Google

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

About Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at|http://books.qooqle.com/|

t

y THIS VOLUME DOES NOT CIRCULATE OUTSIDE TI:E LiSRARY

,(//^,.C ^ ^AC^lLtl '••'•'■^/.

/

PATROLOGI.E

CURSUS COMPLETUS,

SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

OHMDl SS. PATRDM, mmm SCItlPTOIUIHP ECCLESIiSmDM.

SIVE LATINORUM, 81VE ORJICORUM,

Qm AB JEVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1216) PRO LATINIS BT CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GRMCIS FLORUERUNT :

REGUSIO GHR0N0L06IGA

OMNIOM QU^ EXSTITERE MONUMENTORUM GATHOLIG^ TRADITIONIS PER QUINDEGIM PRIMA

BGGLESLE SJSGULA,

JUXTA BOmONES ACCURATISSIMA8, INTER SE CUMQUE NONNULLIS GODICIBUS MANUSGRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIOEN-

TBR castioata; dissbrtationibus, commbntariis, variisqub lectionibus continenter illustrata; omnibus

0PERIBU8 PQST AMPLISSIMAS EDITIONES QUiB TRIBUS NOYISSIMIS SiBCUUS DEBE?(TUR ABSOLUTAS OETECTIS, AUGTA ;

INDIGIBUSPARTICULARIBUSANALYTICIS, SINQULOS SIVBTOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSBQUENTI-

bus,donata; GAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, nbcnon et tjtulis sikgularum pagina-

rum maroinem 8uperi0rem distinguentibus subjectamque matbbiam sionipigantibus, adorna-

ta; opbribos gum dubiis, tum apocryphis, aliqua vbro auctoritatb in ordinb

ad traditionem ecglesiasticam p0llentibu8, amplipicata ;

ducbnti8 bt amplius loguplbtata indigibus auctorum sicut et opbrum, alphabeticis. chronolooicis, 8tati- 8tici8, stnthbticis, analttici8, analogicis, in quodqub relioionis punctum, doomaticum, moralc, litur-

OIGUM, GANONIGUM, DISGIPLINARE. HISTORIGUM, ET GUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE; SED PRiBSERTIM

DU0BU8 INDICIBUS IMMEN8IS BT OENBRALIBUS^ ALTERO SCILIGET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID

NON SOLUM TALI8 TALISVE PATER, VBRUM ETI4M UNUSQUISQUB PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO,

IN QUODLIBET THEMA 8GRIPSBRIT, UMO XNTUITU GONSPIGIATUR ; ALTBRO SCRIPTURiG

SACRiG, BX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES BT IN QUIBUS' OPERUM

SUORUM LOCIS SINOULOS SINOULORUM LIBRORUM S. SCRIPTURJB VBRSUS, A PRIMO

OBNBSE08 U8QUE AD NOVXSSIMUM APOCALTPSIS, GOMMENTATI SINT:

BDinO AGCURATISSIMA, GJITBRISQUB OMNIBUS PAGILE ANTEPONENDA, Sl PERPENDANTUR CHARAGTERUM NITIDITAS,

CHART^ QUAUTAS, INTEORITAS TBXTUS, PERFECTIO GORRBGTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIBTA8,

TUM NUMBRUS, PORMA VOLUMINUM PBRQUAM GOMMODA 8IBIQUE IN TOTO PATROLOGIJB DECURSU CONSTANTBR

BliniJS, PRETII BXIOUITA8, PR^SERTIMQUE ISTA COLLEGTIO, UNA, METHODICA ET GHRONOLOOIGA,

SBXGBNTORUM FRAOMBNTORUM 0PU8CUL0RUMQUE HACTBNUS HIG ILLIG SPARSORUM, PRIMUM AUTBM

IN NOSTRA BIBUOTHEGA, BX OPBRIBUS BT HSS. AD OMNES ^TATES, LOGOS, LINOUAS FORMASQUB

PBRTINBNTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES LATINA.

IN QDA PRODEtJNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQDB ECCLESI^ LATIN^

A TERTnLLIANO AD INNOCENnUM m :

AGCURANTE J.-P. MIGNE,

BibliotheeaB CSerl nnlversae,

SIVB GURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SGIENTLE EGGLBSIASTIGiG RAMOS EDITORE.

PATRQLQrAM bATlNA TOMUS I,

.«•• ••• ••••••*

PARISIIS,

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES

IN VIA DICTA AVENUIS-DU-MAINB, 189, OUM CHAUSSBE DU-MAINb', 127.

1878

/6^

CUCBT. — EX TTPI8 PaUU DuPOMT, 12, VIA DICTA Bao-d'A8nikbbb (liM, 8-78)«

• • • • •

• • •

• •".

• • •

^ ^ »• V »

TRADITIO CATHOLIGA

SjECVLVM IIL ANNVS 200.

QUINTI SEPTIMII FLORENTIS

TERTULLIANI

PRESBYTERI CARTHAGINENSIS

OPERA OMNIA,

CUM

SELECTIS PRjECEDENTWM emtionvm, rhenanem nempe, pamelunje, RIGALTIANjE, parisiensivm, venetje, etc, lectionirvs,

VARIORVMQVE COMMENTARIIS;

ACCURANTE £T DENUO RECOGNOSGENTE J.-P. MIGNE.

BIBLIOT^BCiB CLBBI VNITBBSiB,

8ITB OUBSUOX C01IPI.ST0RUII IN SIN60L0S SCIENTIi£ ECCLBSUSnC£ RAMOS EDITORB.

