ önb 5lnna= 6erg, aud^ nid§t be§ Slurtf en§ gelbt iüunfd^en, fonbern bog ha ^ t)n^ fuccebitten, bic ha'' ecclesias bnb scholas lereten. lu flore sunt aliqui. @ott el^rl^olt fic önb geBe ir mir bill! 30

5239. (Math. L. 385 (86)) Extrem um indicium.» ÜLOctor dixit: ^ä) l^offe ie^ fet)^" ber iungfte tag^^ nid^t ferne, bnb tüir troHen in^^ nod^

») Dink., Math. N.: mä) bem; -Kor.: nad^ bem tag. '^) Ror.: + in fieralid^.

») Die Parallelen schließen: toie fie benn aud^ ire gefenge (Math. N.: toie fie im corfang^ fungen : Dies illa, dies irae. Die Parallelen fügen ohne Absatz Nr. 5239 an. *) Andreas Misenus, 1530 53 Rektor der Lateinschule in Altenburg. Vergl. Enders 13, 237 Anm. 7. Es liegt nahe, die Erwähnung dieses Mannes auf Mathesius zurückzuführen , der unter Misemis 1530—32 Lehrer in Altenburg gewesen war (vergl. Mathesius LH. 211), aber das quidam in unsrer Rede spricht dagegen. *) Joachimsthal, neben Annaberg eins der' ergiebigsten Bergwerke jener Zeit. «) D. i. doch wohl: :^ier, in Wittenberg. '') In

Joachimsthal und Annaberg, ein hohes Lob der Schulmeister und Pfarrer! *) Auri-

fabers Text siehe unter Nr. 5237; in den Parallelen sind Nr. 5237 und 5239 ein Stück. ») Dink.: ober. ") Die Parallelen: fe^. >») Die Parallelen: + fe^. '») Ror. übergeschr.: ein§ t^eilS.

5«t. 5240-5242 2. bt§ 17. ©eptember 1540. 23

crleBen. Tunc ait^ quidain^: DLomiue Doctor^, ego credo eiiangelium* sub illud tempus^ nusquam publice praedicari^, quia Christus' vix fidemauf.is, reperiet in terra. ^a tüoll, inquit^ ÜLOctor, h)Q§ ^eift'' bQ§^°, bQ§ tüir in bcm inintfelici^en bQ§ euangeliuui l^oBen? äöo^^ rec^ent tr^^ !§tn, ha^^^ 5 gon^ Asia t)nb Africa^* !ein euangelium l^ott^^ önb iu Europa, io^« Graecia, Italia, Hungaria, Hispaniis^'', Gallis^^, Anglia, Polonia ^'^ !ein euaogelium geprcbigett tüirbt?^'' S)a§ Üeine fledletn, bo§ !§qu§ öon ©ad^fen, lüirbtS^i nici^t l^inbern, ben jungften tag.^^

Ror. Bos. q. 24 s, 160; Wolf. 3230, 48; Goth. B. 168, 60 b; Dink. 102; Hirz. 167 •'; 10 Luth.-Mel. 131b; Rhed. 168^; Math. N. 53 extr.

5240. (Math. L. 386 (36)) Phrasis Pauli. ÜLOctor dixit: Paulus ^ot nid^t fo '^olje tüortt tüte^^ Demostheues, aBer proprio rebt er önb ^ot sigui- ficantia verba.^* ßr^^ t)att tec^t get!^an, bo§ er^ nic^t fel^r frauS^'^ bnb '^oä) gemacht "^ott, fonft h)olt iebermon fo l^od^ reben.^'

15 Ror. Bos. q. 24«, 175 a. R. und 160; Wolf. 3230, 96; Goth. B. 168, 118b; Hirz. 125b;

Math. N. 55.

FB. 2, 410 (22, 92) „©. $ßautu§ Einfalt im ^ßrebigcn unb Seiten. (A. 266;

St. 31b; s. 493) ©Qnct5ßaulu§ '^at nidit fo "^oc^e, ^3räci)tige Söort qI'3 3)emofl{)encg unb ßtcero,

ober eigentlich unb beutlid^ rebet ev, unb t)nt SCßott, bie ttwa% ®ro§e§ bebeuten unb anjetgen.

20 gr Ijnt aiedjt get^an, ba§ ex% nid^t fe'^r Itau§ unb bunt gemod^t 1)01, fonft looUte jbetmonn.

\o 1)oä) reben."

5241. (Math. L. 387 (36)) Dona Dei non observantur a nobis. Magnes et horologium et instrumentum ignis sunt tria utilissiraa instrumenta singulari beueficio hominibus data. Ego non possum satis admirari et prae-

25 dicare chalybem et lapidem, quod sint receptacula ignis, et velim, ut aliquis publice commendaret magnetem, qui ferrura amat tanquam sponsus sponsam.

5242. (Math. L. 388 (36)) Lutherus leremias.^^ Deus suam ecclesiam

1) Bor., Wolf., Math. N.; ait. ^) Ror., Wolf.: + dixit. *) Dink. fährt

fort: tarnen euangelium tunc temporis praedicari oportet, si quidem scriptura dicit: Christus usw. *) Bor., Wolf.: D. Doctor, ego credo; Math.N.; ego credo.

»j Boi-., Wolf.: + euangelium. «) Bor., Wolf., Math. N. u. a.; + oportet. ') Bor., Wolf, fahren fort: dicit se non inventurum fidem in terris. *) Bor., Wolf,: dixit;

Dink.: + Dtominus. ») Wolf.: ift. ") Bor.: hJO§ l)etft bo§. ") Dink.; 9iun. ") Dink.: i^t. ") Bor., Wolf.: bo§. ") Bor.: Asiam önb Africam, bie; Dink.: + l)aben. '*) Bor,: fiaben; Math. N.: nid^t '^aben; Dink.: :^att. ") I>?e Para?- ZeZen; in. ") Eor. ühergeschr.: Syria, ^egtipten. ") -Ror.; Gallis. **) JJor.; + etc. ^'>) Bor.: fein . . . toirbt. ^i) jji^ Parallelen: tüirb. ") Bwr. fügt den 2. Teil von Nr. 5240 an; Sßnb er (ühergeschr.: Christus^ '^ot rec^t getl)ün usw. ^*) Wolf., Math. N.: aU. ") Hier schließt Bor. 175. **) Hier setzt Bor. 160 ein: Sßnb er

(ühergeschr.: Christus), vergl. o. Anm.22; Wolf, hat das Folgende erst später hinzu- geschrieben. ") jj^ath. N.: frumb. ") Wolf.: + etc. *») An andern Stellen, z. B. Nr. 887 um,d 2296, vergleicht Luther Melanchthon mit Jeremias, sich selbst aber mit Jesaias.

24 5Jaci^fdjrifleii luui ^üljoiiiicö DIctlKfiu-i 1510. 'Jh. 5243. 5244

seinpor aj>iul pniU'Ds servavit per uniiin ali(juom ut Adam, Eiios, Enoch, Xoah. Sein, Ahrahaiu, Mosoiu et in libris Iiulicuni Samueleni, Heliani, Esaiain ', noc iininiuobat vastatio, postea per Danielein et Christum ante dostrnetionem gontis, postca per Nicennm concilium et Augustiniim et Ambrosium, liernhardns aliquid feeit, et nunc per me Hieremiam. Et sie s erit finis, et ut statim veniat, orate omnes: Veni, Christe, venu

.iL»u..2,4 5043^ (Math. L. 389 (36)) Locus Abacnck 2. Quidam dixit: D[omine

'•"''"'•'''' Doetor, Aegranus^ dixit hunc locum a Paulo male' citatum, quia sit in speeie* de liberatione ex Babilone. RL^spondit D[octor: ^Jlarren fein§!^ Haec sententia est generalis: Tustus ex" sua fide vivcf; (juarc recte 10 aeconnnodatur ad Christum. Et quamvis verum est^ Abakuk in tota sua prophetia loqui ^ de liberatione ex Babilone, tame'i semper includit Christum, quia jiatres non poterant credere se iuvari etiam in re externa, nisi certc crcdant^" venturum semen. Quare sie est construendum: (Math. L. (36'')) ludaei volebant de spe cadere^^: Nunc est actum de nobis, sumus captivi, i* Christus non veuiet, promissio nihil est. Coniungit igitur propheta utrunque: Deus liberabit vos ex Babilone et servabit promissa; et Christus veniens veniet, et^^ iustus sua fide vivet.

Ror. Bos. q. 24«, 160i>; Wolf. 3230, 48b; Goth. B. 168, 61; Hirz. 120^; Math.N. 56.

