— V » ■"^,
••» \- 1
u*".:^"-^-
c^-*
^'^«-
W'
^(^-X-NlVt'a^jl^'üt.lX.V^*^'^
.#
f
330
)^w
3S 0 r ID 0 r t.
a üoviiegcnbe jhJeitc %nl bon fSanh 34 f(f)Iie§t bie lange 9ici^e ber Spvebigten be§ 3Qf)rc§ 1531 q6. 3l)re 3fit)t beträgt im gonjen 113; Sut^ere 5Prebigttätig!eit ift fomit, toie man ftcljt, in bicl'cm ^eitvaumc eine gan,5 auBcvorbcntlit^e gelneicn. S^ie Überlieferung ift jum lucitanC' größten 2eile I)anbfd}riftlicl;, eine 9}eif)e öon ^rebigten ift h)teberum in me^rfa($er 51ieberfc^rift öorfjanben, unb jlnar in ben f(^on au§ anbern 3al)'-'9ängen Befannten CueÜen (ögl. ©inteitung). J'ic ^a^ ber 3uglcicf) aud) im Srncf crfdjiencncn 5prebigten ift berf)äUniomä^ig gering. £ie ^IrBcitc-teilnng ift bie gleiche trie fonft. S^ie .öernuögafic ber Serte lag loiebcr in ben .öänbcn D. JBudjUialbs, ber Ijoff entließ feine fielräljrte Äraft ben £ut:^erfc^en ^prcbigten 6i§ ju bercn 5l5fci^luffe tnibmen tnirb. 3>on tl)m rül)rt foh.ioI)l bie ©efamteinleitnng Inie bie (Einleitungen ju ben ein= jelnen 5|>rebigten Ijer, cBenfo aud) ber 5(6fd]nitt 5iad)trag (Stod^olmer 33ibel ©.557 ff.). Sie '6i6liograpl)ifd)cn 3?cf(^rei6ungen flammen fon 3. i^'lllf)';l^ nJäl)renb ber germaniftifc^e leil, b. l). bie lautHdje SBcfdjreitmng ber einzelnen S)ruc£e, i[)re tertlid^c 3>erglei(^nng untereinanber unb bie aua biefer 3}er= gleid)ung fid) ergcBenbe Stufjcic^ming ber einzelnen 3l6lrieicf)nugeu unb Sc§= arten lion 0. S^renner {)errüt)rt.
Berlin, 3Jot)cmber 1908.
^nrt S)rcf^cr.
3 tt () a 1 1
|
5h-. |
72. |
|
9h-. |
74. |
|
5h. |
76. |
|
9h. |
86. |
|
5Jr. |
97. |
Seite
iioviüort III
^^hebigten bcs Sia^ici 1531. 3Wcite Abteilung. |)eTau8gegeBen ton @. 58ucfi=
hjolb 1
(babon fc^on im 16. 3o!^rf)unbert gebrucEt:
mit 6f)i-iftu§ toarer @ott unb DJlenfi^ fcl^ mattf). 22 . 53
Q\}n bvebigt bon bev äerftötung ^lierufalem fiuce 19. (Fap. 80
ä'on unfern- jeligni ^loffnung ©. Spault 2itu§ 2 . . 108
»on guten unb böfen (Sngeln 9}latt^. 18 222
S)o§ fec^ftc Pap. ©t. *pauli an bie gptiefer bon ber ß^riften
^arnifdf) unb loaffen 371
9h. 104. (Sin tröftlic^e brebigt Don bev jutunfft ß^rifti, ü^uc. 21 459 |)erau§gcgeben bon Ö. S5u(i)tDalb unb C SSrenner; bie Sibtio= gtopl^ie bon 3. £ut^er).
91ac^hag (bie StocE^oImer 23ibel). Sßon ©. aSu^tualb 557
Einleitung. Son @. SBudiWalb.
©efamteinleitung 569
Überfielt über bie cinjelnen 5prebigtcn 577
©inteitimg ju ben einjelnen ^Pvebigten 580
9ia(^träge unb'S^eric^tigungen:
3u SBanb 34. gr[te 9(btcilung 609
3u;a5anb 34. 3loeite^3lbtei(ung 610
R]
66. W- 3"li 1531.
^^rcbigt am 6. Sonntag na^ ^^rinitati?'.
Dominica VI. Mattli. .5.
oc E[uaugelium uiiper tracta|vi in bcr jnitlriocf)cn'ä prcbig', sod quia uoudum mit tf]at cvfult ijübm et vita, mögen Itnv Inol ba. In li[oc E|uaugelio d[ominus aig|nit bie Iccv plia[ri.saoo- rura, qni praecepjta dei :^atten faljif) aufgelegt, et dicit: 'Nisi' K. Non dicit: uisi feib fromcr, (luia toil nidjtwnttn. f)anbeln Oon ben p^airifeern ircr oi[fcntlicf)en junb f)alBcn, scd accipit opt|iniuiii, quod habent pli[arisaei, iustitiain, Et dicit: 'nisi.' Alibi publ[icaüi et pccLcatores. S)aS ift !^avt gcpre|bigt, nicf;t on3U9[i;eifen eorum p[eccata, quae coram mundo ftveff[lic^, ^^cd conim iustp- tiam et sapLientiam et op[era. S)o§ '^eift ju l^oc^ gefc^cnbet unb ^u nicfjt
3 nach mit steht bcr sji 4 h ery zu fjeutigetn ro fcib steht eritis ro S über habeut steht liaberent ro
dicit über Et
1) Vgl Unsre Ausy. Bd. 33, 339 ff.
arg erg zu arguisse ru 0 über nach pliLarisaei steht scilicet ro
N] DOMIlNICA SEXTA post Trinitatis.
'Nisi abundaverit insticia vestra plns quam scriljanim.' anatti). 5,20
li§ ©uangelion habuistis in Mathaeo et siiigiilis anuis hal)ctnr.
Sed (piia opcre nou complemiis, non sufficit praedicare, ^0
muffen lt>l)V§ tocl}tter prebigen. Sev :^er ftrafft ^ie bie Sp^Qvi=
feev, quod falso exposuerunt Decalogum, et dicit: 'Nisi' JC.
Nou dicit: g§ fe^ ben, boa t)t §unbc f^ut, sed perstriugit
sauctissimos Phariseos, qui sunt in optima iusticia q. d. 06 ^l" gteljti; nic^t
^unbev fe^t sicnt alii, tarnen illa iusticia pharisaica nihil valet. Hoc est
durum et periculosum non solum peccata, sed optimam iusticiara mundi
12I13 ro 12 (Q^■IN) SEXTA 13 Matth 5 ro r 15 uon sufficit pracaicare
c in 6nb !untt)t yifma^ tjn bie toctcE sp 16 iiher hie^tter steht onb »mmcr sj' Status ro r 18 ))X bis t^ut c in mx fiunbc (tcljncr fcl) sp 20 Et doctiinam et saiictiss[iniam nitam
Christus perstriiigit ro r 21 et periculosum wich durum h solum nach non /( ÜiitficrS SBcrtc. XXXIV, 2 1
2 ^Ptcbigten bc^ 3a^tei 1631.
K] gcinocflt scnb[as, plia^risaeos, et opt[iini erant in pop[ulo, bcibe (!oct(riua et vita, et hab[fbaut aomen, Cjiiüd esscnt !cvn iu i)op[iil(), nad) beut fid; foltc tota regik) richten. Ipsc oiiff cim biffcn*: fc^uler unb 3)teiftcr, qui suut öer= bampt, Hüll fomcn in ieg[nuui c|eloi'nm, uiulto, (jui eos secj[nnntnr, sed ceciis 3C. 6» ift f)orf; angcfaingen- hoc E|uaug-elinm imb ein forti.s jn-ae- ■• dicatio, quod accipit pliariseus et scribjas et nimpt iv bcftcv, Icr uiib leben für ftd^, ut uos: ci[uicqirul papa docnit et iccit, ba ()Ut bid) fnv, vel f^i nun iiabes aliaiu iu.sti[tiani qnani Pap^a, fo biftu be« SLCUfclv, loie bll ätjcts unb ft^et§'. S)a3 hier aud) i^oä) angefangen, et omncs spirituales et Cesj^ares, Reg^es suut daiunati cum .sua iust[itia et sapLieutia. Ipsi dLX[erunt ut lu uostri hodie: putas, bu uuus vis üuger fein (piam oniues patres, et tu d|icis: vos ph|arisaei estis diaboli? Kum oiunes esseut damnati, qui aute uos doe|ueruut 'et patres uostri oiuues esseut diabjoli? Sed dix[eruut contra douiiuum. Sic hodie uobis üi[ciuut. 6-3 mu§ nic^t anbev» fein, loenn ein iHüni.3.4 teil fol liegen: vel deus vel houio, tuu> aud[i P[aulimi: öit 'homo lueudax'. li Xou est uovuni, quod hoLmiucs nieutinntur. Quomodo fit ergo, ut illi iusti- ficentur, qui mentiuntur et illud meudacii arg|uaientum, tjui uon potest jc.
5 SS bis ein unt 63 ift i)oi^ ongefangcn sp r öj6 fortis hü quod i«i/ ro 7 über focit steht vrsit lOjlI Ipsi bis et uut 14 ein(§) H nach Sit steht sed ro 17 nach et steht est ro
') auff cim biffeit vgl. Unsre Ausg. Bd. 34 ', 458, 3. *) Qi ift l)Ot^ angefangen
(ü unten Z. 211 :i2 (jcrgcfotcii ; eboiso Z. 'J, wofür aber N unten Z. 24 tuU Sloä toct jto ijOät cugegrQffcn; rgl. Thiele Nr. 13S. ^) mic bu gljct» unb ftt)clä (unteti Z. 24) oft bei Luther vgl. z. B. Unsre Ausg. Bd. lö, 0*7, IS; Tischr. Ikl. 1, 114.
N] damnare. S)a§ I)el)ft %0 l)ori) gcf^cnbct unb gcicftcrt. Xaui i)liarisei erant inl)t Icvcn unb leben bic I)Cl)Ugiftcn et liabel)ant nomen et Ineum. 2^0 nl)ntpt§ ers beljbcS lucd unb fagt, baä fdjuUcv nod) mcl)ftev nid)t§ tuevt fcl;n. Si 20 magistri et praedicatores nihil sunt, qui fiet discipulis? 60 ift ()0d; f)CV= gefaren. Non damnat tautuni peccata, sed doctrinaiu optiniani. L't si nos dicinius: Omnis doctrina papistica nihil est, si nihil ultra liabes, J30 biftu bc§ teuffelu, toie bft) gel)ift unb ftef)ift. S)a§ itjev iW tpä) angegvl)ffen. Ibi danuiatnr papa, C'esar, nunidus. Hie haud dubio respouder;uit: S^lB l)el)lo^ev •-':. tropp, lüljltu fluger fel)n bcnu nnfer forfarcn? Tot Cesares et sapientes hoc servarunt. ©jolben alle norfarcn üerbanipt fel)n'? 3""i teuffei mt)t bcm fecjer. Ita liodie audimus. 2Bie fsol man tt)un? Stat iiidiciuui dei: sit iHüiii. 3,4 deus verax, omnis homo mendax. 3ft'-' bod) nid^t, ha-i mcnfd;cn ligeu, sed dcus nmiquam meutitus est. Sßolten \v\)x bie tcglic^ Ugen bcm lüarljafftigcn »
20 crä c in e^riftui sp «Dlc^ftcr Bnb fd^uHcr flinbt ^ic öctbampt ro r 25 ^e()Io6« c aus 5el)t6oniet 27 Obieccio ©jolben aUe »nfcrc ticltcr gctirrct %aUn önb bto oOctinc tcd^t ^aben ro r 28 unten am Seilenrandc steht Cliristus toliim iiiuiiduin argiiit i>occ.'ito Kcoiitia imuidiis (liristum bl.isi.lioinat rn 2<l nidf)t (fclcjam) Dens nerax omnis liuino mendax ro r ■30 nach bie steht bit bo s/t
5ir. (ii; ll''-0"li]. 3
R] fjuod (lico papani errare, t!^ut ^^m tti^C, «juasi millns luitoa orrarit. Sic ad Christuni potui.s[sent d[icere: iion solum nos damuamus, sed omues piatres, qui aliquot 100 jc. <So fpvid^t G^Vtftu»: quis pateretur, ut illum argjueret, qui est primus et ah aeterno? ©ol nu ^elffen, quod verax sit, fein ettiig[feit
5 adest. 1. vides, quod Pha|risei optimi iu mundo sint pes|simi, quia ex sua iustitia. Duplex pLeccatum: quod iusti[tia non solum falsa, sed etiam ein ücrbinft K. Quae eorum iustitia? Sic praedicant:
'Non occides.' Hoc audistis praedicari. Hoc doc[uerunt, quia serip-fflintid. 5.21 tum erat iu 1. Mos. £a bü) laffen fie eS 6I[ci6en. Non numerat Christus,
10 quomodo glossariüt. Sed sie: 'Non occid[es' i.e. mauu uon jc. qui hoc fecerit, est reus iudi[cii, qui non, batff fii^ nic^t furchten, non reus. Sic accepierunt verba et praedicarunt ut legem unb fo eng gefpannen^, quasi tantum opus prohib[itum manus. Contra hoc Christus: Ego: ba>3 bu fo front folt fein, ut tua iusti[tia fei) reiner. S§ Ijcift fo. Sic interpretab|or
1.-, tibi: 'qui iras[citur', est reus iud[icii, fo iftä gefc^rteben JC. £a§ ift Bereit ™"">)-5,i>2 ein glol, bie ia toeit gljet uBer bie fauft ini» t)er^ f)tn ein. Iud[aeis erat homicida, qui manu, Sed is est reus iudicii ein» tnorber, qui irascitur. Ut Ioh[annes quoque. Quam vulgatis[simum hoc pec[catum fuerit, cum hoci. 3oii. 3, ir. hab[ereut privi][egium, quod aud[iebant a doct[oribus, quod non sit p[eccatum
1 ad über Christuoi 3 nach qui steht ante ru über je. steht quis pateretur s])
10 über glosserint steht vt patet sj' 16 über iDcit g^et steht loiige patet ro
') jo eng geiponiien ("N tmten Z. 29130 cingcfpannenj rg?. Thiele Nr. 355.
N] jn got Dorfecjen? Racio dicit: ßiBer, ift bas ^0 felcjam? öat nie !cl)n Sapft gcl)rrct Jc? Sed hoc nohmt pati. 6I) Bolftn un§ unb QÜe Ijr uns bev= bantmen, qui non meliores? noviraus a deo data, (^t) hJeg!. Q ))X gifftigc tDUrnte^, qui denm veracem et eteruum mendacem damnatis. S)a§ ift ct)n§, toie er bie beften, fjo^iften, üernunfftigften Ieutl)e ftrafft, quod sint jiessimi,
-'5 qui uon solum per se pravi, sed eciam mad^en noc^ eljn unluft öor got.
Sßa§ prebigcn fi? 'Audistis' q. d. S)ag I)at ^r gebort prebigen, quia Moses TOaiti).r.,n ])raocepit. 'J)o 6et) loffen? fie» BIel)Ben. Non iudicat eorum glossas, afiev man fifjet» bennod^ l)n feljncn lriortt)en eos dixisse: Sobtcn ift ni^t ber fauft tob fc^laticn unb nic^t rteljtter. S30 fljnbt fie er buvc^ gangen unb f)aBcn» §0
30 eingefpanncn. Ulis respoudet Christus: Sie gere(5tigfcl)t ift nii^t» tjm gcfec,] 2)loft. S)tti Irljrft muffen fvummcr hJerben ben al^o, sed qui irascitur tVatri, iUe reus est. Sa» ift 6crel)bt ctjn glo^c, cxcedit manum in cor usque: illum scilicet esse homicidam, qui cum fratre irascitur, sicut loauues: 'qui odit 1.50t).. 1,15 fratrem, est homicida'. SBer iDljI nue au^cjelen unter ben ^"i^en bie morbe,
20 über dicit steht affirmat sp SiBcr (^ot) 22 über Q steht Respondeo sp 2S eos über (. . .) 29 Hypocritice glose pliariseorum ro r 31 ben (btge) 32 über manum hh usque steht »iertvifft bie t^ot ti^ ^n§ Ijercj sp 34 rcsslina uita ex doctrina pliarisaica orta ro r
') ttiirinc rgl. Unsre Aufig. Ed. 34^, 334, 13; S. 521, 19, wo zahlreiche ireifere Belege.
1*
4 51?rebiatcn bc-S 3nl)rc? 1531.
E] nef contra j)raecep[tuiu. lam si ctiam jiracdicatiir, rjuod irasci iu eorde taiituiu coram deo ac liomiuem üo[cidere, tum uihil prodest, luimdus iiienis morbcr. Omnes fieser, quia manu uon occidiimis, putamus nou esse lllOvb|Cl'. Sqv einer bem anbern feinb ift, non vid[eraus. Ideo mundus plenus Sicufel unb moi'ber, et oportet in ter[ra eos hab[ere et praeseitim nos P^uangelici. ;■ Est tülerab[ilius liomi[cidium, quando homo, Sed propter E|uaiigelium qui pf'rseq[uuntur alios, ad dup^lex sunt morbcr. Qui ergo iu mundo vivit, vivet inter morbei, ut iam Schwermeri et rust[ici Ijaben fie l)f)ven niovb lüol evjieigt, geruft 311 |cf}abcn, eitel niorber. Is iras[citur cum fratre, ber ljf)in tLcin gut gnn unb bcirfjebiigt in, ut est in otten l^enbeln, quisque cog^itat, ut 10 proxLimum üerberbe, ßntel garfreffer.^ »;iiii().5,22 2. 'Eacha.' S)a§ gl)et nu er aus. Ira iu cordc est oc|culta. 2. gt)ct
mit bem nninb ju, iiaS^ einer er qu§ triebt unb 6c)ü|cife bcn 3ovn mit ben lucfcn unb ti|ofeu Uuirten. Tstc greuci gi)en unter bcn iHfcf)|öfen unb ^vH'iftcu oup t)OcCjft. ^eift olLIeS seidjeu unb tucf, baS einer ein jauer anfiljet, jd^nurt, 1;.
ß/7 Sed bis alios unt (jui projiter Etiaiigelium perseiiuiiiitur alins yi r rmi frcmih-r Hand 8 iiiter (bct) Scliwermeri] ©d^axtjonjcn P
') gntfrcffer d. i. die andere par frenKen (so N unfen Z. 2ö) d. h. riilUt) rernichlen wollett; [nicht hei Dieti und im DWth. In Franks Sprichwörtern (DM''tb. 4, 13-21) wird ein Fresser ' Frissgaraus^ genannt. 0. B.J
N] cum i])si ))utarent et ita doceretur iure posse irasci cum fratre? ©ie I)Ctteu UOt^ muI)C unb arbeljt gnug ge^^afit, si sinecrc praedicasscnt, sicut nunc t'acinuis. So ift beö 3Cornen§, fcfiobcnS ^0 bil Ijn ber melt, al^ uncjelid) ift. Xcniii iiodic videt internos illos affectus. XrumB ift bic lüclt Hol tenffel, luorber unb f]uuberli(^, bie baS Guangelion Ijaffen, illi sunt bie redeten morbcr •-■o unb ift gemel)uer 1)0]^ nichts gegen biejem. Summa: qui voluut in nuuido viverc, bie Jiil}ffeu, ha'5 fie unter ben morbern feljn. Si te non occidiuit, ^0 giinncu fie bljr bod) leljnen IjeEer, sicut nostri S(f)Qrt)anfeu fiiciuut. la-i ift Cl)ny: scire Munduiu esse plenum homicidis. 2)o ift nid)t mel)r ben fdjaben, jc^inben, gar freffcn jc. bo iDljrbt ber tenffel eljn enbe machen. äBa-5 gilbt»? 25 aKotti). 5, 22 'Kaciia.' Signa sunt irae, bie erau§ biedren, betueljfen bie tucf unb
6oJ5l)cl)t l)crc3eu'j, toie be» grcluel uuber ben l'ifdjoffeu inl ift. Uaclia est bo-s frfjnurren, falner onfe^en, pnrrcn ', beljfjen, bie fl)nbt oud) fiuuber, bo ift gerel)bt cljn auber iüelt üol morbcr.
16 posse über (esse) 17 nunc c in hodie sp IS 2)0 c in nod^ sp l'Jj'Jl Srumfi liis gemetjncr unl ro 20 Ira-scentcf lioniicide ro r 21 gemeiner c in ber gcmcljiic >^p
22 Mundus plenus est Iiomicidis ro r 23 über ®äiaxfinn\(n steht lioc tempore famis «;<
26 liaclia ro r 27 nach üog^cQt steht be§ sp nach bijt^offett sieht et fyrauuis sp
27129 liaclia bis moxin unt ro
') fdjmirtcii und puttcn oft zusummengestdit vgl z. B. Unsre Ausg. ]i<l. 12, 624, 17; Wandir 4, S. 311.
9ir. 66 [16. SiiliJ. 5
R] ba mit er 6elD[eift, quoJ uon curet pro[ximum. li galten fidf) eliara uou pro jiecc;it()ril)[u.s. II)i itenini pleniis luiiiulus lioini|ciclis.
'^JJar': ha§ man leftcrt, fd^iilt imb ffudjt, jovnig im I)crljLcn, öufcvM) 'Wettö- s. 22 jcidjcti, fcC;clten, Et omues gcurteil[t: 1. ;ul iiKl[icium, 2. fit, ut qui uou 5 manu occicl|ent, sit dete[rior, quin is semper cog[itat, h)ie cr fi(^ Xtäjtn Inolt 3C. Si occid[isset, forte venisset ad poenitentiam. Sed is oruat p[cccatum suuiu. ßji i[t ein fi$cnb[Ii(^ bing jovn. .^ure If)ot bic gnab, bo» fie fitfj gar nitfjt fdjmncEen tan, tft 6alb mit frfjanben. Sed jorn unb bicB bie bnljcn fid), ber ^orn f)Qt nrfac^. Ego velim ei cor mitteilen im leiB et q[uicquid facio,
'0 uou sum iuimicus persouae, sed vitio. Ideo dicit se S[auctum groffen. Ideo uunidus p[]enus morbcr in ben 3 ftuiJen, quia uou v[ult se ag[noscore. Sed quaudo quis perpetra[verit, ibi ift§ ob oc[ulos, tan er§ nid)t fcfjmncfen, et cogitur d[icere se homi[cidaui. Ubi vero corde et ore facit, Inil er nicfjt f)orcn, ((uod sit ho[micida, et tauieu ibi idera peccatum, ba H|eitit fticien nnb
15 nngcpuft nnb lt)irb ein iustitia branS. Sed audi E[uaugeHuni: fo Inenig al-3 \ä) maä)i \)ab meinen nedjftcn ^n erlüurgcn, si etiam me gereilü, uon bab[eo potestatem, quia eins iudex uou, (?6en fo tnenig red;t, ba§ iä) l)f)n fc^ilb, f(ncf)t unb feinb tucrb, Inenn er§ fd^on öerbint. Sed ^'c^ tr)n§ nmt) ber l[iet ber gerec^[tig!eit lüiKen, quia bene meniit. Tu die: quis counuisit,
N] 20 'Plärren': bnS man fdjenbet, fhicfjt unb leftert. Hie 3 suut: jcornmutö. 5,22
l)m tjercjen, Sufferlicfje 3Cl)c!)cn nnb fcf)enben. Inveuiuntur eciam multi liuuiieidae, qui casu aliqueiu, uou libeuter oecidunt sine liis affectibus. Siefe morber debeut in tota vita großen nnb fic^ fc^mniJen, uuuquam ponitere. 6§ fan feljn bccteF frigen. Summa: omne peccatum ^at el)n beclel, attcljue 25 §nrerel) tan !ct)nen bcifel fjafien. ?l6er ber joru ift el)n fetin fdjatt, dicentes: Personam diligo, caussam odio. (f§ lüel)^ ber 6armr)crc3ige got, ic^ tiljn l)m fünft öon 'f)crc3en f)olt. 6l) man l)at tjn el)n menig geftrafft, ideo irascitnr. @i) man folbe ijn ci)nen f)el)Iigen f)el)fien. Summa : ber teuffei !an fid^ fd;mutfen, toa^ mt)t bem fiercjen unb maul getfjan. Qui autem mauu perficit, penitere potest. S)o 6Iel)6t bie felbige ^uubc gcf($mucft nnb nngepuffet. Disce ergo: ©30 lücnig aI-3 iä) metjnen netjcften maä]t tjabe jlu tobten, 9lT^o mcnig fjate \ä) reifjt, ba§ icf) l)m ftucfje, 3cornc ml)t t)I)m, oB er§ gictjct) Inol üerbinct. Valeant, qui dicunt: marlic^ propter impietatem sum illi iratus. ^a tner f)ot bl)rl 6et);^oIen 3U ftucfjcn, 3ornen, rechnen an t)f)m'? §aftu mad^t mt|t
20 3 c in tria sjj über jcotu steht 1 ru Fatue ro r 21 über ©uffcrli^e steht
2 ro über fc^cnben steht 3 ro (Multi) Inveuiuntur 31122 Inveiiiuutur bis atl'ectibus
tmt ro 23 in über (exti'a) 25 über beäct fjofiett steht bi ift el)li offcnttid) Inftev sp
Omnia peccata sah fuco possunt tegi ro r 27 ®l) c in 3tto ja sp l)n c in ben Sun^Etn sp 20 unten am Seitenrande steht Irati et odiusi uindicatores peiores sunt plerisque liomicidis cxternis ru r 30 über gunbe steht cordis et oris sp 31 meljnen (lios) 33 In eüs qui iram suam iustani esse defendunt ro r
') bcdtel vf/l. die Erinicrung in Unsrer Ausg. Bd. W-, öOS zu S. 35, 15.
li '^UcMrtteii bc-S 3aI)ri'Ä 1531.
K| iit vus biuiiiB fUicfjcn, bofc tuet tiduciicu? Sl) cä ift nirfjt icd)t. Nmii Imbes liaiic pulestatein? ergo etiam ucciilencii, (jiiia iilcni praece])|liiiii : Nou occides forde, ore, manu, bu jolt bcr !cillCö tfjuii, quia tibi iioii Bcf 011)011. Sed si ucvbiiict au bir, ut te crjuvuet, ut occidas, ut flud^ft, folt l)l)iuö licrgcbcu, Dcnunncn, quia tibi nicfjt BcfoUjeu. Sßer uidjt macl;t t)at ju tobten leiplid), •■■ uec potestateni habet alia 2, facit. 'DJJaft bu bid) ein» au, fo t()U bic anbcrn ij auc^ JC. Est fortis praedicatio, qiiac terrcre debet eum, qiii lib[eiitor ftudjt. Xon Bi[t cntfd^ulibiflt ba mit, quod prox[iiuuy unvcd^t t^ut, non satLs, ba^ brumfi jurncft, ftudjft .'c. Ia§ ben brumi jurneu, cui coiumissuin jc.
ffliaiii). is.ibQuid mihi faciendum, dum vivo iu terris? Ibi docet Chri.stus: 'Vadc ad lu fratrem et iuter te et' jc. unb gi}t nic^t I)in unb mcul bid)^ unb loerb im fcinb iu corde, lieber, fdjon beincr jcel jc. has ift bie redete tocif['[)cit, nou
i'initii IS, 10 peccas, sed inccdis in p^otestate dei facieus, ijuod iussit. 'Si te nou aud[it' }c. loirb benn nid)t gcftrafjt, la§ gfjcu. Sic fol unus Christiauus cum altero JC. 3Ui[uen, tobten ift ÜClpioten üs, qui non habent ampt, qui sunt iu of[ficiü, "s bic foHen 3urnen, fdjcltcu, ftraffen, tobLten: iudex, magListratus, prin[cep.s, paterfa[mih'as et iu domo bie foEeu jurnen, quaudo videut unrcdjt 3C. Ibi non d[icat priuceps: o nein, xä) fol uid;t k. ha-:- Ircv ijui\d) gefjanbelt. Ideo instit[utum gladium. Cum Chiistiani foUen nic^t fc^eltcn K. novit muudum
1 aber vos slelit Junten 15 über tobten ateht in ^n^
') mcul bid) (unten Z. 29) s.v.a.' schelten' n/l. DWth.6, 1S02, wo weitere Beleye aus Lutlia:
N] tjm glu Jörnen, fluchen, tunc eciam potes eum occidere. Eadem est forma. 20 Atquc hie vides illcs nou recte seutire. ^ä) btjn ^'^m nic^t fctjnbt, sed malae caussae. Summa: blö folft nid;t jurncn, rcdjnen, sed debe.s üergcticn, frunbtlid^ anft)rc{5en, Hcrmaucn unb gelnljunen. ®a» ift ficfi^loffcu. Cui non licet occidere Iciy6Iid), luiic eciam irasci ic. non licet. SBljItu bid) eljuä anmaffeu, J30 fc^Iaf)c Ijn oud) tf)obt: tunc vidcbis. 06 mau bl)r§ liHjrt geftattcu. -■•• 2}a-5 ift el)nes, hai man nid;t fol fludjcn. 6l)uc ^unbc ift nid)t gnng, ut tu ira.scaris et \4ndices. Sa^ bcu jcorncn, bems fcepliolen ift. Quomodo ego ffliattf). if, 15 debeo facere? Ita fac, ut Chri.stus Math. 18. Straffe l)u aUcljnc, gcfje iiidjt f)l)n uub metülc bid^, fprid): über frcunbt, fdjone beljn, blo tl)nft ml)r nid)t gnificu fdjabeu, sed tuae i]).sius conscieuciae. Si uon vult obedire, tuuu :»> accipe tecum duos et taudem parroeho aut Magistratui. äBljrbtu nidjt geftrafft, ^0 gefje f)l)n unb laäjc. Summa: ,]corneu, falnr fe[)cn unb redten nou pertinet nisi ad iilos, (]ui liabeut clju ampt. 9iid)ter, l)ail§luirt, furft, liraeceptor habent officia. Sie foEeu ßcurneu, bic ^oEcu nidjt fpredjen: Gl)
22J23 Summa bis ücrnianen unt ro 23 nach unk steht \fy\i «/< 26 man (fitfj)
28 Math 18 frater corripiendus est uou illi irasceudum ro r 33 Ad quos pertiueat
irasci ro r unten am Scilenrandc steht Cui non licet uccidere liuic neque irasci licet Vaieant qui dicunt 34 6()n bcr pcijoncn Ijolbt bcr (adjen feljnbt ro 34 Qui in officio sunt iliis irasci licet ru r
*«t:. 60 [16.31111]. 7
R] tarn Bofe, (]noil iino iKe Ijat cv ein I)unb bcr weben gelegt \ ba§ ntnii bett t'opff {)iii jc. ba fol 311 r)clffcu 9fid)tev, pLajia, alle juviftcn, baö ift iiidjt unius Cliri.stiani of[ficiiim ad alt|cnim, scd dci, qiiia iion V[ult pati a iiialis, uf iinpuiic pcc[cent. Sic in domo tüenn dominus toil bctl hiecfjt laffen 3C. Ibi
5 vid[eat ju, fol titelt leiben, ha§ unrcdjt JU gtjC. Si etiam d|icit dominus ad servuni: bu fcfjelm, ibi non peccatnin, sed ex mutlütl[Iig, nt etlid) fctjclm. Si princeps velit bie !opff l)in f)(incn, quae velit, luev oucf) nicf;t rcrfjt. Sed in of[ficio. Doinina !an bic nuigb fdjcltcn nnb f(f)lat)en, non tarnen vieiiia, qnia non I)at l'ed)t loetter (|uani in sna domo. Sic cin6 "^nt l'CC^t in siia
10 domo, nt 3ufel)c, ba§ man nidjt füllte brinn, Sed (jnod velit viciiio mitfnvcn nt puei-o et fa|miliae, ba fot Cl fein jovn lafifen anftfjen, sed Ijin gfjcn, ftraffeu freunbLlicf;. Si non I)ttfft, eat ad mag[istratiim, bei" I)at iH'fcll). 3)ie (yi)liften, qni non of[ficium liabent, cog[itent: nee tob unb funbige, qnia tjat lein i;ed)t. Sed er ^at unrecht f^an. 2öa§ gfjet bidj'j an? Si veru iu
IS of[ficio: bu Bift ein finfi, fd^ald, iftS nichts, fo uimB l)f)n in custod[iara et si öerbienct, cap[nt k. Sic dominus exponit praecep[tnm lioc, ibi non intelLb'gunt, per com[munc ücrpeut hüB ftuc^en unb u'6ei'mef[j'ig fauffen nnb
Ij-J fjat er ein I^unb baucScix gelegt, ba§ man im bcn to))ff ^iii sc. P 3 Esto eonsentieus aduersario ac. Iu Colloq: fol 45. b.- 8 über ein§ fjat vcc^t steht fo toeit fein oftficium ge^c
') eilt f)iinb ber neben gelegt (unten Z. 17\1S) dieselbe Bedensart in gleicJtem Zusammen- lumge in ünsrer Ausy. Bd. 17', 124, 19. Der Sinn ist: eine Strafe zur Warnung für die Busen festsetzen. Ähnlich, aber mit andrer Färbung des Sinnes braucht Lutlier in gleichem Zusammenhang die Redensart Stridc legen (Wander 4, 012 Nr. 61) z. B. Unsre Ausg. Bd. 6, 74,35 Sitll gefc^ geben ift bicl fttid ben ntmcii feelen legen; Bd. 12, I3d,2.jl2ß fQk fitjeftii, baa l)nn bifjev fadjen tcljn ftticf i\dta,en ift nod) Ijeinanb jui; teiifd)cl)t jn äluingen mit gcbottcn obber getübben. -) Vgl. die Einleitung zu diesem- Predigt.
N] ic^ barff nic^t 3cotnen. 9tc^n officium eum exigit. gr f)at bl)r etjn f)nnbt baneficn gelegt, 5[flet)ftcr .öan§, galgen, fctjluert, rutten, bo feol Magistratus
20 unb Surften barjto {)clffen et nos praedicatorcs ^oHenö til)Üid)en. 311^0 tumpt got, ber M)l uic()t leljbcn, baä bte morbcr tnolben mutunjllen trel)tien. Ita paterfamilias dcbct irasci: blü fd)al!, Bul'e, blu tf)u[t niii)t rcdjt, alioipii oninia illius perircnt. ;^ä) gc6 biutuB uti^t tecfjt ben gvofccn telpeln, bic au^ gcluonf)el)t unb bofeljeljt 3I0 fd)clben. Sed de bonis dominis erga servos
25 inobedientes, ber f)at rcdjt uBcr feljnen !ned)t nnb bie fralu über bie magbt Ijn tjrcm Ijau^e, haä muffen fie nirfjt ttjnn gegen bem 5fac[;6ar. - Ille respon- deret: £ic6cr nad)6ar, Ijr ^at teljn red)t u6cr midj, si autem male f'ecerit, corrige eum et iiidica magistratui. Summa: bie (5()riften, bie !cl)n antpt '^aben, bic foUen nicfjt tobten, ftvaffen, 3cornen. @§ ift ijn nidjt £iept)olcn,
30 hiic fnnft cl)uer fennbiget. Sajs bcn ridjten, qui habet officium. S3i)"tu aOer el)n ricfjtcr, [traff, fdjilt, lüiirge. 2a^ ben c3ornen, lini[rgen, ber bcn Bep^el fjat. ©30 ftrafftn bcljnen feon, todfjter k. 911^0 iftS reifet.
22 Paterfamilias materfamiüas iuste irasci possunt ro r 2Sl2'J Summa bis
Be^jl^olen uiu ro
g '4>rebigteii bce S'i')"^ 1-Wl.
B] fc^h)cl[gcn. lani liabctis 2^ prae[ceptuin: unum ilei, (jui Tjait JU ftraffcn gcbraiict ut in 2. So 1)0^1 ir etiam princip^b v[estri maiRl[atiim, (jui I)Qrt ticip(CUt ba§ f(u(^cn, fol man gav, sed ftraffen est officiarioruiu. Xos debeiuus liei"f(ud)cn Cliristiani et praedicatores, ut: veniat regpuiu dei 3C. ha5 ^cift auä) gcflud^t. lam habetis ij''^'' ge^o^rinm: cstis rei obedire deo et prineipi. s Et g[ratias a[gaauis deo, quod dederit in cor princip|is, et vos patres fa(aiilia.s vid[ete, ue assuefiat. Video puellos jc. Ibi fol citt üater getroft jurncn. Sic domiuus non ferat, quod anei[lla. Sic mag[istratus, quibus comissum a priu- cipi^e, bie foEcu ben jorn Inffcn gT)en unb ftraffen, qui fo f^enbjid) fd)toeicn, bic cifcnfvcffer ', bic fnnncn lil)rc manfc^afft nidjt bclüciftcn et aud^aciam (|uain lu im flncfjcn. Ideo Jt)ol Bcbadjt a principe, ut eaveatur. Christianus juvnc rfniftricf) t)in unb ftraffc. Si non vult, dicat Indici, ba§ G^uangcliitm taug uid}t bic loelt ju rcgivn, quia ruuudus fd^icv eitel teufcl, ideo muc^ man bcn 3orn laffen BlLcificn uBcv bae triett;Iid) rcgiiment et omnes Status uuujdi jc.
1 JU über ftraffen 13 ju bis ideo «»!(
') eiieiiftcfjer rf/l. Unsre Ausg. Bd. 33, 684 zu S. 486, 12; zu den dort angeführten Stellen rgl noch Unsre Ausg. Sd. 1, 3i)2, 13; in, 320, 9; 34', 569, 12.
N] 2Bct)l5 aber jum Guangelio fumpt, ^o tr)l)I iä) au{^ ba-s maubat bc-3 is
Sanbtfurftcn öom ffud^en, fc^toeren, fauffen oerpotten. ^x Ijat ij'"' gepot: gotcs gepot, 1. qui non vult irupuuituni esse, qui econtra nomine abutitnr. Sjo f)at \]x bcÄ ^anbtfnrften: ,3tii f(u(f}cu, ftraffen unb gotleftern gepurt bl)r ni(f)t. 2Bt)r prebigcr mugen ftudjcn atlcc', inae lotber gotcc- ef)re tnuttet. S:a>3 ift uufer freljC mcljnung supra illud, ijuod deus praecepit, et vos patres- :o f'amilias ne paciamini, ba-J bie ft)ubcr lernen ftuc^cn, et sicut ego experior a parvis pueris, ftrct)d^, ba§ ba» Blut n6cr ben ar§ leufft, ita erga foniiliani. Ita Magistratus. Scu e§ fl)nbt bic el)feufreffcr, bie uii^t m'^er ben bo mljt teh)et)ffeul)r f rafft: 'ßot§ martter', '©otö tielten^S fl)nbt fünft fertjagte tnibcu. Ulis est jto lüljcren et illos debenins indicare luagistratui. 5unft lüOÜen lül)r 25 ben jcorn i)m ioeltlidjcn regiment laffen tilcljben: §er uBcr Incdjt, furft uder lanbt 3C. Sa» mufe fetju, bai ßuaugeüou gl)ort nidjt t)n bie toelt regiment. -Deinde eciam maxime ingratitudinem eoruni arguit, qui cum in nupciis celeljrandis denegent pueris offam, l)ren et)gen ft)nbern öcrfagen fie bie geringe freU)be, inoUcn aEe» umbfuuft l)abcn, uieuiaubto Inibcrumb bicuen. 30 ^r fnaBcn, tjx foltct Ijn nidjtv fingen. Skm irfj barcßto, ßo tot)l icfj l)r)u ben armen ^nhciü fingen unb lin)l i)f)n \)x gut fcgncn ^ ba§ cc^ jlüftitie unb jlüfligc.