TCMUS PRIOR.

• f o»» « »•• .

PARISIIS

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, IN VU DICTA AVENUE-DU-MAINB, 189; OLIM CHAUS3BB-OU-MAINB, 1«.

1879

TRADITIO CATHOLICA

SjECVLVM lll. ANNVS 200.

ELENCHUS

AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO I CONTINENTUR

QUINTUS SEPTIMIUS FLORENS TERTULLIANUS.

Gol.

Editorum Patrologice Prcefatio g

VUa TertuUiani, auctore Jacobo Pamelio, qux ejus cetatis viginti quatuor annorum historiam eontinet * ^^

Dissertatio de vera cetateac doctrina scriptorum quxsupersunt Q.Sept, Tertulliani, auctore P. Godefrido Lumper^ 0. S. B 125

Varadoxa Tertulliani, cum antidoto Pamelii 22S

Proverbiales FormuUz in operibus Tertullianicis contentm^ brevibus Scholiis illustratce auctoribus Beato Rhenano et Andr, Hoyo Brugensi , , ^ j57

TERTULUANI OPERUM PARS I, IN QUA CONTINENTUR LIBRI ANTE SUSCEPTUM

MONTANISMUM SCRIPTI Series prior : Libri apologetigi.

Apologeticus adversus gentes pro chrislianis, PraBmittiturSigeberti Havercampiprafatio. . 30SJ Joannis Laurentii Mesheimii de atate Apologetici Tertullianif initioque persecutionis Severi

Disquisitio • . . • ggg

Tertulliani ad Naiiones libri duo g29

De Testimonio animaB adversus gentes ggj

Liber ad Martyres ggj

De Spectaculis , 704

De Idololatria 737

Appendix ad libros Apologeticos. — Liber ad Scapulam 773

De Nicolai Le Nourry 0. S. B. Disserlatio in Tertulliani Apologeticum, duos ad Nationes

libros et unum ad Scapulam . A". :i':''i .:.•:.{< /';. ; •.:•:•<• 783

• ••• • •••••••*••• • ••O • • • O . . • • • iW

TerTULLIANI OPERUM PARTIS PRIORIS SERIES POSTBRIOR : LlRRI DOGMATICI ANTE SnSCEPTOM AB

:.••..• -.jj •'•.••: •..••:•::/::•. .•:••:

..;•.,.• Ap^-ft»^ li^NjAKisMui sq^ipffi:.- :: :

Liber de Oratione. In hac nova recensione accedunt Rev. Mart. Jos. Routh Adnotaliones. . . 1243

De Baptismo adversus Quintillam 1305

De Poenitentia 1333

De Patientia • 4359

Ad Uxorem libri duo \ 1385

De Cultu feminarum libri duo 1417

PRiEFATIO.

Omnes Latin» lingusB PatreSySoriptoresque ecole- aiasticos iterum Javente Deo, almaque Virgine Dei- para, in lucem emittendos aggressuri ; cum tanto causs Ghristian® testium agmini, quis potissimum prffiiret antesignanus, perpenea temporum, rerum, operum ratione, quadreremus, adfuisset quidem in promptu, e primis Ecclesiffi incunabulis, melioris nots vir ao sanctioris ominis nomen ; prsstantior ▼ero pondere ingenii ao doctrinarum copia nemo, prnter huno nosirum Quintum Septimium Floren-

TEM TeRTULLIANUM.

Laudandum quidem ingenium, damnanda vero bvresis, ao sane lugenda longioris tanti viri vitie pars ultima, migorque, in foedos errores impeusa. At cum aitera pars et melior in fldei certamina stre- nue fuerit erogata,huic igitur, attentis saltem tem- porum ratione ac statis jure,prima» habere partes indulgeatur. Huncmerito suumOccidentalisEoole- sia sibi vindicet primum assertorem. Hujusce pro- inde magni nominis umbra ac patrocinio deiensa, exoriatur et crescat nova baBC omnium,quibu8 ado- levit Gaiholica Traditio, testimoniorum series in- tegra, ez omnibus magnis, minimisve concinnanda scripiis, qu89 ab Apostolorum state ad ultimos Pdtres in orbe Ghristiano, fidei tuends causa, pro- diere et supersunt : cuncta jam edita, iterum edi- tura ; deficientibus de die in diem aut raro occur- rontibus veterum iibris sufBcienda ; diu a multis enixe desiderata ; jamdudum nuntiata, sero, quo providius, inchoata : ardua quippe res et tant» molis : indefesso tandem molimine, perpetuaque opera, adsit modo bonus dexterque Deus, finem ad usque ultimum perducenda.

Nobis vero talia auspicantibus felix faustumque sit, illud primis infixum vestigiis relegere, illud a Tertuliiano misere lapso ediscere. nullum nempe fidei serenda aut servandas unquam fuisse neces- sarium feracissimi ingenii subsidium, nec ut fir- mum stet et inconcussum Ecclesin fundamentumi sufTulciendam esse ab hominumimbecilli manu et caduca hanc columnam ac firmamenium verita' tis (1). Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, prxter id quod positum est, guod est Ghristus Je- sus (2). Firmum fundamentum Deisiatyhabens signa- culum Koc : Cognovit Bominus qui sunt ejus,et disce- dat ab iniquitate omnis quinominai nomen Domini (3).

Ea est interea hujusce qui primus occurrittestis varia ac dubia indoles, ut nonnulla de recto illius

A usu ac vera auctoriiate prnfari non supererit. Alii enim alia qus de eodem disserenda sunt pro virili in istius operis decursu dicent.