5244. (Math. L. 390 (36'')) Aemuna^^ quid? Quid igitur est aemuua? ao

D^octor dixit: Ego mihi collegi, quid ludaeis sit aemeth et aemuna; ^dbi ix gelt, [0 gib iä) eu(^§ QU(5§.^* Aemuna ^^ est veritas cordis. At Aegranus et Cocleus saltem intelligunt s-eritatem oris; veritatera cordis non intelligunt. Est autem ludaeis veritas cordis, quod nobis ^^ fides et^' Paulo

j |^cyy"^',^^5' plerophoria: Firmitas quaedam anirai et substantiale robur mentis, quando 25 animus vere statuit^^ promissiones Dei esse veras et promittenti Deo respondet: 5lmen, [a, tft getri^ tüor, barouff fterbe önb leBe i^\ Huius- modi veritas plane ^^ mutat cor et animum et facit novum cor, uon aliam quidem carnem, sed aliam firm itatem. Ante hanc veritatem^** et^^ debiliat^^ et vacillat cor, nunc firmum et robustnm est.^-* Ut aqua, cum fit vinum, 3o

*) Nach lesaiam gestr.i Hieremiam. '^) Siehe Nr. 4900. *) Die Parallelen:

non recte. *) Math. N: spem. ») Bor.: finb fie; Wolf.: feint e§. «) Math. N.:

ex. '0 Text: fidet, beeinflußt durch das vorlier gehende fide. *) Ror.: + ipsum. ') Math. N.: loquitur. ^'') Die Parallelen: certo crederent. ") Text: credere; die Parallelen richtig. '2) Ror.: interea. *') Math.N.: nssios Aemuna; Text: Emuna; Ror. hängt Nr. 5244 ohne Absatz an Nr. 5243 an. '*) Ror., Wolf.: jo gelje iä)^ euc^ aüd^; Ror. ühergescJir.: ioco dixit. Diese schalkhafte Anrede an die Tischgenossen , wobei Luther wohl auf Käthes Geldtwt anspielt (vergl. N^r. 5187 und 5271), fehlt in Math. N. und Goth. B. 168. »°) Math.N.: Aemuna. >") Die Parallelen: + est. i') Ror.;

et. 1«) Die Parallelen: + et. »») Die Parallelen: sane. *») Wolf.: firmitatem. *') Die Parallelen: et. *^) Ein von Luther gebildetes Wort? Die Parallelen: dubitat. ") Wolf, Math. N: est.

mx. 5245 2. t)i5 17. ©c^jtcmbet 1540. 25

non modo coloreni novum accipit et^ substantialiter fit vinum, sie cor hominis fiele regeneratum^ substantialiter fit novum.^ Sed tarnen haec non sunt physice* iutelligenda. Homines inexperti ^ nihil intelligunt de hac verifate cordis. Alia autem veritas oris, pactorum et^ dictorum est fides, 5 de qua est in Galathis: Fruetus Spiritus est mansuetudo, fides.'' At haec ®af- 5, '-»^f. fides, quae est veritas cordis, est radix omnium virtutura.

Ror. Bos. q. 24s, 161; Wolf. 3230, 49; Goth. B. 168, 61 b; Math. N. 57.

5245. (Math. L. 391(36'^)) Philosophia non intelligit res divinas. Philosophia non intelligit res sacras, önb^ td§ ^qB forg, moit Juerbe^ fte^'^ 3U

10 l^aitt in bte theologia öerm{f(^en; usum^^ non improbo, sed sie utamur ca ut umbra et comoedia et iustitia politica! Sed velle ipsam esse rem^^ theo- logiae, bQ§ tl^llt ^^ ntl^tt. Nee ego probo fidem vocari accidens sive quali- tateni. Haec enini sunt philosophica^*, bnb^^ Itton benift fidem in nobis haerere ut colorem in pariete.^® Sed alia est res fides in animo, nam est

15 substantia, sed tarnen ^^ non ita est substantia, ut in praedicaraentis corpus est^^ substantia.

Ror. Bos. q. 24^, 161; Wolf. 3230, 49i>; Goth. B. 168, 62b; Hirz. 142^; Math. N. 58.

FB. 1,47 (1,42) ©Ott unterrtcf)t butc^ fein 2Bort be§ 3JJen|d^en ^erj, S3er= nunft, |)änbe unb 5ü§e." (A. 15^; St. 129; S. 121b) „(SJott ottein unterrid)t ba^ ^er^

20 burc^ fein äßort, ba^ fomme erfllici^ 3U feinem felb§ 6rfcnntni§, auf ba^ ttjiffen möge, h)ie gat bofe unb betberbct e8 fei; jo, bü^ eine ^einbfd)Qft toiber ®ott fei, h)ie @. 5PouIu^ bezeugt Ütom. 8. S^arnad) fo füf)tet @ott ben 2)fenf(i)en ba^in, ba% er jum tonfir^oftigert gjöm. «, 7 ©rfenntnife ©otte» fomme unb bet ©ünbe Id§ toerbe, unb nac^ biefem elenben unb furacn Seben bo§ ettJtge Seben erlange. 3)agegen fo fann el bie menf(i)ncf)e Vernunft ntd)t Leiter bringen

25 mit aUe i^rcr SCßeiä'^eit, benn ba^ fie bie ßeute unterh}etfet, toic fie fic^ regiren unb e^rbarlid) leben fotten in biefem ^eitlic^en, bergönglid^en Seben; toa? fie t^un mögen, bo§ i^ncn tool nnftel)et für ber Sßelt, unb bn§ fie laffen, ba§ ba ärgerlich ift unb i^nen übel anftef)et. i^tent» h)te man Oiegiren, §au§'^alten, Sauen unb anbere gute ßünfte lernen fotte, ba?> lernet man in ber 5pt)itofop^ia unb QU§ ben l)eibntfc^en Suchern, unb me^r nic^t. 5lber h)te man unfern

30 t^errn ®ott unb feinen lieben ©ot)n ^efum ß^riflum erfenne unb feiig Serben fotte, bo^ lef)ret ber '^eilige ©eift attein burc^ bn§ götttt^e SBort; benn bie ^ß^üofop^in bcrfte^et ntd)t§ in ©otteafai^en. Unb iä) t)obe gro^e ©orge, man hjerbe fie ju fe^r hjteberüm in bie S^'^eologia uermifc^en; tüielüot mir§ nic^t 3U totber ift, ba^ man bie $l)ilofop'^iam let)re unb lerne, ^ä) lobe unb bittige e§, aber cl ge'^öret 53efd)eiben'^eit bo3U; man laffe bie 5?^ilofopl)iam bleiben in

35 i^rem S^xM, boju fie ®ott gegeben "^at, unb brauche einer i^r alfo, gleid) h)ie einer t)er= mummeten 5Perfon, toenn man ßomöbien fpielet, unb olo man fonft njeltlid^er ©erec^tigfeit

*) et seci, wie die Parallelen haben, vergl. Kr. 2121. *) 3Iath. N. : regeneratur. ') Bor., Wolf.; sie . . . novum. *) Text: philosophice; berichtigt nach den Paral- lelen, s) Math.N.: uon experti. ^) Die Parallelen: et. ') Math. N.: fidei. «) Ro)-.: bnb. ") Math.N.: ftirt. »») Wolf.: fic^. ") Text: usu; korrigiert nach den Parallelen. i«) Math.N.: parem. '') Bor,, Wolf.: t^ut§ nid)t. **) Die Paral- lelen: physica. »^) Die Parallelen: + tücnn. ^') Vergl. Nr. 5312. ") Die Paral- lelen: — tarnen. '*) Text: et; berichtigt nach den Parallelen. ") Vielleicht hat uns Aurifaber dieses Stück vollständiger erhalten, doch ist es bei seiner Arbeitstceise auch mög- lich, daß der 1. Teil seines Textes gar nicht zu Nr. 6245 geJiä)-t.

20 ^Undjfdjriflcii Hon ^ütjnitiici- li|otl)cfiii5 1540. 'ih. 5246—5248

gcl'ram1;t. '.Jlbct bnfi iiiiiii fic Uiifl mit in bic Hjcologinm iiifiigcn, fllcid; ali flc'^ötetc fic oud^ btfiii, bn5 tt)iif-J iiidjt, cS ifl oiiri) nid)t jii Icibni. lliib gcföllot mir gor nidjt, bofj man bcii ftlniibrit ein ".Jlccibcn-J ober Ciialiliit unb GU'jdjidlidjfcit ober anfällig jTing I)cif5et; beun bn>3 )inb eitel pl)tlofLH't)iid)e äl^ort, jo mnn in ben £d)nlen nnb jonft in )üeltltd)cn .r^önbeln gcbrandjet, Uield)e bie iiVrnnnft begreifen fonn, bic gebenft, bcr redjte t^diiibc bleibe in nn^, tuic bic Q^orbe 5 nn ber SPanb; fonbern ber CUnnbc ift ein S'iitg im .^lerjcn, bn^ fein SÜJefen fnr fid) fclbo Ijot, l'on GK'lt gegeben, aU fein eigen 2Berf. ?lber nirijt ein folc^e Subslantia unb felblucfenb !ring, ut in piaodicamontis corpus est subslantia, U)ic mnn fünft in ©dualen bie Jlnobcn leljret, bofj ein leiblidj 2'ing, fo mnn fel)en, greifen unb bctnftcn fann, eine ©nbftanj nnb fetb: luefeub Ting fei.' lo

5246. (Math. L. 392 (3G^)) De interpretatioue. Res sunt prae- ccptoi-es. Qui non intelligit res, non potcst ex verbis seusum elicere. Quare Miin.«!tcnis ^ saepe errat, quia res non intelligit. Ego plurcs locos explicavi j)cr cognitionom^ rernin quam reliqua cognitione^ grammatiees. Si iure- consnlti non intelligcrent re.s, vcrba nemo intelligeret.* Qnarc Studium »s rerum, bQ§ tl)llt§.