15 Exequucio mandati priiicipis de non maledicendo jc. ro r 16 ijl") c in iW^txUX) sj) unten am iSeitetirande steht Quibus liceat irasci scilicet qui in officio sunt ro IT l.c aus 2. über 1. steht secundum praeceptum sp 21 Non conniuendura puej-is blasphemantibus ro r 29 SBrattbtfupJje ro r 31 60] 60t
') (Sot? morttet, ®ot§ toettcii vgl. Unsre Aitsg. Bd. 19, 605, 2; 25, 431, 15; 29, 706 zu S. 411, 17. ^) Eine ganz ähnliche Klage erhebt Lidhcr in Untrer Ausg. Bd. 29, 412, ISß'. Audi dort sagt er SDlnti jot bit '0 blo otmet Siiba?' fingen rgl dazu a. a. 0. S. 706. ') jcgnen ironisch vgl, Unsre Ausg. Ed. 34 ', 530, 6.
gfr. 67 |1G. 3uli]- 9
67. 16. 3ult 1531.
^^rcbigt nnt (>. Sonntag na^ Xrinitati'^, nni^mittngö.
K] A prandio.
Hodie aud[istis, quod iu lioc E|uaugelio prohibetnr ciiilib[et liomini, qiii of[ficinm non habet, 311 ,5Urncn, vierten unb ftvaffeil, et quilibet jol f\\n gcfjcn, al§ tjab er iiid^t ba mit jujdjaffcn. S[umma S^ummarum Imis prae[cepti:
.■. (piod aliiLs fa[cit, ba§ ltnrec()t ift, e§ gcfc^etie biv vel alteri, Iq§ g{)en, nisi aiaiif). is,i5 hab[es mandatum 3C. alioqui semper die: quid ad me? vel ut Christus: 'inter TOottü. 5, 22 te et ipsum' 3C. 5lu fet.t ber ^ev bie 3 orbnung '^in: 'qui irasc[itur, ind[icii',
2. 'bc[§ rat§', 3. k. er fc^t üj snpp[licia: quod is est reus iud[icii, 2. rat§,
3. qui fd^ilt, 'be§ f)el[ltfcfjett f[euer§'. @r rebt na^ be§ geric^ts h)ei§ fere in 10 tüto c[apite. Qui 'rens iud[icii', non tarn pi-0])e ad mortem, '©eric^t': ha§
audiatur unb DerontLlnortet. Sic toirb ij'^n u|nfer r}[err Q)[ott für geincf)t furcn, sed non sie ut in mundo, scilicet: qui für G)[otte§ gerieft fol tomcn, bcr f\at fi$on certis[sime bie Ijel am ijaU. .6ic l^cift: 'Remitte' jc. bcii h)tr mit gnab für tjfyn tomm. Ideo ift ein ut ba^ anber coram deo: iud|icium, 15 cousil[ium, ber anber fom^t neljer f)in jn, qui iam tier^ort unb öerÜagt et
1 prandio (Ro. ^^.) 10 ad iWer mortem
N] Vesperi.
2ßt)r lüoKen furber ba§ ßnangelion l^anbeln, ben bie epiftcl ift 3to i]oä). Audistis, quomodo in hoc Euangelio singulis ]irohibitum sit irasci, qui non sunt in officio, ^ol f)l)n gefjen, aU l)m nidjty angelje, saltem ut fratrem
20 corripiat secundum regulam Matth. 18. Summa: bh) folft ntt^t Junten tiorSünttfi.ii.iö unred^t, ha§ bt)r obber anbern leut^en gefd^ic^t, die: toa§ ge^et mi(^§ an? Aliis iucrepare licet. Nunc ponit tres ordines: 'S)e§ 5Rabt§', '©eri^t§', '■Öellifd^en fetoer§'. (?r fecjt bret) ftuffen nodö cljnanbcr: bie crfte Iudicium,TOnttf).5,23 2. Consilium, 3. Gehenna. Sa» ift uff bie toetjfee: nocf) gcric^ty h3et}^e. S^en
25 ber§ geri($t§ f(f)ulbig ift, nondum est cousilio subiectus. S)er erftltd) bcrÜagt ift, ben ^ol man erftlid) üer()oren. Accusacio et excusacio. SaS ift ber fc^ulbig. 3(lBo U^ljrbt l)n unfcr Ijergot laf^en tierflagcn, aBer e-S toijrbt nidjt uff ct)n cbenteliicr ' 3nget)cn sicut in mundo. Tort tner l)n§ geridjt !umntct, tül)rbt bie f)enbe- am f)alfee fjaten. Trumfc ift nor got gcridjt unb urtetjl
30 e^n§, rtie lool el)nca neljcr bem tobe ift. 2er anber fumpt netjer ercjtö, qui
16 ro 19 über angelte steht angienge sp 23 Tres damuaciuuis gradus ru r
24 nach toe^ge (1.) steht gerebet sp 25 ift c in is sp Judicium ro r 39 nach ^enbc
dteht Batbc sp
') uff e^n ebeiitelucr vgl. Unsre Ausg. Ed. 30,'JiS, U; Tischt: 2, 22'J ; der Sinti ist: man weis nicht, wie es abläuft oder gerät. '-) Für ^cnbe hat R ^ct, ivas wohl das
nichtige ist.
10 IJJvcbicilcn bc-3 So^rcS 1531.
iain 6cKf;loflcn , (|Uoil fi^ulbig. Tum scquitur ratfdjtaij imb vorfjt iitcv bcii, (Uli bcvbint. Hie in hnv, (luaiRlo 1. cv in bcv tf)at cvfrnflt, tum fvoflt mau luicf) bcm VL'rfjt, bcr ift im ncl)er r)tn 311, buvt in e.\t[rem(> iuil|ieio luivbv iiitf)t in gf)cri. 3. ift sup[])licium, ha^ urteil unb gibt ijljn -JJticiftcr •^laufen in bic X)anh. Ibi iion opus rechten, öcrHagcn, scd baii Iclift urteil tiergLilt. His 3 iuclLicat dominus, quod einer tüirb fetjer geft[raft bcnn ber anber, ein pein lüirb iu iufe^ris gLroffer fein ijuam bic anber. Omnes 3 fpridjt er ju infcris, ordiue reccusuit alt in bic fjclt, bcr uocf) tieffer, qui mit ber ttjat belv)[etfct. Idco cuilibet iierBotfiien fidj ju t)ueten bom 3orn, si lioc facit, ift er uerb[antmt t)nn bic ctoigc f)cl, ca gilt ()ie nidjt fopff a&id^Iafjen, i*cd jc. (juia, (]ui irascitur, grcifft in ba^ 1. jiraecepitum, ticrgrcifftä bic^ an ©[ütt fcIBcr, (juando iras[ceri.s, '^art ift guug üerp[Otcn, sed rauudus uou ag[nosi'it, !*ed nianet bol morbcr. @§ g[ro§ ftraff brauff gelegt, milii nou commissiun, ut eum ftraff, fdjelt unb 3Ur[Ue, qni mihi fwit iniuriam, (juia of[fic'ium noii lial)co. Uli statim lio.stis dui, qui volo dci regnum um'6!crcn. ^Ta-J ()cift felder luoHen Sott fein, tonig fein, uisi si.s pater, mater, Ianbf[urft, burgicr^^ nieifter. Et ncratfjt nid)t ben jorn. Commnnis[.simum peccatum ira, sed con- tfumitur, quasi deus jc. cum tarnen ücrban^jt in bic ^iU f)in ein.
5 öctj von P nicht ergünzl 6 His 3 iiKl|icat] Haec 3 iuditia P
Ni ultra iudicium veuit. So rabtfd^tcget man, lüic man ftraffcn fol, S^ao i)ft net)er bcm tobe ger)anbelt. Ita ordine procedunt: primo accusatur, deinde 20 de pena decernitur. 311^0 lüljrbtS tel) got uff cl)n mal l)t)n get)en. 'IVrcio est sentcucia, nrtet)l, bo gibt man 53lel)ftcr öanfen \)n bie Ijanbt, ba-o Icc.U urtel)l, iia§ netjcftc jum tobe. Sic iij ftuiJ gcficn i)n ben gcrid)tcn. 'ültlclinc ba§ bi§e gradus ijmmer t)e nel)er jur tjeljffcn f^eGen fumnicu, ben eljitcr groffcr pel)n lDl)rbt r)aBcn ben ber anber, gefjoren alle brd) t)n bie tjene, ber§ mljt bcr 25 t()at Belneiffet, gebort am tiffften ()inelm. Hie videtis, quam maxime pm- liilieatur ira erga proximum. (S§ gilt f)ie ni($t top afif d§lal)cn , ^unbcr ba-i einige l)cllifd}e feiner, qnia peccas contra deum et eius praeceptum: 'Jvon occidcs.' §art ift§ gnug, aber bic Inelt Inlil^i nicf}t adjtcn, ideo penam expcctabunt. Unb ift and} blittid), linjl id) l)n hci^ ampi grel)ffcn, invi ml)r ;m nid)t ge'6urt, ha^i ift got l)n fel)n ampt greliffen, si volumus esse Deus, prin- ceps jc. domini, iudices. @ö lücr ben, baS l)n got l;n cljn ampt lieruffen t)ctte: liuic licet irasei et nou privatae personae. 6§ ift cl)n fel)ev gentel)nc ^unbc l}n bcr Inelt, sed pauci talia iutelliguut peccatum. ©ot lani uidjt OTntti). 5, 23 (jo'^er berBittcn. 'Si offers munus tuum.' Duae personae sunt in ira: 35
J'.i C'niisilium ro r J2 Cielieiiiia ro r 23125 SlUcljnc 4(s geboren unt 10 24 funimcn (wie) 27 Vena irae ri> r 29 unten am fieitenrandc sieht Gradus damiiationis ro r
31 baä äljcr ift 32 lucv über (fcl)) 35 Ira duas persouas liabet ro r
9ir. 67 [IG. ,3ult). 11
R] 'Si frater.' ßa ftnb ij pevfoit in iure: quae laedit, laeilitur, quae
jotn» anrieht, unb jorilig luirb, cui Ht inim-ia, et quae facit. Hae duae hie. Vide, h)ie gvo'3 im brau gelegen ift. Nou vult, ut irasc|aris unb jorn fielft. Ad 1. dicit: 'Cum offers' ic. (?S ift ja fein giro§ emft, libjenter vellef^'"'") ^.^
5 ex Christianitate praesertiui ben jaincv ttjlin. In mundo bitci6t alle lefterung unb untugent, sed inter suum pop[ulum fol !ein uiorb 6I|ei6en sive in manu, ore, corde, sod eitel fuffe, freunbl[id^e leut, qui de ira uescjiuut unb ]o f)0(f), quod Bei) ber !§el|lif[c^en ftiiaff et sie, haä er c^r teil raten fein eigen ©ot|»= binfl et prius vult, ut reus, quam ut ei offeras k. Nonne mira res, Cum
10 seiamus cultnm dei esse altis[simam rem? Nonne max[ima res oblatio, quae fieri pot|uit in vet[ere test[amento? Nos Monacl)[i nihil pot[uimus sie efferre (piam ®[Otte§ bicnft, et pap[atus uiax[ima ira erat interd[ictio bc§ @[otte§ b[ienftey. Max[ima res: eljc deus lüil, ut contra te prox[imus et tu contra cum irasLcaris, loil er ef)C fein» @|otteu b[ienfte§ geraten. V[ult ergo iuter
15 suüs Christianos, ut freunb[lid) jinb unb jorn laffen. Certe verum, quod 2^ cultus: 1. exter[nus, ut fuerunt obl[ationes iu vet[ere te[stamento, ut noster cultus, quando oramus jc. 2. est internus, qui ftf)et in beuiutigcut gl[auBen unb I)er|en, quod coram deo se gctjorfam ^elt, is est opt[imus. Dominus v[ult d[icere: mir ift nidjt glegen am opfer, sed am ge'^orfam,
1 Quid si iratus fuissem fratri? Num reus sum gehemia? Non, audi alteram partem. sj) r
N] ju uua lesa, altera, quae ledit. Altera jcurnet, bic anbere ma(^t jcornig. 9lf)uc fe^et, toie grofe l)m bran gelegen ift, baS er hel)ben perfonen l)nf)elt: si vis ire et oiferrc, prius recoucilieris. @§ ift jl)0 felJU groffer emft, ut praeveniat huic homicidio intcr suos Christianos. ^n ber tvdt bUtjht morbt, I)Urerel). 3t6er unter feljncn ßl^riften fol feljn morb, ^unber eljttel fruntlüetjt feljn.
25 'Jn^o ai^t er§, ba§ t)m mef)cr baran gelcGen ift, ben an feijnem eljgnen gote§ bl)nft. ,3ft "^Qy 'tif^t cljn felc3amer tcj:t'? ©ote§ binft ift maximum opus et cultus. SiBer got, tra-j ift f)of)er uffgemuc3t^ ben gote§ binft? Si papa vohiit fnlminare, ^o t^at er ba§ grofte, ba« er ben gote§ binft nibergelegt. Attamen Christus Int)! etjer fet)nen bl)nft taffen falten, cl)er ^olbe morbt, jcorn ^ctju.
30 §ie fi^eftu, loie ernfta ift got umb cljnifeljt. Verum est: duplex est cultus dei. Unus externus in ber tljrc^cn: tnljen, 6etf)en. Alter eteruus, ber fte^et nid^t t)n euf erliefen lüerdtcn, ^unber l)n bemutigem loefen unb glauben. Et ille est optimus. Dt^ue tr)l)l got nid^t sacrificium, sed obedieuciam. Audi, Ipse loquar ad te Hiere. 7. S)aö ift ber Befte goteä binft, barnad^ fragt erscv. ?, 21
25 on über fcljnem 26' Ueus praefeit recouciliacionem üatiis cultui suu ;ci r
2ö' boä er üher (tcljtc) 30 Duplex cultus dei ro r 34 unten am Seitenrande steht
,, , ,. I • -^ iiitenius
Uupk'.x cultus dei > , ru
' -^ externus
') uffQEmucät vgl. Unsre Ausg. Bd. 3i^, 320, y.
12 'iStcbigtcii bcä 3aI)te-3 1531.
R] a"-7, a]o()tiar in tu aiuli, ha§ tft bei" l^od^ftc bienft, ut mihi amlias. Ulji(j[iie in scri|)t[nia, (juaudo cor timet deum et obed[it, nou curat tum, tüte h)il bu
!cl6er et in tum sequetur ille exter[Dus cidtus beue pro st.
Si ecoutra coutemnis vcrbuui et praeceptum et postea vis off[erre ut Iud[aL'i, lücn bu^ fo h)tlt öon einanber ic^eibcn, ut exter[num cultum mihi des et -^ inter[uuui diabLolo, ego bie tjulficn Treffen, @at[Qn btc fcvnS ]o Inil id)§ aiidf) fdjeiben. Quaudo habet ben fern, fo nimpt er bie fdjat. Sic nos faciuuis: reiicimus nucem vacuam jc. 3nnerl[td^ cultus: bu folt nidfjt tob|tcit, liuie verbo obed[ias ex c[orde, ne iras^caris. Si iratus fuisti, fo bergib vel ticrfune. Taä tft ber internus cultus, ba§ I)er| tüit icf) 'ijaitn. Sed lioc non facis et lo veuis tua ob[latione, vacca 3C. unb meinft, icf) tüil 3C. fo foltli loiffcii, cum des diab[olo opt[imum de ob[hüioue, bcitl l^cr^, fidem. ^o tütl iiß Ciuä). Ideo praeito unb ric^t ben ®otb[ienft bor au§.
Hoc forte dictum contra Iud[aeos, ([ui dic|ebant: Si etiam contra prox[inuim et tamen offers, ift§ qI§ geft^ltcf^t. Sed iiic sinito 3C. num nou »& est optiimum opus et cultus jc. Sed ba? ift noc^ r)of)cr, ut aud^iatis meum verbum. Sic nos facimus. Nostri Episcopi et priuci|)[cs gljen contra verbum dei unb leftern, f(^enben jc. et postea ^alkn ein proccffen. Is dat 1000 ft
1 Verus cultus sji r 3 ] K hnl in tlie fiud^ tunft P ireiß die Stelle nicht
zu entziffern. Vielleicht in the^ologicis iud^icrn fünft? 14 Item Mattli. 15. Sj) r ') Ijuiyfen, fern (unten Z. 22ff.) vf/l. Unsre Ausg. Bd. 34 ', .397, 7.
^'] mcf)t, luic Uiel fel6cr blr fd)Iad)tcn toirft, (juamvis extemus eciam sei|uitnr, sed alterum cultum ]>restare sine ]irimo ift nicf)tv, hai fcf)el)ben Uilll got -o nid)t f)a6en. Den eufferlid^en gotec-blmft InoUcn tnljr got gcBcn, ben Dnncr- licfjen beut teuffei, ben fern bem teuffei, bie fdjalcn gottc, ba-^ Inl)! er nirf)t tiabm, er tmil ben fern ml)t ber fcfjalcn fjnkn. 9!iemanb§ f)at bie fdjalcn, feunber ben fern lib. Ita eciam illi cultus duo. Si igitur vis deo obcdire externe, prins internum cultum praestcs, scilicet nou irasci cum fratre. S)Q§ a f)e rC3 ttl)l er f)a6eu, deinde externnm fac. .Si hoc non feceris et cum exteriio servieris, fuuipft uii)t etjner fuc gebroEet 3tii fc^Iad^ten, dicet: Nolo iioc, quia si cor tuum internum sathanae tradis, %o gib l)m OUif) bie fdjnle.
Hoc est fulmen contra Tndeos, qni secure externnm tantum cultum docebant unb tnet)nettcn got inl)t jln frf)Iid)ten.' 5tbcr e§ ift nichts gegen bcm 3o l^ol^iftcn gotCu binft. ©JO tf)Un im)r oud). Nostri episco|)i et principes negligunt internum unb ffu^en, trocjeu got, deinde celebrant processiones,
19 Internus cultus exteruo pniecedere debet ro r 20 ift nid^tä über baS 25 Contra eus qui deum extemo ucnerantur cultu sine interno ro r 2T'2S dicet über Nülo 33 über otrcjen sieht tcftcrn sp
') fd^lic^ten [R oben Z. 15 ists uh gcf^tid}!] s. v. a. besänftigen vgl. D Wih. i), 660 unier 6, ico ein Tveiteres Beispiel niis Lttthei:
gjr. C7 [10. 3u(i]. 13
li] JU jeelmeffen Unb SJojenfilänjcn. Nmu non sunt b[omim 0|piis, quis negat?
Et meinen, U[nfcr I)LCvr @[ott tnerS fro toexben operum. Sed bic fern öer= beigen fie unb mit (julfen bcjalen. Quod verbum dei leftern unb f^enben unb jurnen, ba» lDoHen fie aHeffd^en mit ber ^^ulffen. 6§ mag ein fdjein
'■> I)aben, quod dat ele[emosynas Episcopus jc. 6» jinb ^uljfen si diu. Et illi potuis[sent d[icere: nonne Optimum opus offerre hostias jc. Sed audi, quid deus bir BefoI[en ^at, ut sis ein§ cum tuo proxLimo. Si erjurnet fiift, oondona. Si jc. verbum, Disce sunt internus cultus, scilicet X praecop[ta, ha^ finb ein anbei; ©[otte§ bienft, tu vis exter[num cultum Ijo^n i)c6en
lü quam X prae[cepta. ßur^ umb et toil suum verbum gehalten ^o6en uBcv aU ®[Otte» b[ienft in terris et non vult ullum habere, etiam suum, Si non vis ei internum dare, Ia§ ^^n unüer'5or[ven ' mit ber fjulffen. Si non vis 10 prae[cepta servare ic. Si bu fdjeibeft t)ullien Don bem fern, et ego. Si tu 3urcift bouum, et ego malum, lüil icf; bic jctjaleu auä). Ibi praecep[tum
15 liuie, ber belcibigt ijat unb bcn 3orn bclüegt. Unrctf;t ift ba, dod[it oc[casionem ad iram, fag ni^t, ba-3 er rcc^t f)ab, iä) \vH luol i)n finben.- ^ä) jurnc mit im, ic^ lefc l)f)m ein tcjt' ic. tua ira nihil, si te off[endit, mc oft\endit, ibi
17 tefe (td&)
') Ia§ t){)n imber6or[en (N unten Z. 26I27 Io§ ^n atoftibeii) sehr oft hei LiäMr vgl. z. B. Unsre Ausg. Bd. 16, 375, 12; S. 429, 20; S. 547, 7. ^) id) ttil Wol Ijn finben rgl
Unsie Ausg. Bd. 34, .356, 7. ^) i^ lefc t)^ni ein tt^t rgl. Wander 4. 1133 Nr. 12: 'Einem den Text lesen' oft bei Luther z. B. Unsre Ausg. Bd. 1, 271, 21; 12, 093, 15; S. 696, 25; S. 697, 32.
N]Missas iustituuut censibus unb geben almo^en, fljnbt hai- nicf;t guttc lucrd?
20 iuer leugnet ba-J? 51Jct)ncn alBo, 0)ot tuljrbt ba» anfcfjcn, bag fie bifem cljnen graluen rot geben. Et interim insauiunt in Euangclion et Christum jc. d» ift bor ber ttielt cl)n fcf;ei)n, ut dicant: S}a§ ift c^n f rummer 93ifcf)off, Jurft. Responde: 6§ fijnbt ^ulfen, taube nufefc^ülen. Huc respice: 'Reconciliarci'iamj.E.,24 f'ratri tuo.' 2ßl)lftu ben eufferlic^en fjaben, tunc prius cape internum. S)a§
2ä ift internus, scilicet vera execucio decalogi. S)a§ fl)nbt anbere fnotten^ ben ei)nen fc^ops ft^Iac^ten. ©otes gepot ^ol '^a^ f)o^ifte feljn über alten euffer= liefen goteä bl)nft. SBilftu i)t)m nic^t e^n fülle nu§ geben, la% t)n ml)t ber fetalen ^tofribcn. Si internum decalogi cultum uou vis praestare, §0 brol bicfj m^t bem euffcriidjen. q. d. Ego quamvis hunc externum institui, tamen
30 nolo eum. ^auftu fdjc^beu, §0 totjl i(| oucf) f(^el)ben. i?anftu baS beftc
18 Thii-anni euangelü externum cultum habent iuternum negligunt ro r 24 nach decalogi steht Credere deo Timere deum Diligere deum Gracias agere illi sabbatum celebraro parentes honorare je. sp unten am Seitenrande steht Externus cultus dei nibil est sine interno ro 25 fc^Iac^ten üher (galten) Aboniinacio est dco externus cultus sine intcr no ru r 26 gejen iihcr taß 27 ^p üher btot 2S q. d. iiher Ego extei'num üher institui
') tnottcn vgl. Unsre Ausg. Bd. 34\ 369, 9.
14 5prcbigtfn bcd SntjvfS 1531.
UJ iiivcnit alimn viniiii, tiui ira est slipulii S niea iguis ^el[Iifc^. äßctt bu l}f)n ]i)On erlülirgcft, tarnen uon est gcro(f}en, qiiia contra mcimi piaecep|tuni. 1. sie cum oo ()cb an: tu, qiii juritcft, gctje {)in unb scito, haäiä) m(f)t§ öon biv i)abtn, luil etiam ben g[otte§ cultiun, fagt im ab al lüDltf)at et non vnilt, iit l)eiiefociant. Ut si d[iceret ad iiap[istas: vos blasLpliematis verlnim '■> iiieuui, vos (latis pauperibiis, ego tnil ClICV roä^ et b[oua 0[pera nii^t h.nfjcn. 3n t)i)x fcib from coram mundo, sed jc. ^ft boö nic^t gnug gejurnet, qnod n(^i) sinit eis b[ona o[pera facere, et quo plus facit, plus irasc[entem f'acit deum. iSi hoc sciremus. Si etiam aliquis vestrum irasc[itur, tum cog[itare posset: non mihi fecit iuiuriam, sed huic, qui praeceptum hoc: 'Non m irascaris' K. Si vero es in of[ficio, bo tnuS iä) jU öor foilten ut Mose ex licbc unb bai;ni[()cr3xg!cit. Si ipse non gcfurt suum of[ficium, \o I)at ®|ott 2.i>!üK32,23bvctn, ideo uno die 3 mil[ia. Sic inu§ qnaeque persona in of[ficio, qui peccat, habet untcnid;t 3C. te fol iamerin plns quam irasci, er jagt im ab
') stipula Strohhahn als Be-.nchmmg des ganz Geringen. Vgl N unten Z. 19. -) rocf rgl. oben S. 13, W.
N] 3urcl)ffen, ^o tan xd) baä geringe ,5urcl)ffen. Hie vides illum debere reeon- lo eiliari, qui Jesus est. gr ^ol fic^ laffcn gutUc^ |l)nbcn. 6v mt)! bo ml)t ben bojjen nid;t redjtf evtigen , scilicet: Satj mic^ ml)t t)f)m jcornen, S^ife bh) ,5nii-iebcn. 2ßoö fumpft mt)t betjnem fcf)c6id)ten ^corne? öie finbet ev nil ctjncn anbevn man, bcr bii^ rcdjen fan. Seljn jcorn ift felur, beljncr ift ftuppel, ber fan ft(^ nic^t rechen. Ideo qui te oifcndit, me lesit, huic ego », irascor. Tu autem scito, bei' blo bevfevet ^aft: ^d) 101)1 !et)n gut incrcf Don bi)r t)a6en, foMjen 3Corn l)at got jto l)'^m, ha^ a nicfjt leibet, ba§ er ct)n gut» ttjun folbe. Si ita dieeret ad papam, Episcopos, tyrannos: lr)a§ frage icf) nac^ etner euffcrlid)en fiumfcljt? ^ä) la^ mt)r& nitfjt gefaüen: quanto ])liis Ik'uc operantur, tanto plus otfeuditur deus. ^ft baS nic^t jcorn genug, lücn 25 mel)n fel)nbt gotc» jcorn f)at? Nam haec est ardua ira, si hunc deuiu habet iratum, bo lol)rbt§ mu^e hjcrben. Ergo hie dico: 0 Über, \ä) lin)l nidjt jurnen, ftl)e blo jto, ba» bto gote» ^corn entgeljift.
Si autem sum in officio, I30 ftraff ic^ aufe barmfjcrcjigieljt, uff ba» 2.woic:i2,28man gotc» jcorn jUÖor funtme, sicut Moses fecit, qui 3Ü00 occidit. Suuuua: 30 dixi: fe^nbt !^at got 3um feljubc, ba§ fol bid) erbarmen. Sieber, JoaS fanftu
16 gutlidö iil/er jljtlben 17 über fioßen steht leileiiteni über scilicet steht q. d.
lieoonciU.iri deljct letus ro r 19 iiä) über {\iä)) Dens iiiinattis oft'eiisoris mei fsoj ro r 20 bcr über tan '20j'21 ego über irascor 22 Qui pro-xinium ofleiulit deo cum omnibins
buni.s opcribLUs displicet ro r 22133 ct)n über gut§ 23 fotbc über t^un 25126 3ft bi.i •irdua imt ro 2S blD (1.) über 3W ' 29130 Si bis sicut unt ro 29 Qui ex officio ir.iscitur Uli praeueniuut irao dei ro r unten am Seitenrande steht Vido in quauta dei ira sit qui ali- qucm le-iicrit, non opus est nie irasci sed pro illo oraro. Pena iniuria aliqueni ledentem maxima ro SOjlj, IS Snnini.'i bin adnione nul m 30 bn§ flot in anbfvn Ocvjd^oiuttc ICxn :32 r
3Jt. 67 [16. Suti). 15
R] omnia sua b[oua o[pera imb fol im mä)^ gefallen, i|ii<k1 facit, er fol Dei'finnt fein in bie l^ett ()in ein, bcr l)at gnug am l)aU, f)iltf t)I)m er au§ nnb üer= manc frateruc, vel si in ofLficio, ftraff in securi, De iucurrat in iraiu dei. llnredjt mn« gefc^ef)Cn in mundo, quia reginum diab[oli, sed Christiani
5 vid[eant, ue iras[cantiir. @r tOtl elje ungcpreifct fein ^ie auff erben exter|no cultu. 2. qui er3urnet ift, fol i. e. gern ocrgeben. Si orat, frei) l)in ineg, ia fol fein. Si econtra, iä) teil» aber nid^t t)crgef[fen, ft^et afier bn bic l)el[tif(^e plag, Beibe, bem, bcr erä[urnet ^at nnb ift, ba mit er3[urnet man mid;, quod mihi fit ininria, tarnen iiic. S)u l)aft geliben unrecf;t, tarnen bergetien et
10 econtra, ibi c[elum 3ugcfc^loffen unb in bie i)d gelDorffen, Beibe teil. ®a§ ift melior iustitia quam ph[arisaeorum. Ipsi quando aliquem er3nr[nten, non Vergaben unb gingen ^in unb lamen mit eim opf[ci' gctrolt et b[onis o[peribus nnb gaben nmb ©ottoillen. Sed üon corde nic^t jurnen, qui iratus fnit, fol
< bitten ic. qui vero jurncn fol, foci.'^t, qui fi^en in of|ficio. Sic 6t)riftu-5 ^at
1') i)a§ praecep[tum aufgelegt aliter quam pliLarisaei. S)a§ ift gelnaltig gepvcbigt, ha§ U(nfer Ijierr ®[0tt fein ,3cl)en gcpot fo £)od) Ijelt, baS er fein gotb|icnft bruber lüil fallen laffen.
6 über gern steht jot sp
N] bem menfd^en mel)r tl|un? @r "^at fe^n quitanj am "^al^c^ 2)to tüt)rft l)nt mt)t bel)nem grljmigen jcorn hjenig fdjabcu. Sed con-ige et admoue eum, ut
20 lucrifacia.s. ©djicl bid), baä blu ni(^t er^curnet toerbeft, §unber l)f)n 3ur buffee bringeft mt)t barmf)erc3ifei)t, ba» btt) ijn au^ gote§ 3corn brengeft. S)ay anber, ba« lesus §ol tnljlfertig fel)n, frei) bljnlneg, bo lcl)n ^coru. Sßiltu§ a1)a öergelten nnb nic§t öergeffen, ^o ftel)ct bic IjcEifdje plage, ut mittaris in carcerem, de quo non egredieris. Hoc utriscjue minatiu- C'iu-i.stus. ^a er
« ^at mi(^ belcl)biget'? Respondeo: S)a§ tuiff xäj tool, ha^i 3corn öon unred^t lummet, tarnen debes remittere, ober ber ^ijmmel loi)rbt bijr 3>ri gefd)loffen fel)n. Haec est iusticia aicior quam pharisaica. äßen \)x-j nid)t beffer machen, nihil erit. Ita volo: t)on !^erc3en follet t)x nic^t 3cornen, tam lesus quam ]eden,s siut sincero auimo unb la^ 3nrnen, bic Ijn cmptcrn fl)C3en. S)a§ ift
so ba>j gepot, tuic lüol e» ß^riftu» bofelbft lücl)tter tul}rbt Ijaben au^gefttidjcn. ©ot gebe un§ fet)nc gnabe.
ISjig tjm über nit)t 20 ^f|n über (fie) 21 6ui6e über (rcc^t) bh) über tjn
22 Qui reconciliati nolunt obliuisci ro r 26 nach iummet steht e§ 3Urnet llicmanbt Oni6
auttat tonnen sp rh 27 iusticia (liuniaua) 30 c§ S^i^iftuS über (et'3 toi)!) Wtjvbt über ijobin
') ^t jein qilitntlj am f)at§c d. h. Gottes Gericht, (Ins ihm am Ihihc hängt, ifit die Bestätiyuni] (und znyleich der Lohn) seiner Sünde.
IQ !ptcbigtcn be? 3nl)veo 1531.
68. 23. 3iili 1531.
"!|?rcbiflt nm 7. Sonntag und) !Jrinitntiv.
R] Dominica 7'"» 23. Inlii.
H[oc ELuangeliinn est facile, ut ch[arifa.s v^estra audit, quod d|omimi.« Christus suos couso]|atar, quod hie ctiam in terris Rollen 3ID cffcn unb t|Vincfen ^oBen, quia scriptum, quod Christi reguum jol g^cn uitX totuin i'i. «, vff. orl)|em ter[raruiu et ut 8. ps. habet omnia sua. Et sie commisit Ap[ostolis, ^ ut ])raedicatores ederent, quid habereut, ita ut Christiaui mitcffer fein in hoc reg[uo, verum er ijüt l){)n ein anber gut Beftelt, nou v[ult eos fiejalt f)abcu cum niuudi b[ouis, qui est ein fatff)au§^ unb JtO lücnig, ut unum opus Cliristiaui !6e3alt ttevb Christiaui opere, oportet bona hab[ere Reg|na. Christianus iffct et t[rinfet unb tft ein gaft mit unb fi||t mit ju tifif; in 1« mundo. Ideo novit, (juod muudus ficf} iDxvb Ijaltcn erga Christiauos 3C. (juia ]i|riTice]is mundi töil nic^t f)abcn, ut Christus suos in r|egno suo t}nlt, er bcift fic gar ab, unb Uio man§ tunb t[)un, ne daretur eis ein Bififcn ^LrotS 3C. tik'o mundi pjrinceps leftö nic()t 3U, ut hie im !Qdf)au§ ^ gelt fammic. Hoc
1 Mar. 8. r 5 ps. 8. sp r 9 Christiaui ojjcrc ist unversliindlirli, fehlt J' Vi ne über daretur
') fnct^Qit» DWtb. ö, Iß, wo aber kein Beleg aus Luilier.
N] DOMINICA SEPTIMA post Triuitatis. u
Wort. 8,1 Marci VIII. 'Cum tiirba plurima esset cum lesu ncc liaberent,
quid manducarent.' S)q§ ©unngelion docet, quomodo Ciu-istus suos consolatur, "bü^ \ä) mä) {)te uff erben cffen unb trindcn ^oE f)aben. Quia ipse debet esse rcx sicut *i.s,sroges in terra, et dcinde dicit: 'Oves et boves' jc. Ita mandavit apostolis, 20 ut ederent praedieaturi, quicquid iUis appoueretur. Ita nt Christiaui nou del)eiit pati necessitatem, Quamvis suos in hoc mundo non retaliat. Nam mundus est cloaca, quae non potest satisfacere uni fideli popiilo, ideo non mandavit suis thesaurizare. @a get)et groffe Raufen, fnrften an 3C. ut thesaurizent, iilis opus est ad oflficium. @l)n t^Ijrift atier tffct, triurfet oud) 25 ml)t. Hoc autcm videt ita contingere, ho.^ tuen \\>\)x Inerbeu Ü"f)riftcn feljn, Inno mundus nos vexabit, S)er teuffel iD^Ü un§ ntdjts taffen (jaben. Hoc videmus, quod non solum thyranni, sed curautes nos impediunt. ©er tnelt
mjlT ro W l^oficn über Quia psal 8 sx' r 20 nach boves steht et uiiiuersa
pccnra cam])i sp 21 illis über api)onoretur tmten am Seitenrande steht Status 6^iiftcn
goUcn oiiff) 6ff cvbcn »ctioxflct ictjn cffcn trnb ttinäen Reiben ro 23 [lopulo c m ojjcri sp
24 cliristiaui a nuiiidd sunt (lcspeclis|sinii, .attanicn den eure ro r 25126 oud^ über nitjt
2T nos über (cns) uni über (fic) 2S/Jr, IS 3)cr bin ßccrcii nnl ro
5Rr. 68 [23. 3iili]. 17
R] novit Christus, ideo sivit iioc exempliim scribi, ut seiamus so hoc efiicere contra Sat|a[nani, ba§ h)ir fame nic^t iiereamus, fi[aanciiiam appa[ret !^unger, fumtnev. Si qui non v[ult crcdere, ber geB ben natnen ubn et non sit Christianus. Vides, quod pop[uhis leibet 3 tag !^ungci:, et nemo accipit. 0 Ipse a sc incipit et dicit: '^IWC-"-' S^^ fol ^eut ein fpeiftnetj'ter jeitt, ubiTOarf. 8,2 accip|iam? Et discip|uli non forgen ha für, non Bitten, sed ut alibi dicitur: 'diuiittc' jc. et ipse: si abii-eiit, ber|c(j[nia(^teten , tum reus mortis, si sie. anmt. 6,36 Hoc est exemphnu, qui disceret et cred[eret, I)et ein fotteil, ba§ ftd§ 6t)viftu§ be§ iauc^'5 jo feer, Et timet, ne fiat hie homicida. Si hoc fecit propter
10 vent|rem, et adinic faciet, quia in hoc scriptum. Ideo Christianus cog[itet: q[uanquam sim pauper, scio, quod Ij'^n laniert, non fiet homicida an ttltt, Ipsi nescierunt, ha^ i)^n iamevt, @§ tüeve mit unfe betlev hjerS ein gering btng, sed töenn man ein fnrften angreifft, ba§ ift ein ftud, hjenn ber 3;[eufel fo öiel Quff ein biffen nimpt^ man jappelt hjarlid^. 6ä ftunb Inerlid^ al\o:
n ipsi putal)[ant devoraturos nos. 5Jiein unb bein gut ift nid^tS, sed omnes Berauben, qui in i.sta ditione. Christus fecit, iioc ijat i)^n erhalten et dixit:
5 über Ipse steJä diiminus sji Misereor turbae sjy r 6/5 non folgen bis credteret nnt Tempore patiiarcli[arinn Caritas sp r 9 nach feer steht antlimpt sp 10JV2 Christianus bis toixeunl 12 ttc« über (6et)) 73 über futften steht principem sp 14 \o\ fot nach ftunb steht Augustae sp 16 über Ij^n ei'^atten stellt principem nostruni sp
') auff ein biffen nimpt vgl. Unsre Ausg. Bd. 34 ', 458, 3.
N] furft sathan non potest pios ferre, ba§ fie l)n bifcm !a!^au§e Oüä) feolbeu jceren. Ecoutra Christus hoc exemplo consolatur, quod non debemus mori fame. Nam seutimus famem et necessitatem, sed ipse venit tandem, sicut
20 hie videmus, quod per triduum expectavit. Si Christus dicit: 'Misereor' iC.Waxt.s.i ^ä) fol [)eute fpetjfemel^ftcr fe^n. Nemo expectavit ab hoc paupere Christo cibuni et ipsi apostoh non expectarunt. Sed Christus non vult illos dimittere. Hoc est exemphnu, ut discamus credere, ha^ fic^ 6^rtftu§ §0 l^arbt unfer annl^mpt. Timet, ne fiat homicida, si ipsi fame perirent. Hoc
25 exemplum nos consolatur et dicamus: äßenn iä) fd§on junger Utjhe, arm bljn, tameu novi Christum miserentem, ne peream. S)er toljl unS erueren. 9l^ue iüere e§ m^t un§ ormen Bettlern, ^)f ärgern el)n fc^lectite fac^e. Sed si princeps aliquis deberet expeiii, sicut de nostro priucij)e consultum est. S)er teuffei ^at§ 'ifXn finne, ut ilhuu tota regione ]irivaret. 5Jtet)n unb bet)n gut
3u ift§ nid^tä gegen b^fe§ furften gut ^c. S)a§ hjar et)n ftuÄ. Attamen Christus
17 OUC^ über §oIben 22123 Christus non uult dimittere tnrbani sed miseretnr illi ro r
27\28 In omnibLus tentacionibius ad Christum miserentem uidendum ro r 28 über consultum
steht hactenus sp 29 illum (cum) über regione privaret steht tonbt bnb feut^e bereuiet
unb über be^n .30 unten am Seitenrande stellt Dens ducis nosiri raisertus qui a thiraunis
et a subditis est pressus ro
Sut^er? SBerfe. XXXIV, 2 2
18 ^tcbigtcii bei Sa^red 1531.