Prffiibit nempe Pameuus, Septimianos annales per quatuor et viginti fastuslconsulares contexturus.

Subinde qun oujuslibet libri oocasio, ntaS| au- ctoritas, quot sint et quandodam sive ante, sive post susceptum ab auctore Montanismum conscri- pti, diserte disputabunt Joh. Aug. Noesselt et D. Gothefredus Lumpbr.

Tum Tertulliani Paradoxa, cum eorum antidoto, iterata ejusdem Pamelii opera recensebuntur.

Una succedent B. Rbenanus simul et Andrbas Hovua Brugensis, in explicandis qun frequentiores usurpat Tertullianus Proverbiales formulas, unde |. lux non .minima in toto opere suffunditur.

Deinde rara admodum ac pererudita in libros Apologeticos dissertatione D. Nicol. Le NouRRYar- dua qunque Septimiann doctrinn momentaquam' uberiuset plenius exponet.

Interim subnectitur brevis et luculenta Laur. MosHEMii de ntate Apologetici, initioque peraeou- tionis Severiann disquisitio.

Interea decurrit integerrimus Tertuiliani textus prncedentium editionum RhenanXy Pamelianx, Franckana, RigaltiansRf Parisiensiumy Venetx^ Hat" tensiSt Wirceburgensis variis iectionibus illustratus, multorum prnterea nempe Junii, Latinii, Wouwe- Rii, Salmasii, G1AGCON1I9 ScALHssRi, Semleri^ Ritte- Rii, Leopoldi correctionibus castigatus, neo non et adornatus amplissimis Rhbnani,Pam£ui,Pangiroui, G Lacerda, Albaspinai, Havercampi, Muratorii, D. CoRBiNiANi Thom^ ot vEriorum commentariis.

His tot et talium virorum cura peractis ad cumu- lum, ut ita dicam, accedet copiosissimus Tertul- liann latinitatis index, prncipua Gh. Godofred. Sghutzii opera digestus.

Unde jam nemo nonvidet quam exiguanovis edi- toribuB provinoia remaneat, et quam sit nihil pro- pemodum de suo penu addendum, nisi forle iis dicenda sint tum qun supra suscipienda decrevi- mus, de Tertulliani usu et auctoritate, nec etiam in iis sibimet omnino relictis, eximia nempe et breviori occurrente de eodem argumento disser- tatiunoulaD. CorbinianiThomn ; tum qunnam fue- rint ad usque tempora nostra prncipui io litterarum j) orbe in Tertullianum impensi labores, quositerum a doctiss. Ceillerio, Lumper, Schram et Schoenne-

(1) I Tim. lu, 15.

(2) 1 Cor, III, 11.

Patbol. L

(3) II Tim. II, 19.

x\1^

v'<:

II

PRiEPATIO.

19

manDydiligenterinvesiigatosacoeptarisnmos^tum A <iuotqaot ecclesiasiioly qui eummoe ac legiiimoa

demum coronidis instar, uberius in hoc procemio Bupererit 11 indigitare quonam rerum ordine, librorum serie, dissertationum accessioDSy iectio- num collatarum varietate, commentariorum uber- tate ac delectu, appendioum et .indicum culmine hsc nova editio sit ab aliis secerneuda.

ARTICULU8 PRIMU8.

DE AUCTORrrATE TERTULLIANI.

Aucioritas in eo qui potettaUm habens alios do- cet, recte a duplici capite deducitur, nempe tum ab ipsius scientisB lestimatione, tum ab ejusdem veracitatis fiduoia.

Uni et soli Deo summa auctoritas est, quippe cui

sanciitaiisapicesnondam fuerintadepti,nec rectum fldei tramitem indeclinabili pede triverint ; cum enim 19 aliquandiu saltem in ortbodozffi iideigre- mio coDstiterint, idcirco omnem illis fidem abro- gare nec par nec fas esi : quinimo in quibus cum Gatholocis conspirant, in iis eo major penes ipsos flducia esty quod hinc et ione coliusionem fieri et amice conjurari nemo sanus existimabit.

His catholicis rei Patristicffi positis criteriiSp nunc deveniendum est ad propositum nosiram ; nunc squa lance ac firma esiimandus estQuiNTUs Septimius Florens Tbrtuluanus, tot vetusiarum disciplinarum peritissimus ; pbilosophica, histo- rica, juridica, oratoria ao poetica erudiiione po- soli summa sii veriias in cognoscendo, et summa «^ tens ; multo susceptam ante fidem forensi laude

in dicendo veracitas.

Quffilibei alia eo major evadit auctoritas, quo propior ad illam aoceditet perfectiorejusdem par- iioeps efficitur.

Binc nobis Gatholicis nulla iub soie major, imo maxima in cgbIo et in terra, nec alia ac Oei ipsius est, Ecciesin dooentis poiestas, qu» verbo virlulis Dei (4}, in quo sunt omnes Ihesauri sapienliss et scientide abscondiii (5), quffi iafallibili nec unquam ad consummaiionem ssculi deficienda Spiritus Sancti assistentia, nititur, regitur ac conflrmatur. • Porro omnibus Gatholicis qui sese Ecclesiffi legi- timoB filios probare student, necesse esse docet B. Vincentius Liriaensis, uisanciorum Patrumfidei inhiereant, aggluiinentur, immoriantur (6). Eam vero, consentiente tota Traditione, legem ad as- C sensum Patribus prettandum ponit, ut quidquid non unum aut duos tantum, sed omnes pariter uno eodemque consensu aperte, frequenter, perseve- ranter tenuisse, scripsisse, docuisse cognoveris, id tibi quoque intelligas absque ulla dubiiatiooe oredendum.