Ror. Bos. q. 24^ IGl»^; Wolf. 3230, 49b; Qoth. B. 168, 02b; Hirz. 112.

5247. (Math. L. 393 (36^)) lustitia Dei. S)a i^ erftU(5^ im pfalmeit^ 5iM.3i,2la^ ünb fang: In" institia tua libera me! ha a\ä)xaä iä)"^ alle mal önb

h)or^ ben tüorten fetnbt: lustitia Dei, iudicium Dei, opus Dei, benn \d) iüuft 20 ntd^tS anber§, institia Dei ]^ie§^ fein Qeftfeng gerid^t. 51u'^n folt er mid^ nod^ feim^" gcftrcngen gerieft erretten? 6oh)er^^ i(^ ehJig Verloren ! 3l6er miseri- cordia Dei ^2, adintorium Dei, bie iüortt !^ett^^ iä) liekr. @ott I06, ha i(^^* bic res öerftunbe önb inifte, ha^ iu.stitia Dei ]§ie^ institia, qua uos instifieat per donatam iustitiam in Christo Ihesu, ba öerftunbe iä) btC grammatica, bnb 25 fd^metft mir erft ber $PfoIter.^^

Ror. Bos. (1. 24% 161b; Wolf. 3230, 50; Goth. B. 168, 63; Hirz. 112b,

5248. (Math. L. 394 (36^)) Gloria Dei.^" Est nostra gloriatio ^"^ de Dei in nos misericordia, qua Deus in nobis glorificatur aut nos glorificamus

iöm.3,23Deum. S)en ift bo(J) aUel etn§. Omnes vacant^^ gloria Dei, id est, non 30 possunt gloriari de gratuita misericordia Dei in nos.

Ror. Bos. q. 24% 16Ib; Wolf. 3230, 50; Goth. B. 168, 63b; Hirz. 112b.

') Siehe Nr. 5003. *) Text: cogitationem; die Parallelen richtig. ') Die Paral- lelen: — reliqua cognitione; + per cognitionem. *) Ror., Wolf.: nou intelligerent. *) Bor., Wolf.: in psalmis; zvr Sache rergl. auch Nr. 4007. •) Por., Wolf: In.

') Por.; —iä). «) P01:, Wolf: mxb. ») Wolf.: ^ciffet. i") Text: fein; Por., Wolf: mit feinem. ^')Wolf:\Dax. '») J?or..- mea. »') J?or., l^W..- bie la§. '*) Por., Wolf: + ober. ") Die Parallelen ziehen Nr. 5247 und 5248 in ein Stück zusammen. »•) Siehe Anm. 15. >') Por., Wolf, Goth. B. 168: glorificatio. ") Por.; vacare;

Wolf.: carere; ühergeschr.: vacant.

9lr. 5249—5252 2. bi§ 17. ©eptcmbet 1540. 27

5249. (Math. L. 395 (37)) Duo^ loci explicati a D[octore Lnthcro et inscripti libellis^ D[onnni comitis a Schamburgk^ psalm. 55.* äßitff bein anltgen auff ben |)eri'n, t)nb er tDirbt bt(^ öerforgen. sßf.55,23

Goth. B. 168, 391b; Clm. 943, 84.

5 5250. (Math. L. 896 (37)) Glossa S. Petri.^ Me ehjerc forg tüerffti.^cuis,?

Quff in bnb feitt getuife, ha^ n% i[t, ber für eu(^ forgctt." ?l(^, tner biB ioerffen iöott lernen !unbt, ber tourbt erfaren, ba§ gclüi§ otfo fei). äBer fold^ toerffen nid^t lerntt, ber mu§ BleiBen ein öerlüorffen, äutttorfen, önterh)orfen, on^getüorfen bnb '' oBgelüorffen ^, bmBgelüorffen menfd^. Doct. Mart. Luth.

10 Goth. B. 168, 391 1^; Clm. 943, 84; Mem. 2 extr.; Corp. ßef. 20, 560 (Nr. 155 extr.).

5251. (Math. L. 397 (37)) lohaun. 14.^ 3Ba§ ir Bitten toerbet insoo.ii.is nteljnem namen, baffelb tüill ic^ t^un, auff boy ber S3ater gee^rett tnerbe burd^ ben ©ol^n. ßieber, h3er glaubtt bo(^, ba§ bnfer geBett fo angenem fei)? SlBer bo(^ laft Dn§ glei{^ h)oE Beten, ben fc^toac^er glauB ift quc^ rechter glouBc 15 tinb mu§ benno(^ auc§ er'^örett fein, barumB, bo» ber SSotter t!§utt, Ina» tüir ben 6o^n Bitten, tt)el(^en loir glouBen mit im glei(i)en @ott, oB er lüoll in fd^toad^er menfd^eitt ge!reu^iget ift, au^ bog !^ei§t : Homo Ihesus Christus fe^ Qtte§ in aEem, ünb mir mit ©. ^anlo 1. Corinth. 2. nic^ti hjiffen benni.sor.2,2 oEein S^efum ß^riftum ben gccreu|igten. Mart. Luth. manu prop.

20 5252. (Math. L. 398 (37)) Ludiraagistri. Cum iterura ^^ fieret mentio

A[nclreae MLiseni^S dixit D[octor: 2öir muffen i^unbt ^^ fill fullftein önb^^ etfftein ^aBen. 6r mu§ ein edftein^* geBen. S)enn f(^ulmeifter l^oBen in ber fd^ul be§ reben§ getnontt önb finbt ettloa§ !uner önb lernen auc^^^ an iren f(^ulf|)ru(^en, h3ie man ber ^eiligen fc^rifft fpruc^ fein l^anbeln önb auslegen

25 fott. 2^ hjolte, ha^ feiner ju !eim^^ prebiger ertoelt lüurbe, er "^ett benn bor^'' f(5§ul gehalten. 3>|t inotten bie jungen gefeKen aüe Don ftunbt on prebiger hjerben önb fliegen bie f(^uIarBeitt^^ aBer tuen einer l^att fd^ul gehalten, öngeferlii^ ein^^ 10 jor^o, fo mag er^^ mit guttem^^ gemiffen baruon^^ laffen, ben bie orBett ift gro^, önb mon l§elt fic ein toenig^* gering.

*) Nr. 5249—5231 geJiören zusammen; die Parallelen ohne die Überschrift. Vergl. Erl. Ausg. 62, 309 und 370; Unschuld. Nachr. 1712, 940. ^) Über ähnliehe Einträge Luthers spricht Mathesius LH. 360. ') Graf Johann von Schaumburg zu Effendingen. Sechen- dorf 3,512; Ktieschke, Adelslexikon 8,101. *) Vergl. Nr. 5345. *) Siehe Anm. 1; Mem. und Coi-p. lief, haben dies Stück übereinstimmend als Schluß zu Nr. S86. •) Clm.:

%üt ... forgett. '') Clm.: ünb. ») Clm.: + ünb. ») Siehe Anm. 1.

1») Vergl. Nr. 5238; die Parallelen, in denen Nr. 3238 fehlt: iterum. »1) Math. N.

u. a. schreiben den Namen aus; Clm.: a Misene; Bor.: A. M.; + N. '*) Jiur.: i^t; Clm.: i^unbt. ") Clm.: fullftetn bnb. ") Cbn.: ecfftctn. '') Ror., Wolf, Clm., Math. N. u. a.: ünb finbt . . . aud^. i«) Wolf, Math. N.: einem; Clm.: 3um. ") jRor., C?m.: auöor; TT'^oZ/'.: auerfc^t. ^^) Math. N.: \>tx\äi\xt\zmxMi. ^^) Die Parallelen: ein. 2") Mathesius LH. 286 spricht nur von 1—3 Jahren. ^') Clm.:

einer. ^^) Text: galten. ") Wolf: ben bienft. ") Ror., Wolf, Clm. u. a.: ein toenig; Clm.: + für.

28 "liimlifdjvijtcii Don i\o'^aiiiic5 "JJiaf^efiuö 1;"j40. 'Jtt. 5253

(^^ ift ahn aly^ inll in niicr ftnbt an cim fd^utmctftei c\dcc[m aW^ am pfarlicrr. 2?uifleinici[tcv inib fiirfteu tmb abcl'' lonncn \mx geraten*; i(f}nlcn fan nian^ nid)t (^natcn, ben fie** muffen bod) bie tuelbt regieren. ^J.luiu )icl)et, bn? f)cntt fein potcntat ift, er niufj fiel) uon eim' jnriften ober tlu'oloojo regiren laffen. Sie tonnen felbft niditS*^ Dnb fd;cmcn fid) ju 5 lernen ^ brnnil) mn^^" anS bcr fdjnft tjecrftieffcn.^^ ä.^nb Inen idj !ein prebiger Iner, fo luei^ id; !ein ftanbt auff erben, ben idj lieber I)abcn Juolte. ^Jinn ninfj aber nidjt fel)en, Inic eS bie Uielbt t)eltt tnib üerlo^nett, funbern loie^^ c3 ©Ott ad^tett önb an iencm tag ru'^men^^ luirbttJ*

Kor, Bos. q. 24«, 174''; Wolf. 3230, 95; Goth. B. 168, 117''; Clm. 913, 2; Um. 105; 10 Uhed. 169; Math. N. 54.