R] ßl jamcrt. Est maius niira[ciiliim, et pliires oihat quam liio in deserto jc. est magnum, sed nemo videt. lani nobiles, rustici raubt, ftilt unb fvift, non niirum, quod au§ 3C. sie extra et intns. Tarnen doinitnis loiib mtifX finbcn, qnam ipsi fielen funnen. Sic d[omiinis suos vult iintevf)nltcn »ncrbeu, (iedit quidem mundo dona, etiani impiis dodit in raanum i[)^ornm Reg|na 5 et q[uicquid iDed^ft. Ciiristianis non dedit sie in maiuim, sed tarnen sie bct)alt, biVj fie eud) mit eljetl loffe, donec vivatis in mundnm, sinite eos fc^arren, !|va|eii unb 9cb|en!t, loie er bober fouipt (jiiam, patcr: vos meciim in mensa jc. Sßol ifty loar, ba§ mitcffcu funnen toir iDol tetbcn. Item dicitur: bu f)aft gut fagen, Ego fjab non ju efjcn JC. Ego esurivi, et p[rin- 10 ceps ante aunuin. Nemo v[ult bte 3 dies leiben JC. S)iefe nemo öerfud^t. Ego ^obu luol berfuc^t. Dens det, ha§ bu§ nicf)t fo lüol öerfuc^et. Statim ubi ad verbnm, loil man gar lein mangel unb fal)r leiben. Oportet sie fiat. Christianornm uavung ift ccrtis[sime mirabiiis. Et qnod princeps sit noster, est miraculnm. Sic Pfarrer narung k. Sic quod edo, ba§ ift ber ctfel, 15 lib|enter apprehendo Euangelium, ba e» mit tfft, sed ubi l)ungern, mangeln
1 maius bis deserto mit 3 intus mit 2 tau&t durch Strich rerb 10 non iüicr jii 11 .3 dies S2> r
N] miscrelnr, l)elt l)t]n uff, non minus miraouli quam hoc prodigium in euangclio. Sa§ lmiuber,5el)d)en ift gro^ cum a tot tyrannis defendi et a suis presidibus degltilii. @-3 lt)l)l l)m aüc§ jlD. ^Iber la^ l)t)n gcljen. 6r lotjrbt nod) mei^r fl)nben, ben fie l)t)m ntjemcn lunnen. Ita videtis, quomodo deus det et eon- 20 servet corporalia. Eciam impiis dat agi'os, aves k. 6r t)Qt un§ i>a§ aüed geben. ?lbcv ba§ ^at er \)m bef)altcn, vitam futnram et dicit: St)ben fljnber, laft eud} [)Ungeru, loft bic luclt Ivacjen. Ego vos in mensa mea eii)al>o in alia vita. ^i'^ ^^11" ift'-'/ "^f'-' in^)t effcn lonnen U)l)r let)ben. 2lbcr bie brel) tage fan niemanbt« letjben, ut omnia ]iericula subiremns et eins vcrbo 25 licreamus. Ego et dux mens experti sumus. S)ie üj tage lüolten to^r nid^t leljben. Sed primo die volnmus sat habere. Quilil)et vult eertus de sna nutricione. Summa: @l)n {Fr)rift ^ol cffen, leben, tnelj^ nid)t, luic erS belumpt. 511^0 befcl}cvct§ l;n got. Summa: Nos volunms Euatigelion bo ergrcl)ffcn, bo eS
ml)t iffct, sed uln est triduum et fames, nulitis vult. Sunnna: toer uicf)t bic 30
iij tage mljt lel)ben, fa^r unb unglug, ha^ ba§ tüaffer über bie lurbe ge'^cn,
ille non sapit Euangelion jc. Christus non miseretur illius. i^si) lanS nid^t leljbcn. ^ö) lol)l ben t)n bem !all)aufjc nirf}t laffen, ego ex lapide panem
18 presidibus ü/icr (iiflicialibus) 21 über !C. steht poconi sp 23 nie.n (eos)
24J25 3a bis ton nnt ro Edere uolninns omnes sed nolunuis prius per triduum laineni
tullcrare ro r 27 über primo eteht niox xp über vult bis sua steht 63 ttljl Ijbevitian bc<i
gctoifjen {pitcn s/< -'!' l)ii(^) ßot über (fcl)n) über bo steht tantuni kji 31 7iach
Icljbcn Sicht loit sp lutch imgllig steht mtjtt wagen 32 nach illius steht q d deus sp rh
33 über ^äj steht deus .•./< nidjt c in iiid)t Hobt (fljbcn sp
9Jt. 68 [23. 3uli]. 19
R] Itttb bte 3 dies leiben JC. ba vult nemo confidere domi'nf), si minqnam v[ult venire in pericul[um vitae, gut» JC. Si tan 3 dies erwarten et v|ult loaffev ubtx bte !|orb\ tum dicet: '6'3 jatTtert' k. Db§ 1)1)111 bie toielt nid)t gibt, imo anfert, anteiiuam peroat fame, ex jc. hüa i[t opt^imum ftlicl in Eiiangelio,
5 e§ gel)orcn 3 tag t)unger, postea satnritas, nt ftt)c in fa'£)r naruiig et corp[oris. Istorum pancis[siini, qui istam fat)r erfaren. 8i lioc deb[cmus credere, oportet exp|criannn', ut aiifciatnr mihi t)au§. Si«' loqiiitiii- ventcr, bei" bie 3 tag nic^t faften luil: tool an lüevb vcic^. 5}tcinftu ntc^t, ic^ toolt auäj vdä) tocvbcn et taiiicn nic^t rauben unb ftelen, ^ed tantiim ein ioenig ftil fc^tocigen, sed qui
10 sie volnnt ditescere, bie muffen (?t)riftum and) loffen faren, qnia ipse est d|oininus, qui v|ult öiel brob machen, sed prius, ut 3 dies tjungevig loerbeu. Si exp[ectares tantum. Et ego vidi istos 6 annos an mandf}etn man, qui giroffert junger unb !|ummer, enbli($ iool öerforgt, Et e§ tnirb 3U rei(^lic^
tonten. Sic in Pap[atu: ante Pap[ntnm erant Episcopi nieri raendici, post
!■■> gar 311 biet. Sic ^at man 5|>f[affcn ttiegt, ut öerbient. S. Martv[res itioItenS nit. Econtra. Sic \oU tuibbcr toincn, ut Nol)il[es, rnstiici tjijt mntl[ein
2/.3 crl^arten li« t|0r6 mu nt)axxm »nb totl bo§ toafjcv »)6et bie totfie geljcn P
75 S. Martiiuis] S. Martyres P
') vult loaffev übet bie fotb [gcl)en] (ryl. oben S. 18,. 11) vgl. Unsre Ausg. Bd. l'9, 704 zu S. 250, löjlG.
N] aut ex nno pane 1000 facere. Summa: @§ geboren iij tage t)ort)l)n, bte muffen ba§ tiort)t)n öerfudjen. £el)6, leben, !^au|, r)off mu^ man l)n bie ft)ar
fecjen. Hoc vero non vult: dcsererc et ilios tres dies iciunare, ^0 la^ fareil.
20 Si ego noluissem ieiunare, id) tuolbe OUC^ itjn f)err fcl)n, si tacerem et conniverem, essera dives. %>\c bo ober luollcn alfeo xet)ä) ftierben, Cliristum dencgent. Cliristns ift ct)n fel)ner ^er, qui pi'ius vult nos iij dieb[us per- severare cum illo et deinde dat experlis. Ita multos vidi homiues fanaticos cxpectantes deum, dedisse satis. Ita quicquid iiodie parrioeiii luerben geleftert,
25 gehungert, sequetur tempus, ut niinimi liomines large educentur, sicut sub papatu contigit, Ubi sineeris et martyribus acccperuut sua, deinde deceptoribus dederunt gaza mundi. Hoc est praemium ingratitudiuis. Ita liodie continget. Soßen ber pa\vcx )ül)rbt au^ge!rac,5t I)aben, ^0 foEen fie buben jiu Pfarrern
IT nach facere .ttelit ncilo sp ;.S';9 ninn Ji"s fccjen iüier (fEC3cn) 19 nnle.n nm
Sekenraiide steht Omiios qniilcni libeiitei- snscipiimis beiiefiei.T et consniacioiios <lei 3Bl)r ta|jcn »n§ tool gerne jpcl)§cn 9l6er bie brcl) togc juuor faften Bnb fidj l)n ff)ar gefien Wljt niemonbt§ t^un ro 20 über ego steht M L sji 22 qui prins übe?' (seil) noch (llcli[us steht
secum s]) 33 cum illo durrhsir sj) über Ita steht Ab exemplo sp 24 dedisse satis
c in satis deinde accepisse np quicquid c in quantum sj) 25 über large steht deinde sp 26 über sinceris steht praedicaloribus sp Dens ingratitiidinem ninndi erga uerbnm inipiis praedicatoribus retaliabit ro r
2*
20 ^tebigten bei Sa^rcS 1531.
R] geMt' et satis gcrau'5t jc. foUen fie 5pf[affen !rl)egcn 3C. Sie l)a6en i^t flugl)cit für, ■meinen, fie tooEcn fo f)in an-i bringen, timeut, ne (lomiueutur presbvteri. Ideo iBoEen fie mit £)unger unb plagLen. 3^a Inibber fag id) ba 3U et cog[o eos audire proplietias. @ie foUen erger in Bann fomcn eben mit suis con^5iIiis. Sa» tüil ic^ l)^n gelDeifngt l^aben et nou fallar. Ego uolo donii- 5 nus tiius esse, sed fo fern, ba» ic^ bie tUQrl^[eit fag. DJlein prebigampt fol ein ^err fein unb B[annen non gut, corper, ut Papa, sed über ben gelriffen, si male agit, fol K. ba contra tDoEen fie nu. ^lu uhi ablati nos, foHen !omen, bie foEen rec^t ^errn toerben über leib unb gut. Ideo accipe hoc exemplum. Hoc liahot in corde, quod bein not JC. Si es CluMstianus et vides, qnod 10 junger unb not unter äugen ftoft et 3 d[ies, disee, ha^ ij^n feerier jamert quam te. Est 1. qui incip[it et curat pro te mit jamer unb barml)[er3igteit, et tum fo toirb bir ber jamer nic^t fo triebe t^un. Si venirent omnes tyrauni unb überwogen nostrum principem, lam finb bic 3 fafttag, sed ipse fi^t broben unb jatnert 7C. Nos defeudemus Euangelio, fide plu.s istam reg|ionem quam 15 tnit bud^ffen unb tjarnifd^. Sed mauebimus cum Euangelio, ut quisque pro sua persona credat, si etiam omnia amiserit b|ona, et tarnen edet et bib|et
5 propli[etia Lut[lieri sp r lOjU Si bis iamett unt 11 jamett (^^n) /5 vor
jomett steht e§ sp
') xfyt muttiein gcfuU vgl. Vnsre Aiisg. Bd. 34 ', ö34, 7.
N] frigen. Ipsi ita consuluemut timentes dominum jiarrochianum, ideo eos humiliaiit, bo? fie f)ern blel)ben. SBolan ©ot geb gtug barcjto. Et respondeo: fie follen bicfj plagen unb bannen unb eben bamljt btn fie bempfen h)l)lft, bo 20 ml)t folft blo fie forbern, ut sis illis subiectus ut hactenus Papae. ^ä) lü^I got lob bel)n I)err nicfjt feljn. Sed eatenus, quatenus officium meum exigit, ba^ fol bel)n unb be§ feifer» t)err fetjn unb |o( un-3 niemanbt lü[)cren. Hoc verbo volumus dominari super consciencias. Soldje t)erren ^oUet t)r ntc^t l^aben, sed qui super corpus tuum thyranniseut. Summa: hoc exemplura 25 cousolatur, ut sciamus Christum curare, to^Itu an \)i}n gleuben et fame iij diebus laborasti, Ijalte bic^ an t)n. Et scito, ba§ i)t)n fet)rer jammert ben bi(^ felber, nam ipse primo incipit misereri. Tunc consolacium habebi.s. Ita si fiieris in omnibus periculis et fame, §0 fprid§: Ego sum in illis tribus diebus, sed scio miserentem Christum, ber U)l)rbt mic^ tcol be^utten. Non so me mmidus et eins machinae et instrumenta iuvabuut, sed miserens Chri.stu.s.
18 Ipsi ita consulucrunt c in Sie pawren looKen fid^ icjunbet loot ooiic^en sp nach eos sieht fame sp 22 lob c in 6e^ut mici| np eatenus über (. . .) Quatenus prae-
dicatores dominentur in mundo rv r 24 goQet ^T c in §oUen iugrati sp 25 tuum c in eoram sp thyrannisent (lia)jemus) 27 Christus ante et plus niiseretur nostri quam nos
ipsi niiseremur ro r 29 unten am Seitenrande steht Huc exemplum niiserentis Christi sit praefixum in omnibf^us anxietatibus nostris ro 31 über instrumenta steht gladii et bombarde sp Equo aninin debemus propter ueibum omnia ferro et expectare Christum miserentem ro r
9Jt. 68 [23. 3ult]. 21
R] et Christus h)irb fi(^ meiner ann^emen unb fid^ meiner iamcrn. Sic princeps fa|ciat, "^olilt fcft, si Christiautis es, hJOg betn principatuiu, giB fid§, bem m'^ev iamcrn 3C. @r luirbä mir reic^lic^ gcBen. Sed tiiueo, quando Christiani ablati, toirbs Bofc bing tnerben.
5 (S§ !ompt fnr mic^, boS Ij^r ba§ Bier felfc^t in civitate et cum pericui[o,
l)r jolt affd^en brein tt)Un. Num uou discitis ex Euangelio, ut coD[scientia BcJuart. Si ((uis moritur, uuni non reus mortis jc.
2 vor ti(iX\\i steht et sp ftc^] bic^ P
N] @t) ^0 ic§ glct)(^ al§ öorlt^rc unb fecje Ijn far, ba§ ift ber l^unger unb faft tag. .§alt fe[tc unb loag: ipse veniet et miseretur plus quam tu et oumia laute
10 dabit, lt)ct)I 'm\)x aBer nemen unb reljffen, §" t»l)tbt ber teuffei brau§ irerben.
Audio de vestra impietate, ba§ l)r ho^ Bljr felfd^t ml)t afd^en JC. @§ ift
fonft 6arm!^ecC3ig!er Bl^r gnug, putassem vos tarn sinceros factos, ut serviretis
hoiuiuibus et alienigeuis et pueris et mulieribus ad sanitatem serviatur et
ita fiatis huiusmodi. SBcr bo folc^ gefclfd^t Bt)r öcrleufft, nl)mt)t§ ben ^ gelt,
16 ticrfeufft'j gifft. Sufficeret tuum furtum, ba§ btt) fünft fttjlft unfern Beuttcl. '^6) mt)I euc§ gctoarnet ^aBen, quod ipsi scietis omnium morborum et mortis
reos. 2)m fpilft nic^t mi)t lartteu ml)t be^nem B^rfd^enden, ^unber m^t Ic^B unb IcBcn. Si nolueris recapere, orabimus, ut ceres tua fiat bred Uttb treBer. Hoc dictum sit vobis. 20 2° audio scortacionem hie augescere. Vos magistratus puniatis, quibus
officium est. @oI i(^§ aBer an regen uffn prebigftul, §o fol cud§ nid§t btl 3to gut gcf(^e'^en. Ego nou libenter praedico. ©30! i(|§ aBer t!^un, tunc ego anathematizaudo ^ indicabo miseram scortacionem unb tt)l)I nic^t \)X\. fremBbcn
§unben öermiUigen. "^6) tjaBe öi ougen gefteHct^, si nou resipueris et signatus
25 fueris, ^0 mil ic^ bid^ au§ bem regifter le^en.' Valeant, qui abutuntur donis
dei spiritualibus et corporalibus et suis peccatis, calumniis deum provocare
ad iram volunt. S)o§ ift nic§t jh) Iet)ben. S)orno(^ toift eud^ jurtd^ten.
9 nach §alt steht nur sp nach toag steht frc^ sp 11 über de vestra impietate
steht quamuis illicitum est me de hac re loqui sp Contra deprauatores Ceseris ro r
12 serviretis c in servire deberetis sj) 13 et (1.) c in maxime sp 14 gefelfc^t über
(fali^) 16 nach scietis steht uos sp 17 nach reos steht esse sp 20 puniatis c »'«
punire debetis «/) Contra scortacionem ro r 25 nach tcßcn steht ut coufundaris sp
26 calurauüs unsicher
') Luther hat hier wohl besonders den Landvogt Hans Metzsch im Auge; vgl. Kostlin- Kawcrau, Luther 2, 168. 438. ^) 3d) \jabt bj ougen geftcllet = ich habe meinen Stand-
punkt erklärt. Das Bild kommt offenbar vom Würfeln vgl. DWtb.9, 2776 unter e; auch 1, 800 Nr. 23. ') ou§ bem tcgiftet le^en (d. i. lösclien) d. h. zunidite machen vgl. die
Ergänzung ut confundaris. Ganz ähnlich Unsre Ausg. Bd. 34 ', 354, 25 m% bem regiftet Gf)rtfti aufetefd^en. [Sprichio. nicht bei Thiele und Wander; vgl. Jen. Ausg. 6, 41a (= Erl. Ausg. ' 18, 290) 5preb. b. b. ©umma c^t. lebend 1. lim. 1: bQ§ pe nii^t» me^t ju fobbetn Ijaben unb boo regifter au§leffd)en muffen; also = ich streiche dicli aus dem Schuldbuch, ich bin dir nichts mehr schiMig. 0. B.J.
22 1J5rebtglcn be? So'^teg 1531.
69. 23. 3uti 1531.
^I^rcbigt om 7. Sonntag nac^ !^rimtntti^, nnt^mittngö.
RJ A praudio.
Möm.e.ia 'Hiimuiio iiiore' jc. Noii est fd^tocr Ep[i.st()la, didt se debere
liuiuaiio iiiore, (juia antea praedicavit et dixit, tjiiod p[eccatür uoii possit damuari, quia non siib jc. unb fc^aiff gc^anbjelt de peccato et g|racia, qiiod ratio uon potest sie f äffen, quia hoc laut coram ratione ntc^t^: nun potes 5 peccare, quia legem nou habes. Sic rustici vol|ebant iuteiligere: vol|unuis liberi esse öom f(^0» JC. et oninia b^oua ipsi halbere et alios occideie. Sic 5ßaurtt iutel[ligebatit praedicationem de lege naäj ©jottlid^ct unb geiftlic^er tDet§, scilieet, quod uon sub lege, sed gratia. Ideo rurt P[aulus, quod praedicatur 2'": 1. ©otlic^, l)'^r funb uic^t funbigeil. Sic Ioli[anDes iu sna lo
1.30IJ. 3, 9Ep[istola: (pii e.x deo natus, bie gepurt ex deo toirt, et q[uicquid flieit, ift tool get^an, et si pieccatum, tarnen non p[eccatuui gcred^nct.
Sepe praedicaviraus et norunt, quia afficiuutur verbo: quaudo cre- dimus in E[uangelium et Christum, tum fimus probi et r(emittuutur nobis p[eccata sine omni merito. Sag ^eift sub gracia ac. Unfcr ^Lcrr @[ott 15
1 Ko. 6. r 416 giracia bis iuteiligere unt 10 1. bis funbiflcn uul 1. luli. 3. r
12 nach p|eccatum steht adsit sp 13 Duplex praedicatio de lege 1. spiritualis sj) r lö Sub gracia esse sp r
') laut nid)t (wtten Z. 20 non sonatj vgl. Unsrc .Ucsg. Bd. 34 ', 4<J7, 31.
N] Möm. 6, r.i 'Humanuni dico propter infirmitatem carnis vestrae.'
Gl)n fc^hJCtC Cpi^td ift. @r fpric^t al^O humaniter se loqui opnrtere. Kam prius pracdicavit: Peccatuni non daninaljitur, quia non esti.s. §attc fc^arff get)anbelt, quid esset gratia et lex, (piod racio non potest capere. Nani hoc non souat : !Dh) f anft ntrfjt feunbigcit, quia non habes legem. Ratio 20 tantum carnaliter intellexit, sicut experti sumus iu rusticis in turaultu, qui omuino liberi esse volunt. ©30 gel)et5 Iiocf), cum praedicaverimus de lege spii-ituali niore. So !^el)ft§ aI|o : Non estis sub lege, sed sub gratia. Ideo dupliciter de lege praedicaudum : spiritualiter et corporaliter. Spiritualiter: 1. 506. 3,0 Non potestis peccare, sicut loan 3. (^ui ex deo est, uon peccat. @ottc§ 25 giiabe Jtievt etiam, si peccet, tamen non imputatur.
Hoc sepius praedicavimus et notum est omnibus studio.sis. @§ gct)et al^O: Credentibus verbum gratis sine meritis datur insticia. S)a§ I)el)ft untcr
16 ro Epistola Ko G ro r IT ift er</ zu- iftä ro IU nach estis steht sub
lege 8j> rh 20 Nou esse sub lege uou est carnaliter intelligeuduiu ro r 24 Duplex legis effectus praeJicandus ro r 26 über gnobe steht goB tamcu (re) imputatur (tarnen)
27 oiuuil)US studiosis sp über (,...} 27123, 17 6ä bi.i quamdiu mit ro 2S Esse sub
gracia ro r
3h. G9 [23. 3ult]. 23
R] l)at un§ c|aeluni gebauct, (juocl est graciae c|aL'lum. Douec credid^erimus in Ciiristum et manserinuis iu fide, fol[Ien cud^ onuiia p[eccata gc|d)|en(it, et si adsunt, uou imputantur. Ita qiiod filiu.s iiiter uos et doum posuerit ^^e med[ia- torem, ut non jc. S)a fol§ gejc^ ntc^t fo '^OC^ fteigen, quae facit tantuiu
5 peccatores, arg|uit et exigit et captivat coiiLscieutiaui, ut tremat coram deo. S)a» tft t)'^tn gcnomen et per Ie.sum Christum ju im gefagt: Cessa, Ia§ bcin plagen, bu geT)orft nidjt xn^tx ^t: ba» coD[scientiam, quae credit in me, (|uia est supra legem cüu[scientia creden-s, quia Christu.s est supra legem k. sicut lex non potest accusare, beim fo toenig l^at» rcd^t an K. ba§ ^eift @eiftLli(^
10 geptebiget de lege. Ista ars non intrat in cor c|ai-neum. Qui uovit eam artem iu morte, est magister. Sed quando in morte est, adest statim ratio d|icens: cur hoc feci? §o^ei; non venit. Ibi Betft fi(^§^ in con[Scientia cum lege, et nemo potest iuvare. Ibi ratio est sub lege, quae eam accusat et iiiveuit Ko§, ba§ fie ni(3^t§ !an antlt)[ortcn für bem gfe|. Sed quando venit
1.=, 2. art[iculus: Credo, ha mu» lex tneic^cu et cou[scicutia fcfjlningt ft^ empor et dicit: Nescio de lege, p[eccato, Sed de Christo jc. qui hoc uovit, i[t
4 Lex sp r 7 g^ctoft ba§ c in istius sp 12 Beift(ä) ') beift fid^l vgl. Unsre Ausg. Bd. 34^, 369, 6; S. 473, 4.
N] gnabcn fein, bo l)^n ]tqt un§ got unter bcr gnaben fjtjmmcl. Quamdlu credimus iu filium, uostra peccata sunt remissa et non imputantur. Sic §ol ber gnaben '^^mmcl Sfefu» jubciien, ut uuUum peccatum videatur propter ipsum. Eo non
2u ascendere potest lex, quia tantum versatur iu operibus. Dicit enim: Hoc fac et illud, alioqui peccas unb faffet unb fieftridet un§. Haec tj'ramiis legis abrogata per Christum. Christus: '^ore auff, cesset tna exaccio, blo geI)oreft nic^t mcijX l)n ba§ gelntjj'fen credeutis, eins cousciencia est supra legem, quia Christus est supra legem. Et sicut lex non potest esse supra Christum, ^o
25 hjenig "^atS rcd^t an ml)r. Haec est spiritualis legis abrogacio humano captui impossibilis. SBer bte !unft lan in agone mortis, liberabitur, sed est rara sciencia et racioni impossibilis, quae cum iu auxietatibus angetur, dicit: Sltne cur hoc feci et hoc omisi? Saltem tendit in legem. S)a§ ^e^ft bem gcfecj untertDorffen. Sed Christiauus racionem subiicit legi et dicit: Credo
30 iu lesum Christum, ibi cessat legis exaccio et ius. S)a ft^toingt fic^ ha^ t)nti cntpor et dicit: Nihil uovi de lege et peccato, sed tantum Cin-istura scio. 3)er fic^ bo l^inauff fd^toingen !an, ber feret Don munbt auff gegen
17 Propiciatorium ©naben "^^mmct ro r 20\i2 Dicit bis cesset unt ru 21 über
peccas steht et damnatus es sp Lex tantum in uperibus uersatur alcius ascendere nun
potest ro r 24 Abrogacio legis est quod scilicet non potest dominari coiisciencüs creden-
tium in Christum ro r 25126 humano captui c aus hunianis capitibus Spiritualis legis abrogacio humane cognicioni impossibilis ro r 27\2S augetur bis et hoc unt ro dicit
ilber Sttte Affectus illorum qui sunt sub lege ro r 28 über tendit sieht et respicit sp
31132 Qui Christum apprehendit, buic lex et peccatum euanescit ro r
24
«Prebigten be§ 3o^te§ 1531.
R) unge^junben unb ungefiongen, quia Christus tft fo. ^c praedicatio legis spiritualis, quod con[scientia t^ut ex oculis legem et sentit p[eccatuni, tarnen ex oculis removet. Sic mors, p[eccatum. Sic coi cientia, quae prius subieeta fuit, iam est super ista omnia. lam dicit: ;,.) h)il§ t|t ba Be^ loffen 6I[eiBen, quia est praedicatio, quam vos non satiMutelligitis et Chri- s stiani non satis. Satis docui, quomodo lex non sit, ian quoniodo sit Es sub lege et non, es über a peccatis et non. Ista sunt co raria, ergo stultus: dicit Nos esse liberos a lege. Hoc lib]enter auditur, ut Lustici. Si econtra praedicatur: man fol sub lege fein, fit novus pap|atus, mai rrti tntbbet ^erfd^en et omnino liberi jc. dixi, inqnit P|au[lus, quod ut Christiani non habeas legem, w Econtra meras leges hab[es. Sed superne celestis hon praedicavi. Iam SRöm. 3, 31 vero hu[mano more. Ro. 3. Non f rangimus legem, sed jnfirmamus. Num non fracta, cum dicitur: sumus liberi? ^a \ä) n^em legi fein ted^t et depono in sedem suam ex sede graciae, ad quam peinet. Ego reiicio legem ex isto ort, ubi g|racia debet regere. 2Rein freub unb juberfid^t fol <5 nihil fein, quam ut credam in Christum, qui nou est K;, qui ttciBt, sed
6 lex über (textus) 7 Sub lege esse Liberum esse a lege sj bis merafi unt 11 bomo über celestis 12 Ro. 3. sp r
Will Christianus
l||
II
N] '^^mntel.' Ista abrogacio est non sentire legem nequ. peccatum mortem, Sathanam. 6» ntu§ oüeS öotfd^lti^nben, ha§ Dottn ift ^t hoc iam subiectum est nobis. Haec est abrogacio. It; hie Paulij Haec doctriiia est alta. Ideo humane more loqui volo .'-nint unb h)l)I toiberuntB Jjrebigen, quomodo lex est öon aüen gefeqen unb nic^t frei). Coucludit stultus et ebrius. Vulgus libenter audiit libero iterum praedicamus, calumniantur nos dor h)t)r muffen onberS t^un. ß^rtftuS ltil)lö httji^ nuUa est lex, coram mundo necesse est «om. 3. II fernen ftul fccjen, ut Roma. 3. dicit: 'Immo gar af:btoä)m, ©junber ic^ ntjemc l)m ben gr e§ ^^n gel)6rt. Gracia debet regnare in piorum credere in Christum dominum grac
23 Christiani Non sunt sub lege et sunt su^ Cignei* ip 25126 Primo 6üi follen unt ro 27 u curam deo in piis nulla est lex in mundo autem n ipaa ro 28 ©tjecj (ot nid^t l)n gnabcn ftut sed gracj
') fetel t)on munbt auff gegen fiQmmel vgl Belege), 34\ 46, 10; vgl. aiicli die liedenxart bi] Bd. 23, 3121317, dazu, S. 385; Tischr. (FOrstemi Umre Aua,/. Bd. 34 ', 52», 27. ») Vgl. da:u
c«D[aMtpa Üb*' •■'* luiista &il ItfJtB I »> ItiliijL Sielifiiami^ > uelisoiloiinkM W^ *^ » fanctffi, mifiiiMi • m •
li. 3«. Ji; «,;;;.■ satm, m ir-.
• •
°*"P««*,^I»
»•
-W"' (
.*LJi%.««^
9it. r; I I ;. 3uU].
25
R) dicit: @i^e ibi liabes, condono j)|tccat mise|ricür.s ero, eripiam ex niorte jc. ba tüoEcn toir credere, legem nic^t ^ccn. Iufid[ele.s oportet habeant, (|iiia nun crediitit iu Christum, quibiis lex dit: damnabit te dcus jc. sed fidelibiis dicit Eiiangelium: lex, !^or ouff, coridelc fol llid^t botl bir fjoren, deiis 5 arg|uet p|eccatiim tiiiiiu. Sic non deb« d[ic(;re con[scientiae fideli, sed folt» ^ic ftil galten, sed hie dicendum, ubi -t dioenduni.
Eeontra ijuando legem geftoffen v cün|scientia unb gnabcn ftucl, do ei bell redeten ftuel et do ei gladium i manus, Über meinen 5lbam, alten ft)nn, fIU9{)[eit, tDeif!^[cit, fterdc, huc le , et dicere debeo: omnia inea uihil,
10 sap[ientia est stultitia. In con[scientia t coram deo non iiabes p|eecatnm. Sed tmis ociiliis ift ()urentrei6et\ habt cor, baä ben f)oI^[tücg-, (||uanf|iiam con[scientia pura. Xa§ funb ir begirci il, i|uia hnmano dictum more. Sic lurista dicit lustitiam, ut unus(iui,s|(iii( faciat, dct JC. unb laö, lDa§ l)f)ni leib ift. Sic loquitur ein öernunffitigcr tan ba öon, ßeljfcr unb fonig. Sic
14 etiam lotjuor ba öon. Sed alio modo, ilum sie loquitur de l|ege s|piritus s|aDctu6, nou sapientia mundi, qui uon ii Uigit, quomodo lex fol nic^tl fein.
2 habeant c in legem habere <;> 7 Ivt <lra 6m gnatxn uiU 2. «/' r // nach
baä »lelä IvU f/> 14 lusticia secuiidum iure i|8ultuB »ji r
') t)iiTeittteib(T sehr oft bei Lutlitr i. B. U ft Aufff. Bd. «, i:>2, U; 12, !(■/, ■/; .ST. ///, 2; 15, 36J. 10; 16, ölt, 18; Tischr. J, 407; dafür nu ^utentHllet Bd. 34 ', 137, 13. ') 1)olp (tneg ly/l. unten S. 3'J Anm. i.
N[scd qui dat et s|)iritum sanctum donalct remittit jicfcata et onuiia bona
■* t. bo 6ol§ gcfeqS nid^t b^n fummcn ajid pios. Coram impils est lex in
1-' itncia, illi sunt coiifuiiden<ii legi' i |)rae<h'cacione eins. Piis autem
est praetlicanda. OJejecj ()orc OUff, lUc non pertines, quia deus non
Icitur, non pereuciet te ciava jc. Haeuion pertiuet ad pios, sed onuiino
lügata est lex.
Eeontra cun) ita abrogata est lex < loeo iustificacionis, ^o gibc id^ gcfcci jeljnen rechten ort unb laffc-j uc^en unb fdjarff |d^nel)ben über nod^ bcm alten ?lbatn über nie^nc fttfc, Oernunfit jc. et dicere: Omnis pncia, iusticia hominnm est stulticia epeceatinn et dicere debeo: Coram »lon es peccator, sed coram te es ini< us homicida, adulter. To faffct ^efec,} h)oI, ita inteliigit lurista. Iusti( est uuicui(|Ue daix", unod suum
tub laijcn, tnaä i)m leijbt ift. üllfeo hi)t rcbet teijfer unb toetjfee leut^c. spiritualem iusticiam non potest inlligere caro. lila praedicacione iie impugnati sunt Episcopi ab imp-. Qui cum docerent nos esse
18 In articulo iustificacionis lex nulluni locu liabet ro r 20 nach pracdicaiiila
80cl dicerein »/> 24 über ort tieht Dnb fih.^p 24125 tojfeä bit dicere uiU ro
u^en unb id^arfl iiher fti^neqbcn Vbi lex in pj lucuin suum liabeat ro r 27 ncxh
|t tUhl bie tiernunfit 'p 2ö J'.t Iusticia bit ifl uii/ > Lex ciuilis racioiie cugiioscitir ro r
pirilunlem (legem) 3/ maxime (ex) il^er nnt steht olim *p über impils $tehl
iwu'iA sp nus c in C'hristiauus ap
24 'iprebiglcn be^ So'^teä 1531.
R] ungepunbcn unb ungefiangcu, quia Christus ift fo. Sic praedicatio legis spiritualis, qiiod con[scientia t§ut ex oculis legem et si sentit p[eccatiim, tarnen ex oculis removet. Sic mors, p[eccatum. Sic con[scientia, cjuae prius subiecta fuit, iam est super ista omnia. lam dicit: Jjl^ ^^^^ i|t ^^ '^^^ laffen H[ei6eil, quia est praedicatio, quam vos non satis intelligitis et Chri- s stiani non satis. Satis docui, quomodo lex non sit, iam, quomodo sit. Es sub lege et non, es liber a peccatis et non. Ista sunt contraria, ergo .stultus: dicit Nos esse libero.« a lege. Hoc lib]cnter auditur, ut Rustici. Si econtra praedicatur: man fol sub lege fein, fit novus pap|atus, man lt)tt lotbber l)crfcf)cn et oninino liberi k. dixi, inquit P|auLlus, quod ut Christianus non habeas legem, lo Econtra meras leges hab[es. Sed superne celestis honio praedicavi. Iam mm. 3, 31 vero hu[mano more. Ro. 3. Non f rangimus legem, sed confirmamus. Num non fracta, cum dicitur: sumus liberi? ^a ic^ nfjem legi jein rcc^t et depono in sedem suam ex sede graciae, ad quam pertinet. Ego reiicio legem ex isto ort, ubi g|racia debet regere. 5Jiein freube unb 3Uber[t(^t fol i^ nihil fein, quam ut credam in Christum, qui non est Rex, qui tteibt, sed
6 lex über (textus) 7 Sub lege esse Liberum esse a lege s/> r lOJl Christianus bU meras U7it 11 homo über celestis /2 Ro. 3. sp r
N] "^^mmel.^ Ista abrogacio est non sentire legem neque peccatum neijue mortem, Sathanam. 6§ mu^ aCeS öotfc^to^nben, bo§ öorf|l)n ift Ijerr getoeft, hoc iam subiectum est nobis. Haec est abrogacio. Ita hie Paulus dicit. Haec doctrina est alta. Ideo humano more loqui volo secundum racionem 20 unb tot)l hjiberumB ptebigen, quomodo lex est servanda i. e. Sto bift fre^ üon aÜen gefecjen unb nic^t frei). Coucludit racio: Ille praedicator est stultus et ebrius. Vulgus libenter audiit liberos esse a lege, sed si legem iterimi praedicamus, calumniantur nos dominos et novura Papam.'^ S^le^U lüt)r muffen anber§ tljun. 6I)riftu§ ttljlä bel)be§ Ijaten. Primo coram dco 25 nulla est lex, coram mundo necesse est lege. 2ßl)r foHen "ba^ gefccj t)n Sbm.3,iifet)nen ftul fecjen, ut Roma. 8. dicit: 'Immo stabilimus legem.' (S§ ift uid^t gar gebrochen, ©junbcr ic^ n^emc l)m ben gnabeu ftul unb fecj» bo f)l)n, bo E§ !^t)n geljort. Gracia debet regnare in cousciencia. Haec est gloriacio piorum credere in Christum dominum graciae, qui non exigit et damnat, 30
22 Christian! Non sunt sub lege et sunt sul) lege ro r 23 über \'ulgus steht
Cignei' «^ 25/26 Primo 61s foücn UJit ro 27 unlen am fieitenrande steht In consciencia coram deo iu püs uulla est le.x in mundo autem necessu est lege immo ipse muiidus est lex ipsa ro 28 ©efecj fot nid^t 511 gnaben ftut sed gracia ro r 29125, IT Gracia bis pios unt ro
') fttet öon munbt aiiff gegen {)Qmmel vgl. Unsre Ausg. Bd. 17^, 366, 12113 (wo weitere Belege), 34\ 46, 10; vgl. auch die Redensart bi§ bie fcel auff b« jungen ft^t Unsre Ausg. Bd. 23, 3121317, dazu S. 385; Tisdir. (Förntemmn und Bindmlj 1, 277; 2, 110. ') Vgl. Unsre Ausg. Ed. 31 ', 529, 27. ') Vgl. dazu die Einleitung.
5it. 69 [23. auü]. 25
R] dicit: iSi^e ibi habe,«, condono j)|eccata, niise|ricürs ero, eripiaiu ex morte K. ha lüoHen totr creJere, legem nid§t Mafien. Iiifid[ele.s oportet habeant, quia nou creduut iu Christum, quibiis lex dicit: damuabit te deus jc. sed fidelibus dicit Euangelium: lex, l^or ouff, cor fidele jol nt(^t bon btr l^orett, deus 5 arg|uet pjeccatum tuum. Sic nou debes d|icere coD[scientiae fidcli, sed foltä l)ic ftil galten, sed hie dicendum, ubi est dicendum.
Econtra quaudo legem geftoffett ex con|scieDtia unb gnobetl ftuel, do ei ben rechten ftuel et do ei gladium in manus, UBev meinen 2lbnm, alten f>)nn, flugl)[eit, tüetf^[eit, fteitfe, huc lege, et dicere debeo: omnia mea uiliil,
10 sap[ientia est stultitia. In conLscientia et coram deo nou liabes p[eccatum. Sed tuus oculus tft ^liventreifeer S habes cor, bQ§ ben t)ol|[ltieg-, q|uanquam con[scientia pura. S)a§ lunb ir beg|l'ciffen, quia humauo dictum more. Sic lurista dicit lustitiam, ut unusquis|que faciat, det K. uub lo§, toa§ Ij'^m leib tft. Sic loquitur ein öernunffittger man ba bon, ßcbfer unb lonig. Sic
15 etiam loquor ba bon. Sed alio modo, tantum sie loquitiir de l|ege S[piritus S|anctus, non sapientia mundi, qui uou intelligit, quomodo lex fol ntd^t§ fein.