Patribus vero sigiliatim sumptis nuUaaliacom* petit auotoritas, nisi privata,ez variis dignosoenda indiciis, quorum alia uniouique sunt quasi propria, alia vero deforis desumpta.

In iis autem iptis oonsiderandasunisivequsad intellectum recte institutum, sive qu» ad sanam voluntatem pertinent ; hinc nimirum eorum ingenii vis, doctrinarum ubertas, loqaendi modus ao con-

fiorens ; florentior et accepta fide, utpote totius Ghristianorum cause, coram imperaioribus, in orbis Romani foro, defensor ei patronus ; ere a Gbristo Domino secundffi ac Apostolorum proxims prffico ; primus Ecclesiffi Laiinffi iesiis et vindex, imo unus cujus vindiciffi ad nos pervenerini ; in- signes African» fidei primiUff ; virorum aposioli- oorum alumnus ; magister et ipse mariyrum, pon- tificum ei dociorum ; Romffi ad sacra proveciusi GaribagiDique in presbyierii albo ascripiue ; arca- norum scieniissimus ; omoium sus eiaiis hffireii- corum debellator, imo Montani eversor egregius ; ei tamem (utinam absii I) Monianisia, bffireiicus, hffireseosque capui emortuum, Ecdesiffi tandem Jam non homo I...

Gui cum tot sucoessere vices, multiplex ejus esse debet sstimatio, aliaque evadit prout aliam ipse tanium a se diversus induit personam. Ac anie omnia in eo, haud secus ac in cffiteris Ecclesis do- ctoribus, nonnuilius est preiii erudiiionem profa- nam a saora sapellectili, scriptorem privaium ab auctore Gatholico vel Monianista, rem mere litie- rariam aut historicam a causa dogmatica seoer-* nere.

At quid causffi essei our in hoc operis mere pairistici proGsmio ac primo limine diu in Septimii profaDa iaude murarer? Pauois igitur absolvam qualis sii rhetor, grammaticus, dialeciicus, seu formffi excaltorlitterariffi, qualisve sii philosopbus^ philologus, antiquitatum indagator, historiarum

suetudo, unde tuto credi potest quod non deci- Q tenax, juris peritus,omni scientiarumgenereexer- piantur; illinc autem morum probitas, vitffique ciiatistimus.

sanciiias, qua omnis depellitur suspicio an deoi- piant aui decipere velint.

Ad hffic quasi intrinseca auctoritatis signa acce- duQttum diversffi tempornm, locorum, digniiatum, cntemque in quibus auctores scripserunt circum* sianiiffi, tum potissimum ianti preiii Judicium quo Ecclesia scriptores quosdam tituio tacito vel so- lemni, speciali vel specialissimo probat et dijudicai.

Ne vero amoveantur aut respuantur scripiores

(4) Hebr. i, 3. (6) Gol. II, 3.

Porro quid de ipsius dicendi, disserendi et argu- mentandi genere sentiendum sit, paulo infra habes elegaQier et diserte a doctiss. D. Lumper explica- ium (7). Pauca tantum addere juvat, ne delicatia- simus lector ac politioris minerve siudiosior sale- bris Tertullianffi latiniiatis offendai et hffireat. Primus fere omnium Tertallianus dogmata tradi- turus ao mysteria bucusque latio sermoni prorsus ignoia, proinde novas inirudere formulas ao inau-

(6) Vinceni. Liria. CommonU. II, 20.

(7) Vid. infr., pag. 89-96.

i/f

13

PRiBFATIO.

14

dita vooabula, saltem alio aensa nsarpata potait, A Porro cam his feroomDibus titalis commendatur

imo et debait. Nascebatur ac propemonum in cunis Tagiebat latinitas illa ecclesiastioa, quaa suos ab initio habuit modoa, suas sive in soluto sermone, sive in rhythmioo modulo leges, apprime tractan- dis ccdlestibus sacramentis accommodatas, habait, sanxit, ao servavit. Quibus autem efformandis ac per ora hominum evulgandis haud exigua est Ter- tulliani lausmirumin modum profuis8e;lSquippe cujufl ingeniam demirati, ac loquelam ipsam, ar- duam Itoet et asperam, imitati, singuli post eum ao praesertim plures quos peperit Africana Ecclesia, clariesiraoram virorum in his tempestatibus fera- cissima, duce Cypriano, sui, ut ait, magistri me- rentissimi oultore assidoo, se suamque orationem ad Tertulliani dictionem certatim effinzerunt.

Haud abs re erit obiter animadvertere quemdam defeotum subiisse, post ejus a recta fide disces* snm, Tertulliani ingenium. In libris, ultima, ut videtor, etate sua in feoe Montanismi exaratis, aut asperior fit et inaequalior, impotenti abreptus loquendi prurigine, ao inquieta pugnacitate ; aut obscoriori sententia, velut de industria, sese ob- volvit, neo nisi per intrioata loquitur snigmata ; quffi prasertim vitia in libro dc Pallio, et advertus YaUnlinianos quasi digito palpanda ooccurrunt.

Eamdem in pejus mutationem forsan reperire est, cuDQ« vel oblita incomptie inconcinuffique di- ctionis asperitate, rem penitus acsententiarum vi-

Tertullianus, hinc prscipua desumenda Bunt pro- pria ipsi ac peculiaria auctoritatis signa.