FB. 2, 406 (-22,84) 3(u§u ©d)ulen foll mau^rcbirtcv itel)mcn. (A. 265; St. 272; S. 252) 2^a man Don 5Jt. 9t. rcbcte, ]pxaä) Toctot HJortiiiuS: „2ä}tr müfjcii jjjt üicl 2Bet!ftüdE uub gcfftcinc unb ^üli^'f*'-''"'-' 'f)nt'cii; ex inu[j einen (^rfftcin geben. 3)enu ©d)ulmctfter ^abeii bcs Oieben-S gouoljnct in bev ©djnten mit i{)vcn Sd)ü(etn, luic man bcr f)eiligen ©djrift ©priidjc is fein I)nubcln unb ouc-tcgen foü. 3d) luoHt, bofe feiner ju einem ^Prebiger etUiötjIet Joürbe, er loäre bcnn juuor ©djnlmciftcr gcmeft. 3|it boHen bie jungen ©ejetten Don ©tnnb on aflc ^4}rebigev locrben unb fIicT)cn ber ©d}nlen 5lrbett. 3tber loenn einer l)ot ©d)ule gct)alten nngefä^r= lid) ^cfien Sal^r, \o mag et mit gutem ©elniffen babon laffcn; benn bie Slrbeit ift 3U gro§ unb mon t)ält pf Qci:i"9f- 6-5 ift aber aU jo biet in einer ©tobt an einem ©d)ulmeifter gelegen aU am 20 '|5fQtr'()err. ^urgermcifter, fjürften unb (SbeUent fönnen Irir gerntf)en; ©ernten fann man nid^t gctot^en, benn fie muffen bie 2BeIt regiren.

QJJan fie'^et l^cut, bog fein ^Potentat unb .^err ift, er mufe fid) bon einem ^ui^ifte« unb Ifjeologcn regiren taffen; fie fönnen felb§ nid^tö unb fd)ämen fid^, ju lernen, bornm mu§ au§ ber ©ri)u(cn '^erfliefeen. Unb tccnn idj fein ^ßrcbiger toäre, fo iücife id) feinen ©taub auf ßrben, ben id^ lieber l)aben iDoKt. 3Jlan niufe aber nid^t feljen, tote bie Söelt berlc>l)net unb l)ott, fonbern toie ©ott od^tet unb an jenem Soge rül)men tüirb."

5253. (Math. L. 399 (37)) Miraculum huius temporis maximum. Dixit Doctor^^: Maximum miraculum est huius temporis, quod papae maiestas^^ terribilis fuit omuibus monarchis, qui ne*'' hiscere^^ audebant 30 contra pont[ificem RoLUianura, qui nutu et digito terruit et compescuit'^ omnes eum Deum nunc ita^" corruisse, ut omnes odio euni persequantur^^, etiam eins patroni. Nam quotquot^^ pontificera de-(Math. L. (37^)) fendunt,

1) B01:, Clin.: fo. *) Die Parallelen fahren fm-t: om pfarr^err bnb burgermetfter. durften teste. Unser Text ist richtig; Bürgermeister sind schließlich noch weniger not- tvetidig als Fürsten. Vergl. auch Aurifabers Text. ^) Die Parallelen: ßbellcute.

♦) Clm.: + aber. ^yClm.: fönnen loir. «) Clm., Math.N.: bie. '') Bor., Clm.: bon eim; ~ einen. «) Clm.: felb nid^t. ") Clm.: ftubiren. '») Wolf.: + eö; Clm.: + folt^g. »') Wolf: ^erou§ fliegen. i^) Bor.: + f)oc^. *») Bor., Wolf.:

belol)nen. **) Clm.: toerbe. '*) Die Parallelen: Dixit Doctor. ^^) Die Paral- lelen fahren fort: corruit (Wolf., Math.N.: cecidit/ Nam illa maiestas formidabilis (Wolf, Math. N.: terribilis^ fuit oinnibus monarchis (Math. N.: monachisj usw. ") Bor.: nee quidem. ^*) Math. N.: -f- quidem. '") Bor.: et compescuit.

20) Die Parallelen: ita. ^^) Text, auch Wolf: prosequantur. *2) Die Paral-

lelen: quod.

mt. 5254 2. bt^ 17. Bepimhn 1540. 29

ei sui quaestus gratia faciunt; alias ^ multo iniquiores essent^ in ipsuin, quam nos sumus. Eius nequitia^ nunc plane revelabitur, cum constat ipsum misisse 18 000 coronatos ad conducendos inceudiarios.*

Hie ego^ subieci et alteruni huic non dissimile^: Unum homiuem 5 multis humanis auxiliis stipatum potuisse tarn diu vivere inter tot et tantos acerriraos hostes. Ea res, dLixit Doctor, saepe me movit et niovet adhuc, ut adniircr haue doctrinam. ^a, Mathesi, d[ixit Doctor, fte'^t gefc^rieBen: Angelis suis mandavit de te, ut custodiant te. ^ot ort irem guttcn h)ilIen^iJ[.9i,u nt(^t gefeUett.

10 Ror. Bos. q. 248, 161; Wolf. 3230, 50; Goth. B, 168, 63b; Math. N. 59.

FB. 3, 201 (27,49) S)e§ 5ßa^ft§ ^all ju unjer 3eit. (A. 342; St. 895; S. 361) „ein fe^r gro§ aSunberloerf iflä j^t 3ur 3ett, bafe be^ $apfi§ 5JJajeftät gefallen ift bü§ mct)rev %1)eU. 2*enn bafür nui§ten fi(^ alle 5)ionar(f)en, Reifer, Äöntge, dürften unb §errn fürdjten unb ei-jittcrn; feinet butfte aud^ boä (Seringfte nt(^t futnefjmen no(^ mucfcn toibei- ben 5pap[t,

ber [te 5lHe nur mit Söinfen unb einem iJinger etjdjvecfte unb eintceib. Sevfclbe ®ott ift nu gefallen, ba^ U)m auc^ atte Wöttä)t 5""^ f<nb, ob er tüol i^t 5ßatron, ©(^u^^crr, ja ©d)öpfex unb ©Ott ift unb fie feine 6rcatnri(i)en, 2)a§ fie ober nod^ übet i^m t)alten, ha^ t^un fie um if)te§ ®enie§e§ Söillen, fonft loäten fie biel '^eftiget unb böfet toibet i^n, benn loit finb. ©eine SBöS^eit unb ©d}alf:^eit abet loirb j^t gat offenbat, lueil am 3;Qge ift, ba§ et 120000 i?roneu

20 auögefd^idt ^at, ajlotbbienner ju befteHen."

5254. (Math. L, 400 (37 b)) Doctor Heuningius.' De religione nihil iutellexit ^ nee curavit eam. luriscousultus fuit excellens nee iniquus uobis. Cum ego comburerem ius papae^: Quid, inquit, incipit iste scabiosus monachus? Et tarnen favit nostro raonasterio. Eiusraodi homines frugi

25 sunt ferendi nee plane explodendi, quouiara publice prosunt nee impugnant religionem. Delectabatur ingeuuis iocis. Nobis^° erat monachus, is ioco quidvis ab eo poterat irapetrare, quäle est, cum opus nobis esset equis : D^omine Doctor, inquit, ehjcr ^jerbt ^oBen fie geftern gefd^lagen ^ ^ ; l^eut foHen fie jU Bufe clofter leut fure.n. Statim annuit. Habuit coquam, bonam

30 mulierem et studiosara doctriuis. Ea rogata a circumcellione, ut eleemosynam conferret, nam ipsum ab honestis matronis colligere viaticum necesse erat ad S. lacobum^^: Ego, inquit, sum meretrix; nihil tibi numero. Henningius autem post eius mortem vix annum vixit, nam non habuit amplius fidam custodem corporis, et cecidit in morbum neglectus a suis in tantis opibus;

35 nam ad 15 000 aureorum reliquit. lacuit in terra. Ego vero admonui, ut

») Wolf.: alioqui. ») Die Parallelen: essent. ») Math. N., ähnlich Jxor.:

+ autem. *) Siehe Nr. 6131; Enders 13, 187 Anm.5. Sämtliche Parallelen schließen

hier. ^) Mathesius. «) Vergl. Mathesius LH. 380 ff. ') Henning Göde, der herühmte Wittenhergische Jurist, gest. 21. Januar 1521. Zu dem Schluß unsrer Hede hat Aurifaher eine scheinbare Parallele unter unsrer Nr. 529, Bd. 1 S. 247. *) Text: intelligit. ») l^ie Bannbtille, am 10. Dezember 1520. '") Im Schwarzen Kloster in Wittenberg. ") Hier wohl ~ belegen, heschälen. i^) Santiago de Compostclla.