2 habeant c in legem habere sp 7 Econtra bis gnaben unt 2. sp r 11 nach
boä steht hjil S2> 14 lusticia secundura iurecoii[sultos s]? r
') Ijutenltcibet sehr oft bei Luther z. B. Unsre Ausg. Bd. 8, 153, 9; 12, <J4,4; S. IU, 2; 15, 362, 10; 16, 611, 18; Tisclir. 2, 407; dafür auch ^urenttedEt Bd. 34\ 137, 13. ^) l^ol^-- [toeg lyl. unten S. 29 Amn. 1.
N] sed qui dat et spiritum sanctum donat et remittit peccata et omiu'a bona dat, bo |ol§ gefecjS nic^t "^tjn !ummen apud pios. Coram impiis est lex in consciencia, illi suut cuufundendi lege et praedicacione eins. Piis autem
20 non est praedicanda. ©efccj f)ore auff, huc non pertines, quia deus non irascitur, non percuciet te clava jc. Haec non pertinet ad pios, sed omniuo abrogata est lex.
Econtra cum ita abrogata est lex ex loco iustificacionis, ^o gibe ic^ bem gefecj feljnen rechten ort unb laffe§ fluchen unb ft^atff f(^nel)bcn über
25 mic^ noä) bem alten Stbam über met)ne fterde, bernunfft jc. et dicere: Omnis sapieucia, iusticia hominura est stulticia et peccatum et dicere debeo: Coram deo non es peccator, sed coram te es iniqmis homicida, adulter. S)o faffet ba§ gefecj tool, ita intelligit lurista. lusticia est unicuique dare, quod suum
est, unb laffen, h)a§ \)m le^bt ift. Sll^o hjeijt rebet le^fer unb toctifee leut^e.
30 Sed spiritualem iusticiam non potest iutelligere caro. lila praedicacione maxime impugnati suut Episcopi ab impiis. Qui cum docerent nos esse
18 In articulo iustificacionis lex uullum looura habet ro r 20 nach praedicanda
sieht sed dicerein sp 24 über ort steht tinb ftut sp 24l25 tof}e§ bis dicere unt ro
24 fluten unb fiJ^arff über \^nt\)btn Vbi lex in piis locum suum habeat ro r 27 ncu:h foffet steht bie Betnunfft sp 28129 lusticia bis ift unt ro Lex ciuilis racione cugnoscit.ir ro r 30 spiritualem (legem) 31 maxime (ex) über sunt steht olim sp über impiis steht
thyrauuis sp nos c in (Jhristiauos sp
26 ^Ptebigten be^ Saftes 1531.
K) Olim saj>|ic'nti's (jaficn bcit Episcupis l^att 3U gcjcllt, (jnia aiKl|ivcriint, (juod a lege Christiani lib|eri. Origencsi iu luto ligt et Aiig[iistiiui.-i'- maxiiue siiilat: (juis erit magis[ter, quis tniBen iDCten 3C. Ideo nun tolerabile 6t)i"ift= l\ä) H'cfcn, quia jerftort {onigrcid), lanb unb Icutc. Ibi tleb[ebaut P|aii[liiiii getiomctl et d[icere: Xos aliter praedicamus de lege (jiuuu vus. Etiam .s po.ssiuuus hu|raano more de ea pracdicare et dicinuis übedieiidum jc. et ciiifjue serviendum et dandum vel )oI geftrafft. Nos confirmaiuiis gladiuiii unb llficiftcr So^Lf^llC^ avxpt. Et nos Christiani, ubi non gladius, arguiinns mit bcm bann. Sed seeimdum spi|ntualeiu toeife locjuentes, Non est prae- dicatio pro vobis gentib[us, uempe nt non sohini liic vivanuis, sed illic. 10 Ideo praedicamus, ut lio[mines urgeantur ad legem ^tc JU Icbetl, nt deo beue pla|ceant. Illic plus, quomodo fottcn boit leben. In con[seientia dieimns legem non nu| ad aliam v|itam, sed Ijinbcfn unb fd^obcn, qnia damnat. Cum ergo impedit an jl^enem leben, Ideo d|ieiimis ibi: dornii, lex, ibi
1 nach sapieiites steht uiundi sj) lj3 gefegt mit quis (l.J durch Strich verb 2 nach libjeri sieht essent sj) 3 nach quis (2.) sieht tDtl sp Orig[eiies Aiigustliiius sp r
6 Kesponsio ad Volusloiniani ' dictum s^) r 7 nach geftrafft -ileht tocrben sp S nach
3ol)iannc§ steht bcä ^engctg sp y aber toeifc sieht motem sp Nou c aus Nus UjU tdeo bis leben unt
•) Contra Cklsum (Tom. II. 787ff.). -) Vgl. Unsre Amg. Bd. 11, 245.
N] liberos a lege, @te ^aben '^orcn üingen, ntc^t juiaminen f dalagen.' Ibi 15 sudavit Augustinus. Nam dicebant: si liberi estis Ciiristiani, confiuulit omnem politiam et ordinacionem muudi. 2)0 f)aben fic fouP brouff gcant= toottet. Nos auteni dicimus: Nos eque ac luristae docemus legem politicam, \ü\)i beftettigen ba§ fc^hjerbt unb mcljfter l)anfen ampt. Et nos iu superiore nostro miuisterio exeominuiiicacione punivimus. 5lbci" llHC U)1)V bavDon teben 2" coram deo, hoc vos non intelligetis. S^o tüt)fjct tjr l)cl)bcn ntcf;tu öon, quo- modo coram deo agendum sit. 22ßl)r ftl)mtnen inl)t euc^ glel)(^, (juomodo legi sint subiecti coram mundo. 'HhtX gegen j^cnc» leben dicemus legem non valere, nihil conducit, ^unbci" e§ t)l)nbert unS. Ex quo non promovet nos, dicimus: §ote uff, gefecj, jl^Iaff bie Jneljle, huc non pertines. Sed hie in a6
15 über nili^t steht abtx s/j 15117 Vide quomodo oppugnati sunt ueteies episcopi a
'l'liyramiis, qui Cliristianos accusabaut confundere politias et leges ciuiles cum t<autuiu abroga- cioiiem legis coram deo doculssent ro r 17 unter fic faut steht Augustinus et alii sj)
unten am Seitenrande steht Status legis et lusticiae ciuilis quis sit et quomodo iusticia dei illam excellat ro 18 Piedicatores legem politicam non abrogant sed cum luristis statuuut ro r 24 In fide erga deum lex oninino abrogatur, non autem coram mundo inuno ipsa lex exactissime praedicauda ro r
') 6ie ^aben Ijorcn flingcn, iiidjt jitfammciij^Iagcn sonst läuten statt fliiigeii vgl. Uiufre Ausg. Bd. 33, iwi -u S. .3S8, 3 ff. (wo nähere .Angaben). ') faul s. r. a. schlecht, falsch,
übel vgl. 1) Wtb. 3, 136'J, wo zahlreiche Belege aus Luther.
9lr. 69 [23. Suti]. 27
R] liberi volumus esse. Seil I)icl)er praedicauduni, ba§ man !ur| Um6 ol)ed[iat niag|i.stratiii, iit niaritus dil|if:;at jc. ecoutra, ut liberi, familia obed[iant, vicini trelo belneifeti 3C. Ista opera ge'^orn in haue vitam. ^'n if)cnem leben nun liab|ebimus uxorem, noii filiiim, bie 6mpter loerben gar aufff)Oren. Ibi omnes
5 similes. Ideo lex fol bvobcit nid^t regietu. Sed is ]>op[ulus, (jui fol bioten fein, incipit liic per Bap|tis[mum. 1. ergo diceiidiiin de l|ege geift|l[id), 6I)riftlic^, ©otlicf;, aliter, <niam ratio locpiitur et intelligit. Sic praedicandiim: Non est amp|lius lex, sed loco legis, obedientiae, btnft'3 ft|t (Jliristns, Rex g|raciae, re[missionis p[eccatorum, qui nihil facit quam donat, l)ilff[t, tl"of|tet.
1" S)a rein ba§ lex- "^in lücg, hie non habet ju regirn. Qui hoc norunt, g[ratias a[giint deo, quando venit spec|uhnn et indicat, quomodo vixerim jc. Si tum possuni subter scamiinm ftoffen.' lam non cogitabo ha§, quid feeeriin, nihil de meis ojieribus, iiabeo altum ilid', videns, quid alius fecerit, vixerit. W\i feinen operib[us f)Q6 id) jn t^un. Si mea v|ita mala, opera jc. Si diaboli,
15 benc, \ä)'üt, tnaö bu magft, vidco iam in speculuni, quod dicitur Christus.
lam humano, quia estis iufirmi adhuc Christiani, quia praedicatio, quae SHbm. e, is statim dicitur, sed Jc. quia vestra c|aro adhuc infirma i. e. vestra ratio opt|ima in came. Ut Cesar cum optimis, doctis[simis, sap[ientissimis ^at
2 nach vicini steht tintctnanbcr sp 6 1 ?• 12114 cogitabo bis Si (2.) unt
14 diaboli] diabolus aoousat P 16 nach humano sieht more sjj nach praedicatio steht
est sp 2 r
1) subter scamnum ftoffcii lyl Unsrc Ausg. Bd. H3, 67S zu S. 210, 39.
N] mundo §oI man§ uff f)od)ftc I)e6cn ad politiam vel ad Oeeonomiam vel ad 20 concordiam huius vitae. In t'utura vita nulla erit ])olitia et Oecnnomia.
2)0 iD^rt fel)n ampt noi^ h3el)b, man fetjn. S)o tft folc^ bolt! nid^t aly I)ie. Veniente extremo iudicio tandem cessabit hie. Ergo dui)]iciter de lege ])raedicandum. Spiritualiter: e§ ift fel)n gefecj supra omnem captum racionis, §uuber an ftabt beS gefec3§ Christus, rex graciae ponendus, ber gibt altcl)ne,
2^ fd^en(ft§ unb öorgljbt'S. Ita abrogata est lex. 3Ber§ \)n jcngen' !an, ille deo gracias agat, ne aut peccato confuudatur, ne inspieiat lioc speculum. 2)0 mu^ iä) nid^t Dom gefccj, luettfcn, §unbe Iriffen, sed aliud speculum habeo, scilicet loic eljn onber gclebet f)at. £ibe§ gefec3, iä) toet)^ nii^tS bou b^r. Esto, quod sim peccator, iniustus, malae vitae. Nihil novi de ilja,
30 sed de Christo. 'Propter infirmitatem car[nis.' ^r ^^)t noc^ flf}lDac^, SRum.ö, i9 quia caro estis, quia alta est doctrina. Caro significat omnem sapionciam, sicut Cesar cum onmibus iuristis leges statuens, toenn fie nff§ I)0cf;ftc
21 nach ift sieht nid^t sj) nid^t durchslr sp nach ^ie steht »ff erben sp 27 noch gefecj steht noii^ s/; nach loetdfen steht obber sp Nota consolaciouem in agone ro r
30 unten um Seitenrande sleltt Ser tcd)te jpigett flnn tobe§ noet^enn ru
') ^n äcugeit vgl. Unsre Ausg. Bd. 17^, 296, 4l5.
28 ^itcbigteii be§ 3al)tej 1531.
R] fein rcd)t gcftclt. Si veniunt auff l^oc^fte, niliil noveniut Je .spiritiiali lege. Si etiani Cliri.stiaiii facti, tarnen vi.x funttCtlS foifcil prae ratioiie, quia semper fttiit im gvuitb cordis: man mu» boc^ ettoaS gutg tl)un. Multa praedieat de gratia, (juomodo de b[onis operibus? Hoc vocat P[aulus, quod adliiic iufirmi in hac copinitione. Idco dieit praedicandum hnniano, caruali niore i. e. t)er= s nunfftigcr lDei§, "t prndentis[simi huLniines in terris ba l)on rcbcn, quia estis adlinc in carne i. e. ratio vestra ift nod§ nova liub fviffc^ Ciiristiani.suii, prop- terea praedicabo de l|ege, ut ipsa comprehendat. Qnomodo? Sic apprc- hendit: P|aii[lus est hie poeta et pictor, facit 2 bilb: gcred^^tigfeit unb junb. ®erec^t[ig!eit unb funbc, quae dos faciraus, ba§ ift ja de nostris w openb[Us dictum. Ideo apprehendimus.
Ibi venio in aliud speculum, quoraodo ego fol t^un unb leBen. Ideo propouit 2 imagines. Sic ergo facite: Sicut prius serviistis peccato. Est Epistola, quae monet, ut p|eccato Jt)ibber[t^cn unb gcrec^|ti(feit btenen, ut lofc opiiniones mcibc et b|ona fiant. Sicut fuistis servi peccati, sie ccoutra. ü 8)0111.6,19 Et dicit: 'Sicut membra.' Est prosopo[poeia, ^at 4 ftuöc gefegt, bort, ba l)r fnei^t hJUrb in Regno, ubi rex peccatuiu dicitur, sie fiebat: nienib[ra gabt l){)r ber unreinidtieit i. e. un^eiligteit. Ubi eratis in peccati regno, et faciebatis, quod p|eccatiim vol|ebat, erat un^eil|ig[!cit cum omnibus membris, quia manus vestrae eraut bicfe, teubcr, lingua leftetcr unb unjuc^tigc lieber JC. ao
13 Duae imagiues sj) r 14 nach unb sieht bet «/) lö 1. spr 17 nach memb^ia steht vestra sp
N] lummen, §o Jtiffen fic nic^t§ bon gcfccj öor got. Nam i[)si semper specu- lautur in opera. Doö fticEt l)n unfcr t)ernunfft, «luae clamat: 2)tü rebeft t)il bon ber gnabcn, Ipoc Hel)bt§ bon ben gutten locrden? Ideo hie Paulus lo<iuitur flcl)fd^lic§er tnelj^e, scilicet tcie bie tlugifteu barüon reben, quia estis infirmi, non potestis corapreheudere, ideo humauo raore loquar. Hie est 25 ©ant 5PquIu§ Poeta et pictor et facit duo simulachra: @erec^tig!el)t unb §unbc. Hoc omnes intelligitis. Hoc videndum, tDQ§ ic^ getf)an l)abc, loie ic§ tl)Un ^ol. ^ItjUe sicut serviistis peccato, ita iusticiae serviatis. Est ergo haec summa et exhortacio: sicut serviisscnt peccato, ita nunc iusticiae. iRom. 6, i9'®let)(^ lüic l)r begeben t)at etocr' k. Prosopopeia 4 ponit per Anti- .in tliesin: Peccati regnum: bo gtng§ olfeo jto, bo begabt l)r elr»r gliber jtü ber un^el)Iig!el)t, non tantum spurcis peccatis, sed omnino eratis unbel)Iig, omnia praestabatis sceundnm peccatum. Manus fnrabatur, lingua mendacium, Aures
hjarcn bofee. (äloer fuffe toaren |(^el!e, Iijffeu jum bo^en. S)a§ Ijetjft eljn
22 Quousque perueiiiaiit humaiiae leges ro r 23 itach bleibt? steht oiet .«;> 26 nach $aulu§ steht quam sp 2ftl2'J Kst bis iusticiae tmt ro Status huius epistule ro r 31 glibcc über {§unbc) 33 K.\liila'io muiiiljra imuiundlciau ru r
5lr. 69 [23. 3uli]. 29
R] fuffc lieffcn fc^abc ju tl)iin unb trugen einen gjvoffen \ä)dd ot omuia memhra giengeu im bienft ber funbe, ut sempei- fieret fortius. Hoc fit cum illis, qui sunt in einem nng[Ieu6igen toefen, ut ber Communis vulgus. Ibi ein lugen naä) ber anber, (fljeBrud) post jc. quin suut im binft Regis, qui dicitur
5 peccatum unb lauffen (jer cum omnibus membris im bienft JC. S)Q» jolt ^l^r nu nimer t^un, Sed econtra servire iustitiae.
2. Bilb, ut raanus et omnia luembra liuc vertat! s, ut iustitiae serviant, ut heilig lüerben. Sic ut äuge süchtig Inerbe, et auris, ut non aud|iat fd§enb= lic^ hJort, non felje fd^enblit^ geperbt, ut dicatur de verbo dei, ut ho[mines
10 non geleftert Irerben, g[ratias a|gite deo cum lingua et proximo, Ita ut membra fiant org|ana, quae eant in reguo regis, qui dicitur lustitia. S)a
mit tüerben fie ^eiltg. Mea caro loolt lool gern fielen, rauben jc. Sed ibi
Spiritus nic^t se[quitur: bu fouler fod, non obloquendum de proximo, sed econtra consolare cum unb lal ^'^m beine jung bienen. Sic P|au[lus dicit: 15 tDtr muffen un§ uberilninben, quia bie fiiofe luft vult ad mala opera, quia luft jtt) gei|, unfeufc^eit, be§ famen tnerben toir nid^t Io§, sed 3c§ mu§ mid^ tueren, fperren, caro, tu vis ben ^oljlneg^ Qui v|ult bouum opus facere, non
expectet, sed et mu§ ftd^ ongteiffen, ba§ fic^ bie nofen rumpff, quae dicit:
G 2. r SjB ut (2.) mit ^tf)t durch Strich verh S über auris steht o^x sp
12117 Mea his '^otälDeg xmt 12 Caro sp r 13 Spiritus sp r 15 nach opera steht
teilen sp 18 über trafen steht caro sp
') ^oljtoeg vgl. ünsre Ausg. Bd. 33, 679 zu S. 270, 23.
N] unrel)ne§ leBen, ut semper magis at<]ue raagis peccemus. Ut videmus in
20 vulgo, qui versatur in raptu et odio, mendaciis. Ubi aliud aliud peccatum sequitur, quia sunt ijm bl)nft be§ fonigel, ber bo ^el)ft ©junbe. S)o§ folt t)X nue nt)mmer t^uen, sed lustieiae servire.
£)a§ ift ba^i onber B^Ibe. Ibi dirigi debent omuia uostra membra, £)o ml)t bo^ fie t)el)Iig )t)erben, ut sint ocidi et aures casti, \>a^ fie nic^t unjuc^tig
25 bing fe^en, ^oren, libenter audio bona et euangelium. Lingua bene loquitur de omnibus. Ita omuia uostra membra serviaut iusticiae, bo ml)t toerben fie ^e^lig. Ita facit discrimen inter duos reges q. d. 2Jlet)n flel)fc^ tBoIbe tOoU gerne peccato servire. Tunc dico: 9U(^t al§0, f(et)fc^, non debes mentiri, furari K. ^unber servire iusticiae. Ideo nos ipsos abdicemus, quia caro est
30 contra servitutem iusticiae, quia mala est natura. S)e§ felbtgen luft tDCrbcil tDl)r nic^t lo§§, sed pugnaudum est cum carne.
Ergo qui vult bene operari, ber borff ni(f)t %o lang Ijarren, quo usque consteruat caro, sed cogenda est caro, ob fie ftc^ glel)C^ rumpt, et faciet
20l21 Vulgus exliibet sua niemljra inuiiuuOieiae ro r 24 Seruire iusticiae ro r
27128 Vide quomodo Spiritus luctari debet coutra caruem ro r .32133 Ergo bis rumpt tmi ro Pii spiritu seruieutes iusticie quod iuuita carue facere coguutur ro r
30 ^Prcbigtcn bes 3af)te§ 1531.
R] vis geBen k. Sic bonus rusticus facit: Ego possem umB itj g[rofd^en teloer jc. .«ed non. Is non incedit in Servitute peccati. Econtra: dciis dedit mihi fru- nientiim, galliuas. Sed quid facit? Videtis, ba§ fouigrcid) ber funbe g,1)ii biiird) unb buxä). Sed sequitur: qui bicnet luiic Regi, gibt ein fel^ant Ijoff^ fleib^unb folb: bitj unb ^eU, feuer unb Ocvbamni§. Si I)aft luft ad iuforos. .-. Sed non creduiit. Ii).si putant, Unc ftc mit \}l)Xtm fotn fai'cn 3C. Sed hahjont stipendiiuii, !onig filjt bo unb gibt jolt, Io[)nct :sui.s bicnern, quando rusticus diu ftilt, raubt, cä fol unöcrgolten nic^t blicibcn, habet regem, cui ser\ät. Sic funbc lotjnct mit bcm tob, ^cEijd) feucr et ibi mit mala con[scientia, blij, bonner. Ecoutra qui serviuut Reginae, quae dicitur lusticia, Isti lo liabeiit fructum, quod dicuutur sancti, unb ^olt est v[ita aeterna. Econtra isti hab|ent fructum, ha^ fte ftd) f Cremen muffen, deinde mortem ae^tcrnam. Vos autem fructum, ut corpus l)^e lenget je reiuev, ut os et omnia membra fiant sanctiora, ut: lib|enter de deo loquitur, non audit de prox[inio maluni. S)a§ ift fructus, quem hal)etis, quando servitis luiie Reginae. Ista leftS QUd) is nicf)t unbeIo£)net ut mors, sed gibt ein jd)onen lotjU, aeter[nam vitam, felig= f[eit. S)Q§ ift P|auli praedicatio, ut admoneat ad b[ona 0|pera, ut legem
2 non über is 3 Kegnuni peccati sp r 4j6 buic bin credunt imt 4 über gifit ein steht ber gut im sp 7 vor tonig sieht 6in sp rh 10 Regin.i Instici.i sp r
]<i iinfieto^nct c aus ungelo^net I6ji7 ^c^oncn bis ift unt
') Ijofffleib dem Sinne iiach gleich mit ^offatDe rgl. Unsre Aiisg. Bd. I5,4r2,:i:>.
N] secundum conscienciam. Ita faciet Rusticus malus, habet siliginem, gibt» telüer gnug, eciam si vilius posset dare. Ille servit l)m rl)ttci" bicnft. l*i"s autem rusticus dicit: @§ ift JUtiil, tum vilius possum dare. Ego gratis jo accipio. Sed pauci sunt. Omnes sumus sub peccati Servitute. S)i^ tjofc^ flel)bt unb I^on ift ha§ '^cllifd^e fetoer, plij, bonner k. Si vis peccare. procede, tu habebis tuum praemium. Interim securus procedit nnindus in Servitute. Cum venerit rex, ber hil)rbt bic^ befolbcu unb IoI)net fcl)UCU bincru. S)cm bicbifc^en pafvcx fol» unücrgolbcn uid^t bicijben. Sobt, bcUifd) feiner •-■:. unb alfjie ml)t büfem geloiffcn, fame et hello. Econtra qui servit liisticuac, fructum liabeiit, baö fte f)el)ltg fel)n et deinde vitara aeternam. 3)a§ ift el)n fcljner tonig. Sicut priores milites hnVjcbant suum praemium et laborcm, cuius pudent, Ita illi sanctificantur in dies, procedunt in iusticia et sanctifieaeione, tücrben i^e Icnger il)e lenger ml)t unfern glibmoffen beljtiger, lingua, auril)us k. m Deinde veniet vita eterna. Nam illa regina non vult tios esse sine praemio. Qui illi servierit, habebit vitam aeternam. Haec est adhortacio Pauh, scilicet sanctam, iustam jc. esse legem, sed coram deo niliil est in consciencia.
ISßO Rusticus impius et pius ro r l'J über rottet steht pccc.lti sp 20 dare c in vendere sp nach Ego steht enini sp 23 Stiiiendinni peccati ro r 24 nnrh Servitute steht peccati sp 28 über milites steht peccati sp 29 fructus seruientinui Insticiao ro r
33 über je. steht bonam sp C'oiiclusio quomodo sit abrog.ita lex ro r
9Jt. 70 [30. 3iiti]. 31
R] servemns unb bnvnarf) tf)iin, qnia sancta, scd gIct(^tool, ut noii bvoBcn in cou[scientia, seil nibbcn iui lilb. Sic Christianiis liber et non, untei'tfjan legi et non. Coram deo, in con|scientia de niil|la l|eg[e seit, in c|arnc de nulla libertate. In con[scientia non audio: Nomen dei 2. 3. 4. alioqiii statim
5 veniret lex: Non obedisti deo. Si venis cum lege in disp|nt[ationem hano, est actum. Sic est libcr. Etenim sanctus. Si geftolcn Ejili. 4. So folä Cfpo. 4, 2s bl[ci6en. ©o iftä Bctbcv mitcinanbev ücrtragen, frei) öom gfe^ et ocontra. Nemo intel[ligit nisi Christianus.
2 über nibbcn sieht regnet «;; nach non steht liber sj] 4 nach non sieht legem xp
N] 3int f(et)fd§ unb Ictjbe ge^^ort fie gar. Coram deo nulla est iusticia legis et
10 obediencia jc. 2Bcn icf) ml)t ben gefecjcn bor got fte^e, tunc damnatus sum.
Grunter m^t bem gefocj: in Politia, in Ooconomia: Non furtum facies, non
occides jc. bo ^oU uff el)nen ^auffcn gegeben luerben. Hoc discrimen notate,
quomodo sit abrogata lex et quomodo non sit abrogata.
70. 30. 3iuli 1531.
^rcbigt nm 8. Sonntag nntl) Xrinttati».
R] Dominica VIII. quae erat 30. lulij.
15 H[oc E[nangelium fol tDtr \ä)ix funen, quia diu praedicatum unb
gejungen unb aufgeftri(^en ubiq[ue. In hac praedicatione, quam Matli[aens descrip[sit, quam d[nmimis in monte praedicavit, 3 c[apita audivimns.'^ 1. quomodo doct[rina Euangclii et fidei perscc[uti(niem, ut inoppta: 'Beati' jc. wntti). i, S)a iBirb ni(^t Qnber§ brauy, nm§ f)cr (galten unb feinb l^aBen, qni in lourgcn,
2« Allagen vel tautum ftud^Lcn, Icftiern unb berbantmen. Qui non habet l)Laffer,
14 30. über (vlt) Mattli. VII. r 20132, 1 Qni bis ntibex] Qni luibbcr P ') Vgl. die Einleitum).
N] DO]VII[NICA VIII post Trinitatis.
'Attondite a falsis prophetis qui veniunt ad vos.' sünttt). 7, is
So§ (Suangelion Rottet l)r \ä)\)x !unnen, e§ tft |o lange geprebigt,
gefc^riben, gefungen. ^n ^er ))rebiget Matiiei in monte 3 capitibus audivi-
25 mus, quomodo doctrina Euangelii persequncionera habeat, sicut: 'Beati, qui wiattfi. 5, lo
perseqnucionem.' S)o tDljrt ntcfjt anber§ fe^U: Qui est Christianus, habcbit
persequucionem, nel)ber, t)affer, ffuc^cr, öerbantnter. Sßer nic^t bi^e ^ai, ille
27/22 ro 22 MATH VII r<< r 24 i c in tribus sp 25 Eu.ingelion non potest esse absque persequucione ro r 26 nach pfrsequucionem steht paciuiitur sp fe^n c in ou6 sp
32 5Ptebigten be5 3at)TC? 1531.
K] nctber, Icft[erer unb flud^er, nondum est C'hristianus vel noiulnm betücifct 3C. se Cliristiaiiiiin. Sie iDLClt toirb Ij'^trt fctnb loerben. Si potest oecidere. Ergo süitiiu un» gelüOVnet in principio nos liab[ituros feinb. In rtne adluic lüaxnet ab iiiimieis, non qui externe, sed ba§ un!|raut, «jui in horto tnad^f^en, bic t^un SLtoffen fd^aben, externi lunnen leib unb 91 ut nl^emen, nou possuut cor 5 seducere neque ft^en bavnad^, nt doct[rinaiu auferant. Sed qui intcr nos aufftoaf jc^en *, nt pessLimi sunt nostri fratres, inter nos exter[uam p[acem, Sed volunt uol)is un§ nf)emeu intemam paceni, ia§ ift evft boS unb ein jentevlid^ l^anbel, qnod hi, qui nobiscum et iactant nostriuu nomen et contra avB. 20, 28f. nos fid^ crljetien. Sic P^anlus ad Eph[esios Act. XX. 'Se^et ouff cuc^, (piia i« SB. 3oscio post' 2C. 'Et ex vobis', inquit JC. S)a§ ift ein flegtlic^ bing, qnod ii, qui inter vos ipsos surgent, Et ex vobis, unb tuevben bevlert unb junger. Unb ba» ift 2. persecutio altera, ista in scrip[tnra est iudicata, niansit a!) initio mundi et maneb[it. lam ad[est, ipsi inter se discordes unb öeibammen fic^ et nemo, U)a§ xi^t ift, vel econtra. Hoc t!^ut ein g[rcffen meicf liefen 'S
7 fratres sinunt nobis externani pacem P
>) = Qufttiad^fen (so Juit auch P); vgl. unten S. 42, 2.
N] noudnm est Ciiristianus ueque coufessus est. Nara confessionem sequitur odiuni JC. deinde mors. S)a§ ift et)ne§: in principio admonuit, 2° adnionet aliis non externis Thyrannis, ^uuber qui inter nos sunt. Uli surgunt ex nobis, bie Inevben groffen fc^oben t^un. Thyrauni nou plus quam corpus opprimunt. 3lber bie öetätoe^feltten , qui inter nos surgunt specie fratris, 20 nobiscum agunt imum corpus, sed consclenciam impingunt. 2)a'3 ift et)nc 60^ untugcnt illorum falsorum fratrum, bie leben unter un», fteEeu an, entpcren \iä). apg. 20, 28f. Ita Paulus Ac. 20. 'Videte super vos.' 'Novi post me lupos rapaces.'
SB. soGud; unter eu^ f eiber tnenner. S)a§ ift greulich, qnod ex nobis sunt 25
.scismatici. Haec alia admonicio scripturae ab inicio mundi fuit. Libenter veliraus esse concordes. Sicut adversarii calumniantur: Ipsi intcr se sunt discordes. Nemo novit, h3a§ l^unbt obber rube ift.^ Ita contigit Abraliam,
16 narh est (2.) steht Clirlstum sp 17 über je. steht caliimnie sp nach e^ne§ -ileht
quoll sp nach admonet steht nos ab sp unten am Seitenrande steht Duplex cuangelii
Externa 1 f Thirannos ,„ ... /■ . \ nr, -i • . i.
perseijuucio ■ , . \ per ? ,■ i f ot s '"" ^^ " (mter) 20 uOer qui sie/il
iuben sp 21 Ex ipsa uera ecclesia falsi fratres et heretici oriuntur ro r 24 Ita hii
Ac. unt ro Act 20 ro r 25 mennev (bie 6) 27 Sicut c in Ideo sp nach calunniiantur
steht dicentes sp 28 über discordes steht non couueniunt sp 28133, 18 Nemo bis fuit unt ro
28 über tna§ l^unbl steht quis bouus aut malus sp über Abraham steht inter Isniael et
Isaac sp Ab inicio mundi scismata fnerunt ro r
') Nemo novit, iBOa '^unbl obber tübe ifl nicht bei Wunder; dt/rt 2, 893 Nr. 1659
nur ^alb ^unb Ijotb *J{öbe; lyl. (Jnsre Ansy. Bd. 9, 31 4 toibber f)unbt nod) robbi|i3^ (dcni
iceitere Kachu-eise).
9Jt. 70 [30. 3u(i]. 33
R] iäjahm. Sic Mose gteng, Ab[raham, Isa^ac, Ia[cob, in feim ]^QU§ ^finoel ric^t ein rot an. Sic Esan, Christus, XII ap[ostoli, et tantiim 1. ein fc^ul. Ergo luarnet 6^l'iftn§: qui v[ult Ciiristiauus esse, [et) iBotfcr et sit patieus coutra ex[teriios hostes et coutra iuternos fratres, ut quisque discat Euauge-
r. liiini non tantum, sed etiam ba[§ ev ha 6ct) BI|eib, ut praesertim pfiawcv unb pvebigev, ut sie praedicent, ut funnen ltiibber[t[anb t^un malis nnb cr()nlten pop[ulum.
Hae sunt 2 persec[utioaes, quas dominus indicavit, unb ftiivb ntcfjt anbei'?' braU'3, et etiam experimur, hab[emus plures, qui nobiscum ceperunt
10 contra pap[atura. Cum am aüerfieflen lenfft, {)eBen§ ein jamer unb lernte an noeentiorera quam omnes Reg[es potuis[sent. 6§ ftertft unb ergert Jiostros inimicos. Ideo d[icunt: s[piritus S|auctus non est hie, quia non in discor- d[ibus est. Sic muffen Unr utrosque leiben, advers[arios et fal[sos fratres. 9in lt)ir funnen» nic^t umtgeljen. Hie in hoc templo fueruut plures, qui
15 audierunt uos, et adhuc ex flore ut aranea^ jc. Si possent inter nos ein lermen machen, fac[erent. Si non hie, tarnen alibi. Ideo Christianus Ia§ fic^
2 et bis \ä)vl] qui primo tantum habuit scholam P 3 esset 4 et {. . . .) 11 uuceii- tiorem] atrociorem P 15 et bis je] sed sugunt veneuum vt aranea ex flore P
') Vgl. Wander 4, 716 Nr. 6 2)ie ©pinne faugt ©ift, bie SBiene §onig ou3 bet Söliimc. Unten Z. 28.
N] Adam, Isaac. 3loä) muften fie rotten l^n ^rem 'ijau^i ifdbm. Ita inter 12 discipulos fuit. Ergo simus cauti, ut attendamus uff bic l)nnerli(f;e Bruber. Non ut doceamus, sed eciam defendamus. Nam quilibet doetor
20 non tantum docere, sed eciam resistere debet impiis. Gtlic^e toerbcn fie er'^alten, sed maxima pars decidet. S)a§ f^nbt bie ij öerfolgung, ut sciamus, et hoc experti sumus. Multi contra Papatum nobiscum fuerunt, ut arbi- traremur papani subversurum. Sed currente EuangeHo defecerunt. Ita omnes scandalizantur Kon adesse spiritum sanctum, quia simus discordes.
2» £iaö ift bie grofte anfed)tung in ecclesia. S)a§ bo I)et)ft bie falfdje firubev, ba§ !unnen tvtjX nic^t umBgc^en. Plures hie habuimus discipulos imi)ios, qui ex nostra doctrina sincerissima obscenissimas sectas effinxeruut, glet)C§
toie bie fp^nne gt)fft au| 3euc^t, et deinde cum alio veniunt, !^e"6en fie unglug
IT über Adam steht inter Cayn et Abel sp über Isaac steht inter Esau et lacob sp 18 über fuit steht ludas sp ut (sumus) 19 vor doceamus steht tantum sj) über doetor steht et parriocbus sj> 20 über Gtli^e steht pios sj) 21 über ij steht jclDUe sj) 23 Defectus nostrorum fratrum bodie ro r 24 nach sanctuui stellt nobiscum sp 26I2T inipios qui ex
Adam » ,,.,.,„ _ . , , Abra I iuter suos habuerunt
unstra sp über (qui nialas) 2i unten um heilenrande steht , S ro
' ^^ Isaac I scetas
Christus J Secte ex ipso ucrbo Orientes non ideo reddunt ucrlnim impium ro 28 jcuJjt e in ber fitiime jeugt S2>
£iit^er§ Sfflevte. XXXIV, 2 3
34 ^ptcbigten bc-3 Qal)«? 1531.
R] nic^t 6c![UTntncvn, quod dicitur: ipsi intei- se discor[dos. D^icat: Ego lioc novi, (jiiod Christus dix[it, quod exteriii et intenii hostes, qui niecuui cro- didit, oravit iinb jol mic^ oud) öerfoI[9eu. Ideo fol mid^ ba» nidjt abfc^vcdcn a doct|rina, quod mei f(ratres, qui niecum getjolten, coutra nie oppo[uunt. Sßar bilimt) ntc^t unred^t, quod Clu-istus doeuit, q[uanquani ludas se oppo- r, suit. Sic uon euraudi nostri ludae. Externi quaerunt I[ei6, IcBcil, gilt. Isfi ba§ i)n^ et 1. ierurt iu 1. doctrinae, lani iu fine. lani habetis bicb. Vido iit manealis cum ea, quia liab[ebitis multos, qui venieut.
wntio. 7,15 Haec est SLumnia Euangelii. Percurremus textum. 'Cavcte.' Aud[itis,
quod iiic DOS iubet paratos esse ut ii, qui patiuntur, sed iubet oo[ulos apcrirc lo linb Umcfcr itnb frifc^, ut servemus doct[nnani pationtia erga advcr[sari<)s oxter[nos, !lug vero et tui^tg erga fratreni. Mira freinib[id)aft, quod iiab^eo mecum fratrem et tarnen uou credere verbum. Sed irfjtuff ocLuli, ut tantum videam auff§ ft)Ol"t et nou confidam ei, qui mecum jiraedicavit, credit. Et vocat hie pro[phetas, dat notnen, quod doc[eant et rfjiimen Ici" Ullb !|Unnen '=• ptcbigen, Eque praedicatores ut ego, pfor et scripLturam haijent, invoeant diiiin ut nos, sed faisi.
Waiii). 7, 15 Quomodo veniunt? 'In vest[imeutis.' Quidam sunt, qui lialicnt
of[ficium, et tarnen tales, alii non habent, bic finb nicf;t fo gut, ut dicantui'
Gl8 Isti his venient hat F Isti bic jcctc. In principlo pr.icilicationis tialDct er tloctrinam et muiiit contra externos hostes. lam in lliic luavnct Er für bcii bieten 10 nos] noii i.'J cre- dere verbum] ei credam sed verbo P
N] QJT, quod hie non possunt facere. Hoc Christus nobis praodixit, bnS tPljV -n a falsis fratribus debeamus impuguari. Ergo hü^ fol lltic^ lüc^t ab)tf;iccfcn, hü^ mct)nc fiefteit gcfcEcn lüibcv mid) fljnbt. Christus habuit ludam movbcv, attanien non fuit falsa eins doctrina. 2ll§o muffen luljr un§ oud) uid)t evgci'U. Ita Christus postquam nos doeuit, adnionet: .§uttct CUtf). ^^ h)t)la iDfaiii). 7, 15 eucf) ticrfunbigen. '©el)ct cud^ für.' "^x fjovet, boS er uns nid^t Iiel)ft 25 gcbulbig fcl)n, ut illi debeut flicere, qui paciuntur. @r l)Cl)ft un§ bic Dugcn uff t()un, Hmcfer, !lug uub Inicjig felju lül)bcr Tnet)nen Brubcv, boö ift nil, "i^ai id) bcm bcftcn brubcr uirf)t Ucvtvnucn, et si croduut, nod) feol id) bem gcfcUcn nid;t traltjcn, bcr mljt uU)i- }.n-ebigt. Snä ift cl)n icnievUdjcv I)anbcl. Watii).7, li'l'ropiietis.' (Jv gibt tJU bcu nl)amcn. E(jue sunt praedicatores et iiarriodii m a)Mitii.7,if, sunt docentes ut nos, tarnen falsi. äBic tummcu fic? '^\\ f d)nf f-jf lcl)bcvn.'' Aliqui sunt, qui hal)cnt officium. Aiiipii nou liai)eiit, bic fl)nbt nid;t ^0 gut, ut falsi jirophetae dicerentur. 6-3 ffl)nbt fd)Icl)(^CV, bic gcl)6rcn Uicljftcv .^Qlljjcn
27/22 Ergo h'is li.nlmit iint ro f'ontra scand.-ilon jiroptcr f.ilsns fr.itres ro r 23 imä über 011(35 -^ "''^'" ""•' •''''''' ''> inoiite sp 25 C'ancte ro r 2ß debent l>!s qni iiher
])aciiintnr STjäS luljbfr liix bem n»l m 2<S nach si steht iam sp Neniiui confidcndnni ro r 29 nidjt tralnett Uhrr ber \\\i)i :iJ iilin- ofllcinm slfhl i't iiocacioiiem .•<p ::3 iiicljftcr
vljtr (9)1)
ÜJr. 70 [30. 3iili]. 35
R] ps[encloprophotae, qnia of|ficinm non habent, sed serpunt 3C. S)ic fol ntan 5Jlieiftcr .^anfen Befclcn, qnia flvciffcn in Beibc regiment. Ego nionui, ut si talis ftreirf)Cl' feilte, q[uocl ei vis non ferat cum in domo, ut praedicct, quia dci befclf), ipse ord[inavit tüLeltlid) DIJLtigfeit, nemo in tüincfL^ ]ol ein :, rcg[intcnt nnvicf^tcn contra niag[istratuni et principem '. Sic ofF[icium prae- dicandi commisit pf[nvrcvn unb prcbigern. Ideo tt)ei§ ^'^n ad istos, ut cum CO loquatur. Ego uou velini Lipsiae praedicare in domo, fj[uanqnam vcdjt, quia doctor, nisi prius favorem hab[erem a ))f[au"ei;, si etiam \al\d) gcpl'cbtget. 3ti) Ici§ bcn f)in gl)cn, non mihi commissum talem iudicare, sed fpar bie
10 pixbig auff ben pvebigftucl. Vide, ut tu recte doceas. Idco nee dicas: c§ ift ein fein man, quia deu.s ord|inavit praedicationis ofLficium, toerS Uinccf;t furt, ber fur§ unrecht, inveniet suum iudicem. Hoc dictum bcn ftl'cidjCn, qui non habent Befel. Percurrunt domos. Ego tales urteilet, si potestas essem, ^n» f($lüei"b unb rab. Sed qui sunt in officio et sunt falsi isti sunt
15 ps[eudoprophetae.