Tertuliianus, ut a Verbo Dei initium faoiamus, illius interpretationi, ac Exegetics scientiffi suam atfert symbolam minime aspernaQdam. Sive enim Gatholicus, sive Montanista, semper docuit Sori- pturam veteris novique Teatamenti inspiratam fuisse (9). Nec minus Scripturas plenitudinem quam ejus divinitatem adorat (10) : neo eam adorando traditionem aufert, imo et ad eam, seu ad aposto- los et discipulos Domini referendam esse 8criptu- rao interpretationem aperte declarat (11). Quam- vis nuUibi ex professo de canone 14 Scripturn sacrffi disseruerit, ex variis tamen ejus operum n ioois coUigi potest, libros sacros nostra state a pseudooriticis e numero canonioorum ejectos, inter sacros divinitusque inspiratos ab eo oonnu- merari (12).

At susdeque vertitur Terlulliani exegetici au- ctoritas, modo fldes sit ejus editori novissimo, ao procacissimo obtrectatori, J. Saiom. Semlero, qui, prffifracta fronte, asseruit hunc scripiorem oculis suis manibusque nunquam usurpasse firmcum ullum codicem Evangeliorum aui Episiolarum^ aiiorumve sacrorum Bibliorum, nec unquam Grfficos codices, utpote aduiteratos, adhibere voluisse; — huno eumdem,Orfficorum oodioum libentissime nescium, Latinos libros oorrupisse et auxisse glossis senten- tiisque interpolatis, adhucdum superstitibus, qua^

swra inUospicies^ Illa^^^^^^ G rum pnmus et solus auctor certus est ille Tertullia^

nus (13). Sed quffinam, amabo, fides huic inno- vandi prurigini adeo petulanti, ut idem audeat pro- fiteri Latinos omnes scriptorea nunqaam in hisco primis sfficulis libros Grfficos consululsse, omnes una conjurasse ut novas glossas invitis Graeooram codicibus, suis libris ex consulto insererent ; ejus vero LatinsB translationis prima initia ei recentia rudimenta ab ipsius Tertulliani tempore, nisi ab ipsomet oriri ? Sed quid ea commemorem, dum in hao eadem dissertatione Tertulliani obtrectator eo audaciffi devenerit, ut, diseussis tam longi temporis tenebriSy ita enim habet, ipse adeo novus ac pra- posterus homo, inauditam ab omni retro antiqui- tate deprehenderit quamdam oonjuratorum tam

librorumque de Oratione, Baptismo ac Pcenitentia^ mflyestaa acgrandis eloquentia, interdum acerrima ao laconioa brevitate temperata, in inconditam ao difflaentem facundiam, obvia quffique, vel insulsa» jactitantem, nec scurriiitatem aut petulantiores Jooos aspernantem dilabitur.

Sed cum hec, ut dixi, ad profanam criticen po- tius quam ad dogmaticam Tertulliani auctoritatem faciunt, huc demumvela damus, haud alio, nisi inviti, jam abripiendi.

Per eruditionem sacram, inquit Walchius (8), intelligimus illam qus versatur in rebus non a natora patefactisachomana facultate cognoscendis.

sed divinitua manifestis ac sanctissimo codioe (cui ]) Grfficorum quam Latinorum, Romo degentium, so.

et veneranda accedit Traditio catholioa), compre- hensis. Notitia harum rerum variis constat disci- plioiB, nempe Theologia Exegetica, Dogmatica, Polemica, Morali, Symbolica, Gatechetica, Homi- letioa, una cum Historia Ecclesiastica.

cietatem, ex cujus offlcina clam prodiere multa Tertulliani, nonnuUa Clementis Alexandrini, omnia Irenffii opera, plane supposititia et spuria? Hffic quffi oum primum prodierint, portentis similia merito habita fuere ab ipsis Germani» viris do-

(8) Bibl. Patristic. edit. nov. len. 1834, c. 7, 2 46.

(9) Cf. I de Cultu femin. cap. 3. De Resurrectione eamis, cap. 22. Lib. in Adv. Marc. cap. 6 ; lib. v, cap. 7 : lib. de Anima^ cap. 2.

(10} Lib. contr. Hermog. c. 22. (li) Scorpiae. cap. 12.

(12) Cf. Gottefr. Lumper. Hist. Theol. Critic. d$ vita^ scriptis atque docir. SS. PP. t, VII, cap. 6, art. 1, p. 242 ei sqq.

(13) Dissert. de varia et incert. indole hor. libror. ad opp. Tertull. ed. Halx Magdeburg, rurs. recusa 1828, t. V, pp. 176-313.

15

PR^EPATIO.

16

ctissimis impetita ao profligata (14), satis est, ut reprobata derideantur, exposuisse (15).

Magna autem assurgit dogmatica Tertulliani Ga- tbolici auctoritas ; nec interdum Montanistae asper- nanda. Triplicem enim quo usi fuere Patres in exponenda iide modum, nempe tum symbolicum, quo gravissima fidei dogmata, connexa paucis, continuo recitantur ; tum polemicum, ad refellen- doB Gentiies, Judaeos, aut bffireticos accommoda- tum ; tum discursivum seu oatecbeticum, qui pro Gbristianorum fidelium usu, modo unum, modo alterum explicat doctrinas punctum, mirum in modum item Noster comprebendit.

t5 Nam tres fldei formulas babet, unam eam- que breviorem in libro de Virginibus velandis (16), alteram longiorem in Praescrii tionibus Hseretico- rum (17), tertiam et reoentiorem in lib, adversus Praxeam (18).