30 ^J}acT)ld)viftcit Holt 3foT)aititc5 Wattjcfiu? 1540. 9lt. 5255. 5256

praej>ararct sc ad mortem, nam nihil csso cortius morte et inccrtiuK liora mortis. @i) nein! inquit, @v luirbt je n\d)i fo Scf;Uic|jci;tf({) mit mir I)anbeln!^ iil est. i)i'i*litorie.'- Seil postridie ictiis apoplcxia, ]>ost paucos dies miscrrime (leeidit. Miseia fuit conditio coelibum, ctiam opulentissLima. Quare niagnum donuni c.^^t habere uxoreni. Et is jiroenl dubio duxisset suam coquam, si i attigisset haec tempora.

6255. (Math. L. 401 (371')) Mitio Terentiauus.^ Is habet*, inquit I\octor, bonas seiitentias, sed non citat eas in loco, ut: Sic vita est'' hominum*'', insignis est scntentia, sed accommodat' ad licentiam, cum^ de hisu " est. Sic quae praecedit: Duo cum idem faciunt.^" Haec omnia lo de licentia dixit, sed hoc ^^ nomine erratis longe mea^^ sententia ^^, nam liccntia 6vr. 13, 34non sunt pcrdendi liberi, et Salonion ^* praeeipit, ut virga utamur. (^uare rationem eius^^ educandorum^^ non probo. Alter ^'^ videtur mihi esse^^ melior, Menedemus ^^, quamvis aliquomodo^** est truculentus^^, sed mitigat^- tarnen^', cum res postulat. i5

Ror. Bos. q. 24^, 157^; Wolf. 3230, 42; Luth.-Mel. 109b; Qoth. B. 168, 52; Clm. 9.37, 175.

5'256. (Math. L. 402 (37^)) Bonus bellator. DLominus Philippus^* dixit: Bonus bellator mavult civem servare quam mille hostes oc3idere. Quare nemo bellatorum^^ libenter oppugnat urbes nee coufligit temere nisi 20 in summa necessitate, id quod videmus in optiLmis omnibus imperatoribus. Cum Virtenbergen^sis^^ vellet oppugnare patriam meam Brettam, inter-

*) Schweizerisch handeln, damals wohl sprichwörtlich, cds die Schweizer im Frühjahr 1519 den Herzog Ulrich von Württemberg im Stich gelassen hatten. Ähnlich französisch bald nach der Schlacht bei Leipzig 1813: Saxonner, une saxonade. Vergl. auch Bd. 1 S. 634 zu S. 247, 11. ^) Es ist wohl zu lesen: proclitorie; perditorie gibt keinen Sinn,

denn sterben mußte auch Göde, aber er tvollte nicht so bald sterben. *) Über die beiden Brüder Mitio und Menedemus vergl. Bd. 4 S. 658 Anm. 19. *) Bor.: ^at; Wolf.: 6t l^att. ') Ror.: erat. *) Terenz, Adelphoc 4, 7, 21; Clm.-. + etc. '') Bor., Wolf.: accommo- data; Clm.: -\- eam. *j Clm.: + sit dictum. ") Bor.: casu. '•>) Terenz a.a. 0. 5, 3, 37; Wolf.: + etc.; Clm.: Duo . . . faciunt. ") Clm.: hoc. ") Bor.,

Clm.: + quidem. *') Terenz a.a. 0. 1, 1,40. »*) Clm.: Deus. ") seil. Mitionis. ") Bor., Wolf.: + liberorum; Clm.: educandi liberos. '') B01'., Clm.: lUe alter;

Clm.: + Demea. '») ci,,^ . _ gggg^ 19) c;„j _. —Menedemus. ^u^ j'gy.i sinnlos; alius non modo; die Parallelen richtig. "i^ Die Parallelen : truculentior. -*) Clm.: inteiligit. ") Clm.: + quid opus sit. ^*) Wie aus Nr. 5257 hervorgeht, tvar

Mathesius bei Melanchthon zu Tisch, wohl am Tage vor dem Magisterexamen, siehe Nr. 5258. Der Brief Corp. Bef. 4, 928, in dem Melanchthon den Brieftvechsel mit Mathesius mit den Worten beginnt: Etsi nulla mihi privatim notitia tecum intercedit, ist falsch datiert. Loesche, Mathesius 2, 229. ") Die Parallelen fahren kürzend fort: confligit temere

nee libenter oppugnat urbes. Sed (Bar.: Sed; Maximilianus iisw. '*) Text:

VitenbergenLsis. Ulrich von Württemberg belagerte Bretten im Juni 1504. ITeyd, Ulrich Herzog zu Winifemberg 1, 106.

9lr. 5256 2. l)i§ 17. ^ipiemhn 1540. 31

rogavit, quanta clade militum iirbs capi posset; respoD[detur: Ad 500. Scd noluit perdere tot milites. Sic cum Alphonsus ^ obsideret Caietam^, emise- runt ex urbe senes, pueros, muHeres, ut exoaerata civitate diutius se alere possent. Ibi consultatur, quid cum imbella multi- (Math. L. (38)) tudine

5 agendum sit. Olim sententia erat esse trucidandos. Sic permonet Caietauos, et historicus ipse^ sie de se scribit: Parcat mihi Deus, ego idem consului! At rex stans meditabundus : Ego^ iuquit, totum regnum Neapolitanum uon emerem tauta strage inuocentium homiuum! Quare addita custodia deduci iussit ad viciua oppida commendavitque eos vicinis et petiit, ut tauquam

10 cives suos tractarent. Qua dementia moti Caietani statim fecerunt dedi- tionem.* Sed Maximilianus, ber^ l^att bie leut rtng^ Qehjogen, toie anä)'' ^ecr ^einrid^^ bcr^ meinte, bei Ianbt?i!ne(^tt mutier ^°, ber^^ leBte^'^ nod^. Cum MaxiLmilianus audisset Heluetios, qui sub ipso militabaiit^^, ad Medio- lanum^*fusos esse, nuntium accepit Stutgardiae ^^ et insigniter laetatus vocavit

15 ad se Reuchlinum.^^

Ror. Bos. q. 24 % 172 ; Wolf. 3230, 80 ; Goth. B. 168, 102 1^; Corp. Ref. 20, 55(3 (Nr. 14(!) ; Math. N. 85.

FB. 4, 454 (63, 13) eine? großen gelben uub ßrtcgämonn? %mt.^' (A. 547'^; St. 522^; S. 475b) ,@tn? guten, frommen, furtreffltdjen Jlrteg^manni SBillc imb 3Jietnung ift, 20 bafe er lieber lüiK einen SBürger ober Tlann, bcr greunb ift, erholten, benn taiifenb Don geinben umbringen; wie <2ctpio ber ^eibe, unb ber 9iömer oberfter gelb^err fagte. S)arum fät)ct fein red^ter firieg^mann Ieicl;tlid^ unb o^nc gro§e Urfadje ein Jlrieg an, liefert nidjt gerne eine <Bä)laä)i, noc^ belagert eine ©tabt."

FB. 4, 194 (45, 22) Söom ßönig ^llp^onfo, toie gro§e ^errn it)re Untere 25 ttjonen lieben folten. (A. 476; St. 4891^; S. 446»>) „®a ßöntg 9llp^onfu§ Don Qlrragon bie ©tabt ßajeta belagert l)atte unb ein arme? h)eI)rIo§ .^änflin Don äßcibern, .Jlinbern unb fc^toadjen Seuten au^ ber ©tabt getrieben niarb, auf ba^ bie 3lnbern brinnen bie Selagernng befter bafe unb länger an§lDarten unb fid^ lt)el)ren fönnten, rietl)en bie ^äuptleute bcm ßonige, ba^ er jum felbigen ^öuflin einen (SinfaK t:^äte unb fc^lüge, bamit bie in ber ©tabt betoegt

') Alphons 1. von Neapel, 1435—58, von Melanchthon in seinen Anekdoten oft er- wähnt. ^) Zu dem Folgenden siehe Antonii Panm-mitcie De diclis et factis Alphonsl . . . per B. lacobum Spiegelinm. Basileae, 1538. S. 5. ') Antonio BeccudcUi Panor- tnita. *) Text: seditionem. ") Die Parallelen: ber. ') Die Parallelen: gering. ') Die Parallelen: loie aud^; + sie. *) Herzog Heinrich von Braunschiceig hei der Bestürmung von Lodi, 1528. Havemann, Gesch. von Braunschiveig und Lüneburg 2, 219. ") Bor., Math. N.: bcr. i") Gemeint ist Georg von Frundsberg, der mit dem Braun- schweiger vor Lodi lag. A, Meissner, Historia Herrn Georgen und Herrn Casparn von Frundsherg (1572) S. 177. Deshalb im Folgenden: ber lebte nocg. Der Landsknechte Vater war 3Iaximilian L ") Die Parallelen: ber. *^) Wolf.: lebe; Math. N.: lebet. ") Die Schioeizer hielten Mailand als Bundesgenossen des Kaisers und des Her- zogs Maximilian Sforza besetzt. Ulmann, Kaiser Maximilian I. 2, 458. '*) In der Schlacht bei Marignano, am 13. und 14. September 1415. "*) Text: Statgardiae. •*) Melanchthon, dtr 1515 in Tübingen icar, wird das von seinem Verwandten Beuchlin selbst gehcrrt haben. ") Aurifaber gibt in seiner sehr freien Übersetzung diese Äuße- rung Mehinchthms als eine Tischrede Luthers wieder.