'Hi veniunt.' Hoc disc[ite: fie reijfcn unb brucfen euc^. Sed isti aKiitui. 7, inter vos reguut et iuced[unt in off[icio, sed tautum a sc ipsis veniuut, q[uanquam hab[ent Gf|ficinm, quando afferunt verbum, quod non commissum, sua somuia. S)a§ ift nic^t öon ©[Ott gefanb. Veniuut isti in ovillis jc.
20 tvef[flic^ tuovt et raetienda, icfj loavnc. Nos, qui Euangelium rcctc aud[imns,
4/5 Sefel^ ii-5 principem mit
1) Vgl. Unsre Ausg. Bd. 3i\ 135,21ff.
N) fl^n, qui religionem et poHtiam negh'gunt. Ego scpius vos admouui tiot bcn fd)Icl)(^cvn. Nemo feret eos, Quia dci mandatum, bQ§ nietltanbt l)m luinlcl §oI regiven contra magistratum ordiuatum. Ita nemo liit)n'felprcbigcr contra iustam vocacionem debet docere. Ego M L nollcm alibi praedicare
25 sine consensu parriochi, sed nisi consentieute plebano, Etsi mala praedicct, ltin§ frag ic^ nocf}? Gr Ijata juüerantlrortcn. Tu in tua vocacione sccuu- (him diligenciam fac unb la^ if)cnc§ iintcriüegcn. 2Ber ha§ ampi ^ai, bcr trcl)bc§ rec^t obbcr nnrccfjt: halirbit snum praemium et penam. @§ gef)ct inid) nichts an. 3)a§ fcl) non Sdjtcljdjern, qui iu domibus praedicant. Uli
30 ad MiC^fter §anfen pertiucnt.
Alii sunt, qui in officio scdcnt. So \ci}c man ficfj l'or, bic tiuniiicn äto CUC^ t)n fc^affy ÜCljbcrn. Differencia est. Tyranni rcljffen cuä) , Uli
21 Qui uon sunt uocati, non sunt digni nomine falsorum pro])hetavum m r 2'2 v'her feret ste/i( et audiet sp 24 debet (ss) 25126 Obieocio 3a bcr ^fot^tvt Vrebigt iticfjt rctfjt ro r 2fl über noc^ steht bar ■«;) 26/37 Tu lii fac c in Vide ut tu in tua uocacione strcniine
agas predices !C. sp unten am Seitenrande steht Sßiber bie f^Ieljc^er Vrnb lBinrfc(()rcbiRCt ro 27 5at «Aer ber 29 nach domibus steht multns inficiant ut dicant @§ ift bcunod) cljii fcljncr gelerter man ogn illnm .audini .7) )•/; .97 Alii his bie n7it ro
36
^hcbigltn b«§ 3o^«§ 1531.
R] nentens nid^t mit crnft an, non certi, ]o fidler unb fd)Ieffcrig, tales, qui non certi, hieiben Betrogen mit bem angcfid^t unb äugen et tum obliviscuntur
ssüiti). 7. ir. huius verbi: 'Cavete' jc. S^enn jol einer 9cb[enten: Sic dixit dominus, Sic credere, vivere, et Cavete JC. Sed quia leves ho[miues, ?tatim capitur larva et habet luft audieudi uova, Cog[itant: hactenus audisti de fide. lam nova. 5 'ipb. 4,nlsti incip[iunt cum Eua^ngelio, et P|aulus: 'ut veuto' Eph. 4. Hodie aud[iunt illum, cras alium. uon est certitudo doct^rinae, ideo gljcnS |o ha l^in. Et si hodie vel cra.« veniret, sie etiam faceret. Quod per XII aauos prae- dicatum. öetgeilen et in hora 1. 1. habent enim ben forteti, quod uobis E[uangelium fein ernit, sed ad^ten§ gering. Si econtra, tan einer nid^t Iieid^t ><> betrogen luerben. Me uon facile Rotj^tae umt>fto])en , quia neu insp^icio, an novum aliquid velit docere, sed an mecuni ftt)mme. Si uon, sura certis[sime gefa[t et cog[ito, ne fä[ciam mihi damnum. Si econtra. So g^et» bte (JOa
Watt*. 7,15 l^in, hab[ebat verbum: 'Xe edas' jc. 'Cur non.' 2a ging. 'In o[viuni.'
Habent fortcil, quod nos tarn leves. 2. quod se ornant. Xon loquitur de »J eras[sis peccatoi ibus. Sed habent vestes ovium, non adulteri. Sd^aff sunt Christiani, qui habent nomen, verbum, Souff, Sac[ramentum et ouinia, quae Christi sunt. Xemo Rot[tensis venit et dicit: hoc ego dico. Sed: mei amici, Ibi verbum dei. hoc dicit Cliristus, clare iu textu est scriptum, oportet
6 Eaa(^ugelio [Lüde] et (postea) [dafür omni vento r] P
N] autem fulgcnt pietate. fummen bon l)n felber, prcbtgcn Ijrc eDgene lere,' treume, » etsi vocati. (Sie !ummen l)n fc^af-5flel);^bern, irefflicfie mort. Xemo nostrum diligenter attendit, securi sumus: :Ja ec- law mljr nid)! fel)lcn. ^^d^ l)ab-:' gcltiiß. Uli facile falluntur, bie jeften fic^ nic^t Cor. Ita non respiciunt ad Ciiristura et admonicionem eins. £ie jel^en bte laroc on unb fe^cn fie an, haben luft unb Dorloicj nehie?' jh) Igoren. Ille cum Eva dubitare incipit. 25 Et sunt sicut arundo, qui indies novos praedicatores audiunt. X'^iühi est eonstaucia iu conscienciis. 311^0 follet l)r tl)Un. Si cessaremus, alius doeeret, §olbe ÖQU» ton ^tnt^ jet)n et dicere: Haec ego non audix-i et omnia nostra oblivisceretur. '^a e? ift tjnt nic!^t Gruft. Deo dante nullus Rotlensis me fallet. ^6) fe^c nid^t uff nctue», -«ed si vult niecum docere. 3Ben er uff bie 30 fel)tte laufft, contemno eum. (gjo ge^ct bie Göo l^^n, bo fie »orttiic3ig loar.
22 (hoc non) Sie i'2 attendit über (sascipit) nach sumus tUht dicentes »p
23 über gttoig siebt ego satis audiui sj) Sccurüssimi hodie ucrhum non altendentes l.truis decipiuntur ro r 27 nach 1)x stellt i)it IDoI aud^ sj> nach cessaremus steht praedicare et sp ä!i Mnndus Studiosus nouarum rerum facile decipitnr ro r 30 fallet über (dolebit)'
'^ ^ani- »Dil 3ene Wander 2. 3ö3 JVr. 3ö; auch sonst bei Luther, :. B. Erl. Ausg. -6, Hl ^an~ »on 3cnn tDürbc auf nüen ©offen fein. Vyl. audt de W'ettc-Scidetnunn, L. Briefe 6, 69, iro weitere Xachireise tius Luthers Briefe». ') Luther s/it/te betrügen, der Nachschreiber rer^ilaud betrüben oder er biUete ein laleini.td»es Verbum rott dolus.
♦
|l
10. :•,
5h. 70 [30. Sutil.
37
■ loa i
K] cretlatis per saluteiii auiinaiiiiu. Ubi lionio aiulit vcrljum dti, scii[i[turam, Christi nouien, .salutem et daninationem ac[teriiam, fo terretur. SBcr tlirfjt fcft gefoft ift, absterretur. S^enti füren ein ätntlic^ Ictien, gxatu rocE, fc()eu fouei", ba§ fc^ueit ut novacula. Ego si velim, vellein vos dimidiam partein
5 iu Pap[atum. Irem iu sylvaiu et dicerera non me recte. Sic ipsi fuven Nonieu Christi, fd^retfen verbo üevbatnntl, 6^r dei, veritas, Chrpstiana fid&s, ba§ finb ntc^t 5üoIffs6eI|, sed f(^af[!Ietber, sed tra[hunt verbum contra uos, deinde ein fonberl[id^ loeiä unb geperb unb tvexä. Sic Anab[aptistae seducunt ruiiltos sua prae[dicatione, d[icuut nostrum E[uaugeliuin nou
10 rectum, ostendunt, quia nuUiis f[ructus, ho[miues bl[ei6en bo», Ijofifärtig, ftol|, efirec^ev, morber. Si hab[erent verbum dei, recte f[ructus seq[uerentur. Nos hab[emus Christum jc. et verbum. Si toHer menfcf) audit: lüCliicf) loar, hü[miDes ergcr quam üor, unb mu§ ethJa§ nt'^er fein quam E[uaugelium:
gcift. S)a g^et erft dbn ha t)in. Sic istis verbis l^at er Xjijn gcfd;Ioffen.
15 Postea Christianus barff fein fd^teerb füren. Et Christianus non est, qui
uxorem, sed qui operib^us praestant se Cliristiauos, a uxore, lib[cris, domo
1 audit (il) 5 papatum. Irem iu syluam et dicerem me non recte. Sic ipse
facerem. Nomen P 6 verbo öetbomniä] verbi autoritas P 12113 Si bis unb] Si homiiies ista audiunt, dicuut 6» ift Wattic^ War, homines suut ctget bcnn bot. Adduut: 6§ P 14 er über ij^n 15 lein] ein 16 praestat
N] facile lapsa est. jEa§ ift bic fünft, isti veniunt iu optima specie et iios
sumus securi, Iel)($tlic§ au^^niric^ten. 'filet)bcr ber fc^off'i. e. ber ßfjriftcn, »iatti). 7, is qui habent verbum, fidem, sacrameuta cliristiauorum. S;a§ Ijabcn fic oncf}.
20 Nulkis falsus propheta sine illis fuit. Sic dicuut: SiBen freunbc, ba-i ift gotc» toott, hoc credendum est. Quando audimus iactacionem verbi, Christi, fidel et vitae eternae, %o laffcn tv\)x un§ fc^recEen, S30 fnren fie boneBen humilem vitam, tragen gralne rode k. Ita si ego tautum per triduum ieiunarem et humiHter vestirer, |o luolbe iä) iuä) alle aBrc^ffen. Ita ilii
25 dicuut: ©otte-j cljrc, gote» cfjrc, loartjeljt, liiarf)el)t\ eadem vorba, ipiae uns loipumur. £a§ fl)nbt f(^aff-3 flel)ber. Accedit humilitas vitae. 311^0 t!^un bie rtiiber teuffer multos seducentes, Nos calumniantes, quia dicuut Nostrum cuangelion siue fructu esse, Onmes permauere iu viciis. Deinde iucipiunt: Sßljr ijobm ben ge^ft. Tunc dicimus: toerlic^, e§ ift bie lt)ar£)et)t. Verbum
30 uon efficit, sed spiritu opus est, e§ mu§ toai mljer fet)n. @ä ift tuerlic^ h3ar. Ita captivi accedimus ad illos. Deinde dicuut: Nullus Christiauus
18 vor tc^d^tli^ sieht bo ift§ sp über i. e. steht Ouium i. e. sp Vestiraeii[ta ouiiiin ru r iyl20 unten am Seitenrande steht Mundus securiis et reriim nouarum Studiosus l'acile a ßuttis decipitur sicut Heue contigit ro 21 hoc c in huic sj) 21122 Falsi prophete et doctriiiae et uitae fucu spleudent ro r 23 über humilem steht e^n 3itnlid5 sp 24 über humiliter
steht \e1jx folDEt sj) 26 j^nbt bis vitae unt ro 27 Anabaptistae laruis decipiuiitur nou
attendentes uerbo ro r 29 dicimus c in caro respondet sp 29 (Nos) Verbum 30 spiritu(s) ') Vgl. Unsrc Ausg. Bd. 34 ', öOS, 29.
36 tprcbigten bei Sofjte? 1531.
R] netnenö nidjt mit cvnft an, uon certi, fo fieser unb yc^Ieffevig, tales, qui non certi, tuerben betrogen mit bem angcfic^t unb äugen et tum obliviscuntur
iBiatti). 7, ir. huius verbi: 'Cavcte' 3C. Senn jol einer geb[cnfen: Sic dixit dominus, Sic (^•edere, vivere, et Cavete K. Sed quia leves lio[miue.s, statim capitur larva et liabet luft audieudi uova. Cog[itaat: hactenus audisti de fidc. lam nova. s <ii)ii. 4, u Ist! incip[iunt cum Eua[ngelio, et Pfaulus: 'ut vento' Eph. 4. Hodie aud|iunt ilhnn, eras alium, non est certitudo doct[rinac, ideo glicnS fo bo t)in. Et si hodie vel cras veniret, sie etiam faceret. Quod per XII annos prae- dicatum, bergeffen et in hora 1. 1. habent enim ben forteil, quod nobis E|uange]ium fein ernft, sed achtens gering. Si econtra, fnn einer nidjt l|eirf)t «« betrogen loerben. Me uon flicile Kot[tac nmbftoffen, quia uon inspi^icio, au noviuu aliquid velit docere, sed an mecum ftl)mme. Si non, sum certis[sime gcfoft et cog[ito, ne fa[ciam mihi damnum. Si econtra. <Bo gt)et§ bie Güa
aiiattii.7,iit)in, hab[ebat verbum: 'Ne edas" jc. 'Cur non.' S)a ging. 'In o[vium.'
Habent forteil, quod uos tam leves. 2. quod se oruaut. Noii loquitur de n cras[sis peccatoiibus. Sed habent vestes ovium, non adulteri. Srf^aff sunt C'hristiani, qui habent nomen, verbum, Souff, Sac[rameutum et oiunia, quae Christi suut. Nemo Rot[tensis venit et dicit: hoc ego dico. Sed: mei amici, Ibi verbum dei, hoc dicit Christus, clare in textn est scriptum, oportet
G Euai^ugelio [Lücke] et (postea) [dafür omni veiito r] P
N] autcm fulgent pietate, fnmmen öon l)n feltcr, })rcbigen Ijre eljgene lere,' trennte, so etsi vocati. ©ie !nmmen tjn fd;af-JfIel)[bern, Sreff(icf)e tnort. Nemo nostrum diligentcr attendit, securi sumus: '^a ii tan ml)r nicljt fel)len. ^d) \)ühi geUnfj. Uli flicile falhmtur, bie fe^en fid) nidjt Oor. Ita nou respiciunt ad Cliristuni et admouicionem eins. Sie fetjen bie larOe QH unb fe'^en fie an, l)a6en luft unb torh)ic3 nelne» jtu Igoren. Ille cum Eva dubitare iucipit. 25 Et sunt sicut arundo, qui indies novos praedicatores audiunt. NuUa est constancia in conscicnciis. 3tl§0 foüet l)r t^un. Si ces.saremus, alius doceret, ^olbe §an§ ÖOnS^nf' fi^'JTl et dicere: Haec ego uon audivi et omnia nostra oblivisceretur. '^(x e§ tft l)m uidjt ©ruft. Deo dantc nullus Rottensis me fallet, ^d) fe^e nic^t uff netöe§, sed si vult mecum docere. SBen er uff bie 30 jel)tte laufft, contemno cum. ©30 gel)et bie (äoa ^\)n, bo fie liorloic^ig loar.
21 (hoc non) Sie 22 attendit über (suscipit) nach snmus sUlit liicentos .■!/)
2.9 üher gelui§ stelä ego sati.s .iiiclini .«/) .Sücurissimi liodic ncibuni non nltciidentes laiuis
deeipiuiitur ro r 27 iiacli l)v sieht fjic Inol axiä) sj) nach cessaienius sieht piaedicare et s]t '2S Miindus Studiosus nimarum renini facile deci])itnr ro r 30 lallet über (dolebit) *
') ^aii§ toon 3ciic Wunder 2, 353 Nr. 35; auch smust bei Luther, z. B. Krl. Ausg. «6, l-tt ^an'i Vion Sciin luiirbc niif nlleii ©njfcii fein. Vyl. auch de Wette-Scidetiian», L. Briefe r>, «<>, wo veiteie Nachnri.ie ans Ijuihcrs Briefen. ') Ijiilher myte bctviiiirii, (Irr Nachschreiber rerstaiid betrüben oder er bildete ein lateinisches Verbum von dolus.
9k. 70 [30. 3ulil. 37
R] credatis per .saliitem aiiiinanim. Ubi homo aiulit verljum Civ'i, stTip[tiuain, Chns;ti noinen, saluteni et (laniiiationem ac[ternam, fo tcrretur. Sßci" llitfjt fcft scfift ift' absten-etur. 'Jenn füren ciu äimlic^ lc6cn, gralu tod, fct)c:i faucr, ba§ fl^neit ut novacula. Ego si velini, vellein vos dimidiatn partein
6 in Papiatum. Iiem in sylvam et dicerem nou me recte. Sic ipsi fiircit Nomen Christi, jc^recEcn verbo Ocrbamni§, 6^1; dei, veritas, Chr[istiana fidcs, ba» finb ni(|t tUoIffSBcIlj, scd j(^af[fleiber, sed tra[hunt verbum contra nos, deinde eilt fonberl[i^ loctä imb geperb unb 'mnd. Sic Anab[aptistae sediicunt mnltos sua praP[dicatione, d^icunt nostrum E[uangeliuin non
10 rectum, osteiiduut, qnia nullus f[ructus, ho[mines 6I[ei6en 6o§, Ijofif artig, ftoI|, cBrec^cr, morbcr. Si hab[erent verbum dei, recte f^ructus seq[uerentur. Xos hab[enuis Christum k. et verbum. Si toUcr menfcf) audit: loerltcf) tüar, ho[miues crgcr quam öor, unb mu§ cttoa» mljer ieill quam E[uangeliuin: geift. ®a g^et erft abtv ha t)in. Sic istis verbis ^at er ifyn gefdjloifcu.
15 Postea Cbristianus barff !cin fc^lüerb füren. Et Christianus non est, qui uxorem, sed qui operib[U.s praestaut se Christianos, a uxore, lib[cri.s, domo
1 audit (il) 5 papatum. Irein in syluam et dicerem me uou recte. Sic ipse
lacerem. Nomen P 6 verijo üetbomiiiä] verbi autoritas P J2/J3 Si bU unb] Si homines
ista audiunt, dicunt fö-j ift toaxtid) IBOV, homines sunt crger benn Bor. Addunt: 6ä P 14 « über ^^n 15 !ein] ein 16 praestat
N] facile lapsa est. S)a» ift bie fünft, isti veuiunt in optima specie et nos
.sumus securi, leljc^ttic^ au§3>nricf}ten. 'ßlel)ber ber fc§aff' i. e. ber Gtjriftcn, Matti). ?, is qui habent verbum, fidem, sacramenta christianorum. jEaa i)dbcn ftc oucf).
20 Nullus falsus propheta sine illis fuit. Sic dicunt: SiBen freunbc, baö ift gotc» loort, hoc credeudum e.st. Quando audimus iactacionem verbi, Ciu-isti, fidei et vitae eternae, ^o laffcn tt)l)r una f (^redten, S30 füren fie bonebcn hurailem vitaiu, tragen gratoe rocfe 3C. Ita si ego tantum per tridunm ieiunarem et humiliter vestirer, ^0 iDoIbe ic^ euc^ alte afirctjffen. Ita illi
25 dicunt: @otte§ ef|re, gotey cf)rc, itiar£)Cl)t, ttiarI)Cl)t\ eadem verba, ([uae no.s lo(|uinuir. 2^a§ fl)nbt fcj^affy tle^ber. Accedit humilitas vitae. 5lt|o t!^un bie Iniber teuffer multos seducentes, Nos calumniantes, quia dicunt Nostrum cuangelion sine fructu esse, Omnes perraanere in viciis. Deinde incipiunt: 2ßl)r tjabcn ben gc^ft. Tunc dicimus: loerlic^, e§ ift bie hjar()el)t. Verbum
30 uon efficit, sed spiritu opus est, e§ mu^ h)a§ m^er fel)n. ®§ ift leerlief) toar. Ita captivi accedimus ad illos. Deinde dicunt: Nullus, Christianus
18 vor le^d^ttiiä^ sieht bo tft§ sj) über i. e. steht Ouium i. e. sp Vestimeu[ta ouium ro r iyj20 unten am Seitenrande steht Mundus securus et verum nouarum Studiosus facile a Rottis decipitur sicut Heue contigit ro 21 hoc c in huic sj) 21122 Falsi prophete et doctrinae et uitae fuco spleudent ro r 23 über humilem steht el)n jimtid^ t>i> 24 über humiliter
steht (c^i; \aXatx sp 26 f^nbt bis vitae unt ro 27 Auabaptistae laruis decipiuntur non
attendentes uerbo ro r 29 dicimus c in caro respoudet sj) 29 (Nos) Verbum 30 spiritu(s) ') Vgl. Unsrc Ausg. Bd. 34 ', 50S, 2y.
38 *4»rcbigtcii bc§ 3n()tcS 1531.
R] cuiTiint. So'j f)ciffen oviimi vcstitus. Ego nescio aliud C()n^^ililIlll , (jiuun quod qiii.sque bcr \C[ä) certiis sit, ut maueat cum (luct[riua, si oninia aliter vid^entur iu teirLs. In Clmstiana doct[rina fol man llt^t onfcljen bic larDcil. Sed disce, quod deus misit filiuiu, qui luortuus, ut per eum k. 2. Vides coniugem, famu[lum, ille alium vestitum, is consul, doctor, dives, Rusticus, & iuvenis varia opera, quae nitfjt fc§etnen, ut habere ux[orem, quod civis exercet suum artif[icium, quando beiie gefaft iu cordLC, quod I)eu6tart[itel Christum mort[uum, postea mein QUg videt eum ein el^eman, quod is iciuuet, aliiis non, quod rideat jc. is consul tuus, doctor tuus, iDQa g^ct bicf) ba§ an? Possunt omues Christiani esse, qui in rotem xoä eque ut in 'o alia jc. qui princeps in gulbcn ftud, eque Christiauus ut raendicus. Sic ücrftanb, quem gefaft, madf)t micf; ftdjcr. Hoc non fit aliis, qui dccipiuutur hirva, quia non firmati. Sed cog^itant: Is est cum uxo[re, edit, alius abit, is est Christianus, ber tvcgt ein gulben find, ilHc ein armer man, parfnS, fif^et fauer jc. Ipsi insp[iciuut larvam, non possunt dLicere: bn I[ofer fcfjalcf, '•'' Si ex itial, non neces[sitate et vis ha iuxä) furcn, ein tier,5imeifeltcr ticrrctcr nnb 3h)ifcl[tigcr Bof[lDi(f}t, ut ho[miuGs seducat. Alioqui cog[itareut: Si rusticus, civis in suo statu potest salvus fieri, quid ego mea tuuica gralV) K.
5 coniugem, famujum unetciter] maritum coniugem P 8 vides 16 futcn] Ucri
furcn, fiiftu P
N] dcbet esse magistratus, Couiugatus. Omuia reliuquuut nnb lanffcn boljljn ita, ut eciam sapientissimi decipiautur. SBic foI man fiel) bo tüercn? licspondco: io Quilibet sit certus in verbo, ha^i er Icrnc Ijaltcn bran cciam si ocuhis larvis vexaretur. Saröen tf)Un§ nid^t. Coram deo omnes sumus idcui. In mundo autem variae sunt hxrvae. S)a§ '^at !cl)nen fdjeljn: fjanbttuerd treljbcn unb cl)lic^ fcl)n. Ibi ocuhis varias larvas videt divcrsas, ba§ gef)et baS cnif) nid)t§ an, iilae diversae larvae, tum ego: ®a§ geltet miif) nicf;ti5 an. 3^) I^ife -s Düctores, lcl)en, ©ulbtne ftnife unb gralu rotfe geljen. Niiiil valent ail fidcm crga dcuni. Si fidem iiabeo, tunc non respicio ad illa, sicut Anai>aptistac, (jui hoc non noverunt, Respiciunt coniugatum non esse talem ac rchncjuonteni coniugem. Vident principem eljne fammct 3C. contcninunt. Alium iustificant ijut gramen %oät. Non vident hypocrisin, 3}ay eljncr elju grartieu xoä anß m \m\i tragen, Senn haS er ift el;n jtoifclbiger fdjal!, ita in omnibus larvis scducuntur. Vos autem sciatis discernere. S)en fte !ummen l)u frfjaffu= Heljbern, In uostro noraine et gloriacione. Ita natura sumus pruclives
21122 Quilibet bis SarlJCll unt ru 21 nach levnc sie/it boran sji brau diircUsIr ep
Certo adlierere uerbo nos a .Sectis liberal ro r 23 vor ^aiibllMcrd sieht ct)tt sp 24J25 videt
bis ego c in bcr ift ctjit palBcr bcr ctiii furft bcr cljn boclor bcr cljii Iclj bcr trcflt grntu bcr rollö ". sp
28 unter talem sieht tarn probum sj) unten am Scitenrandc steht AN.VÜArTISTE ru
Anapaptistarum enores nun uerbo sed externis laruis lierentium ro 2'J über 2C. steht
fdjauic "p gnmmct fd^aufic gral« roä ro r 30 3)o§ bis omnibus u)i( ru .^ullc bi^ »or
cljiicm gclucUcii flvalucii rocEc ru r
9ir. 70 [;iO. Su'iJ- 39
R] Ideo quisque sciat venire in vest[inieutis füren bic r)cr[rlid;cit iDOl't, sed tjcrieren unter unfer[nt nomen, geberben et q[uicquid liabemus. Ideo sedncitur natura, quia natura I)elt mf)er, qui faucr ft^et quam de eo, qui ein rotten tunicam. Sed Spiritus sie dicit: Si es civis iu civitatc unb folt bcin tücib 5 nljeren et in fide et sicut ftünb fobbcrt, folt foli^e mu()e frigen ut !cin 6ar= tl)[eufcr, qualem habet ord[inem, habet ein iDcifen rocf, plaget bie f)üiib, quam habet am I)al». Sed Rusticus et civis pius er martert Iei6 unb fcct, f)crlj unb mu§ gcloarten a vicinis ung[lu(i, unfrib et liberis f)erljlc[ib. Ideo civis ift ein X (Jartljeu^fer. Sed tamcu eontrarium: is ein I)anbluerct'3mau, fürt
1" tetn fonbierlic^ leben. Si est civis probus, tum crede eum ein redeten 6ar= tf)[eufer, sive sit ein rotten k. Si princeps est, tregt gulben fetten, fif;aubcn, ftngcrrciff. Si est probus, ©o ift unter ber fd^aubcn ein folrf^er mertcrer, ut iu tota reg[ione nou miserior. Sic iu quolibet of[ficio constitutus, si fol front fein, est ein tjarter moncf;. Si filius, filia, servus, serva. Qs ift narru=
15 ni[crc£ cum Monach[o, itialbb[ruber gegen eim fol(^en, qui fein§ ampt toavt. Sed ratio claudit oc[ulos uou videns hoc, sed hoc nihil fonberI[icf}>S , tameu omues ho[mines sie vivunt. Sed loq[uor de iis, qui trcltilttf) lüoUcn f)anbcln. Si frato tf)Ut rcblid), barffä fein 5fonncn 3C. habet regulam fdjloercr quam f[ran- ciscus jc. ift l)t)r fcfjtDcrer, ut sit ein f)auff[rau (juam eint fd^alt fein tappen jc.
20 pfaff. Sie ni(^tigen tD[er! ntuljt man fo auff '■ ut dei ord[inatioucs, quas instituit,
5 sicut über flaiib 9 X] jeljenfct^tigev 1' 11 über sit steht trag sp ') muljt man auff ryT. Vnsre Ansr/. Bd. 3J', 432, 12.
Nj respiecre ad larvas. @t)ncr Ijm grahjcn rocE unb ber falucr fif)ct, multo sanccior est quam iu rubra tunica 2C. Spiritus autem dieit: Tu si vocatus es Magistratus, Couiugatus, bh3 tuft et)n groffer ampt quam Charthusianus, qui secums vivit nnb martert nUcljuc bic fjautt). Pohtica persona, civis jc.
25 "iia^ ift et)n 3cef)cniclbiger C^artf)cnfcr erga deum et erga iiomines viciuos. ßacio dicet: 2!;a§ ift cl)n fd}ufter, fd)nel)ber, 6r füret fcljn ^onberlidf) leben. Ego autem dico: (?l)n frummcr fcfjufter, fdjucljbcr muUum excellit Cliarthu- sianum. (?i)it frummcr furft ijm fammt fc^aubcn unb golbcncn fetten ift ber grofte merterer. Ita fidelis servus, ancilhi, puer obedieus barff fein (iartl^cufcr
30 hJerbcn, satis Laboris habet. '531an burfftc nit^t el)n loalbtbruber loerben. Nou est respicieudum palor, fjanbtlnergf ift eljn gcmeljn bl^ngf. Ego autem dico: 6i)n tocljp, man, bie tretolicf) iooUcn leben in domo, bie borffcu nidjt 9lonnen, ÜJlonrfj hserben, difficiliora habebuut opera quam omues Carthusiani. Hoc experti uoverunt. 2)a» ift raciouis opus larvas extollere, dei opera
21 über falocv steht bct sp iJ/iö Pulitica persona iusta nuiltum exceUit Cartlmsiaiiura molestiis et sauctitate ru r 25 erga bis viciuos c in coram lioiniuihus vicinis s^i nach
vicinos steht malos sp 32 vor luau steht et)ii sp 32J34 in bis experti mit ro 32 über dumu steht ueconomia s/j
40 iUcbiglcii hei Snijtcj 1531.
H) btc fttncEcil, i|uia nubis nou ernft, tiuod dei veibum. Alioinii d|ic'erciit: G-i !omp 6artf)[Ciifcr Ijer, uon melius statum fa[ciet, ijuaui deus ordiiiiavit. (^iii troft[lic^er, giittcr ftanb: ein from e[)eman et vir Et ein front, tieloci; Qvb[eitci-, servus, mogb. Sed (juia cogitatur: is accipLit uxorem propter pec[uniaiu, ex fuilni^, ideo sie iudicat ratio. Ideo docendum, ut discant ho[mines deuiu s ag[noscere aute ouinia, tum funb lüir unä contra Sectas, quando civis habet ux[orem, lib[eros, doimim: habeo ftanb, sum dominus huius domus, uxii[rL'<, iKHi liab[eo melioreni statum, deus dedit. Si omnes Carth[usiani venirent unb holten melius docere, dLic: ift erlogen, quia sat habes regulac, vide, ut ein frommer efjcman 6l[ei6eft. lo
2Raiti).7,i3 'lutus' quid facient? Sic fcf)mu(fen uub ledEeu exter[ne, inter^ue, öorin
leäen, fragen.' Suo pulch[ro ornatu doct[rinac et vitae quaeruut ju rciffcu interne. Nou ut tyranui, qui corpus et vitaui. Sed isti cor[ripiuut huuc thcLsaurum, quem didicisti, ba bu intus bift mein t^ron, hoc vohnit laccraLrc i. e. al ir buBerelJ cum doctLriua et v[ita gtjet ba l^in, ut fidem is 3nrcifien. Ut Anab[aptistae: Ipsi praedicant verbo E[uangelium, sed nulhis iVuctus. Hoc verbo füren fie mic^ eraUa in opera, ut d[icant iioc esse Euangelium, ubi f[^uctu!^. Sic auferunt Christi fidem. Ibi d[icunt: bcr niu§
8 deus] deuni 12 ^inben hoyen 1'
1) Unten Z. 2TI2S. Vijl. Tlüch Nr. 177 ^ut bid^ für bcn la^m, gotiicii Icrfcn, Tjiiibcii trafen. Zu den dort aiujeführten Stellen Pouchs Slg. 3 ', 154.
N] exinanire. (f-j ftincEt nnS aUeC', bcn gote-j lüovt ift unä uicf)t crnft, :ili(>(|uin dicerem: Quis(jui.s fuerit, tamcn ego veneror omnes condiciones verbo lini- .u
datas. 2)0 inürbe ml)r cl)n frnmmer man, tneljp, magbt cljttcl [)ocf} bingf fcljn. Et omnia alia speruerem. 2)a§ t^ut aber bte tolle Dernnnfft nicf)t.
Ergo praedicemus , ut deum cognoscamus in verbo et operibus, tniic coustantes erimus. Si bonus civis est fideiis, seit se vocatum et uxoratum et patrem, dieit: Deus dedit mihi officium optinimu, eciauisi omnes Carthu- js siaui venirent, tameu ego habeo meliorem condiciouem. ^^cf; \)abt Pappen, aRiüti). 7,1.'. platten gnug. 'Intriusecus sunt lupi rapaces.' 3>orne leden fie, l)l)iiben tracjcn fie. Hoc ipsi quaerunt suo fuco ätn rel)f^en. 333ue'? Ijnluenbig. Non ut thj-ranni, qui externe uos impugnant, sed illi coiiscieuoiam et cor laceraut, fidem et solium dei voUmt conspurcare, 3I0 reljffen q. d. 5lUe l)rc m buberel) eo teudit, ut fidem expugneut. Ut Auapaptistae: Euangeliou nulhnn habet fructum. Calumniantur Euangeliou unb füren vxiä) uff bic Inerrf,
10 exinanire c in coutemnere »p unten am Seitenrande sieht Eiicoinion politicaruin persouarum que C'artluisianos ic. et labore et sinceritate multum superant ro 23124 Krgo hia fideiis unt ru Verbo adliereutes sue uocacioni iusistuiit ro r 25 über otTiciuin elelu et uocacionem np 29 Tliyranni externe l'alsi prophete interne nocent ro r 31 nach
Anapaptistae nicht diciiut sji 32 cur Calumniantur ntuld ita «y;
9ir. 70 [30. 3uli]. 41
R] t[cill gelt IjaBcn, non habere Mag[istratiiin 3C. Ibi foUcu CVlUltev, et ^alvari, qiiod ab iixoribnis utlb je^Ctl itett tl'oft iu openi et, rjiiod pessitiuim, iiou docent veros fLi'uctus, sed eos, quos ipsi excogi^itaverunt, ut nostri Aua- b^aptistae praedicant. Si habes uxo[rem, lib^eros, domuiu, Maue cum iis et
5 servi in artif[icio, bieue tu serve. Non istos veros f[ructus non ag[noscunt uec docent. Sed sie: es civis, artifex, hab[es libLeros, es omuiuo in CLoni- muni mundo, es gentilis, qui etiani habent. Oportet ista deseras, non sie edendum, bleiben, fo cjfctt, fo ei"f)ClT, fct)rcn: omnia mundana. Sed sine uxoreni, ito in sylvam, la-j bic tobten. Hos, quos ipsi erbeitlfeit, vocant f^ructus.
1« Et furcn locos brauff: 'qui non deserit p[atrem et matreni.' Christus nun- aJinttf). 10,37 quam dixit, ut deseram ista 3C. Sed sie: Sed 'um6 mciltct lüiüeu', quando bic not trifft, ut deseras vel artificium vel Christum. Et quando ba t)in !ompt: vel deserenda uxor, Collum vel Christus, I)ie t)Olt bei" fpvud). Autequam Christum, el^e gtjc l)[au^ , ^off, fon, monb JC. non prius,
15 alioqui mane cum uxo[re, jttje jur jncflt pueros, familiam. Sed ubi suos f[rnctus genennet, füren fie folrf) locos branff. Sic ratio ceca nou potest fructus ag[noscere, quos deus ordinavit. Ratio fol§ nic^t fc^n, nou digiia ?c. Si tan ha l^in Bringen, ut civitas hab[eat eitel from burger, fratrcn, fon,
lOjll locos hin ut mit
N] scilicet bo bte fruC^tc fel}n. Nou Christum, sed fructus nobis propununt
20 docentes, qui gra, dissolvi, falüer fc^en, et iterum fidunt operibus unb, ba^ boö alter Crgcfte ift, ipsi fructus nos docent iiiventicios. Non dicunt ad patrem et maritum: permane in tua vocacioiio, Sicöer, bleib barbelj. Non noverunt rectos fructus, sed dicunt: SiBer man, tu es coniugatus, es damnatus, in carne vivis. £> nel)n, oportet, ut omnia relinquas, bin nuift bicf) nidjt ^0
25 Herben, Batnen unb biet) laffen e^ren. D netjn, ita sunt ticti fructus unb
geben netoc nanten et fundant verbo: 'Qui non reliquerit' k. S)a3 I)at 6f)riftnä !iwnttf).io,37 nidjt gefagt, quod debeam relinquere sponte. Sed dicit: 'propter mo', tnenö 3to ber not fumpt unb jtü bm ,^ugcn \ ^0 la^ aUe§ , unb efjer id) G^riftum öerlaffe, ^0 gcfje fjalfj unb fon unb monb U)ed, interim qnilibet in suo officio
30 j)erniaueat. Attamen in:piiss[imi nebulones nos seducunt. Nota igitur: !£iie öernunfft ift bll^nbt. Ipsa non videt bie fi^oncn treffUt^en toerct Magistratus, Coniugatorum, Eusticorum. 2Ben§ bo f)l)n fem, ba§ cl)nc ftabt cljttel frummc
19 Anabaptistae Christum et uerbum uegliguut et fructus ficticios doceut ro r 33 vur in steht quia sp 24l2ö O bin Q unt ro 25 über Baloen steht e^rt fii§oit ^aug sji 26 Qui uon reüiiquei'it [soj patrem matrem ro r 29 fon unb tnoilb durchstr dafür fonnc bnb
nioubc bo^tjn i^p unten am Seitenrande steht Anabaptistae uouos fructus ficticios docent ro 32J42, IS 3Bcn§ bis ba luit ro Ciuitas omues homines iustos si haberet esset ipsum celum ro r
') iDcn» fompt jto bcn jugcn igl. oben S. 27, 25.
42 ^Ptcbiglcii bei- SatjrtI 1531.