Primus inter Latinos, quoslibet nascentis Ec- clesiffi bostes polemicis et apologeticis soriptis aggressus est. Adversus enim gentes scripsit se- ptem quos inscripsimus Apologeticos libros^ nempe duos libros ad Nationes^ et Apologeticum magnum^ buno ad praesides, illos ad piebem directos ; item, de Testimonio animaBf seu Apologetici caput 17 uberius traotatum ; ei librum ad Scaputam, quo de injusta ac crudeli persecutione conqueritur et Gbristianorum virtutes laudibus efTert : quibus accedunt, ad Martyres apologia de martyrii gloria, ad Ghristianos de Speclaculis etbnicorum fugien- dis debortatio, ad omnes sive Christi sive deorum cultores de Idololatria et grandi bijgus criminis gra- vitate.

Justini pbilosopbi, Ireuffii martjris et aliorum quorum nomioa ipse prae se fert, vestigia insecu- tus, Judffiis Messiam a prophetis prffidictum ad^ venisse dembnstrat (19) ; omnesque hffireticosy tum generatim in Praesaiptionibus^ ne ipso quidem Montano exoepto, jugulat,tum speoiatim, singulari quasi certamine confodit. Hinc enim inconditam Gnosticorum oaterv&m decies exagitat, vinoit et contundit (20), neo banc aciem, ut videtur, nisi boste fuso fugatoque, vel emeritus vete- ranusque miles, deseruit. Praxeam insuper, qui Deum unum, sed non trinum, asserebat, nec non et Montanum, ad quem miserabiliter defecit, op-

A pugnavit in boc elegantiori ac pulchello de Pasni" tentia libello : sophistarom demum insulsa pbilo- sopbumena de Anima, explodit. Hoc indefesso la- bore perpeluo certamine decertavit Tertullianus : oumque, state proveotior ac vulnere insanabili af- flictus, in Montani partes desciisset, nedum nibii ab impetu remitteret, acrius sese ad prffilia accin- xit ac sibi dixisse visus est : Vs mihi si non di- micavero I

Primus iterum hio Latinis auribus dedit auscul- tandum ao luculento sermone concinnatum de re dogmatica in specie distincta tractatum. Adeo vero in bisoe dogmatibus seorsim sumptis, excelluit, ut ausim dicere, decurrentibus in immensum annis, nibil adhucdum prodiisse qui Tertulliani libros

P de Oratione, de Baptismo, de PoBnitentia, de Patien- tia, caeterosque quos dogmaticos inscribendos cen- suimus, superaese merito existimetur.

Interea haud infloias ibo vel optima Tertulliani Bcripta binc et inde plurimo spbalmate laborare, multa labe venenosa fcBdari. Quffi cum optimo et salutari antidoto aliquatenus sanata, videas velim, ex 16 opera veteruni editorum iterum reoeDsitay ad frontem hujusce tomi afflxa.

Altera manet integrior, nec satis celebranda TertuUiani laus, moralis nempe ac parasnetica, ex muitia ejus desumenda libris, ad mores Cbristia- nos pertinentibus. Quorum duplex est series : prior ante susceptumab auctoreMontanismum, posterior ab eo Jam Montanista descripta. Porro in utraque ad vivum exprimitur vitffi Gbristiane speoulum sive

C in ejus fonte perenni, oratione privata et pu- blica (21), sive in ejus fluentis uberrimis, sacra- mentis nempe (22), sive in ipsius actibus oommu- nibus (23) aut prffistantissimis (24), sive in ritibuB liturgicis qui ei externam formam efQciunt (25) ; sive in vitandis ubi periclitatur anima Gbristiana mundi, carnisve illeoebris (26), aut suscipiendis unde ea reviviscit operibus (27), aut obeunda qua gloriflcatur martyrii oroenta palsstra (28). Equidem in his tractandis frequentius ultra limites iegitimos abripitur rigidior Montanistffi asperitas ; at oaute errori latenti in nostris libris provisum est. Prffiterea nonnisi eiTervesoentis ingenii, ad magna excitantis ac oommunem bominum modum exoedentis, impetus plerumque notandus OBt.

(14) Gf. Job. Dan. Scbumann Obss. in veterib, Eccles. scriptor. spec. III et IV sa^cul. de tnterpo- lation, quibusdam Codici N. T. TertuUianeo perpe- ram affctis conjectura. Hannov. 1776, 1777, 4«. — G. W. Fr. Walcbii de authentia libror. Irensei con- tra J. Sal. Semt. in novv. commentt. societ. regiffi Goetting. t. V, par. ii, p. 3.

(15) Gf. quffi infra obiter perstringuntur t. I, ig. 55, 56 tn not; t. II, pag. 548, 549, 551, 552, )4, 558, 565, 594.

(16) Gap. 1.

(17) Cap. 13.

(18) Cap. 2.

(19) Gf. G. H. ScbafTenberg comment. Acade- mic. de Justino, TertuUiano et Cypriano adv. Ju^

dmos disput. Lund. Gotb. 1820, in-4^ D (20) In libr. Scorpiac., adv. GnosUcos, adv. Her- mogen., adu. Marcion. V ; — adversus Valenti- nianos ; — de Came Christt ; de Resurrectione camis.

(21) Lib. de Oratiove.

(22) Lib. de Baptismo de Pcenitentia, de Eucha- ristia; tib. de Coron. Miiii., de Matrimonio,; lib^ad Uxor.

(23) De Patientia, de Cultu feminar.

(24) De Vtrg. vel. (25 De Orat.

(26) Oe Spectac.