32 ^iiadjfdjvifteii Don 3ül)nitiic.S Wotljefiuö 1540. 9lt. 5257. 5258

lüürbeii, [\di bcfle cl)c 311 cvflcbcii. Ta fpvodj 'JUpl^oiifiio : ,„3)ofitr licljüte uiirf) ®ott! ^ä) luoUt iiic^t bn^ tjniijo fiöiiigvdri) "•JJcopülitf iidjincii iiiib füldje il)raiiiicl) uub 2öütl)cn'l) üben; lieb ift iniM nid)t, Juilre c-> nod^ fo föftlid) nnb gnt."" Unb bcrglcid^cn joß and} «t>et5og Tvricbcrtd), bcr löblidjc J^nifiirft jn Sad)fni, 0>-1ailt t}nbtn, ta il)m (5tlid)c tietljcn, cv joHtc C^vfuit nbcr^ii'ljcn nnb belagern, ec» tuürbc über fünf l'iann nidjt foftcn, bie ba »uürben nnifonnnen. l^r aber luollt nid)t tl)nn, nnb fptad): „„(*■? luäre an einem ju Diel!"" ^ilber jljiiier 3i'it adjten grofje .'^■>errn il)ret llnterttjanen, loic bcnn and) bcr ^ticflulente iiid)t öiel, \vk jener faijte: „»'JlHer IL'aubei-fnedjt Dhitter ift nodj nid)t gcflurben!"" ^iem: „„9JJon jeudit Diel ßanbö= fned}t anf mit einer lonncn DüU 23uttermildj!""

5257. (Math. L. 403 (38)) Mores meusae iu aedibus Philippi.^ Narratioues^, plures historiae et ex bouis literis. A coena puer-^ orat catec'lüsnuim, filia* legit ex Lutheri Gcrmanico catechisrao, tum singuli coinmcnsales aliquid: Puer expooit Dicta Sapientura, alter legit historiam sacram, tertius paragiaphum ex cuangelista, quartus Liuium, qiiintus Grae- cum, nisi fallor, Tluicididcm, sextus Psalterium, et integrum est omiiibus tanquain ab oraculo sciscitari ÜLomini praeceptoris sententiam.

5*258. (Matii. L. 404(38)) ^reitog naä) Crucis 1540^ in die examinis.'' Quomodo cum aperte flagitiosis agendum in ecclesia? ÜLOctor interrogatus, an magistratus sit reprehendendus, respon[dit: Maxime! Etiamsi enim sit ordinatio Dei, tamen Dens reservavif^ sibi ius suum in corripiendis vitiis suis.* Sic etiam ^ politica sunt repreheudenda, ne exorbeaut opes inferiorum usuris et mala cura. At velle praescribere ratiouera, quauti vendenda sint^^ panis et caro, quomodo taxanda pecunia, id non est praedicatoris. Generaliter dicat singulis ^"^j ne fnrentur, ne deci- piant, sie sartoribus et metallicis.^^

Quid, si uossem^* aliquem esse adulterum? IlLCspondit D[octor: Publice admonendus est magistratus, ut in adulteros edat exempla. Quodsi de ea ro, ut Curiae factum est^^, interpellarer, non teneor^^ proferre, quae ego scio, sed tota res committenda est magistratui. Interim ^^ possum tamen secreto eos convenire, quos suspectos habeo. Quod si illi inique ferant ^*

>) Siehe S. 30 Anvi. 24. *) Anekdoten, wie sie Melanchthc/n auch in seinem

Kolleg zu ei-zählen liebte. Ve^-gl Hartfelder , Melanchthon 85 Anm. 2; Unsre Ausg. Tischr. Bd. 4, XL Anm. 2. ^) Philipp Melanchthon der Jüngere, geb. 1525, 21. Feh'. Vergl. K. Midier, Philipp 3Ielanchthons letzte Lebenstage (1910) 106 Anm. 42. *) Magdalena

M'ilanchthon, geb. 19. Juli 1531. N. Müller a. a. 0. 94 Anm. 7. *) 17. September 1540.

*) Li den Parallelen fehlt dieser Satz. Gemeint ist das 3Iagisterexamen. Die Promotion war erst am 23. September, vergl. Nr. 5271. Ztvischen dem Examen und der Promotion lagen gewöhnlich mehrere Tage. Hartfelder, Melanchtlion 463. '') Wolf.: reservat.

8) Woif: suis. 8) Eor., Wolf: enim. i») Hirs.: publica. ") Bor., Wolf.:

vendendus sit. 1*) Bor., Wolf.: doceat singulos. ^*) Eor., Wolf.: sie . . . raetal- licis. '*) Bor., Wolf.: nossent. ">) Die Parallelen; ut Curiae factum est.

'») Bor.: vereor. »^) Bor., Wolf.: Interea. '») Bor., Wolf: ferunt.

mx. 5258 18. ©cptemter 1540. 33

aut nie traducant^ ad magistratus '■^, tum sirapliciter debeo dicere^ hanc admonitiouera esse privatam; ut ipsi* siunii ofBcium procurent! Hoc esse Christi mandatum. Ut feeit M[agister Körer cum piscatrice apud Metzium.^ Quodsi quis uou^ confitetur et'^ ego habeo suspiciones, diligeuter iuter-

5 rogare debeo ^; quodsi is^ negat omnia, pluris debeo facere^'' negationem quam meas coniecturas, et si institerit, porrigere debeo sacramentum.^^ Nam Christus etiam post occultam admouitiouem ludae proditori dedit sacra- mentura, sed in perniciem. Sic^^ dicendura est ad illos, qui indigne sumunt, ut certo sciant se sacrameutum ^^ in iudiciuni accepturos, ut ille Hertzpergi,

w de quo Georgius Celer.^*

Haec Doctor Sabbatho post Crucis 1540^^: Multi tegunt sua scelera sub ^^ sumptione sacramenti. Uli hypocritae ferendi sunt. Nani Christus non potuit^' tollere et pertulit ludam, quem noverat esse Diabolum ^^, totum Süij. n, 70 triennium.

15 Ror. Bos. q. 24s, 161 b ; Wolf. 3230, 50 ^ ; Goth. B. 168, 64 ; Hirz. 82 ».

FB. 2, 408 (22,87) Ob «Prebiger auäi mögen bie Oberfeit [trafen? (Ä. 265'^; St. 278'^; S. 257) 3)oct. 2J?art. loatb gefragt: „„Ob ein ^Pforr^err ober 5Prebiger aud) ÜJJndjt t)ätte, bie Oberfeit 3U fttafenT'" Sprad) er: „3a freiließ! S;enn ob fte itiol ©otlea Orbnnng ift, fo ^at bod) ©ott i(}m furbetjolten fein 3{ec|t, tk Softer unt> toa» unred)t ift, 3n [trafen.

20 ?llfo füU man auc^ bie hJelttidjen Dtegenten ftrnfen, toenn fte ber armen Untert{)anen ©iiter berberben laffen unb geftatten ausjufaugen mit SBui^cr unb böfem Dtcgiment. Slber einem 5prebiger gebütjrt nii^t, ha^ er n^oHe furjd^reiben Orbnnng k. unb leieren, toie tf)eur man ba» 23rot foUt öcrfüufcn ober boa S^fif»^ fi^ifec" Jc- S" gemein foU er let)ren einen jgtic^en in feinem ©tanb, bafe er t^ue, h)a§ it)m Sott befot)tcn t)at, [leidig unb trenlicö, nic^t [tet)te, nidjt

25 et)ebred)e, nidjt fdjinbc unb fdjabe, nod) betrüge unb öerbortt^eile ben 2lnbern" k.

FB. 2, 409 (22,88) 2ßie fid) 5ßrebiger im ©trafen t)alten follen. (A. 265^'; St. 279; S. 257^) Sa fagte (äiner: „„2ßie, toenn id) einen luüfete, ber ein 6f)ebrec^er toäre, foEt id) ben and) offentlidj melben unb ftrafen?"" 3)a fprac^ S). 2Jlart.: „Sie Oberfeit folt man offent(id) tiermatjnen, ta^ [ie (5f)ebred)er [träfe, Slnbern jnr 2lbfd)eu. Unb h)enn ic^ barnm

30 angcrebt toürbe, fo toollt id) fogcn ungefdjeuc^t, toa» iä) müfete. Slber bieä foH man gan3 unb gar ber Cberteit befet)len. Soc^ in be^ foE id) bie, fo id) üerbäd)tig I}abe, fonberli(^ in get)eim barum anreben. Sa fie für nbel anfnel)men unb geben mid) bei einem Diatt) brüber an, fo foE id) [trodö einfältig fagen, biefe 23erma!^nung nnb Süarnung fei in get)eim unb ©onber- t)eit gefdjef)en, idj müfete tl)un, loic mein Stmt erfobert unb @ott befol)len ^ätte.