R] torf;ter JC. ba^ tvn ba» ()iiuelrcic^, et tarnen nihil facerc (leb|erenni.s, quam ut anciila topff tündjffc*, scrviis ad acfcr, fonft nidjtä mfjcr. Si in hoc inveui- rcntur, dicerem non vitam in terris, sed in c[<)clo bvoben, qnia dens ista crcavit opera. Ratio inspicit ben g^roucn xoä unb Jüaffcr trunc!. Hi sunt f|ructiis, quos excog[itaveruut unb Dcrtilgcn ha mit bic guten redeten f[riictus s i. e. snani doct[riuam et vitani huc ord[inaDt, ut aufjerant fideni, ut fid[ant non in Christum, sed in sna opera. Olim fueruut Pelag^iani, ^jnniclitcn, Gfauitcn. Si etiam dccumbunt Anab[aptistae, tarnen venient alii, quia muffen -üiuncf) 6leib[Cn. Pelag[iani sunt monachLi omnes, qui cttüa-j fonberlLtc^S inoücn Qnfar)en, sunt monachLi, q[uanquam non tragen tappen unb platten, to tarnen sunt Mo[nachi. Ideo niancut usque ad fincm mundi tales. ^ur ben monachLis, PaLpistis !nnnen luir un» tjaltcn, sed ab bis, qui cos arguimt, quibus ilisplLicet Sammot, i'ing, golt, similes et dete[riores illis. Ideo disce bid) I)utten für ben lliondjeu, nonneu et altis. Recte pin.xerunt pictorcs diab[olum in cappam cum pedibus", quia SatLan seducit niundum is per mouachatum a principio usque ad finem mundi.
10 unier |)[attcii ttehi tuiiicas (?) «p 16 a(b)
') = h)o[djc (so hat auch P). Vgl Unsre Ausg. Bd. 33, 422, 30. "-) N unten
Z. 27J28 hat Luthers Wort icohl genauer. Vgl. ünsrc Ausg. Bd. 11, 357 ff. Audi oben S. 32, 7.
N| nu'Ui;cv, lucljbci, fljnber, gcfinbc ()Cttc, Xon esset ibi terra, sed celum, 6» hJcrc fd^one ha^j I)l)mmel Xt\}d) ha. >Si (juilibet suae vocacionis opera fideliter videret, tunc esset regunni celorum nobiscum gevcl)bt ' kt) unS, quia plaeercnt deo. 2}a§ mel)iict er al()ie aticr, ba» bie tnolffc Inerben reljffen. Uli Ana- pap[tistae isti l'uerunt olim Pelagiani, Canaiiaitac, Papistae. Eciam si illi anapaptistae interirent, alii venirent. jTen bie munc^erel) Un)vbt bleljbcn. Omnes deuegant Christum et respiciunt opera. Sie nuind;e Rollen bleljben usque ad fiueni. Etsi non habuerunt Cappam, funes, plattas, tamen uon dücent dci vocacionoin. 6ö gefettet l)n nt^t rotte rode, fammct, golt k. 6y fljnbt eben bie mniidje, quamvis alia racionc. Summa: man lerne bie mundjC, bie ncloen unb albe. Ideo bcnc pinxeruut pictores olim pingentes Monachum dccipientcni uiundum ml)t tcuffelS fuffen. Quia illo monachatu tütum mundum ab inicio decepit sathan.
17 ibi über (up) 7!* videret c in l'actrct sj> gctcljbt c i;i tcvcljbt si> »iic/i ciiiia
steht omiiia sp 21 illi (Moiiac) ■Jl'22 Aiial)a|ilistu sunt Moiiacbi ro r 24 über mai
bis plattjis steht ut sub papalu bell bic iflbigcil fl)ilbt tiuc ot'flcmatt .s/) *Dlcrf Woä üJlonii^crcl) tl^ut ro r 27 naclt immdjc steht luol tcimcil -y 2'J AI) iiiiiio luuudus moiiacbis dcceptus est ro r
') gcvcljht rgl. UiiKre Ausg. Bd. 3-1 ', öJ«, 21.
'Rr. 71 |30. 3ittil- 43
71. 30. 3uti l'Wl.
••.{Jicliiat nm 8. Sümitng naä) Tiiuitntiö undjutittng^i.
K] A praiidio.
Pergemus in Eiiangelio. Dixit d[ominus, quod ps[cudoproi)lit't:R', <]ui in ovinm vestiLinentis, sint intus lupi 3C. qnod sna pulclura vita, fdjcilt llllb r)uI)fcf)Lcn lüorten, iiuae fuvcti, lürfjt fiteren quam fdjabcit tfiiiti am rieiilitgut et
6 Cluistiana fide. Si l)ic nur lltifjt fcfiabcu treten, uiiiil fcfjabct connn vfsti- tiis 3C. Sed omnes eorum pracdicationes liuc directae, ut hie uoceant. Ideu emittit etiam diab[o]uni, ut hune artLieulum 3C. Ideo toarnct cr Uli», ut odjtung fjoBcn, et dicit: 'Ex fructib[us.' (vinfel[tigc verba et dat simile,"»!'!»')-'. ic (piod puer iut[elligere posset. Homo uoa est fo aI6cr, uisi stultus, <jui uon
10 sciat, quod bortt ![cinc feigen tregt unb tiftel loeinbranöen. Sed ba« fo simpl[icia verba fo üid gelten foüen, nemo videt, nisi qui dil[igentcr insp[icit verbum dei. 6§ ligt aU bvan, ut intelligamus, qui b[onuB, qui malus fructus. Facile dieimus: 'haec ficus' jc. Sed ubi er» '^in 3if)et, impossibile inlel[lectu, uisi iudicetur secuudum verbum dei, (juia hodie aud[ivimus, ba^ btc jclfien
15 ps[eudoprophetae bringen tarn speciosa verba unb l)llb\ä) opera, ut ratio fitf)
3 vita über fcCjcin 11 qui (iiitel)
N] Vesperi.
Pergeiuus in Euaugeliu. Ita hodie audistis, ha^ btC fnlfcfjen propl)eten in vestimentis oviuiu debent incederc, intrinsccus sunt hipi, ha-j ftc nü)t tjrem fcfjonen, '^utijdjen fdjcljn, tnortten unb Wxäm idjaben tf)un an beut
-0 r)cu6tgut bea Gf)riften9laubeng. Si hoc uon facereut, tunc non multuni uücereut. Sed oninis illorum iutencio et missio a sathana, ut articuluui iustificacionis opprimant. Ideo admouendi estis. 'A fructibus eorum Woitij. 7,1 oognoscetis eos." 'Numquid colligunt de spinis uvas et de tri- buLÜs.' Verba sunt simpliciss[ima, eciam puero intelligeuda. ,^ct)n IReufcf)
25 ift ^0 alter, qui uesciat vepres non producere ficus. 316er ^oldje eljnfelbigc tüort, büy ftc ^0 eil gelten, nemo videt, nisi qui verbo adheret. Explanat illis, quid sit bonus et malus sanctus. Nos, qui racionem habemus, facile possumus naturalem cogitacionein videre. 3t6er bo 6f}riftu§ l)iu jccudjt, pauci intelligunt. Nam audistis falsos prophetas proferre optima verlja et
bü opera, ba§ ftc^ bic ticrnunfft nicl)t fan f)ntten. Dei gratia hie non est opus,
16 ro 21J22 Oniuiiim pseiulopruphetarum Studium est oppi-jmeie articulum iusti- ficacionis ro r 25126 Simiilicissinia C'lu'isti uerba multum iudicant ru r '27 nach illis sieht verbis sp 28 cogitaciouem c in seutenciani sp nach bo steht cä sji 30 ba» c in Uor lucld^cn s/< tan (batuor) nach ^uttcn steht sed sp über hie steht iiubiscum 47)
44 ^Ptcbigtcii bei 3al)tc5 1631.
B] ntd^t ba öoii liiJ)ten. 53cl) im» (jat nicfjt not. Secl tamcn ijuiilam inter nos et qiii ctiani venieiit in ovium vcsti[raeutis.
Is est b[ona arbor, quae b[oüos fructus, »juae vivit uilb lebt uiib fiirt vitam secundum verbimi dei rein unb lauter, ut in fiuc doeet, qiii niirabLilia fecerunt, ut dici queat: hi S[ancti ho[uiiues, et tarnen non sunt. Ideo clau- * denda ratio et tantum concludendum secunduni verbum, et si quis vult urteilen hominem secundum verbum dei, ut tantum dicat bonam arbLorem et f^ructus, quos dLominus vocat, quia hoc rationi 3U ^oi), quando video in grau rod ut lohaLunem, ibi capta est, !an fic^ nic^t brein ritzten. Eatio: fie funben nic^t bcffer ertüelcn, quia, si i)oä) fompt, buc: quia aliam vitam «» elig[it, mu» ein fonberI|ic^er menfd^, ut qui in sylva. Ibi conclusa, sie cog[itat, ba» haä baö beft fcl), et Interim non vidLct, quod ista opera fiub iBCit a verbo dei. Si postea quaeritur: unde scis tarn bona? re.^pondct: eü bunif m'id) jo. 6» ^eift: bu folift ccrtuin fuudanientum lüiffcn, «judd deo pia[ceat, ut eins verbum scias : Hoc ojjus h)oIgetf)an, ut non ambules secun- »^ dum t^uam lucem: hoc buncEt inid) gut, 1)05 fein. Item nou bonum buntf, quod is priuceps, servus, sed ut <juis iret in angulum et oraret. Si ctiam omnia mira[cula faceres, quae Apostoli fe[ceruut, die: Iib[entius veli^im ancilla, quae ollas, et servum ponam supra omues actiones elect[icias, si etiam
10 tompt] der Vruck Umre Ausg. Bd. 32, ölö, 10 fic lan nidfjt ^o^ct fcuucii
NJ quia non lial)cti;s illos, sed propter alios dicimus. ®a§ Ijeljft furcj Uiub Cl)n 20 gutter bäum: ber, ber bo lebt uiib uod) gotcä liunt unb mcrt, sicut in fine auditis, (piando plures fecerunt niiracula unb il)nbt bcnuod^ nid^t. Krgo oportet hie racionem claudere et iudicai-e secundum verbum, si vobierit hominem iudicare. Et sciat, tra» got fclbft cl)n guten bäum unb fru(f)t [)Cl)ft. Eacio insjiicit griseam tunicam et externa opera. Im fie fuubty nid)t beffer 25 loelcn, iocu fic f)ocf) fumpt, concludit: incr eljn anber leben erluclct, maior est in rcgno dei. ©30 ift fie gefangen: fie fif)et md){, bie totle fjure, ba^ foId^C Jüerd lueljt öon got feljn. Si intcrrogatur: Unde nostl deo phicerc? Respoudet: Su buiuft micf} al^O gut. Nou est verum, sed certi debcnuis esse verbo dei, ba§ e§ got tüolgefatte, nid^t nod§ bel)nem gut bungfen unb so bo^e bunäcn. Non piacet, quod hie sit servus, vellem, (juod esset Monachu.s. Summa: si omnia opera sanctorum faceres et esses incertus, tamen prae-
20/2/ 2o§ bis fine uiit ro 21 unb loci! über (f)orct) Defiuicio boiie arboris »u r
22 nach fecerunt siebt mult;i sp nach nidjt sieht angenommen sj) 25 über openi siebt
speciosa sji Ar^bor bo^ua secuniluin racionem ru r 29 über liespundet siebt ipsa «/)
über Nou steht ego dico sp 29130 Kaciu secundum suum iudicium omnia ajiprobat ro r
31 über Nou sUht ipsa dicit sj)
"Rx. 71 [30. 3uli]. 45
R] moi-tnios suscit[aret nn ©LOttcS loort. S)a§ Ijat tlominus Christus non gratis gerebt.
'Ex f[ructibus.' S)a gcD id) curf) signiim. Ibi ein jil geftedt' mib i"'T|''- '. "^ hjol Oei'hJaret. >Si non potestis, inquit, iiidicare, attendite super eorura opera 5 et f[ructus. Quomodo agnoscam? uescis, quid deus praecepLerit? Nnllus ps[eudopropheta , Rot^tensis vciiit, er folu fo üerfiegcln^ uitb ein ftancf' post se laffcn', bn§ buö Inol mcrcfen, et verum: nullus Rot[tensis a tempore mundi, {)at ben fieget mit fid^ Bracht, ut aliud opus, fi^ructus attuierit, quam deus praecepit. Quod nunc mundiis seducitur, fit, quod rationi folgctl et con- in temnimus verbum dei unb tnoul auffgefipevvt: is bringt etlnay anbcvS.
Ipse loeift un§ ad eorum opera et fructus. ^tembtä für bie nafen* et dei verbum , tum videbitLs discord[iam. 5iim6 ein GortlJLeufer unb 23av= f[uffer für bid^ et X praecep[ta: iuvenies P[aulum praedicare: ubi per Chri- stum iustificati, quisq[ue obedLiat mag[istratui, Maritus di][igat ux[orem, 15 econtra. Sic g'^et ^er in praecep^tis, ordinibus dei. Hie Ijaftu ben fpicgel recf;t gcfaft. Rot[tensis: S)a» ift gemein bing. In coniugio multi aduJLteri, adulterae et tyranui in principibus et nihil b[oni in statib^us. Ergo est gentilis, mundana res. Quaerenuis meliorem. Tum venit, radit cajnit. Si
3 2)a c aus Sj
') ein äil gefiedt (unten Z. 21) oft hei Luther z. B. Umre Ausg. Bd. IG, GS, 6; S. 13S, 2.9; 8. 140, 32. -) Ironisch, s. v. a. beweisen, was er ist. ') ein ftond post se lafjen ?'</?.
Wander 1,1G31 Nr. 10 — 13. *) '•Jiembt? fut bic iiafen vgl. Unsrc Ausg. Bd. 10-, Uli zu.
S. 141, 4.
N] ferrem servum et ancillam in verbo dei. Summa: sciat ut ille, qui in dei
20 vocaeioue est eciani vilissima, tarnen praestat suscitantes mortnos. 51(^0 f)at un§ 6f)riftu§ el)n 3cl)n gefteiit, baS h3l)r foUen urtetjlen, ne decipiamur, boS lrt)r uff t)t)re frudfjtc fcf)cn. ^a unde agnoscam opera? SBeiftuö nic^t, ttia» got gebotficn 1)01? si vides dei mandata veris oculis, ©30 lol)rftu fct)en, h)ie bie fecten ml)t el)ncr brotUnirft berftegelt Inerben.^ Omues sectae venerunt
25 ex contemptu mandati dei, fie l^aBenS i)n ber kielt bor geringe angefct)en. Nova videre voluerunt q. d. Christus: 5lemt gote§ gepot üor cnd), tiinc videbitis errores omnium sectarum. Vide, quomodo Paulus praedicat jidst fidem pareneses, Obedienciam magistratus et coniugii jc. IcftS '6lel)ben. Hii est speculum verum. Deinde venit Rotteusis: 6§ ift gemeljnc. ^^ fljnbt
3ü Bo^e leut^e, f^^ronnen, |uren, buBen boruntter. @§ ift eljn f)el)bnifi^ bing.
19120 unten am Seitenrande steht liiicio omnia sccundum suuni iudicimn t'iiis ticio secundiini uerbuni dei iudicat et coiifhidit ro 21J22 Regula iudicaiidi et discerneiidi a
IVuctiljus peiidet ro r 24125 Omiies bis ^o6en§ unt ro Omnes secte ex contemptu ueiiii
dei orte sunt ro r 27 sectarum (errores) 28 JC. über teftä 2SJ29 Apostoli bonos
fructus praedicarunt sectae negicxerunt ro r 30 über t^^tantlcn sieht in niagistratu sp
über %v.xtn steht in coniugio sp über 6u6en steht in seruili condicione sp
') mljt eQner brotftutft bctfiegelt auch sonst hei Luther, so de Wette, Briefe 3, 544: 5, 217; vgl. Dietz unter ' Br(dwursV ; auch Kairerau, loh. Agrihola S. 162 n. 2.
46 5Prcbigtcn bei ^a1)xeh 1531.
R] from bin, dico: verum, multi mali in his statibnig, uon omncs mariti, servi, pueri, jiriiicipes sunt jirobi et praedicatores. Quid lioc ad nie? sed hlldh gletc^ lool cum verbo et vid[eo, quid praece])Ltuin dei. Couiugiuni est b[onun), in quo tf)iblxiä)n, linb fraltsen ftanb ift gut, tarnen HciB cum eo, quod ordLinavit et praecep[it. Tu venis cum ]arva, gLiaucm xoä. Ubi '•> scriptum, ut pIotLte, et mundo ba§ maul jpcr. Tum, in(|uit Ciiristus, vidcbis üRniti). 7, IG tc hie certum iud[icium habere: 'Ex fructib[us.'
Ego pcrlegi omnes hereticos: semper aliud fecerunt quam dcus. Is neg[avit Christi divinitatem, alius prohibLuit carnis esuni, coniugium, pote- statem, quisque ein eigen?, gf)en certis[sime ex 'ban. Scrva defmitionem, i" loa? gLUt opus et fLructus {)ciije. Bonum opus, quod divinitus est mandatum et quod cei-te et pro maudato. 0[mDis bLonus fLructus i^eift, bic bir geloiä ift geboten per v[erbum dei, ut e^efLvau d[icere potest proba: scio seciindum fidem, quam in Christum, ift hciv lauter lüLOrt, ttai", ut marito obediam, ba§ opus ift gLUt et f[ructus, quos non debes urtcÜLen secundum rationom, sed u secundum dicere dei. Ibi stat iud[icium, id) Jüil brufier r)altcu. Nihil audietis ex ore ipsorum, quam quod alios f[ructus ferent. Ideo manebo ()tc Sff cn, 4Uutcn et laudabo opera, quae nou speciem, ipsi. In Ien'[uiia: 'Ego eligam illusiones corum', hoc eligam, quod ipsi contemnunt unb fpotteu, cum ijisi
11 Bonus 18 IcreLiuia] Esaiae 66 I'
N] Ergo non prodest. Ego ibo in Cap]iam et plattam. Pius dicit: Verum est, 20 quod nou omnium hoiuincs condieioiunn siut pii. ^d) Uiellf] fcfjCV )Uol, Uittv
gct)ct und) ba§ an? xä) ülcljfie glcl^d; \voli fiel) beut Inovtte, bei" cl)cftanbt, bo et)Cl;rcd)er l)nn fl)nbt, ber ift gut. Ego non abnsum, sed coudicionem aspicio. Tua autem ficticia opera sunt sine verbo. Et ita vides, quomodo ex fructi- bus illos cognosces. Ita ego omnium sectarum errores vidi, qui extra 25 niaudata dei fluxerunt. Uli contra divinitatem. Alii coutra humanitatem. Alter coutra coniugia versatus est. Summa: pennane in definicione: Bonum opus est, quod divinitus est mandatum et pure et sincere mandatum. SaS iüel)^ getot^. Ita Coniux, mulier post fidem seit: ^\iS) \X)tl)%, quod obcdire debeo marito. S)a§ gefeit got »ool, ift el)n gutte frud^t, 9Hcf)t, loaS micf; gut 30 bungtt, sed quod deo placet. Ita vides sentcnciam et rcgulani, ha§ got biuBev löt;I galten. Hcd scctac hoc rcüciunt uub get)en anfe bcr Ban, sua 5c(. cc, 4 commendant. Econtra Christus eligct illusiones corum, ut Esaias dicit, luel)l fic bev geringen bcrc! iuoücn lieradjtcn, fjo M)U idj sufarcn unb ijrc erlnclte
20 ibo r. aus ilji 21 (iimiiiiiii c (ins üniiics ■J'>i2(> Omnes sccte extra niaudata iloi cnrrunt ro r 2TJ2S Bonum bis mandatum unt ro Boni opcris definicio ro r 29 nach seit stellt et dicit sp 30 unten am Seltenrande steht Racio optimas dei condicioncs proptor abnsum damnat et (pessima) ficticia et clccticia opera cligit ro 33 illnsinues c aus
illusiiinibns 31 Cliiisliis extoHit opera sua liacio ficticia oper.a celcbrat »■» r
9h. 71 [30. 3uli]. 47
R] vitia ista opera contemnunt, sunt mali ho[ii)ines in hoo statu, idco iiiliil est, tuil id^ jufai-en, tOQy ficf) ' für gut fjolteu, Hcrbaunncn, ecoutra.
Est adagLium pulcliLrura: b[a (Sott bcv IjcxT ein l^fL'iffcn Qcfcf;affcn, «liabLolus eilten Monacli[iim.2 Vidit deum facere pfaffen mit cincv plat[tcn,
5 dialj[olus ju Ifeit. Est verum, quia ubi videt deum praeciperc lieb, ge!)Of[= fant, ntacf;t ein flcin plettlin, !nn» erS nid^t laffen, vluU anä) leren bemnt, Uthm unb mac^t ein giroa fcl;enblid), ift ein fc^enb|Iid) tiolc!, ba§ ju loeit Qet)et. Et bene dictum: Monach|i finb-ä S^ienfelS pfaffen', quia (i[uic(|ui(l est extra opera sine verbo dei.
lü Videte bronff, fie h3crben§ Beffer machen unb Ijoljer Ijet füren tooHen,
ben iä) gct)otcn et afferent locos et vos seducent, quare, si sedux[eriut, fi^eft nidjt brouff, quid vocet deus b|onam arb[orem, bonos f[ructus. Ratio q[uic- quid dicit sine scrip[tura bonum, est malum, econtra. S[umma S|ummarum: Öalt bi(^ an§ ©Lotte« luort, ba§ rein ift, fo toirt§ !ein ntangel. Tum in-
I.'. venies b[onam ai-b[orem et fLructum. Et dat puerile siguum: 'Num de*'"»!)-', ig trib[ulis uvas?' Hoc non possit fieri, ut ficus de trib[ulis et trauten, ^a feer JdoI, dicunt. 3a ^^^ I^ft ^"I jucEer ba bon. Inspice istas 2 arb[ores, ficum et uvam unb ijtdcn. 2)ie mag oucf) bluen, sed vides, cuiusmodi
6 ^tettltn] der Druck Unsre Ausy. Bd. 32, 517,31 hat \3olß\n 11 seducet 15 iiher arbtorem steht tcc^t über signmn sieht gteic^LiiiS 16 ficus] uvae
') = fie. ') S)n G5ott bcr tjett ein Pfaffen gefdjQffen, diabolus einen Moiiiiclunn
(unten Z. -lOff.) vgl Wander 4, 105N Nr. 6 9U§ ber Seuffel ®ott toolt natfinffcn nnb 9Jienjd)en fd)nffen nnb bor fiat jagte pfiat, fcl)nf er einen $faff. Vgl. mich Wunder 4, 107(! Nr. 416. Ahnlich Unsre Ausg. Bd. 33, G83 zu S. 454, 31 ff'. ') Monachi finbo Scnfel» Pfaffen nicht bei Wandefi:
N] Wxä öerftud^en et erigere, quod ipsi negligunt. Et est proverbium et
20 profecto verum est: ®ot ber t)err f)at el)n Pfaffen gefc^affen, Satliau simia* voluit imitari, fd^ur §0 lange, bi^ er el)n ntondjen fc^ur. Ita cum Satiian vidit el)n !Iet)n pletleljn, Obcdicienciam filiorum erga pareates, §o luacf^t er etjn groffe tjanffen ntondje unb eljn groffe platte. 6» ift ct)n lautter üor= C3lUCl)ffelte montieret) extra mandatum dei. Ita videtis in sectis. ©ie InoüeUy
-'-• fieffcr machen ben \d) gelcrt nnb gepotten ^at. Sßer nue Betrogen \v\}xi, sua culpa sit: cur non respicit mandatum dei? JoarumB Biftu eljn folcfjcr uar, qui vis iudicare bonum et malum sine verbo dei? Summa: l)alt bii'f; junt rennen toorf^, tunc non errabis a via. (5r gibt el)n groB glel^d)ni§.
'Nunquit potestis.' @1) Uiic anbci'y folt man boy nidjt? 0 fcfjcv -""itiii. 7, is
30 h)ol, [a tuol äutcr lt)ft man barüon. 6-3 ift uil foftlic^cr bingf, ben baö got
21 j^ur über (bo^cr) Satan siini.i dei f)at eljn mondjcn gefe^orcn ro r 22 narh
ptetteljn sieht scilicet S}) 23 nach platte steht bovouß sp 2G Qui seciiiiilmn ufiluim
iiulicat non fallitnr ro r 30 ba§ über got
') Satban siniia Joi vgl. Thisre Aiiag. Bd. 14, 434, injld; Wander 4, 1070 Nr. 416,
48 ^tebigten beS ^df)xe% 1531.
R] f[ructu.s, fi:c^. geigcnbiouni fo ein eiiifeltit\ev, fdjiedjtcr efel, non iactat fnictiini, bluen iitraetjiie uon videiitib[us lioiuiuibns, et tarnen fert bie aücv fd)onftcu unb IicbUcf}ften. Sie onbcr unnu^cn ti[aume ipcrvcn, ut putet quis juder tragen, et tarnen nihil. Sic hie inneren ein getircng, quasi opt[iini. Sic fit, quando öerbluet, toirb ein r)anputten unb biftel fert, ba» man [\äj '■• tva^t. Sic qui in veris et bonis statib[us, I)at§ lein fc^ein, sed quando talis nar !ompt, ift« ^ubirf), fc^on. Putaret qui.s venire ein gvo§ öo§ luein, sed ftad^el unb born,'ftein. Sic hie quando diu oruant, <|uaiido inspicis coram vcrbo dci, num deus praecep[erit, fo ift§ geftodjcn, biftelu, ftein. Sed ecoutra uon habet plue, fd^on färb, glentjt unb glci[t nid)t Status a deo ord[inatus, m sed optinii fructus, eitel foftlid)c feigen, brauten coram deo, et qui a deo iliumiuati et illi d[icunt: Tu blueft tool, bu btftel unb tneinftod gar nid)t. Mattö. 7, 11'. ,^Qjt cij^ Joenig. Tum fit, ut dicit: 'Nemo potest lefcn.' Dicit etiam Dom lefen. ^an lool Bluen ad tempus, sed quando aBfc^ncitten, etnlefcn a bifteln, non videtur fructus. 3)a'3 ift simplicis[simns textus et tamen niax|imus Her- '■' ftanb. S)a§ ^eitofe gefpenft, quod ber 2|eufcl aufrieft per suos, ift fo fc^on, ut doctis[siniis et prudentis[simis ein nafcn mac^t^ Ego fo tieff biin ut fieine anbern, ego non intellexi, quia nescieb[am verbum dei, quid deo pla- ceret, quid disjpliceret. Putab[ara magnum quid, si ego eligerem. Sed fol umlerct fein: mir fol hJoIgefaEen, quod ei placet. Si multa brin, quae tier= ^o
') ein nafen maä)i (unten Z. 3S) rr/l Unsre Ausg. Bd. 10 -,311 zu S.U1,J.
N] gepotten "^at. Se^et bie jlüe^cn beume an: S;ornpuf(^, bifteln ftid^t, ivel)gen= bäum unb ftiel)nftod sine omni gloria procedunt unb brcngcn bie fdpnften frud)te. Sie anbern bclome bie mad^en el)n gefper\ bas man niel)net, fie lücrben oil brengen, locnS au^ gebluet l}at, fjo tocrben bnrre I)ai)nbotten unb fted;cnbe, fracjenbe tletten barbon. Ita inqiii florent. Tic biftcU blume ift 21 braune unb l)ubfd), deinde cum eam aperueris, §0 fl)nbt ftel)ne unb ftadjeln borljn. Ita impiorum opera fulgent, nihil est in eis. P^coutra opera pionnn non fulgent, sed Parriocluis, maritus, servus, ba^ brengt bie fd^onften frudjte. (?a l^at aber nit^t et}n fd;el)n nisi coram deo et püs, qui dicunt: G\) bin Über bornbufdj, btu bliift, biü armer )uel)nftod "iliil habes, sed ego videbo finem. ^g äßen man§ ^ol cl)nn()emcn, fjo lotjrbt man fel)nc frud;t bran fet)en. Hacc iudicia habet ille simplicissimus textus ita, ut sapicntiss|imi delusi siut. ®cn hat^ '^e^Iofc toefen "^at un» allen cljn nafen gemacht, sicut ego sum deceptus. Quid caussac fuit? Quia uon habebamus dci verbum. Ego arbitrabar, quod
21 über 3h)c§en sieht ij 22 unb (1.) (fe^g) 23 Spine et tril)uli optime florent
sed nihil boni proferunt l'^contr.n ficus et uitis ro r 24J25 imten am Seilenrande steht
HIpocrite de spinis et tri[bulis colligunt ficus et uvas i. e. su.i opera exeellencior.a iiidicint operibus dci ro 27 lni|)iunim opcr.i fulgent sed nulli sequuntur fructus ro r 31 (c^cit über (brcngcn) 34J40, 21 Quia bis mihi unt ro Ouinis erroris caussa negleccio uerbi ro r
') nind)cn cijn gcjpcr (iy/Z. oben Z. 4 mnc^cn ein gcbtenfi) d- i. uroßes Aufsehen machen; ryl. I)]Vlh. 4, 1, II Sji. 4 1'>(> untei' 3, in kein liehij (iim Liilhei:
5Jr. 71 (30. 3»li]- 49
R] briefUd), lua-j fragftu bavnad;'^ S. Augnistinu.s l)at fti^ ba mit acblciit unto conversi^ioiiera et post, lib|onter I)ct gcmad^t, ut nihil inali in o])oril)|iis ck-i. Hinc monacli[i, qui ha§ bing ijü^m lauter rein machen imb mit urtaut gav 6eiif;ieffen. 'Sic bona arbor', baS ift noif) öicl tDcitev et cousolLiitoria verba. TOnttii. ?, n
5 'Quaelibet.' Quare hoc docet? tarnen sciinu.s optime, tjiiod b[ona arbor bonos, et ipse putat me stultum, qui nesciat, quae b[oiia arb[or, f^ructus. Hoc servit ad contirnianduni eos, qui sunt in his ftcnben, ba gut f[tu(f}te brin finb. Aug[ustinus Ijat fic§ feer gcbrodjcn' in hoc |pi-u(^ et Peiag[iani fecerunt ei neg[ütii cum couiug[io. Homo, qui g^et in verbo et opere dei,
10 fort g[Utc fxu(i§t: q[uicquid lacit, ift lüol gctau. Quando con[scieutia tua facit cog[itationes: f)at mitf; bcr iLeibige 2;eu[fel in hunc ftaub? @i) tun iä) fein prebiger, utinam nunquam ]>raedicai-cm. Sic ego cog[itare VeHm atque ttjun ut monach[i et d[icere: i)a6 bir ba» I)cUifi^.^ Maritus: !^ot mic^ ber ^[cufcl in ben ftanb, binft? quod cuilibet suus status fo communis unb Derbrief[lid)
15 ift, ut ubcvma[cfjt, ba§ tf)ut 2euf[cl et ratio, qui uon sinit ericuncn opus unb ampt, quod deus impouit, ut d[icaut: ob» ein muf)C[feIig bing unb eil unb jc^cnblid^ erBeit, fo e§ benn bem broBcu gefeit, fo prebig nur ^in, quia arbor b[ona, dicit Textus: q[uicquid facio, placet deo. Sic uxor: !^at mid^ ber 2;[eufel in e^e? si libera. So g'^et» ba l^er, bie tocr tool b[ona arb[or,
20 sed non intelLligit. Sed sie cogLitet: si uxor, la§ Ijer gt)en, ift§ öerbriefUc^,
') fi^ gcbrod^en (N hat Berbroi^en unten Z. ä8) d. i. sicJi yeq^uilt, sich den Kopf zer- brochen, vgl. DWtb. 2, 350 unter III, 2, ivo weitere Belege aus Lutlicr; vgl. auch Unsre Ausg. Bd. 12, 448, 21; 14, llS, 2S. ') l)ab bit ba» ^ellifc^ erg. feuet vgl. Unsre Ausg.
Bd. 33, 676 zu S. 34, 3SJ13.
N] mihi placerct, deo placere deberet. 3l6er got lotjl'j um6 fercn et dicit : lüO» !ereftu bid) bran, quomodo fiat et placeat mihi. 6§ Ijat fic§ Stuguftinu» fe[)cr Befumcrt. Putabat deum dormire et homines fiicere, qnicquid vellent.
'511^0 e^n itlic^er gutter tiaum' k. £)as ift not^ oil h:iel}ttcr stattu. 7,11
25 gefagt unb getroft q. d. Quid opus est docere, ha§ e^n gutter bäum ^ol gutte frud^te brcngen, quid opus est docere? tarnen haec bene novimus, sed solacium est illis, qui versautur in bonis coudicionibus. Augustinus ^at ftd^ ouc^ borl)n öerbroifjen contra Pelagianos. Summa: ber ftanbt, ber in gote§ Inort get)et, bcr brengt gutte frui^te. Ergo solare te contra Caruem, quae
30 dicit: ©i) f)att mic^ bcr tcuffcl ijn bifen ftanbt gcBrad^t? 200000 pfcrbe foUcn mirf} nid^t jum prebigcn brengcn secundum racionem. Ita coniugatus, servus dicit: §at mic^ bcr teuffei t)n ben ftanbt bracht? Cuilibet sua vocacio est ardua. Racio Icft un§ nic^t bo^l)n lumcn, ut credamus deo placere.
22 quomodo (sim) 23 Putabat (hoc) 24 Sic omuis arbor bona ro r 30 über
200000 steht ego dico sp Pia uocacio tantum in uerbo consistit ro r 31 über seeundnin
racionem sieht go ic& liod^ bcx »ernunfft fotbe t^un sp 3ll32 unten am Seilenrande steht
C'anii senipcr sua uocacio displicet eciam si est piissima ro 32-33 Cuilibet bis ardua imt ro
Sutl)cr§ aBcvfc. XXXIV, 2 ' 4
50 !Ptcbigtcn bcs 3nf)rel 1531.
R]taiueii scio lioc, iiuaiulo bec- fcUcVv luarb, ]ilacct deo. Quare? ijnia bona i»intiii. 7, 18 arb[Or. Non est luagis cou8(>l|atioiK' pli'iiior praeclicatio. Econtra 'Rlal^a', Si iiispicis CarthLusiaiiuni, ift ein fc(;cnb[Iic§er, fauler bäum, non ^at öerbrie» in opH'ribus. G|ratias a[git deo, qnod nionac'li|Us. Si non, ficrera, (juia Sata(n mac^ty im ni(^t fauev, qnia eligit ipse. §eift bei" 2ert brauff: 'Mal[a\ <Bo s luenig al§ \ä) fef)C, quod niea ai-b[oi- fert l)onos, Sic crontra ijisi invertunt: mala arb[or fert bonos et bona nialos fjructus, qui in r[cct)tem guten ftonb vivit, non videt, quam bonus fein ftanb ncc gaudium inde habet. Si vero vid[eret, d[iceret: nu lt)il iä) leiben, e§ g^e mir, ut velit deus, tarnen scio: is statns est b[ona arb[or et fert meras ficus, uvas, quando nisticus fürt mift, fürt er '" feigen coram deo, aneii[la iu culina öa§ tnein de jc. Pauci iutelligunt, et uHatti). 7,isaddit: '6r tan nic^t.' Num aucÜLla nou potest male faeere, maritata c^e= b^red^erin fein et praedicator ei;i fd^ald? fo ift nie m'^er f|etn guter arb[or. Si vero manet in off[icio docendi, serviendi, fo tan er nic^t JC. irapossibile cnim. Sed tarnen aucil[la facit, quod vult, est doniina unb trit ex bona 15 arb[ore in malam. Si vero brin manes, q[uicquid facis, fol fo getI)ou fein, bnc- nic^t fol bo§ !unb gef^on. 3Bie !unb einer f)offertiger toerbcn quam. I^onge absunt Monacb[i, Nonnae öon bem trol^, nt dicant: cgo Jumt bav t)au§ et facio bonum opus, et inipossibile, ut malum facio, quia gt)et in bcm lüort:
11 JC. über (. . .) 18 ego] eo P hat irf) 19 faciam (2.) P
N] £cft un» nic^t ba()t)n fummen, ut diceremus: Gb§ glet)d^ muI)efeUg ift, tarnen 20 «eio deo placere et scio nie producere fructns bonos. Ita ((uaelibct j>ersona hominis moleste fert suam fiinccionem. Sßen er aber touftc, ba§ e§ gote» beruff fei), ©30 fpri^t fie: ^ft», ba-3 ml)r übel gefeit, tarnen deo placet. Hie affert bonos frnctus super omnia alia fulgentia opera. Econtra Monachus ift e^n fauler bäum, ^at lei)ue unluft, ille dicit: @ot fei) gclobb, <iuod ego 2s in ilia vocacione sum, lüer icf;§ nid^t, adhuc fierem. Sem gefeit fcl)u lucrä, ideo putat deo placere. Et iudicat se bonam arborem, ])ios vero malas arbores. Ita caro semper impiugit. S)er faule baum rümct, ber guttc baum ift befd^lueret. Pius autem seit in vocacioue dei esse, ber tf)ut eljttcl guttc lüer! ml)t miftfnren, uffnjafdjen. Caro autem dicit: Sij inere id) auc^ ^0 so t)el)lig üli bifer. äßi)tter fpridjt: wniti). 7, 18 '6r ian nidjt bo^e tl)Un.' Summa: Nonne persona in vocacione
potest male agere? Respondeo: Bene potest. 3Ben er nidjt Ijn fcljnem ampt lO^l blcljben, feo ift er Cl)n bo^er baum. Si male praedicat et inobcdicns est, tunc non est in vera condicione. "^a toie tueljt feljn mond§c unb 5tonnen 3r,
W;2l Pius seucieus sc deo placere doloctatur eciani carne murmuraiito ro r 24 omnia (mala) 25 Ic^nc über (ni$t bcil) 26 in illa vucaciouo über {tu) 2Si2i) Scr (2.)
bis eljttet itnt ro 32 über Noune steht Qucstio ro Non potest arjbor ma^la bo^nos fr^uctus ferrc jc. ro r S-1 er über (fic) -15 (est) non in über c.st In uera uoc.icione cxistontea
non possuiit nKilo Jigcre ro r
9it. 71 [SO. 3util, 51
R] fac, quod niaritus iubet. Et si ctiam mali quid bvunter lieff, taiiieii iion ex tnuttoil ut sei-vus, fol auä) gut fjeiffcn, fol ^ciffen: gr Ion ni(^t b|ofc frucfjt. Si etiam funb, modo maneas in bcm \vai)n, quod velis facere ut sni-vus, serva, domina. (5o poteus fol ber tejt tuum [tanb fegnen, ut nihil mali, 5 uou possit quid facere. Ut boua malus quandoque habet apfel lmirmfttd)ig, tarnen tregt malus nou spiuas, sed feinev axt md). Et si imirinfttd;ig , uou est tua culpa, et el)C bu an fnid^t blift', tregt cl)e ein. Sic hie f)inbeit nit^t, o6 ju toeilen im Ijrtnng lebt, (piia dicit: 'fan ntc^t.' Item malae arb[ores unb toen ein a^aifiuffer nionc^ fid) ju ri§, fol nic^t ein gut pater noster
10 peten, et quo ])lus fic^ bringt, l)f)c erger folt» toerben, quia dicit: 'Neu pot- est.' S)a§ ^ei[t erfc^|_rccft. Nou solum foüen gut^ tt)un, sed ne posse qui- dem. Sic econtra. lam g^et hüS urteil:
'Succid[etur.' Habeut iudLicium suum. Sie meinen, fie tDottens f)iniKatiii.7,i9 aul füren et cog^itaut: dominus noster loirb un§ bofe beume pftan^eLU,
15 fd^neiten, bungen, ut rusticus. Sic uos. Sed non vid^ent deum bic ajt gefaft. Sic g'^etS monach|^is, qui putant se aeteruum mansuros cum suis statib[us. Sed q[uicquid nou plantavit deus jc. ba§ mu§.