(27) De Pcenitent., de Jejun.

(28) Ad Martyr., Scorp.

47

PRiEFATIO.

18

Habeas igitur velim Tsrtullianum ex suis tan- A dam super altiludinem nubium (33) ! Ut enim Satan,

tuznmodo scriptis ae solo pecuiiari penu commen- datum. ^Gommendant eum prceterea h®c prisca quibtts scribebat temporA, primus inter Afros, in- ter Latinos primus post pontiGces Romanos, qui agnitus saltem sit et servatus : fausta docentium el discipulorum tempora, cum in novo Christia- Doram semine ferveret calidior Gbristi et marty- rum sanguis, cum adkucdum Apostolorum vox so- naret ac reprxsentaretur fades^ cum authenticas eorum titterae patam recitarentur (29). Gommen- dant eum et urbs patria ac Ecclesia cujus primus fuit, quem noverimus, sacerdos ; GarthagOy ut emula Roma victrix, sio a fide devicta, ut a Petro Roma,8ic a Petri discipulis acquisita ; nova, si vis, at suorum infantiumjam felix materetexsullans ; n foretam faustumTERTULLiANiinitiam existimasset?

ita hic fulgure superbiffi dejectus, cecidit semelqne lapsus, an sarrexerit, nemo vel audet percunctari* De Salomone quffiritur ; de Origene disputatur ; de Tertulliano siletur. Diuturno tamen senio con- tabuit, nec ei defuit longum poenilendi spatium. Mansisse vero misere pervicacem, ac velut uno ictu quo ruit delirantem ad usque octogesimum ferme «tatis suffi annum, imo per quadraginta et amplius annos, stetisse infensa in Ecclesiam ira ferocem, ac tela vcl deficiente manu minitantem, ultima ejus scripta nimium suadent et revincunt.

Ecquis ergo inscrutabilia Dei Judicia non refor- midet,non horreat ? Quis ad hunc finem cessurum

quam modo nohiles partus orbi renunliarunt, lam martyres Soyllitani, tum Perpetu», Felicitatis et sociorum agmen, quorum Septimius noster fuit coavas, imo, ut quibusdam placet, testis et en- comiastes (30). Ecclesia hsc diu sanctitate fiorens et doctrina virorum sibi a Tertulliano continuo succedentium, haud seous ao si hic Noster eorum ingenia excitaverit, manus ad prelium docuerit, ordines ad aoiem intruxerit, eisque novum, ve- luti belli tesseram, indiderit, effinxeritque elo- quium,in toto deinceps occidentali orbe Ghristiano evulgandum. Gommendant eum et viri sanctissimi quibuscum simul deguit, aut conversatus est, aut neceasitate, 17 studiorumve similium commercio junctos, Irensus quem venerabundus meminit,

Dato sub ineuntis sfficuli ortum Apologetico, habi- tisque csateris pro causa Ghristiana concionibus^ confirmatis inde confessoribus aut ad lauream martyribus evectis, defervente persecutionum aestu ac respirante paululum Ecclesia, tandem quadra- ginta ferme annis ad paoem composita, jam novus rerum ordo oriebatur et jucundior temporum fa- cies ; jam, suspeosis auribus, sive gentes, sive Ghristiani, evangelizantibus pacem, evangelizanti- bus bona assentabantur. Quod autem in Galliis Irenaeus, in iEgypto Giemens, in Latio Hippolytus, hoo in Africa, hoc in toto Occidente Tertullianus videbatur acturus : adeo ut, divicta plebe, devin- cerentur et nobiies sapientesque, et ab imo ad Bummum sdificaretur Ecclesia condereturque or-

, , , _- -,

Gaiusque HippoIytusque,eju8dem Irenaei discipuli, ^ bis Ghristianus. Usc erat, ni fallor, egregia pars

Glemens Alexandrinus coffivus, Origenesque quem RomiB fortasse obvium habuit, summi demum episcopornm Episcopi, qui integerrimam ipsi in- •lillavere doctrinam, quam totam RomaB cum san- guine suo apostoli profuderunt (31). Gommendant eum et sexcenti quos prs oculis habuit auctores cujuslibet generis, sacri et profani, historici, phi- losophi, poetas, juris omniumque disciplinarum periti, quorum volumina nocturna manu versavit et diurna, ac in omnibus suis tabellis prsfixit testi- monia. Gommendant eum et posteri, sive ab ipso prozimi, sive novissimi,tum congeneres ejus Afri- cani, quorum dux D. Gyprianus, Septimii libros peiitarus, dicere consuevit : Da magistrum (32) ;

cui destiuabatur TertuIIianus.Quid piura? cecidit, ad infemum detractus^ in profundum taci (34). Hoo erat ergo in investigabili 18 Dei decreto, ut hseo nova tot vulneribus adolescens Ccclesia, Judffiis tandem, Ethnicis, Gnosticis triumphatis, se huic ofiTensionis lapidi impingeret, ac dum tanti animi subsidio recreari mereretur ; eumdem lapsum amitteret, infensum sustineret, reluctantem ac per quadraginta annos in matris su» gremium insul- tantem lugeret.Nec jam qusrendum est, ut multis placuit, an plus Ecclesin profuerit quam nocuerit, magis vero an sibi ad vitam, necne profuerit. Ec- clesix homo non est^ ille tot laboribus defunctus, tot eertaminibus redux I Utinam vero melius confi-

tum nostrates, quorum praeco GI. Bossuetius Mel- D damus his piis identidem per opera ejus respersis

deosis , quoties Terluilianum excitat , in has voces aut similia : Magnum virum, virum gravem, aucioriiatef pondere potentemf erumpere videtur.