35 äßenn einer jnr 5Beid)t fömmt nnb idj '^nb S3ermutt)ung unb Slrgma'^n, fo foE iä) mit

1) Ror., Wolf.: traducunt. -) Bor.: magistratum. *) Text: dicere; ergänzt nach den Parallelen. *) Eor., Wolf. : ipsi. ^) Der Landcor/t Hans von Metzsch ; die Parallelen: Ut feeit . . . Metzium. «) Text, auch Bor.: non; du andern

Parallelen richtig. ') Text: et; ergänzt nach den Parallelen. *) Text: debeo; die Parallelen richtig. ^) Ror., Wolf: quis. i") Bo):: + eius. '•) Bor., Wolf.: sacramenta. ^^) Wolf: Sed, aber übergeschr.: Sic. ^^) Bor., Wolf: sacramentuin. 1*) JJie Purallelen: ut ille . . . Celer; im Text steht: Coler, aber es ist tcohl von Gem-g Schnell (Celer) die Bede, siehe Enders 13, 54 Anm. 3. '^) 18. September 1540, Die

Parallelen: Haec . . . 1540. »«) Bor., Wolf: sub. ") Bor., Wolf: + omues. »8) Bor., Wolf: + ante.

Sut^er§ Söerle. Sifd^reben 5 3

34 ^ar()frf)viftcii Don 3ot)aiiiic.3 ÜJhill;cfiu5 1540. ^Jit. 5259-5261

glcife frngeii und) nllcii llinftciiibcii. Tn et c5 gor Dcriiciiict, foll id) fein ^JJeiit mel)v orI)tcn beim ineiiic in-riiiuttjuiiij. Uiib ba er niil)i:iU uiib lullet um-? 6acvaiiieiit, joß idyi it;in aud) ael'cit; beim niiri) CM)viftii<J gab bem iU'vnMljev '^nhn bn^ Sactoiiieiit, ba er i\)n jnuor l)eiiulid) licriiinl)iict l)iitte, aber 31t feineiii £d;abeii uttb 'i*erboiiiiniiif}. lliib 311 beiieti folt inoii n(fo fngcii: il'eldic C-? milüi'trbiglid) einpfal)eit, fülleii luijfen, bafe fie Co 311m ®crid)t uiib a^crbainmiii{3 5 einpfiil)eu. ^üid berfcit il)re Siiiibc iiiib ©t^oiibe, kJoftct niib Untiigeub mit ®mpfnt)iim3 bcy ©tutniiuMit-i; aber füld)C .S^ciidjtet imife mnit biilbeii, fie toerbeuä ein Tlal luol gelüatir lücvbcu uiib &o[i nid)t betvitgeii foiiiieu!"

5*259. (Math. L. 405 (38)) De In na. Qnidam intcrrogavit : D[omine .ajiüici, icD[Octor, scriptnra dicit Denm creasse dno (Math. L. (38^)) Inniinaria magna 10 et fixisse stelhis omnes in firraamentnm. Dicnnt^ Innani esse niininiara Stellarum et infimam; plusne autoritati scripturae ant demonstrationibns matheniaticis credendnm?^ KLespondit' D[octor: Ex ratione eclipsium, qnae habet certas deraonstrationes, convincimur mathematicas rationes non improbaudas. Quare credo Mosen locutum esse* ad captum nostrnm, qnia i^ nobis ita videatur; ut Virgilius ^ impressionem ignitam stellam vocat ad captnm et populärem rationem. Nam saepe habet scriptnra rationem nostrae infirniitatis.^

Kor. Bos. q. 24«, IGli»; Wolf. 3230, 51; Goth. B. lÜS.Gö; Hirz. 143.

5260. (Math. L. 406 (38'')) Cursus planetarnm. Sed'^ ego non satis 20 admirari possmn humanuni captum observare potuisse ^ tarn certos cursus planetarnm. Verisimile est^ hoc inveutum esse patriarcharum et divino quodam impetu esse inventura. Postea accedit^^ divinatrix astrologia, quae corrupit astrouomiam.

Ror.Bos.q. 248, 162; Wolf. 3280, 51''; Goth. B. 168, 65^; Hirz. 143. 25

5261. (Math. L. 407 (38'')) Aristotelis causae. Cum de examine^^ sermo incideret, facit D[Octor mentionem Aristotelis et cansarum: Aristoteles, inquit, habet duas solutiones: per se et per accidens, et actu'et potentia. Et primus ad causam retulit omnia, cum tarnen haec inepta sunt. Materia

et forma non proprie dicuntur causae, sed sunt lutum et species, quae luto 30 inducitur. Finis autem est causa cansarum, ut Episcopus ^^ vocavit; de ea debet maxime fieri indicium, nam de efficiente nihil certi proferri potest, et Aristoteles ita ludit in hac re, ut, si rustici nossent nostras disputationes

*) Ror., Hirz.: Contra mathetuatici dicunt. ^) Ror.t plusne . . . credendum. ') Wolf, beginnt: Luna quoniodo luminare niagnum, cum sit reliquis minimum iuxta rationem et doctrinam mathematicam? Respondit. *) Bor.: Ex ratione . . . esse; + Moses locutus est. *) Vircß Aen. 4, 352? *) Nr. 5260 gelm-t zu Nr. 5259.

') Nr. 5260 ist die Fortsetzung zu Nr. 5259. *) Bor., Wolf. ; observasse. ') Bor. :

Et sum in hac sententia; Wolf.. Goth. B. 168, Hirz.: Et sum huius sententiae. ^°) Die Parallelen: accessit. '0 Siehe Nr. 52.56 und 5258. ^*) Auch im Text mit großem

Anfangsbuchstaben geschrieben. Aber wer ist das ? Vergl. Nr. 5335.

9h. 5262—5264 18. bi? 23. ©eptembev 1540. 35

scholasticas, explodereiit et exsibilarent nos. Nam sie dicit: Haec^ arena in horologio non movetur et mobilem fieri^, sed per accidens. Sic Steplianus non est filius Hackeri ^ sed patris, et ^TcLeifter* Lucas non autor est huiiis picturae^, sed pictor: Pictorem esse efficientem, hominera esse accidens. 5 Haec sunt inepta, in quibus nos aetatem consumpsimus.

5262. (Math. L. 408(38'')) ludaei. ludaei imitati sunt nostros, nam ut nos euaugelia et epistolas partiti sumus, ita ipsi lectiouem Mosis et pro- phetarum distribuerunt in certas lectiones.

Et ego^ cum dicerem abbatem mihi dixisse plerosque ludaeos nuu- 10 quam vidisse caput 53. Esa[iae, ipse quaesivit in lectionario ludaeorum et Scf. 53 id verum esse reperit.''

5263. (Math. L. 409 (38'')) Caput 53.^ Hie locus plane clarus est,3ef.52,i3 sed obscuratnr tarnen a rabinis. Nam servum iuterpretantur collective de

toto populo. Sed miror, qui maneant in sententia. Quomodo ipsi ludei, 15 qui fuere flagitiosissLimi, possuut dicere se tulisse peccata aliorum? Et

quomodo in se transferre possunt: Et non est inventus dolus in ore eius?3ff-53,4f. Quare haec est optima iuterpretandi ratio et intelligendi seripturas, coniungere textus et retiuere perpetuam sententiam.

5264. (Math. L. 410 (38^)) De matrimoniis adolescentum. Dixit 20 ÜLOctor^: Adolescentes non bene faciunt, qui mature ducunt uxores. Sic

enim in flore pereunt et exhauriimt corpora et^'^ obsunt suis studiis. Et utile est maritum esse magis^^ adultum, ut uova nupta ipsum^^ revereatur. Hie quidam haec^^ subiecit: D[omine D[octor, sed"-* quid interim^^ faciendum est, cum ita uratur adolescens et theologi urgent conscientiam 25 et^^ rhythmum^': ^^rue freien 2C.^^ jott memanbt gereuen? RLCspondit DLOctor: Adolescentes mihi^^ nullam voluntatera et^o teutationem cupiunt^^ ferre et tamen postea coguutur multo maiorem ferre^^ in matrimonio^^ vel propter inopiam vel alias causas. (Math. L. (39)) At ex duobus malis quod^*

*) Also stand eine Sanduhr in Luthers Zimmer. *) Konstruktion! ') Stephan Hacker, der Sohn des Bürgermeisters von Joachimsthal, gehörte zu den Tischgenossen des Jahres 1540. Kroker Math. L. Seite 40. *) Text: M. Eine scheinbare Parallele zu dem Folgenden ist Nr. 133. *) Käthes Bildnis, siehe Nr. 3528. «) ego ist doch wohl Mathesius, der folgende ipse ist Luther. ') Über Christi Leiden und Auferstehung,

sielie Nr. 5263. *) seil. lesaiae, siehe oben Anm. 7. ») Die Parallelen: Dixit D. 1") Die meisten Parallelen: et. i>) Wolf: magis. i^) Math. N.: eum.