S)a§ l^Qt er l^er gerebt in parab|olis: bonae et malae arb[ores. lam ■sequitur ber tegt, bur, sine buncfel toort, et ibi statglossa: i. e. Serben mic^
8 im mit 6 tDunnftid^ig durch Strich verb 11 über gutä steht tunen (ue) sed 79 (f) midö
') wohl für 'blüsf = 'blühest' (oder bist? bleibst?); auch ttegt sclieint nicht in Ordnum/.
Ber Sinn ist: Ehe du gar keine Frucht bringst, lieber eine (wenn auch) lourmstichige. [0. B.J
N] 20 oon bcm troc,], quem habet aucilla et coniux. £en bie felbige fagcn: (f§ ift unmuglid), ha§ bo^e \ct), quia pure inserviunt suae vocacioui. Ob jU) lueljten cljn Bunblel)n m^t unterleufft, ^o iftä t)m gcfd^encft, nihil mali fecerunt, lüen blD nur t)n bem ftonbe bleljbeft, ^o folftu nicfjt tonnen boßeä t^un. Summa: est consolacio, sicut t)m 5(ppclbaum, ob glet)c^ etlic^ frui^t h3urmftic^i(^t toljrt,
25 tarnen non est culpa illius arboris nnb brengt bennoc^ gutte frud^tc. ^c^ lt)l)I b))r ba§ tool jin gut galten, fiiber bäum, ob bto gleich el)n tourmfti(f;i(^tcn appd brengft. Ita bona vocacio omnia boua profert. Econtra mala arbor. @l)n mond^ in omnibus suis operibus fan unb fol ntd^t§ gut§ t^un, h)ie j^ene ni^t bofe§ funnen t^un.
30 'Omnis arbor, quae uou t'aeit fructum bonum, excidetur.'ajjniiii 7, ig
S)a§ ift ha^ urteil, fie meinen, fie tüoEens lange trcl)ben, fie borfcl)cn ficf; be§ urtel)l§ nid^t. Putant: unfer t)ergot iDljrt unä t)flanc3en unb begljffcn. Nou autcm vident securim additam radici, sieut iam videraus Papatui. SDas mu§ aEe§ aufgerottet toerbcn. Hoc loquutus est parabolis. Nunc clara
35 verba sequuutur et glossa.
23 unten am Seitenrande steht Qui Ijoiia arbur sunt in pia uücicioue nou possuut male agere Impie ageutes iioa sunt bona arbor ru 25 ßone arbori eciani uieio.si fructus uou impiitantur ro r 30 (13o) Omnis 31 Sentencia supra malam arboreni ro r 32 über un{er steht et dicunt sji über unb steht tiingen ■«;>
4*
52 ^Ptebiglen bei So'^re? 1531.
R] jeev biencn et iactab[unt de ciiltii mei. Carth[usianus servit deo, quid maritus, ffliütti). 7,21 Diarita faceret? Dicent: 'domiue^ et quod ipsi servi, quod mihi servierint. Sed ego ciaudain c[oeliiin, foüen mir nic^t l^in ein. Il)i glosjsa: uemo feret gen I)cll bcn bic @[0ttC'3 bicncr bic f)ciltgftcn. Sic Satan ()tn ein gefaEcn. Dixit, bie ^el fei) gcpfloftcrt mit platten unb eifen^uttcn\ quin hie dieitur: 4 hi in iuferos faten, qui deo servieruut, 40 annos fauei" leben, quare? 'Non faciunt.' Tarnen servio, et ipse dominus: et non fec^erunt volun- tatem. Sa» finb mirab|^iles S[aucti, qui die, iioctu serviunt et non, et ultra hoc lt)nnber,5[cicf;en gettjan. Quid est dei vol[untas? Num ut cappas anji^e et plat[tas vel Inerb ein loaItb[ruber, ut iiam CarthLusianus? ubi scriptum? lo Sed crede in Christum, ut per eum salvus, unb tt)ue, quid praecipLiat: honora jc. Sis obed[iens marito, serve, sis ob[ediens, pf [arter, loart bcä prebigen. £)a§ I)eift ©[otteä tnil. S)ie foEen ^in ein. Alii non fec[eruiit iianc vol[uutatem et serv^ieruut deo, quia bis dicunt 'dominus', nos vix semel, quia emfiger in suo cultu quam uos. Cum ergo hab[eant elect[icia opcra, is
>) V(il. unkn Z. 21. Der Druck Unsre Ausg. Bd. 32, 522, 12 13 hat Sie l^clle jct) gcpflnflctl mit eitel platten. Bas Obiye ist das ursjn-iinylich van Litther Gesuyle. Vtjl. \\'andcr 2, 742 Nr. 13: Tie ^eüe ift mit 3JJönd)lfappen, 5|jfoffcnplflttcn unb $icfelf)Qubcn gepflnftcrt.
N] i»!atit|.7,2i 'Non omuis, qui dicit mihi: domine, domiue, intrabit.' ^X
tö^rbt bil fc^n, qui dicent: 'Domiue' i. e. fie iDcrben mi)r fe()er bienen et gloriantur dei cuUum. 6^n 6'art^eujcr binet got, hjaS folbc eljn arme magbt tf)un? Ita dicent: '§cr, I^er.' ^cf) aber imjl baö I)tjmmc(reiifj jlüjtfjliffcn. jDie otter [)cl)Iige[tcn ^oüen l)n bic IjeC, lufimi iiomincs erunt in oclo. Ita pro- verbium est lactuiii, bie l)cl jci) gcpfUiftcrt ml)t platten unb cljUentjutten. Ita illi, <jui dicunt: 'domiiie', bie bo 40, 50 jar fjaBen gebettet et milites impii procedunt ad inferum.
'Quia non fa[ciunt volunLtatem patris.' @l) ba» tDCr JU t)l)l, quod illi tam dihgenter agentes et operautes uon fecissent vohintatem patris. Itepondeo Ita: plattam et Cappam ferre, hoc et ilhid faccre Non est facere vohintatem dei. Sed vohmtas dei est Credere in Hiesum Christum, deiudc versari in decalogi operibus secundum vocacionem. Illi faciunt vohintatem dei, bie ge[)Oren \)n ^^mmel. Hypocritae bis dicunt: ' Domiue, domine.' Nos pii vix semel dicimus. äßi)r gefjen \)n gote» lüitten, fie f)aben el}gne tont getl^an, ber got toljrbt ijn Ionen.
IS über binet sieht aUeljnc s// über magbt ■•.«cAf binft y) .Soli religiös! dicunt (loniine (lüinino ro r l'J vor jwjc^tijfen sieht »ot t)t|n sp 20^ 21 über provcrbium steht et ucrum sp 21 über 2>ic bis gcpflaftcit ■■'lehi Set teufjct ^at jic^ iribft mujfcn Bervottjen sji ml)t bis Ita unt ro Sie i)tü ift gcpflaftcit ro r 37 unten am Seilenrandc sieht Atteade hie qui semper
clamant doiniuc dcjinine ot imill;i oporautur tarnen non faceio uoluntateni doniiui et rcüci ro 28 Faceio uoluntateni dei ro r 31 über got steht (ctblgc cvtld^tc sp
5ßr. 72 [3. Sliiauft]. gg
Kl «inaerunt eiim, cui serviemut. Ergo consolLatnr et tocift dominus auff fein toovt. Ideo qnLsque prae sc liabLeat .statun, i„ verl-u, ,,uan.lo inse nut fpndjt, (ibi pla[ceat, rjuod ipse 6o§, ba Ijut biä) flu-. Dc.lit toaricidiictt ut an bcn frudjten. Aliud praedicabit et non „lancbit \)n bn tan Souper
5 dicerc pos[suDt: filjc ba triftu uficr bic ic^uur.i
Nl Sumuia: ber ^crv troftet unb toct)fct un§ nff fcljn toort. Quicquid ipse
probat, l.oc placeat tibi, quod improbat, fuge. Ouinis aute.u l.ercticus nnb Jiüttcngel)ft exced.t hoc dei praeceptum et verbum unb ntjmpt Ijm ct)n anbcvä ÖOi-. _ Ideo sitis cauti prae illis. Quamvis bodie adhuc sinuis ab Ulis liberi
»0 sed in posterum necessarium erit. '
618 Summa Ms t,m unt ro ö Adberentes uerbo falsos prophetas cauere possu.it ro r
TT 'i '"f*" "''" ^'' '"^""^ '" "'"''' "'"''" ^"*^- -^^'- ^Ö' ^7' -'»; «^«- *c Sc/m^r Mmt U»sre Ausg. Bd. 6, 21Ö, 15; Über die Schmer lumm Unsre Ausg. Bd. 30, 76 f- über die Schnur schreiten Tischr. l, 271. Vgl. Wander 4, 300 Nr. 4. 7; S. 310 Nr. 14. 21. 22.
'''2. 3. Stuguft 1531.
^^rcbigt tu 2:orgnu gcfjaacn.
■^^ Ex 2''' c Mattb
-L,A ^_. c. juaitn. i'intto. 22,4iff.
lu lioo Euangelio aiiditis, quod quaetstio proponitur, (|uid Christus sit
unb ,5nntal ein gro3 fi-ag unb Biflid^ ein bcvbriflLtifKr I)anbl, quod hoc pro- pouit doctisss[uni.s homiuibus. qui opthiie uoveruut: Est Davidis filius. Et
N] 15 Posteriorem partem huius euaugelii, quae sequitur, praedicavit
Lutherus coram principe in Torgau 3. Augusti die.
3n bcm guangelio r)ovet t)r, ba§ gefragt tüljrbt, ttio§ (rijriftuS fei) g§
ft^cljnbt el)n geringe, fc^tcdjte frage feelju unb ift et)n öerbrifelic^er Ijanbel ba^^
fe^nitug bag fragt öon ben ^i^arifeern, ben I)el)Iigiften unb tjoljiften Ieutf)en,
17 Status huius Concionis ro r
?.l=o [»l.?iia] ^ei-tu§: Sa nu bic 5pf,arifcer 6ei,einanber toaren, Uaqct^im.n.u,. ^s-' fl) 3efu5 unb fprac^: toic bünt!t eurf) unt6 6l)rifto'? tocä fun tft er? &1, fprac^en: 'SabibS'. gr fprad) ju jn: luie nennet in benn 3)aütb jm geift einen f)erren, bo er fagt: '©ott ^at gefagt iu metncm f)crren: ©c| bic^ ju meiner gerechten, Bife baa tifi lege 25 betne feinb jum feiernd beincr fu§', fo nun S)at)tb jn einen I)crren nennet, toie ift er benn fein fun? unb nicmanbt funb fnt ctn toort anttoortten unb borfft auä) nljemanbt öon bcm tag an tjmfurt jn fragen.
3n bcm euangclio fjurt jr, bac^ gefragt mirt, maä Cffjriftus fei) e§ 30 fd^cmet ein geringe, fi^tec^te frage fein, unb ift ein tierbrieBIic^cr f]anbcl, ba^
54 ^Srcbintcii be^ Saljrcä 1531.
Rl ideo (jHacsivit, iit vitl|eaimis, (niam !llig gcjcücn finb, iiiiod statiin nuvinuis, fliuxl got noif) uid)t ()Qt aufgcpi-ebigt. Nnlla ars tarn cito diseitiir 2C. 6tn fdjuftcr mii§ bicl) jav lernen. Uhi liucc, statim discitur. Novissinie taincii .sie erftummcn, "l nihil sciant, imo nihil respondere possiut. De ista qiiae- istiorie audieniu.s et diceiuus, f||uanquani ego disc|ipuliis in hac arte, et.si ,■, niultos feci I\Iagi.stros. Bene re.spondent, qnod sit Davidi.s filiu8, unb Icft ^t)in§ gefallen, qnod ^ic respondent i. e. fol ex ftam 3)]at)ib {jcrlomen ut
1 über finb steltt Wir S2> 3 nach liaee steht ars aiulltur sp 5 etsi c in tarnen sp 6 nach teft steht bct ^err sp 7 Ex semine Dauidis je. r
N] ^0 bajumol unter ben ^uben luarcn. 2)en e§ ift l){)n eljn jd^ledjt bing. Söcr lüct)^ bn§ nid^t? giuj faren fic erau§: gr ift S)Qtiibtä ©jon. 5[6cr C?()riftn-5 fragt fie barunib, ha^j er t)at looEcn fct)en, loie ttug! tDljr fei)n unb luic m talbt lolir ba§ ftuö gelcrnct (jaBen, tote toljr un-ä laffen bungtcn, fjo borf) clju fdjnftcr niufe brcl) if)ar lernen, 6ife er t\)\\ \6)\\ä) lerne niai^en, olfjo cl)u fcf)ncl)bcr unb alle anbcre tianbtUiergc, fie fel)n ^o gering fie moüen, feo muffen fie el)n lange jceljt fjafien, 6ife man fic lernet, '.Jltleijne bie tunft, baö man toel)fe, 3Baä 6l)riftn§ fei), ber !an man balbe, l)an fie Balb gclernet. Slbcr i.s ,^to lecjt folget glel)d) tüoE, baä fie feo erftummcn unb burffcn l)lin nid}t3 mel)r fragen. 2]on ber fragen Uioücn tül)r uff bifimal, ^o öil uns got guab gibt, rcben. S)cn e§ ift nic()t feo el)n geringe bingf, alä e§ fic^ left anfcljeu. 3df) lüeljfj tnol, ba» ic^ noc^ el)n fdjuUer tnjn, »nie iuoll icf} öiel mctjfter gemadjt l)abe, bie pi frue mel)fter feljn tnoUcu unb laffen fiel; bundcu, Uicn -'ü fie e^n fermon geljort obbcr eijn Inirf) gelegen l)abcu, fic tunnen cy gar. Sic
10 W^r Hier (fic) llll'2 NuUu ais tarn t'acile discitur ac coguicio Christi ro r
14117 aUe^nc bis ftogen (1.) tmt ro 18 9cvin9c(§) il obbcr über et)n unten am Seiten, rande steht Contra soiolos qui Christum se perdidixisse putant ro
Cr) (Ffiriftuä bny fragt uou bcn 5;il)arifeern, bcn l)ciligftcu unb l)Dcl)ften leuten, fo ba 3nmal unter ben ^uibcn Uiarcn, benfj ein fcf)lecl)t bing ift, fluj; faren fl) l)eraufe, er ift 3)atiib5 föne. 5lbcr (5()riftu-5 fragt fie barumli, ba-i er l)at U^oücu fcl)en, loie tlueg! mir fein unb luie tuilb mir baö ftuct gelernt Ijaben, -.t. lüic luir nuC' laffen bünclen, So bodj ein Scljucfter mufj brcl) jar lernen, Infe er ein fdjue lernt mactjcn, 3llfo ein fd)uciber unb alle auber Ijaubluerd, fie fein fo gering fie luolleu, fo muffen fie ein lauge ,^el)t ()abcn, bijj mau fie lernt, allein bie tunft, '^a=i man lui^, lua-J ("itiriftuS fcl), bie tan mau palb, tiat fic palb gelernt. Slbcr 5U lelU folgt glcid) luol, baö fie fo crftumen unb 30 biirffcn in nidjlj mcr fragen, üon ber frage loollcu loir anff biß mal, fonil ©Ott gcuab gibt, rebcu. Teun cy ift nit ein fo gering bing, aly c-5 fi(^ Icft anfel)cu , id) lualifj luol, bao id) nodj ein fdjuler bin, loie luol id) uil maljfter gemacht tjab, bie ,^u frnc uuniftcr fein luollcn, unb laffen fid) bundcu, lucuu
9h-. 72 [3. ^iiiifliift] 55
B] naturalis liomo, qiii liab|uat Icib llllb fccl ut DaviJ, sed norf) tu'^cr baf)illbci:, quoll sit plus quam honio vel semeu hominis, (juia textus tlicit, (juotl djominus eun\ vocet dominum et talem, quod debeat sedere in niaiest|ate, aliter quam David, sed fo i)oä) ut deus. S}a§ ift mirabilis sententia, quod deus dicit:
5 'Sede', nou ad pedes, caput ic. sed ncBeu tnid^, fo ^ocf), ut Ego sedeo. Ist» '-iKtittf). 22,44 Textu beue usi Apostoli, et confirmut liunc art[iculiim Christum esse natura- liter deum jc. quia sedere glci(^ fi|en, ift ©ott feilt ut Esa[ias: 'gloriam3cf. 42,8
1 nach sed steht e§ fot sp nach ba^inbcn steht fein sj) 4/5 Sede a dext[eris r
5 Cliristus deus r 6 über beiie iiisi steht nuij gemacht sp Christi persona r
N] antluovtten f)ic oud) vcdjt, bic ^^Ijarifccv, ba§ (?[)i-tftUü 2)abtbtS ©jon fct) an^ bcm ftamme Sauibtö 1)ct !itmnicii aU cljti rcdjtcr, tuarljafftigcr mctifd), bcr
10 Id)!) imb feel Ijat luic Sauib. 5I6er boy ift iiic^t gnug, Q-i ift noä) cttraS mcljcr boI)l)nbcn. S)cn 6f)viftii§ fagt : £ninb f)ct)ft Ijn ctjncn f)crvcu t)m ^pfalm, ha et f priest: '2)cv Ijcr fagt jin mcl)ncm t)ern, ficje 3IU nicljncr iccf}teit', l^aSwattrj.sä,« er alfjo anbcrft fol l)n ber majeftct fielen bcn I-nöib, Dicmlic^ uff bcv rechten goteä. S)a§ lul)! eljn Iiot]crc timft Jucrben, ben bie ^pf^avifecr ücrftunbeit.
i» ©eqe bii^, fpvitfjt got 3U3 l)f}n, nic|t jiu tneljncn fuffcit, nicfjt uBcv nuijii |cupt, ^uubcv ncBcti mid) iinb f)aibt bei) mi(^, ^0 !^of)e aly icf; ficjc. Sifeti üerfj IjaBcn l)n bie "ijlpoftclu ^ef)ci; Inol niicj gemacht unb ba^^m geBrinidjt, ba§ 6{)riftuy nid)t aKel)ne menfcf) fet), ^onber oud) tuorcr got. Sen ®ot glcl)i^ fiqeii, lüa-j ift hau anhtxa bcn got mitte feijit, bcn got ift fo ct)ffcrig über
S Filius Dauid ro r lOjl! 3l6cr bis i)o5l)nben im« co ii Doniiuus ru r
15J16 meljncn bis Sijcn !m( ro i6 A dextris ro r 17 h)ot nach %t1)tx h lyjöG, 0 ben (2.) ii'j fagt unt ro Sedere a dextris ro r
Dr] 20 ftc ein ©crmon ge'^ort t)aben, ein buc^ gclefcn Ijaben, fie !6nnen§ gar. [Sl. 9t ij] ©ie anttoortcn ^ie auc^ rec^t, bie S|}f)arifecr, bau 6I)riftuu ®at)ib§ fon fet) auä bem ftamc S)aöib§ bcvfomen als ein rcdjter, lnart)afftiger menfcf), ber leib unb feel ^at toie Saöib, aber ba§ ift nit genug, c§ ift noc^ cttoaS mer bo'^inben, benn Pfjriftuy fogt: 2)atiib f)eift jn einen f)errn fm pfalm, ha er 25 fpri(f)t: S)cr f)crr fagt ju meinem t)errn 'Setie bid) ju meiner redeten', 'Sa» er ™<"")- 22, 44 alfo anbcrft fol in ber 5Jbicftat fi|en benn TaHib, 5JemIi(^ ]u bcr rechten I)anbt ®otte3, baS ItiH ein t)ot)cr fünft loerben benn bic ^4^i)arifcer öerftnnben. ©cij bic^, fprii^t Sott ju jm, ni(f)t ju meinen fneffcn, nic^t über mein f)aubt funber neben mid) unb t)art bei) mid), fo bof)C aly ic^ fi^e. Xifen üerfe l)aben 3u jn bic 3tpoftcI iuol nutj gcmai^t unb bar^n gebraucht, bas 6t)riftuä nit allein menfi^ fei) funber au^ iuarer ®ott. S^cnn @ott gleid) fi|cn, tuaö ift ba§ anbcrft benn ®ott mit fein? Senn ®ott ift fo et)fferig über feiner c^er, ba§,
27 ^oi)n] i)o^t A
56 ■i^rcbigtcii bcä 3u^«--' 15ol.
K] meain' jc. ut luilii sit aecjualis. Oinnes proplieta.s \)ai cniisit, iit «uaiu gloriam servaret. 1. pracceptuni uon aliquiil ei ju glci(f|en, sed ipse solu.s iiianeat 3tj. 40, 5 super omiiia. Et in Isa[ia: 'i|iiem assiniilahiti.s mihi?' Et hie est eins glcid^, iiuia debet sedere ad dext|eram eins. Idco ista lectio ludei.s 311 t)od), ideo taceut et abeunt. Sa» Ijcift ßtjrtftum vcrfjt depictiim, cuiiismodi per- sona sit, deiüde officium. Ex hoc f^leuft \\ä)t\ t|Uod Christus sit verus et naturalis dcus. S)a§ toil iiic textus i]a'bm, qnia 1. Duvidis filius, ergo caro et sauguis, et tarnen, (jui tantani pritentiain lialict uiib fo fjodf) fi|t ut deus
1 über emisit steht et oulgejanb xp 2 über aliquid steht permittit *p 516 Cbristi
officium r 7 naturalis ühnr (verus) nnch deus steht et honio s/)
Nl3ci.i2,8icl)nci- ct)re, bnc^ (tote er fcl6cr fagt) fie feljncm nnbcvri lt)l)l gcBcn, unb fjat
oud) alle propf)etcn barumö aufgcfc^iät, bas er fcl)nc etjre licrtcl)bigcit iiiib w Betialten inl)!, Unb Balbt l)m crftcn gcpot bringt er f)arbt baruff, bn§ er jf)a 3ti- ■»'■■ ^ allelinc f)crrc tot)I fcljn, toie er ontf) l)m prop()etcn Gfaia fagt: 'SBcm Irtolbt l)r inicf) Ocrglciicfjcn?' ^{iemaiibt toibcr l)nt f)l}nnncl unb uff erben, unb ()te ipri(f}t ber pfalm, fielet bennod; cl)ncv, bcr ift l)m glel)d). Xaranfj folget, Wj er nui^ got fcl)n. £a§ ift bcn ^uben el)nc yt f)ol)c leccton geloefcn, bariimb is öerftonnnen fie baroB. Ta» (jelift (^firiftuiu red^t afigcntalet, ff^nni erftcn, Sßa§ er fei), S^ornod^, 2Bas felju ampt unb inertf fei). Tarau^ folgt gclualbig, ba§ (^Tiriftus tuarer got unb ntenfd) fei), unb baJ luljl ber tert lioöeu unb 5h)ingt5. 2;en fjol er TaüibtS f3on fel)n, f5o innf; er epn loorcr, rerf)ter nteufcf) fci)n. .sjer inibernniB feol er fjo f)od) fielen al-^ got feld, bas nid)t'j •->«
15 (gotU) got über (gle^cfi) 16 (t)ctfto([cn) [c ans Betftomincny uctftomnicn
16117 G^riftum 6t« (c^ (2.) mit ro 17 atnpt (fei)) Quid Christus ro r Iit unten am
Seitenrande steht Cliristura uerum deum esse ludeis creditu impossibile. Christus uerus homo et uerus deus rn r
Dr] 3ci. 42, 8 tüte er fcl6 fagt, tetnem anbcrn totll geben, unb f)at aud^ alle propf)eteu baruinfe an§ gefdjidt, baS er fein e[)er uertalibigen unb 6el)alten IniÜ, unb 6alb jm crften gebot bringt er f)art barauff, bao er jf)e aüeiu t)err luill fein, luic er aud) jm propfjcteu (Jfaia fagt: 'ilGem inolt jr ntid) uergleidien r 9ll)mnnbt ineber \m l)l)niel nod) anff erben, unb f)te, fprid)t bcr 'ipfalmift, 26 Siljt bennod) einer, ber ift jm gleid), barauö folget, hal er niufi ©ott fein: ba§ ift ben Zs^\\>i\\ öil ein ^n l)o^c lection gelücfen, barumb tierftunicu fie and) brob, W5 l)eift (?()riftnn: red)t abgemalt, ^um erften, lüa-j er fei), ^nni anbcrn, lüaä fein ampt unb fein lucrd fei). Tarnmb folgt geloaltig, ba» Pl)riftU'S loarcr menfd) unb lüarcr ®ott fei) unb baö toiH ber 3:cj:t l)a'6cn unb sluingt-j. 30 Tcnu foll er 2)aPib§ fonc fein, fo muf3 er ein rcd)tcr, Inarer mcnfd) fein, f)crlüibcruiuti, foH er fo f)ol)e filmen al-J 05ott fcUi«, hai nid)t-j lucbcr jm
5h. 72 [•!. «Ufluft]. 57
R] ipse, et uihil iu caelo et terra, quod non sub eo. S)a§ f)cift föott feilt, dat ei deiis honorem. Ibi deas et homo. Per hoc, quod lioiuo, gcl)Ol"t cv Uli» an fo h)ol unb eben, quia ut uos 2lbam§ finb, et tameu bringt föot mit
\iä), quod uua persona facta JC. Christus hinc, quod burt U[nfei"sj t)[Ctr 5 @|otu mcd^tig et nos fein, quod deus et natura dei filius, habet omuia macf)t apud patreiu. §ier bntmt, quod homo dedit nobis omnia.
1. disceudus beue art[iculus, quis Christus. Non tarn facile discilur, ut putatur. Si haeresis oriretur, Arri[ani, Turcae, ludaei, quia stulta prac- dicatio unb Ie(^etlid^ praedicatio, quod una persona esset deus et homo.
2l6 Ibi bis omuia unt 3 nach an steht ex ift sjj quia durchstr sp 4 über
persoua steht essentia S2> 7 quis (deus) Quis Christus r 8 über ludaei steht fieremus et 5/) S/9 nach praedicatio steht est sj) 9 über led^exlic^ steht ridicula sp Arius r
NJ if tüibcr ijm fjljmmcl nocfj uff erben ift, hci§ m($t unter l)l)m \ct), §o mu^ er tüarcr got feljn. S)a ift l)n cljnanber Inarcr got unb ntenfc^.
llnb h)et)l er menfd) ift, %o gcfjorct er un§ an, ha§ toljr un§ feljn annf)enien aU be§, bcr l)n unferm gefdjlei^t ift, unfer fleljfd) unb "ülnt f)at. 311^0 Dud) Itict)! er got ift, ift er un^er mljtlcr unb berfoner nor got. 3)0»
15 ift ben ber rechte 6^riftu§, S)a§ er al^o bort unfer§ ^ergotä ntectjtig ift, bcn er ift oud) got unb toljr fjie fel)n mecf)tig fet)n, barnmB, ba§ er un^cr Hut unb flel)fc^ ift. Sag er nue got ift, ba^ mag er broBen kl) fiif) Mjalten. Sarumfi ift er abn menfc^, ha<i er un§ alteS ge6e unb ml)t un§ tet)Ie. 2:t^er artidcl ift nicfit ^o Iel)d)t, als man l)[)n anfid)t. Unb tnen I)elt)tige§ tagc§
2» e^ne rottere^ ufftunbe, tnic bie Slrriani getDe^en f^nbt obbcr icjt bic SuriJen unb 3ubcn fe^n, er ^olbc et)nem ßtjrtften faluer fe^n juer'^alten. S)cn e§
12 Vsus humanitatis et diuinitatis Cliristi ro r 15 33a§ bis bort unt ro fcS* ''" *■ löjl? ben bis ift (1.) unt ro 16 (bcnn) barnmti 17 tft (2.) bis fie^atten unt ro 19 Clu-isti cognitio difficillima ro r
Bv] r)imel uod^ erben ift, haä nit unter jm fei), @o mu^ er toarer ®ott fein. ®a ift in einanber ®ot unb menfd), unb bictncil er menfc^ ift, getjort er uny an, haS mir fein unä annemen oIs be^, ber in unferm gefc^tec^t ift, unfer fleifc^ unb
25 bluet f)üt. 5llfo aud^, meil er Sott ift, ift er unfer mittler unb öerfonet Oor @ott. Ta-3 ift benn bcr re(f)t 6f)riftus, ha5 er alfo bort un[58(. 3lti'']fer§ t)ergotu med)tig ift, Senn er ift aut^ @ott unb mir f)ie fein med^tig fein, baruniB ba^ er unfer Huet unb fleifc^ ift. 5Iu ba-i er (Sott ift, ba§ mag er boten 6cl) fic^ 6ef)alten, Sarumfc aber ift er menfd), ba-i er uua atte§ gebe unb mittaite.
30 S^iffcr artidel ift nit fo leitet al§ man fn anfii^t, unb tnenn ficntigö tag§ ein Üiottc auffftunbe, mic bie 9lrrianer gemefen fein ober j|t bie S^iirden unb ^nben fein, e§ folt einem fc^toac^en (£[)riften faucr toerben ju erl)alten, Senn e»
58 i.'ttbigtcii be^ SaljKg 1531.
Gentes: uoiine stiilta, (jiioJ is, (jiii creavit c|elum et ter.ram, fol llicnfrf), fol fid^ tuarten? Noune stnlti Christiani? oportet dicatiir is imlicgirctfflic^, <|ui liali^et potestatem super omnia, et tu dicis deuni cs.se, (jui nnn sit deus, ho[iniiiem, qui uon sit homo. Sic .stulte Iaut§. Sic Iaut§ apud Tur[cas et geutilcs. Sic dficuiit: 6§ inu| m(^t nif)er quam unus deus esse. Vos facitis ij deo.s, imo ut unus deus non sit unus, sed etiam ex eo facitis siniul deum et hominena. Non reimt fic^. Si ba» reime, tum niiilus art|iculus. Nemo
1 aber stulta steht praedicutio sji nach mm\i^ steht lucrbcn y) 2 über Itjattcn
nlelil ntattcrn sp "1^9, 3 Nemo bis bran unt
N] louttet fet)er lei^crlic^ 6cl) ben ()cl)ben, lurcEen unb ^siibcn, bn-j tuljr \aa,t\\, Gf)riftu-3, bcr mcnfd), jcl) got. '5ct)n bic (5r)ri[tcn nid)t toH uiib tocricOt (iagcit fic), ba-j ftc glcuticn, toic got fei) mmfd) Inorben? bau got Hon el)nor jiinrf= frnlu gcfiorn fei), Ijnbc gcficii, gctnmtfcn, gcfd)Iaffcn k. 3)cu Uhvj ift got/ 6ot ift imfiegrcljflirf), unb bic Gf)riften fagcn, boü er Tanibty feoii fei), mnd)en nlfeo ben 5U) eljncm gotte, ber nidjt got ift, unb jum menfdjen, bcr nidjt mcnf($ ift. SBoIan ^0 laut cu. S^arumb fcljn 2urcfen unb ^"subcn feo f)art batüibcr, ben eljn Surd fagct: (5-? muß nur cl)n cl)nigcr got fdin, fjo farct l)r \\\i unb mai^t mt)r nit alldinc ii gottcr, ßunbcr and), auff ba§ ber, bcr got ift, nid)t got fci), madjt l)r ct)ncu mcufdjcn aufj l)f)Ut. (fy rclimbt fid) gar uid)tä. ^c^ luel)ß c-j oud) Uiol, bau cu fid) nidjt rel)met, unb Uieu cü |olbc rcljmen gelben, f30 locrbcn liil)r teljncn artidcl l)m glaulicn beljaltcn. SDrumb fage bh) |o: 6§ reljme fid} a6cr rc^me fid) nidjt, ßo XotX)'^ \^ \ia^i,
12 Vide quoinüdo irridet racio Christi cogiiiciouem ro r IGjlT auff bis fcQ !()i'
17 ift nach got h nid^t (ift) 17J1S 6§ retjtnct fic^ n\ä)t ru r ly unten am Seitenraiide sieht Contra eos qui raeiouis sapiencia Christum cognoscere uolunt ro r 20 aber (nidjl)
Pr] lauttct fcer ledjcrlid) ben .s^eiben, Sürdcn unb Ciuben, ba§ Wn fagcn, (5f)riftuS bcr menfd) fei) Sott: fein bic öljriftcu ni^t toll unb t6rid)t (fagcn fic), bao fie glauben, tuic (^)ot fei) menfd) toorbcn, has @ott oou einer iuucffralu gctuncn fei), l)oli gecffcu, getrunct'cu, gcfc^laffen ic. 3)enn \m§ ift ®ott? ©Ott ift un6egreifflid), unb bic (5l)riftcn fagcn, bo-s er '^a'oihi fon fcl), mad)cn alfo 3u einem GSott, bau nit föot ift, unb 3U einem menfd)cu, bcr nit meufc^ ift.
äßoKan fo laut eu, barumb fein Xürden, 3ubcu fo l)art barloibcr, bcnn ein Xurdc fagt, cu mufj nur ein einiger ®ot fein: fo fart jr ju unb mad)t uid)t allein 3I0CU föot funbcr and), auff baä bcr Oiott nit t'i5ott fei), mad)t jr ein mcn)d)cn aufj jm, eö reimt't fid) gar uid)t, id) loaiß Cu aud) lool, bau Cu fid) iiid)t rcimbt, unb lucnu cü foU reimcuu gelten, fo Uicrbcu loir fein artifcl im glauben bcl)altcn. Tarumb fag bu fo, c-j rl)cim fid) ober rl)cim fid) uid)t,
gir. 72 13. «uguft]. 59
K] tarn benc praedicat de se quam ipse. Ergo nemo eum ag|tioscit quam i|)se|met. Ideo non debeo fo üug feilt, ut nostra ratione jc. Sicut eius verha lauten, sie debemus brau flebcn. Hie dixit: @ott dixit ad dominum i. e. Davidis filium, est homo: 'sede a dextris', ha 'i\ab xä) deum. Ibi habeo, »!"»(). 22,14
r. quid verbum dei dieat. 1. personara faffe non ratione, sed verbo dei, alias f($Iufferig.^ 2. ftutf: 'donee ponam'. S)a§ ift ein fcl||Qnt xää). Est sup-
3 dixit domiuud r 0 donec pouam r
*) (c^lufferig d. i. schlüpfrig, toas einen leicht zum Fallen bringt, wo man unsicher geht, vgl. DWtb. 9, S46f. Vgl. TJnsre Aitsg. Bd. S, 228, 20121 bie gotlofeen faUcil unb fd)Iipffetii altjcit Ijin unb Ijex, ^nben fernen gctotjfjcit ttit.
, N] ba§ niemnnbt feo njoU Hon got rebcn tan, aU er fclbft, bavumB foücn lul)v fd)Ied)t gotce luott l)t)vl)n folgen unb nid^t h3cl]ttcr forfc^cn, tfic es ^ugcl)C. §te ftef^et ber tei-t: '®ot fagt jto mel)ncm iinn: ficje 3h3 mcljner recfjtcn'.wiutb. 22,44
10 ®a kctjbc ic^, tüie e§ ft(^ abtx rel)mc mljt ber öeruunfft, baö »01)1 icf) ungerechnet lajfen unb fc^tücligen unb fi^ledjt fagen: @ot i)at-i gevebt. Sjo ift ba§ ba§ erfte ftncfe, 2^a3 man bie perfon faffe nidjt mt)t obber nod) ber öcrnunfft, ^nnber ntt)t unb noif) bcm Inortte gotc§, ben bie Hernnnfft ift l)ic tilljnbt. S^aS tüort a6er fct)tet unb treuget mic^ nid^t, ba§ lDel)f3 id) furluar.
15 gil^ne folgt ber anber öerfe: 'Sife ic^ beljne fet)nbe fecje jum fuf=5);a"<)-22-''* fc^emmel bel)ner fuffe.' öic ftetjet fielj^ammen, tt)ie ^r l)otet, S)ie f)of)iftc, grofte getoalt unb fioc^ftc fdjloarf/^etjt. öie mod^tc id) ond) etju Wurden fragen, ber c§ atteä gercljnibt njl)I Ijaben: Siber, 3ft got almcd)tig, h)ie re^utbt e» fic^ ben, ba» er nidjt baS ubel ftrafft, ^unber left e-S gefc^et)en?
2u gr mu§ e§ enttoeber nic^t attes funnen ftraffen obber tut)! el fünft ni^t
7 i)a§ (....) f/9 ot§ bis fte^ct )in( »•o Verbum non racio confidenda ro r
Ulli S30 bis M^nbt unt ro 17 Christus iiifirmissimus et poteutissimus ro r
Dr] fo tnei^ ic^ bod^, ha^ niemants oon ®ott fo Jrol reben tan oI§ er felbft. S)arumb foGen Inir fdjlcd}^ bcm inort ©ottes ^irljnnen folgen unb uit toeitter forfi^en, toic e§ jugcbe, fjie ftet ber Jejt: ®ott fagt ju meinem t)errn 'fi^ 3u meiner rerfjten', ba bleib idj, »nie c§ fid) rfieime mit ber öcrnnnft, baa
2o toiÜ i(^ ungered}ent loffcn unb fdjtneigen unb f d|te(^t fagen : (Sott fjats gercbt. 60 ift ba§ erftc find, baä man bie perfon faß, nic^t mit ober nad} ber Uer= nnnfft funber mit unb nad) bcm lüort ®otte§. S)enn bie Öcrnunfft ift I)ic blinbt, Wj tuort aber fett mir uit nod) treuget mic^ nit, ha^ toeife id) furmar. 9hl öotgt ber anber tierß k.: '9?iß ic^ beinc fcinbe fc^ jum fueß fc^emel beiner iui'i'")- 22, 44
30 füeffen', t)ie ftet beljfam, ir f)ort bie f)od)ftc grofte getnalt unb t)oc^fte fd)lüad)eit,
^ie moc^t ic^ aud) [SBi. a^üj"] ein Sürcfcn fragen, ber eß aU gereimbt toilt traben.
Sieber, ift ©ott almed^tig, »nie reimbt e-J fic^ benn, ha'i er nit bag ubel
ftrafft, funber left eä gefc^cen? er muß eä cinttoeber nit alu liinnen ftraffen
unb tueren, ober tuil c-i fünft nid)t tl)un: loili er e§ nit ftraffen, fo ift er
35 ein fd)ald, Ean er e» aber nit, fo ift er nit almed)ttg, tüie ®ott fein foU.
60 '4*ii^^i9'c» iieä 3al)«l 1531.
K] rema polestas in i.sto reg|no imb f)od^ftc ftfjloacfjcit. 9icim nui ha-i nild) 3U fnmcn ratiniie, (juod est [ioteutis|.simiis et iufirrais|simus. Cur sinit deus 6oif)Ctt gcfcf)cf)crt in imuulo, cum sit sap[ieus? Si !an§ et jiotest, lt)a§ ift boy fur ein 5icrnd)tcr 90t, bie [)bä)\k gute unb lücif|f)[cit uiib gctnalt, «luae omuia potest, novit, ftclt ficf;, ac uesciret et nollct? 9}et)m§ JU failtcn. Ideo iaiu (1|icunt multi, quod uiillus deus, cum Ita, quia bonus vir nun patitur, vcl non seit, non potest vel nou vuit, lt)eli(^e§ itf) \fym nimb, fo f)a6 id) ein
3 «vier infirmis|simus sieht Tel regiium potentis[siiimm s/j 3j4 Scandaluni r (von
Cruciger geschrieben) 5 nnler uesciret sieht non posset sj) 6 nach Ita steht niirabiliter
regnet s}) oh der Rerausyeher der Predigt Ita zu Itali ergänzte'? vgl. unten Z. 13 sowie Z. 2/
2 1 im Drucke äBl^alen 7 über seit steht deus s'p vuIt non
N] tt)ucn. 2Bt)I er c§ nic^t ftraffen, ^o ift er el)n f(|Ql!. ßan er e§ oder nic^t, |o ift er ni(^t almec^tig, toie got fet)n §oI. So ret)nic niljr baf- ondö .^ufamnicn, ba§ bie Iioficftc h.ieli§t)cl)t fidj ftcüet, nl§ Jiniftc fie e§ nidjt, niib '" bie r)o{)ifte gctrnit, nlä funbte fie c-3 nicf)t. 'Sl^'^ji tiil)rbt bl)r ifja rucf; 'Eel)n Jurrfc ^nfnmnien rel)nten funncn. Toficr fnmjjt e§, \>(xl bie Joelj^en Icutrjc unb ^unbcrlic^ bie tonllien fret) ba'filin fcfjliffjen, GS ^el) !cl)n got nit, Ten ^0 el)n got Uicrc, fagcn fie, ber aüe bing lintfte, ^0 hnttbc er frcl)Iigri fjo bilt ntntlolincnä unb Infter-S nidjt gefcfjcfien obber ungeftrafft laffen. Taruntt is mii^ e§ l)I)nt fel)Ien entloeber an ber getualt, f]o !an er nidjt nlniec^tig feDn obber boran, baS cr§ nid)t loelifi, feo niufj er el)n nar felin obber tutjl eä fünft ni($t tf)nn, "b^l geliort eljnem fd)alfe ,^lü. 5Jln^ idj nnf)e bas tiic lernen t)m 2urc!ifd)en, Ijetjbnifc^en, ^iii^tfcf)™ gtnuBen, ba§ got aKmiid)tig fet), 06 er ftf)on l)il tofeS gef(i^ef)en unb ungeftrnfft laffe Incg! gcljen, Stent \)(xi -»
9 Racionis et sapienciae humane scandalum in deo ro r 15 gefte^en Vido quomodo
1 fl. T. ,- Racio concludit f omnipotentem iustum
racio sua sapiencia ni deo offenditur ro r 17 , i . "^^ ru r
'^ aeum non esse V sapientem
3t] £)a reim tntr ba§ auä) ^ufameu, ba§ bie '^od^ftc h)ci)Peit fid^ ftelt, al§ hjnft fie c§ nit unb bie liodfjfte gelüott, nl3 !iinbt§ fie e§ nit, bn toirt bir ju onc^ !cin lurcfc ^u fnnien rf]eimen tonnen, ba Tjer tumbt e§, bo§ bie Inelifcn lentf) funbcrlidjen bie ä'ßtjalen fret) ba t)l)n f(I)ticffen, e§ fet) fein ©ott nit, 3)enn \m ein Ciott locr, fagcn fie, ber alte bing hJiifte, fo Innrb er freilid) fotiil 25 tnntniiücn unb lafter nit gefd)ef)en ober je ungeftrafft nit laffeu. Tarinnti muf5 (i jm fein, eiuttncber an ber gcloalt, fo tan er nidjt alniedjtig fein ober baran, baC' er^ nit tcai^, fo mu^ er ein narr fein, ober Inil cy fünft nit tf)un, ha5 gef)6rt eint fdjalcE 31!
5JJuf3 id) nu [)ic ba§ lernen jiu ^Turrfifdjen, 3"bifd)en, .S>ibnifd)en glauticu, 30 ba-j föott allmed)tig fcl), 06 er fd)on Int bofj gcjdjeen unb ungeftrafft Uicgf (eft ge()cn.
««r. 72 [3. atuguft]. 61
11) narren, fd^nlä brnit§ gemacht. lu T|urcica fide et Iiid|aica mu§ id) lernen, qiiüd aimcrfjtigft unb fi^hJCC^ft, quia nemo sie patitur multa, ut ipse prac- cep[it, Item onniiuin sapientis|s[imus, noc^ al§, quicquid dicit, gilt nic^tä, muS unfcr sai)[ientia gelten. Sic unfer fromfeit ift bie Beft. Sic in Tureica
i fide ntu§ tc^ 3n famcn reimen sapientiam S|ummam et stulticiam, potentiam 2C. In divinitate eins nudtomimis tan iä) aufrechen. Ibi videutur opera, iiic ouinino nihil. Ideo luauendum cum verbis, ubi ista scribuntnr K. Audis, quod fi^t t)nn bcr altmed^LtiS^Tt gelualt et liabet adver|s[arios et qui diu
1 über btauä sieht ex deo sp 7/6' Audis bis qiü unt
N] got ber aller tretjfcft ift, nod) mn^ ic^ feigen, haB aEe leut^e tlngcr fel)n ben
10 er unb t)f)n nieljftern. ^tem ba-3 got bie f)o^ifte gerec^tig!el)t fet), unb bcnnod) lt)l)r un^er gerecf;tigfel)t loiber feljne aiiffluerffen. Si§ mu^ ic^ t)^m geben ond) l)m Surden glaubcit, unb reijmet fic^ boc^ gar nidjtu ml)t ber öernunift. SÖie Dil mef)er intjl e§ fic^ f)ie gebucren 3U gteuben unb mit ber oernunfft jufolgen ^n ber gotbet)t, ba id) gar nid)t§ fef)e. 2}er£)alben ^o bleljbc f)l)uiben
ir. l)n bem tej-t. ©prii^: ic^ f)ore fünft nii^ts, allcljne baS I^ore ic^ unb gleubci?, bns got f)ie rebet: ©icje jtu meljner redjten. 5!Jte£)er tot)! id; nic^t luiffcn, fei)Ie iä) baran, §o ift bie fc^ult mel)n nii^t, tooe ba§ toort bleljbt, bo loijl \ä) oüä) bletjben.
311^0 ift e§ ^ie ouc^, ber tejt fagt ixet), ß^riftu» :^abe fet)nbe unb fei)
20 matten unter ben feljnben, bie lange regiren. ©i^e e§ nur rcrf)t an, fjO
15J16 ©pticö bis mitfniX unt ro 19 Christus reguat in medio iiiimicorum ro r
iir] 3tem ha^ ®ott ber aUer tt)el)feft ift, nod^ mn§ er bil fe^en, bie jn
maljfter Hügeln^ 3C. ^tcm haB ©ott bie l^oc^fte gerec^tigteit fclj, unb loir bcnnod) unfere gerec^tigfcit lüiber feine aufftuerffeu. S)i^ muS id) jm geben auc^ jm Sürdcn glauben unb rcimbt fic^ boc^ gar nic^tg mit ber oernunfft, •^i Inic öil mer luill es \xd) I)ie geburn jü glauben unb nid;t ber oernunfft 3Ü böigen, in ber ©ottieit, ba ic^ gar nic^| fe^e.
S)erl)alben fo bleib l)ie niben beim Sejt. ©^3ri(|, ic^ l)6r fünft nid^t§, allein bas l)6r unb glaub iä), haö ©ott Ijie rebt: 'Bt^ bid; 3U meiner redeten', mer toil ic^ nit loiffen, fe^l id) brau, fo ift bie ft^ult mein uic^t, Ifio ha§ 30 toort bleibt, ba toill ic^ auc^ bleiben.
Sllfo ift e§ l)ie auä): ber Sejt fagt frei), 6^riftu§ !^obe fcinbt unb fei) mitten unter beu feinben, unb fold^cn feinben, bie lang regiren, fid) e§ nur
1) = meistern, s. D Wib. s. v. Meistet; Nr. 9, wo aber das oben gebraiichtc Zeititort felilt; es ist gebildet wie 'Mnseln' u. ä., lieißt also spöttisch 'Meister KliigeV rienneu.
62 *4>tcbiatcii bcä Snlitei 1531.
K) rpgunt unb irf)hjad) mndjeu, oportet Christus patiatur a Papa, Turca, noii allen bofcn biibcii. ^JJfaii mnrtcvt all lein ^eiligen unb ninn tl)ut l)[)m ml)cv bcnn allen tonigeu auff erben mit l)ou unb fpot. .Vieift bav ein fonig, ntiiu liacc potestas? sedere ad (iex|t[eraiii patris? quando occulta, descripla art unb natur huius rogni, qnod est aUevgclraltigft, sapicntis[siniiim k. sed eon- trarium apparet: ß^fjriftuy madjt ift Uevt'Oigen, siia sapientia, (juae |iraedicatur, dicitnr heresis, qnod sit deiis Ciiristiis, sit omnipoteus, dicitiir: iustitia iiostra UIU'3 aliquid sit. Quare sie gcmaci^t'? ideo ut sit Rjeguum fidci. Ego jol
1 über fc^lDodÖ steht ipsius regnuni sp ä über mi)n sieht »ctbticS sji 4 (luaiuln
bis (lescripta unt Natura regiii Cliristi r 8 Regnum fidei r
N] njivftuS fl)nben eljgentlid), ba§ C^()rti'tu§ baä mufe let)ben, bnö !el)n fel)fcv, fonig, 33ap[t, Sure!, iyifcf)off faum liebe, o« tc^" Bürger oon iel)uem fnedjte i" liebe, S30 gar tl)ut man aüc?, bas man nur trctjfe, hciii l)m Iniber ift. ■'oei)ft ben hü'j ein focntg feljn? f)el)ft baij Sic,5en jnr redeten goteo? ift boo jeline geiiialt? (?•? ift bie art bifeä reljc^y, bao eS gar Derborgen ift. &i ift cl)nc allnied)tigc gclimlt, bie f)oI)ifte gered)tidcl)t, grofte lrel)f5l)el)t unb fdjeljnet bod) ba-J linbcrfpiell feljn, ba» mä)\5 fdjlnedjer ift ben feljnc gelualt, nidjt fd;enbt= '^ lid;cr ben fel)ne geredet igfel)t, nidjtö nerrifc^er ben fel)nc Uicl)fel)Cl)t , Inen ntan? pvebigt, feo Ijcl)^ ntanS tecjerel), »nie l)r fefjet. ©agt man, ha^ er aUel)ne geredjt fei), ^0 fonimen liHjr ml)t unfern icerden unb moEen bie fetbeu Uor gcrcd;tigfel)t gead;tet l)aben, Sa« alfio 6{)riftn§ m^t feljnem ret)c^e ummer mufe unter Hgen. 20
14 unten am Seitenrande steht In ucrLo Christi potencia et regnum cngiioscenduni ro r 10 im Kustoden luibetfpit J5/J6 Contraria de Christo apparcnt qnam quao scriptura du
lo dicit ro r
Drl rcd^t an, fo Inirftu finben aigcntlid), ba§ (J(iriftu-5 baS mnS leiben, baö !cin ^cl)fer, .ßünigt, Iiirct, |a3L 9liij''l il^abft, 5öifd;off taum übe, ia burger, banr uon feinem fnedjt baä libe. ©o gar tl)ut man alle-j, 'i><\i man nur Umifj, ba» im tüiber ift: l)cift benn ba§ ein fi'iinig fein? Ijeift baS filjen ,^ur redeten 05otte§? ift ba§ fein getuolt?
©6 ift bie artf) bifee reidjiS, ba-j er gar ncrpürgcn ift, e§ ift ein almcdjtigc gcUmlt, bie Ijodjftc lr)el)f3f)cit, gruffifte gered)tig!eit unb fd;einet bod; 'ha^ »üiberfpiel fein, baä nid)tv fd;med)er ift benn fein geloalt, nidjtö fd)ent= lid;cra benn geredjtigfeit, nit^t-S nerrifd)er benn fein Incifelicit, luenn nian§ prebigt, fo l)eift5 fcl;,erel), iuie jr fed)t. Sagt man, baö er allein gered)t fei), fo turnen loir mit unfern locrfen unb moUen biefelbigen für geredjtigteit gcadjt l)abcn, '^a^:! alfo M)riftuci mit feinem reid) Ijmer mufj untterligen.
5it. 72 [o. ^luguft]. 63
R] discere, quod venis doiis, alti.s[sima sapLientia, veritas, et tarnen occulto, iit nic^t füfe, gl'Ciffc, Ijovc. Hoc facile, quando dieitur, sed quando sentienduin. Ego toeia lt)oI pi'cbigen, sed qiuuulo exercendum, tum aEe fünft 311 lücnig. S)a» lüiffen ÜiottLcn unb faulen ßfjvtften, toaff(^en t^utä nic^t. ßa§ bcn
5 ftretfenbein* fomen: videbis, tok gros JC. Si vis Christum ag|noscerc pro Red|emptore, cor dicct te peccasse, ira te et lex, ubi Christus tum? Eius ininiici veri sunt lex, S^eufcl, mundus. 6v regüet contra meam c|arnem et sang[umem, quia lex quidem faeit couscientiam. 8i sunt eius iuimici, quia
Ijä ut bis sed mit 6 nach ira steht coudemnabunt S2> über te steht iudicium
doi sp Hostes Christi r 8 quia bis quidem c in contra legem quae sp
') ftrecfcnbein ryl Unsre Ausg. Bd. 30, 34, 28.
N] Si§ alle» gefc^idjt bvnmb, ba§ e§ ^ol feljn el)n reljc^ be3 glau6en§,
10 'Sla'i )x)))x lernen, bo§ er fei) \oaxn got, bte ^o^ifte »üel){3f)el)t , getoalt, gercd)tig!et)t , aber hal e§ aUt^ al§o jugebedt fei), ba§ it^a ntc^t fcf)e, fulc nocfj grcljffe. Sßl}r Igoren e« atte tage unb laffen unS bunden, eS fei) el)ne lcl)cf;tc fünft, tonnen eg looll, Iren tt)l)r e§ ()oeren. ?Iber toen man cv licr= flicken §ot unb l)m ^erc.^eu üben, ^o lül)rbt bte tunft aljuf e-mail, baa linffcn
>■■ bie 9fotten ntc^t unb fonft öil groffer ^an^cn, bte üon el)ner fcrmon gelernt iDcrben, ba§ fie eS gar toenncn. 3'a locn e§ ^o lel)d)t jln lernen leere, ^o toolbe ic^a fester outf) funnen. 'ilber la^ el)n not ^er lummeu, §o iDljrftu crfarcn, luie Dil bin bart)n fenft, §o ltil)rbt bl)r bepn ^erc,5 fagen: %a^ unb bae l)aftu getljan, bto bift el)n ^unber, bo to^rbt jufannnen fd)lal)cn funbt,
2» gefecj, tobt, l)ell, Ino ift nue bcl)ne fünft? i)en ba§ fel)n bie fcl)nbc (?I)rifti: SBelt, teuffei, tobt, ^unbe, §etl, bel)n el)gen flcljfc^ unb blut, toiber baa fol
13 In usu et tentaciouc uidemus quam difficile sit iu Christum credere ro r 17J18 Slbet bis fagctt unt ro 21 Inimici regis C'liristi ro r
Dr] S)t§ aUea gefc^ic^t barunib, bas ea fol fein ein rcic^ beS glaubcua, "ixxi
loir leren, ha^ er fei) Irarer ©ott, bie fjodjftc toet)fe()ctt, gcU^alt, gerecfjtifeit, aber baa e§ alfo jü gcbedt fcl), bna ic^§ ni(^t fel)c, fiil nod) grciff, luir Ijoru
25 e§ alle tage unb laffen unä bündfeu, ea fei) ein leichte fünfte, funnen ca luof, lüenn iBir^ ^orn. 9lber tocnn man ea oerfucljen foE unb pn fjcrljcn üben, fo loirt bie fünft al|u fdjmal , hai Iniffen bie 9}ottcn nit unb fünft oit groffer fjanffcn, bie üon einer Sermon gelernt luerben, baa fie ea gar funnen, ja lt)en§ fo leicht Irer, folt ic^a ftf)ier auc^ funnen.
30 Slber la§ ein notl) f)ier fumcn, fo loirftu erfarn, tüie Diel bu baüon
fanft, fo toirbt bir beiu l)er^ fagen, ba§ unb ha^ '^aftu tl^an, bu bift ein funber, bo toirbt jufamen f plagen Snnbt, S^obt, @efe^ unb .öetl, loo ift nu bein fünft? benn 'i)a fein bie feinbe ßfirifti, 2Belt, Seuffel, ©unbt, 2;obt, SM. beiu eigen fleifc^ unb blut, toiber W^. foE er regirn, er ift ein @ott bc§
*- '^ Ar-
€" w
p- yf ^ ^
^
\SSL
BJ est doK- riiwiie, qma virikai, anfert pjeeeaton, iskt. afgrtj[ta]ti et qj[inD- fföA meünm. Hac «na potentn pdiatai fsft deom seoofi. Id me sentio cor fifi^iwfni, nöa fdltoja^öt, füMdaft. pieeeaimn, ug|L mA nst. £k tn ini«aie&. Sed Me9b^bx nraöoBt Uli fsoeBdom, qmd Oniatns, ot dSeao: Sdo Ckristnn de ftos^ de quo Ego, est mens fiater, is est Sjutt S faoc^ sunt eins LoBiä, eno, t^, lex^ tobt Cor önit f» tsoUai?
J n]tUlUJlUmJlu 'Stuff^Letur Kp IRfwntwn
argo r (owi On«;J(?Br peKchrieheriJ
ar ut :) üTuT- ^mn ale2i< (mbn) senmie iji
M et niiieL fe ijpt e^ grt bee läbeaä, zöi^ txS fmks, to gpxä^ßtjjbt^ sid^ ka t"»^ ni^ jji^^iia^, fl^, engbuig, toüici bie alftoaeX tt||[ ec nfiixn, nA mOiat ^ndbe, ii^ acap getDifm, haä |^ f£^ fcDnbe. &jo ift er kamiA gat, ]>a§ ec allfg Itisß- hboM, fam mä» ^eGs mai^cn imb al£?, » IngS ift, Jto iakoB fbDfNt vtf^ ft%Bcc gMnii^iintEiiiL
Seat in^ bik fi^dte ips mapn gEtsifftii 1h£ fpniiic, fulc bcn tenffd uob l^tSe, taeritc i^ ttadlc indt o^ßfssUm, tsem iid| )^ tseCt aTi^c]t)c, hoä fic %o
lu^ t*B^ <4 faaoi, inoS ii§ fagm faoAe: jii^ locij^ CJptB, bei ift bu^ i- p(t|ji4 loA Hit, iiiM%ii ffjijpifi' fnouiM, Sex ^ü^ S!^n|tH§ ndt iit iDoiei; got. 3Pt boi toox? ?Siif<in §D f^nbt irtynf fE^^c fc^oz fe^nbe. 3Binan6 teipt o: fie a[^ teoltn? Staxmiife äbafid^. k^ ex bii$ lo^ feaiai bbI) gegen \SfBlL feilen*, tos IMd 9||B tz^ Ifimefil e i fwiiHiffli & (^ |e|Qie fe^i^ ft^on nin-
1» nt^B^ij^ £&! B»)p»»t<«i <ntimg«ä r[D r mmte7i «cm BäieininaaAs. iittkt Ciinstiiiii ragem tcradoe quaum ■^^'^^^ öt öi teuftacätaie dyaiänuii rt^ Jif Hftptef ^qq Gbrislä etmt bofltefi rw r O <^nB m eame ätfGnna fflDmsi, Ubb ■mhbpumii Otgätami sa& fisd potesi rc r
aj) gegnB i^^ fl^nm ifnrim X Sl) w^ UmoK Jbmß. Bd. Si \ 46-T, J6': ru dm dort «nf^^abteB JSdfeB BMifc ISuibr. Bi. L, 2SI.
ZA^ ykaä mA idt Ines täte, \ta. grm^tiglni. rat bec flri)ai nad^ fi^akea, fo^ »
lod» TOgyndf, tanlüec Itie oE ^psaiGiI teil a xe^nsm. md) amau: yhxM., ia laciiie gdtoüflea, ioS fci^ fü>K fcödit Bo ift £i kmnt <8ott, im et oEtö tott fefioäit, fonBe mtb fefig mod^ sob oiel., tDo^ itc^ if., p 6oben jftofla ant Irina; ^pxSßtfäL
|SL S-ft*] SenB iil^ m in aHimai gftefS^ bk funbe füle. bcn Xaifd » ■ab ^^dle, tneÄ id^ ttobe aidi a|il|i»<£eB, tuani «^ bie &)dl cinfi4, ba flc fo ijl, fnnl^ vS^ ant <nu|, hnS id^ oQo ia ant cittd fd§lMu!^nl finbe. Sa foll i4 tetaea. boi ül|^ fagrn äidte. ii| taail etneo, bei qpt nön ^u^äi imb bhit,
aed^ftet fioubl, bec ^eift C^tiftas nab i|t taaoet Sott, ift bos toai; f* fiab aaäae ftfadtt ieiae fänbe, awranab feft ec fie oljfo toaUa? »» Unafiil botaaife, boS et bid| toü fetaea nnb gm ySfü fatm, bos) bu ja vtäifL letaft etfieama. ec ^ föae feinU fi^ ahitoaabea, obet «d^ jfal fie tadl.
timk c-
5 Bit
«Jh. 72 [3. 3luguftl.
65
Rj Xon simul aufert, ut pro sua persona, ©ie traten l)£)m lD()e, tum cum ipsis ränge. Ego uondura vici, donec sentio pieccatum, mortem. Älioqui gingft morti entgegen, et mimdus ut bur Hat. Sed donec times Ce.sai-is miuas k. Si en^fe^eft a peccato, morte et diabolo, nondum agnoNisti Christum. Ipse
;, non timet ista, quia sedet ad dex|tLeram jc. oportet ag|noscas eum esse inimicum tuorum inimicorum, quia natm-a eins, ut vivificet, ^elffe et auferat Pieccata, iDoIt^ue, gnab erseige, quomodo bonus. Hoc incipit hie quidom,
3 entgegen (gingft) «Ate bur blat steht esset tibi couteüiptibilis sj/
N] iDunben. 5I6er tc^ fule fte noc^, bas ftc ftatd feijn unb mic^ brengen? Sarumb ba^ iä) ben G^riftum ntcfjt gat gefafjet i\ahe unb tticl)( ic^ lebe unb
10 ba§ ffel)|(^ unb blut am ^alßc trage, toerbc ic^ ben ß^riftum nic^t gar auß- (crnen noc^ fjaben, feunft fulet ic^ fetjne ^unbc nieder, tturbe mi(^ für bem tobe nic^t forc^ten. %u rtelt hjurbeftu anfef)en lote el)n bur blat, tnel)! bto aber uoc^ fi()eft, toie bte hielt trocjt, furften unb toentgc fii^ mtber ba§ »tjort legen, toi unb töricht bro6 feljn unb furc^teft bic^ nocf}, B" ^nftu noä) üieE
li teuffei bei) bl)r, unb man mag bi(^ nod^ Inol fragen, toae 6t)riftus fet).
511^0 ttien btt) betjne funbe fuleft unb barfur 3cageft, Wt)x\tu nod) bafjljn muffen fommen, ba§ blr 6t)riftum left fet)n et)nen fel)nbt beljner fetjnbe unb toiffeu, haä ha-j feijn teortf) unb toercf tft lebenbt unb gerecht machen, Bun^i!" DcrgeBen 2C. bas fijnbt nic^t menfc^en löercf, feunber gote-S tnerd, bte fcl)n
-•" menfc^ Oermag, bo ml)t er hjibcr fet)ne fei)nbe unb teuffei frigt biß an ben jungften tag, ben er rit^tets ni(^t uff el)n maß aufe. Gr fef)ct lool an, ba§
y 6§riftum bis unb (1.) unt ro 16 Christus hostis peccatorum nostrorum ro i non omnes hostes subito prosternit ro r
11 Etficacia perfectae Christi cognicionis ro r 21166, 12 et bis {^itfen unt ro 21 Christus
Dt] ha^ fic ftarct fein unb mtc^ brengen, barumb bo§ iä) ben 6f)riftum ntd^t rec^t gefaft ^abe, unb toeil tcf| lebe, unb hab blüt unb fteifc^ am l^als I)abe, merb t^ ben (£{)rtftum nit gar auß lernen noc^ ^dben. Sunft fult ttfi lein
2i funbt mer, iDurb mid) üor bem Sobt nic^t fiird^tcn, Sie luelt loirftu anfet)en Inie ein burr blat, treil bu aber no(^ fic^ft, ft)ie bie toclt tro|t, giivften unb Äonig fic^ toiber ba'5 toort legen, toll unb töricht brob fein unb fbrc^ft bid^ noc^, fo ^aftu no(^ Uil S^euffel bet) bir, unb mon mag bic^ auc^ noäj Irol fragen, Inaa 6l)riftu§ fei) ober tüo er fi|e. 3llfo rtenn bu beine funbe fiileft unb bar
30 für jageft, hiirftu ftol ba ^iu miiffen, has bu G^riftum laft fein ein fcinbt beiner feinbe unb tniffen, ba% ba§ fein lucrtf ift, Icbenbig unb gerecht ntQcf)cn, funbe öcrgcben ic. ba» finb nit menfc^en Inercl, bie fein menfd) üermag, bamit er toiber fein feinb Iriegt bi^ an iüngften tage.
fiut^erä aiJcrte. \.\X1\ , 2 r,
64 qjtcbigtcn bcä Sa^tei 1531.
R] est deus viveiis, quia vivificat, aiifert pLCCcatum, tobt, ab9ot[tcrci et fj[uic- (jiiid lualiim. Hac sna potciitia 3libobcn ftoft deuni seculi. lu lue scntio cor cifc^roÄen, mein f(f)lri]a(^cit, 6l6bic!eit, pcccatum, angft unb not. Et tu invenies. Sed bie 5)kt[tei; nesciunt. Ibi discendum, quid Christus, ut dicaiu: Scio Cliristum de [taitl, de quo Ego, est nieus frater, is est @,ott. Si hoc, s mei inimici sunt eius Inimici, caro, Bilut, lex, tobt. Cur sinit jo hialtcn?
iusticiae vitae
salutis et leticiae
1 p[eccatuiu darchstr ap Reguum \ l t' • et l ®'^S" "' f""^" Cruciger geschrielenj { leticiae J 3 seiitio (seutio) 4 dicam über ut .5 über fiam sieht (tribu) semiue sp
N] er rcgiren. 6r ift ctjn got bcs leben«, nic^t beö tobe§, ber geredjtigtcljt, nid^t ber fjunben noi^ jc^abcn-j, ff)ar, ungludEj, loibcr bie aljtüinal tri)! er vegiien, nnb nicl)ne §unbe, if)a meljn gctniffen, ha§ fljnbt jcljne fel)nbc. Sjo ift er barumb got, bn» er aEe» tDljl lebenbt, from unb feclig mai^cn unb nüe§, "> lüa§ ift, jlD bobcm ftoffen tnijt fci)ucr gcrerfjtigfctjt.
Sßcn \ä) nue fl)nbc \)n mctjm geloiffen btc |unbe, fule bcn tcuffel unb f)elle, Joerbe ic^ bloebc nnb crfd^rofcn, tuen ii^ bie ioclt anfclje, ba§ fic §o boBe ift, fule ijn ntl)r ou(^, bau irf) alßo ijn nti)r el)ttcl fc^loacfjt)ei)t fi)nbe, baS folbc icf) lernen, ba^ iä) fagcn funbe: ^ä) Wct)^ cljnen, ber ift nxel}n »^ flct)fc^ unb blut, meljn nel]ifter frcunbt, Ter £)ei)ft Gfjriftu^ unb ift loarcr got. ^it ba-3 loar? SBolan fjo fijnbt tncljue fct)nbc feljne fcl)nbc. äöarumb Icft er fic atßo toalten ? Saruntb 9tenilic^, bah er bid^ loljl lernen unb gegen fdjul fl)iiren ', ba« btt) i;{)n rcrfjt Icrneft ertennen. Gr Ijat fcijnc feijnbc fc^on uber=
9 ine5n(£) 10 Keguum Christi ro r unten am Seitetirande steht Christum regem credcro quam difticile sit in teutacioue experimur ro 13 Hostes mei Christi sunt hostes ro r 19 Quia iu cariie infirma sumus, ideo uunquam Christus satis disci potcst ro r
') gegen fdjul ff)ütcit (unten Z. 31) vgl. Unsre Ausg. Bd. 34 \ 487, 18; zu den dort angeführten SleUcn noch Tisclir. Bd. 1, 383.
Dr] lebeua unb nit beä tob», ber gcrcc^tigteit , nit ber funben nod) fdjnben, fnljr 20 unb nnglücf, tuiber btc all ^iimal toil er regircn unb meine fi'mbt, ja meine gcmiffcn, ba-j fcinb feine feinbt. 80 ift er barumb ©ott, bab er aUe§ luil Icbcnbt, fromc unb feiig machen, unb aüc-?, tvaa bog ift, 311 bobcn ftoffen mit feiner gcrcdjtigfcit.
[931. 3U'J aöenn icf; nu iu meinem gclinffeu bie funbe fülc, bcn 2eufcl 25 unb .öelle, loerb ic^ blobe uub erfc^rodCcn, loenu id; bie luclt anfid), ba fic fo ift, furcht ic^ mir aui), boä id; alfo in mir cittcl fdjtoac^cit ftube. S^a folt ic^ lernen, bau id) fagcn tonbe, id) loaifj einen, ber ift mein ftcifd) unb blut, mein ned)fter frcunbt, ber ()cift G^riftu-- unb ift loarcr föott, ift ba-? mar, iDoÜan fo finb meine feinbe feine fciubc, loarumb left er fic alfo Umlten'^ 30 5icmlid) barumb, bau er bid; luil lernen unb gen fd}ul fiircn, bao bu jn redjt leruft crfcnnen, er t)nt feine feinbt fd)on uberlüunbcn, aber id) ful fic tnol.
"Jh. 72 \:l ?lu3uft|. 65
R] Nou .siniiil aufert, iit pro ,sua persona, ©ic tf)atcu l;l)in lul)C, tum cum ipsis ränge. Ego iioudum vici, doncc sentio pjeccatum, mortem. Aliocjui gtrtgft morti entgegen, et mundus ut bur blat. Scd donec times Cesaris miuas 3C. Si en^fc^eft a peccato, morte et diabolo, uondum aguovisti Cliristum. Ipse
i non timet isla, quia scdet ad dexit^eram 3C. oportet ag|nosca.s eum esse iuimicum tnorum iiiimicorum, quia natura eins, ut vivifieet, l^elffe et auferat pieccata, toolttjue, ginab er3eige, quomodo bonus. Hoc incipit hie qnidom,
3 entgegen (gingft) ül^er bnv blat slehl es^et tibi cuiiteiiiptibilis sji
N] tüunben. Stber \ä) fule fic noc^, ba» fic ftartf feljn unb mic§ brengcn? S)arum6 h(i§ iä) bcn G^riftnm ntd)t gar gcfaffet [)a6e nnb iiieljl id) IcBc unb
in ba§ f(el)fcf| unb blut nm f]al^c trage, lüerbe id) bcn Gfjriftum ntc^t gar au^= lernen nod) fiabcn, fennft \uUt id) feljne ^unbe meljer, hjurbe mi(^ für bem tobe ni(^t fordeten. Sie Itjctt tnurbeftu anfef)en Inie el)n bur blat, JDeljl bin aber norf; fif)cft, tnie bte Inelt troc3t, furftcn unb toenigc fid} miber ba§ Uiort legen, toi unb tortd^t brob fei)n unb furdjteft bic^ nod), ^o I]aftu noc^ Hiell
11 teuffcl bei) bl)r, unb man mag bid) nod) Inol fragen, \va-i 6[)riftU'3 fei).
911^0 Inen bin bel)ne fnnbe fuleft unb barfur ,]cageft, lül)rftu nod) ba()l)n muffen tommen, ba§ bin 6!)riftum left fel)n cl)ncn fcl)nbt bel)ncr fel)nbe unb loiffen, haö ba§ fel)n Inortf) unb toerd ift lebcnbt unb gerecht machen, ^unben öcrgeben jc. ba§ fl)ubt nidit menfd)cn loerd, §uuber goteö merd, bie fel)n
211 menfc^ Hcrmag, bo ml)t er Iniber fel)ne fel)nbe unb teuffcl trigt bif3 an bcn jungften tag, ben er rid)tet-3 nic^t uff el)n matt au^. 6r fetjct inol an, bal
9 ß^'^tftum bis unb (1.) unt ro 11 Efficacia peifectae Christi cognicionis ro r
16 Christus hostis peccatorum nipstroruni ro r 21J66, 12 Qx bis ]ä)idm unt ro 21 Christus uon omnes hostes subito prosteniit ro r
Dt] ba§ fic ftard fein unb niid; brengen, barunib ba§ id; bcn 6f)riftum nicfjt rct^t gefaft t)abe, unb Ineil id) lebe, unb ba-J blüt unb flcifd) am I)al'5 ijabt, iDcrb ic^ bcn 6f)riftum nit gar au% lernen nocf) {)abcn. Sunft fnlt idj fein
25 funbt mcr, Inurb mid) öor bem Sobt nid)t furdjtcu, 3}ie Inelt Inirftu anfcf)cn lüie ein biirr blat, Incil bu aber nod) fid)ft, loic bie Inclt trollt, 5"i"ften nnb ßonig fic^ Iniber boä Inort legen, toll unb tLnid)t brob fein unb förd)ft bid) nod), fo l)aftu nod) Od Seuffel bei) bir, unb man mag bicf) aud; nod) Inol fragen, Itja» 6l)riftu§ fei) ober too er fi|e. 9llfo nienn bu beinc fiinbe fuleft unb bar
30 für jageft, »oirftu tool ba l^in muffen, ha's bu t?()riftum laft fein ein fctnbt beiner fcinbe unb Iniffen, hav ba§ fein Inerd ift, Icbenbig unb gercdjt mad)cn, fimbe tiergeben 3c. ba§ finb nit mcnfcl)cn Inerd, bie !cin mcnfcf) üermag, bamit er loiber fein fcinb !ricgt bi^ an iüngften tage.
Siitticvg fflScvtc. XXXIV, 2 .5
66 ^ütcbigtcn be-3 3a!)xe§ 1531.
ß) scd (Inrat iisf|UO ad oX|ti'oinum diem. $ßa§ Tjcift: Ct)liftUy Icft fid; llidjt QUJ= lernen, ut sciam dicere: scio dominum Christum sedeie ad dex|teiam et potentissimum dominum super Mundum, <i«i eigen diaboli, ut lyran[ni, Rüttac unb bojeä leben omuino. Sla» ift diabLoli DoIdE. Ibi discere dcbco, quod Christus sit tulis, (jui potestatem super onmia. Ipsc ijüt bo» SRomijd^, '■' ©vicgifcO iKeic^ geftnr^t. lam am papatu et Turcatu ineepit. Sic quando iuspicio mea p,eceata, con|scientiam Höbe, Ibi nondum Christus. Ibi jol mir i)a^ ]U I)ilff tomen. Peccatum, con|scientia, noscitis, cuiusmodi dominum super vos habeatis, p|eccatum, rjuid mc terres? bu iüirft mnffcn untergljen,
3 über eigen Kte/it proprius est sji 4 tlextera r (von ( 'ruciyer geschrieben/ SjO ilomi- niiiii bis bu unl 9 über loirft steht muft sjj Contra peccatum r (von Cruciger geachriebeti)
N) er icl)nc fcl)nbc nntcr bie fufje iBljrfft, ober l)n el)ncm l)ni ' tt)nt er§ nid)t gor. i« STarunili Ic[t5 fid) nid)t gar nff cljn maU anfjlcrncn, limc' Pfjriftus fei). 3i»t)r fjoben l)nniicr baran i\v ftubircn, nn§ bornod; \\v jdjidcn, S^as unn" fagcn iiiiinen, (itjriftuö ficje ^tnr redeten gotc-? nub rcgire tntittcn unter fdincn fel)nben, bie l)f)n nff allen feljtteu angrcl)ffcn, bie Uielt fanipt bcn tocnigcn nnb fnrften ntl)t beni fd)luerttc, bie Siotten ntl)t nict)^f)cl)t. über bie nnb aüc is tcnffcl nnb fennben \v\]{ er t)er fct)n nnb ba-i fjol man lool lernen, ba§ Pl)riftU'3 el)it fold) mnn feli, bcr nbcr bifj alle?' bcrr ift. 6r t)at-j tnot bcunifcn ml)t bent 5Kl)omifd}cn rel)d)e, ba-i ift bal)l)n, mijrt mit bcm Inrdcn nod) \\o nmb gellen, ben er \v\)i ti- altc-j fturcjcn, ma-j fid) luiber l)l)n nfftcnet, nid)t l)u el)ner ci)le (tnie id) gcfagt iiaht) barumb ücrjendjt er mijt ber ftraff, bi§ 2« fie rctjff toerben.
]0 unten am Seitenrande steht Quantum sumus caro tantum deest nob[is cognicio Christi ro 11 (cftä (nid^t) 14 Christum regem credere super omncs hostes ro r 19 imiB über {()l)n)
') t)n cljnem ^iii (unten Z. 23) vf/l. unten S. 68, 20.
Senn er rid§t§ nit anff ein mal au§, er fcc^t tnol an, ba§ er feine feinb unter bie fii^ loürfft, aber in einem tjnt) ttjut erfe nit gar. Savnmb left fidj'J ant^ nit anff ein mal an^ lernen, lua-i 6f)riftn§ fei), Inir Tiaben l)mer baran ,^u ftubirn, unö barnad) jü fluiden, ha§ luir fagen !nnnen, 6f)riftn§ 25 filjt jur rechten unb regirt mitten unter feinen feinben, bie jn auff allen feitten angrciffen: bie toelt fampt ben ftimigen unb dürften mit bem fd^lrerbt unb bie Si'otteu mit Uiel)^f)eit, über bie aü ©unbt unb atle Seuffet ber tnil I)evv fein unb ba» fol man tnol lernen, bas Gbriftuo ein fold) man fet), ber über bife oIle§ l)err ift, er l)aty ft)ol beunjfen mit bem yiomifd)en reidje, ba§ 30 ift ba f)in, Unvbt |4*l. 9l4''| mit bem Wurden and) fo umb geben, ben n er teilt e-j aU ftiut^cn, »nay fid; Unbber jn aufflet)nt, nit in einer eljcll, Inie ic^ gefügt t]ah, S^arnmb tier,]cndjt er mit bev ftraffe, bifj fie reiff tuerbcn.
9?r. 72 [3. 9(uguft|. 67
K'l rjiiia CS suh huius manu et pcdc. Sic fanftll bicfj tvoftcit ex hoc tcxtu, Et cl|iccre posstim: id) ntu§ biv» gunneu, ut me nngveifft§, sed nou vinces, qiiia unus gcfe|t super caput tuum, bc§ fcinb blt 6tft, ctiam sub eo es. Interim me quidem mordes, sed uon devoras. 3)a§ ^cift bcn bcr§ rc(f)t t)ev=
•'. flehen. Sic in aliis necess[itatibus, quando Satan impngnat 3C. Tu iiab&s dominum super te ut hie, potes rae evtoürgcn, evtrentfcn, bu h'Q^ft mtc^, nieus dominus tacet imb t^ut, quasi tu meus dominus, imo suus, sed k. Sic textus esset troftlic^ et sie haurire posset arma contra Satanam, quia contra Christum ift futtb, ftcifd^, tob, mundus. Si c|aro ad makx, bu mad^ft
5l9 quando bis contra unt 5 impugnat 2C. sp über (....) 7 über f^ut steht
ftetlt fidf) sp nach imo steht esses sj^ 9 nach c|aro steht solicitat sp