^^) Die Parallelen -. haec. ^*) Die Parallelen: sed. i«) J?or.; interea. '') Ebenso Bor., Wolf, Hirz.; Math. N. u. a.: + addunt, tcohl nicht nötig. ") Text: rithumum. ") Bor., Math. N. u.a.: jc. *") Die Parallelen: nostri volunt. -«) Die Paral-

lelen: — voluutatem et. ^^) Die Parallelen; cupiunt. ") Text: et tamen

. . . ferre, ergänzt aus dm Parulklm. ^^) Bor. : coniugio. ^*) Bor., Wolf, Math. N. u. a.: quod.

36 fRoc^fd^riftcii \m\ :>ot)aiiiu>5 Ü)Jntl)ofiii'> 1540. 9Jr. 5265. 5266

niiniimim^, es;t eUjicncliiin, vol spo^ matrinionii coiicessi et' futuri se eon- sohiri possont.* Nohis atloloscentihus vetita erant matrimonial lere in Omni- bus fac'ultatibus''; qiiarc adolrsccntos'' cogitabant se"^ velle frui voUip- tatil)ns, dum darotur, posthac non Heere, (juamvis hac ratione assnofic- bnnt'^ ad oiuno gonus lur|)itudinis. At hodie liberum est ducere uxorem s vcl thooloo-o vel episoopo.'" Quare iure et propter suum commodum expec- taro deberent.^^

Kor. Bos. q. 24«, !'-.2; Wolf. 3230, 511^; Gotli. ß. IGS, 05^; Ilirz. 471^; Rhed. 125; Math. N. (JO.

5'2(i5. (Math. L. 411 (39)) Choreae.^^ DLOctor dixit: Eae^' sunt insti- lo tutae et concessae, ut civilitas^* discatur in frequentia et contrahatur amicitia et notitia^^ inter adolescentes et puellas. Sic enim spectari mores possunt^", item praebetur occasio^'' houeste conveniendi^^, ut^^tentato animo puellae'^" postea^^ honestius et certius eam^^ ambire possumus.'^' Papa palam^* dam- navit choreas, quia adversarius^s fuit nuptiarum. Sed modeste fiant omuia!^^ is Ob hanc causam vocantur honesti viri et matronae^', quae interesse debent clioreis, ut honestius omnia fiant.^^ Et ego, dixit DLOctor^^, aliquando interero, ut mea praesentia moti gyrare'" desinant adolescentes.

Ror Bos. q. 24«, 163 ; Wolf. 3230. 54; Goth. B. 168, 68 1> ; Rhed. 125 ; Viud. 8903, 136^; Math. N. 63; Corp. Ref. 20, 578 (Nr. 209); de Wette 6, 435. 20

5266. (Math. L. 412(39)) Assa öotn ßxam.^^ Hie uobilis quotannis Doctori donavit ad 30 aureos, quoad vixit, et miratus est sordes nostrorum uobilium, quod non sua copia sublevarent oeconomiam Doctoris. Sed iam periit omnis gratia.'^

M 3Iath. N.: minus. ^) Bor., Math. N.: saepe. ^) Math. N.: aut. *) Bor., Wolf., Math. N.u.a.: possunt. ^) Bor.: coniugia. *) Die meisten Parallelen:

fere . . . facultatibus. '') Wolf.: adolescentes. *) Wolf.: cpgitabamus nos.

«) Wolf.: assuefiebamus. i") Bor., Wolf, Math K: vel episcopo. ^M Wolf,

Math. N.: debent. '^) Nach den besten Handschriften haben wir in diesem Stück

wirklich eine Tischrede Luthers, keine Äußerung Melanchthons vor uns. Köstlin 2, 506 und 683 Anm. de Wette und andere späte Texte geben uns eine Umarbeitung , die auf Melanchthon zurückgehen mag. 1») Bor., Wolf., Math. N. u.a.: —I>. . .. Eae; Math. N.: + Hae. ^*) Text: civitas; sämtliche Parallelen: civilitas. ^^) Bor., Wolf, Math. N. u. a.: et notitia. i«) Bor., Wolf., Math. N. «. a.: po.ssunt. ") Bor., Wolf,

Math. N. u.a.: occasionem praebere potest (Math. N.: potestj. '») Math. N.,

Goth. B. 168 u. a.: convivendi. '") Bor., Wolf, Math. N. u. a.: et. ''») Wolf,

ähnlich Math. N. fährt fm-t: ut etiam postea eam honestius et certius ambire possimus. ") Bor.: + eam. 2*) Text: iam; Bor.: eam. ") Bor.: potest adolescens.

") Bor., Wolf., Math. N.u.a.: palam. 2^) Bor.: inimicus. "«) Bor.: + Atque. ") Bor.: + piae. ") Corp. Bef. schließt hier. "^ Wolf: dixit D. *«) Bor., Wolf, Math. N. u.a.: gyros ducere. ") Assa von Kram, Feldoberst Friedrichs des

Weisen und andrer Fürsten, gest. 1528. Enders 5, 415 Anm. 2; Unsre Ausg. Bd. 19, 6 16 ff.; 51,236. "j) Xäthe war in Geldnot, siehe Nr. 5187.

m. 5267. 5268 18. bi§ 23. ©eptemkt 1540. 37

5267. (Math. L. 413 (39)) De sanctis mortuis. Sauctos invocandos esse, his locis^ probaruut:

1. Memento, Doruiue, Dauid et maüsuetudinis^ eius^, id est, pro-spi. u?, i missionum Dauid. Haec est solutio.* 5 2. Kecordare, Domine ^, Abraham, id est, promissionis. 2. smofe 32, u;

^ 5. SDJoJe 9, 27

3. Gene[sis 48.: Et lacob dixit: luvocetur nomeu meum super puerosi.swofe 48, is' istos et nomina patrura meorum etc. Sokitio: Id est, posteri dih'geiiter praedicent promissionem mihi faetam et avis raeis.^

4. Machabeorum 2.'^ Solutio^: Hie über est apocryphus et habeta. SKatt. 15, i2ff. 10 muha impia.

Si^ Nohe^o et Moses ^^ iutercesserit?i2 Sokitio^^: Hypothetica "ihil^"-|,^,('J4 ^^ ponit. Et si illi viverent** et orarent pro vobis, tarnen ego^^ non exaudirera.

Proprium ^^ est perfectae charitatis orare pro aliis; in sanctis mortuis

est perfecta charitas, ergo etc.^' D[octor rLCspondit: Ad minorem: Sancti

15 dormiunt, quare ipsorum charitas ^^ etiam dormit et quiescit. Nam hie

uuicus^^ locus Esaiae tollit haec argumenta omnia^°: Tu pater noster es;5ef. 63, is Abraham nescivit^i nos.22 jj ggj-. Non curat nos; multo minus novit, quid faciamus; sed tu es pater noster.

Contra: Moses loquitur cum Christo, ergo vivit. Respondeo^': Is est Wattö. 17,3 20 expergefactus a Deo. Sed haec sunt secretiora.

Contra: "^Nescivit" verbum est in praeterito, ergo potest intelh'gi: Abraham nescivit nos, hoc est, non scivit uec Esaiam nee 2* alios nascituros.

RLCspoudit D[octor: Haec est grammatica Hebraea, nam ei habent multas enallages.^^ Et Abraham bene^^ novit suam posteritatera, cum viveret, ex

25 promissione, etiamsi omnia individua non novit.

Ror. Bos. q. 24^, 162; Wolf. 3230, 52; Goth. B. 168, 66 ^

5268. (Math. L. 414 (39)) Causa iuvocationis sanctorum. Memoria sanctorum. Nam ad tumulos legebantur historiae sanctorum, ut animarentur reliqui, sed postea (Math. L. (39'')) accessit invocatio, tandem^'^ adoratio et

30 impiis6[ima blasphemia et idolatria. Ita parvus error in principio fit maximus in fiue. Augustinus saltera^^ meminit recordationis martyrum de civitate

') Eor. : esse his locis; + sie; WoJf. beginnt: Sanctorum invocationem ita, 2) Text: mansuetudinem, ') Die Parallelen: et . . . eins. *) Die PuraUelen:

Dauid . . . solutio; + Dauid sie. *) Die Parallelen: Domine. *) Bor., Wolf.:

3. Gene. 48 ... meis. ') Bor.; 3. 2. Macabe. *) Die Parallelen: Solutio. ") Bor.: 4. Si. i") Bor. über Noha iibergeschr.: lercLmias. ") B01: über Mose übergeschr.: EzechLiel. '*) Wolf.: intercesserint. '=') So steht icohl im Text, nicht: Solum, wie Math. L. 413 liest. »*) Wolf: venirent. ") Wolf: ego. i«) Bor.: 5. Proprium. i') Wolf.: —etc. ") Bor.: anima. >») Die Parallelen: unicus. *«) Die Parallelen: omnia. ^i) yg^^^ auch Bor., Wolf: nescit. ") Bor.: —nos. ") Wolf: R^espondit DLOctor. ") Die Parallelen: et. ") Bor., Wolf: nam bic sunt multae euallagae. *') Die Parallelen: tarnen. ^'j Text: tandem; ergänzt aus den Parallelen. **) Die