Magnum igitur Quinti Septimii Florentis Tbr- TDLLiANi nomen : at quanto majus,ni velut futgur^ de eoelo cecidisset illc Africanaa EccIesiaB Lucifer, qui mane oriebatur; nisi in terram corruisset,qui vulne- rabat gentes; nisi dixisset in corde suo : Ascen*

precibus, ac votum ejus adimpleamus, cum diceret catechumenis : Igitur^ benedicti^ q%kos gratia Dei exspectat^ cum de itlo sanctissimo lavacro novi na^ tatis ascenditis, et primas manus apud Matrem cum (ratribus aperitis, petite de Patre^ petite de Domino^ peculia, gratias, distributiones chirismatum, subji^ ciente : Petite, et accipieiis, inquit. Quxsutis enim, et invenistis ; pulsastis^ et apertum est vobis, Tantum

(29) De Prxscript. cap, 36.

(30 Gf. Duseru /. A. Noesselt, infra.

(31) Prsescript., o. 36.

[32) S. Hieronym. De Script. eccles. 33) Isa. XIV, 12, 14. [34) Ibid., 15.

10

PRiEPATIO.

20

oro ut, eum petttis, etiam Tertuuiani peccatoris A memineritis (35).

ARTICULUS II.

DK USU TERTULLIANI.

Quod modo ad dignoscendam veram Tertuluani auctoritatem, hoc ad rectum antiquissimi hujus Patris uaum acrius omnino judicium requiri arbi- tramur. Iterum igitur debet in ejus acriptis consi- derari tum auctoris nunc Catholici, nunc Monta- nistas conditio,tum librorum doctrina aut eruditio, utraque vero aut sacra, autprofana. Sacraejusdem doctrina ad fideilO dogmata, eruditio vero ad ea quae tunc in Ecclesia agi solebant, seu ad res disci- piinse referenda est. I>

Ne in immensum haec prasvia monita oresoant, non nostrum est hsc sigillatim decurrere, nec ad amusslm omnia ab eo recte aut proterve dicta re- censere, qu» sive ad exegesim sacram, sive ad dogmaticam, moralemve theologiam, sive ad ritus moresve EcclesiaB, temporumque ac opinionum historiam spectant.

Noanulla tantum prscipuadoctrinasTertullianeaB capita, gravissimaque ejusdem errata, summatim indigitanda sunt, ac excitanda insigniora ejus ope- rum ioca, qus potissimum in exegetico^ dogmatico* morali, titurgico et ascetico usu veniunt,quod ad ea plenius introspicienda sese alacrior accingat qcis- quisrei patristicaa studet, ac praesertim junioribus theologia9 et patrologie candidatis tutior expedi- tiorque via pateat. G

Ante omnia iilud plena voce praedicat Tertul- LiANUs,totum fidei Christianas aedificium in firmis- sima veritate historica, ac veneranda traditionis auctoritate subsistere. Hsec sunt enim ineluctabiiia faota, quibus, velut asnea catena ac aurea, tota res Christiana pendet : Deus Pater mittit Filium suum in hunu mundum,ut Ecclesiam Ghristianam sdifl- cet. Jesus Ghristus ad hunc eumdem finem mittit apostolos Buos, et docet ilios veritates omnes qu(B huic 88diflcationi fundamentum suppeditant et in-

crementum.Apostoli acceptam a Domino dootrinam tradunt bmnibus ad quas mittuntur Eoclesiis. Ec- clesiae istaa tenent firmissime iilam apostolorum doctrinam, ac ceteris communicant, qu» aposto- lorum neminem viderunt. Et omnes ista BcclesiaB, invicem coadunataa, unum idemque corpus in uni- tate eJQsdem doctrinas, ejusdemque fidei consti- tuunt. Quis porro Bcclesiam hano, oolumnam im- mobiiem veritatis, deseret, ut amplectatur sectas ab eadem sejunctas? Hoc est celeberrimum Ter- tullianesB praesoriptionis argumentum, palmare te- lum totius polemicad GhristiansB, pulcherrimum sane ac invictissimum quod usquam inter disce- ptantes fuerit usurpatum.

Itaque, inquit magnus ille vir, toi ac tantse Eccle- six, una esi iUa ab apostolis prima, ex qua omnes [Prxscr. c, 20). — Apostolos Domini habemus auc^ ioresy qu% nec ipsi quidquam ex suo arbitrio^ guod inducerent, etegerunt ; sed acceptam a Chrisio di%ci - plinam fideliter natUmibus assignaverunt (Ibid., cap. 6). — Nulla jam gens Dei extranea esi, in om- nem terram, et in ierminos orbis Evangelio corus- cante (De Anima, c. 49). Innocentiam a Deo edocii, et perfecte eam novimus, ut a perfecio magistro re^^ velatam, et fideliter custodimus, ut ab ineoniempii^ bili dispeciore mandatam {Apolog., c. 45). Nec dis- pectore tamen deftdet hxc sexta quam iunc magis eedificari scias, cum casdi videtur (ad Scap., c. 5). Piures efficimur^ quoiies metimur a vobis : semen est sanguis Christianorum {Apolog., cap. 49).

At memenlo claves ejus hic Dominum Petro, ei per eum EcclesicB reliquisse {Scorp,, c. 10). Habes Romam, unde nobis quoque aucioritas prmsto est. Ista quam felix Ecclesia, cui iotam doctrinam apos- toli cum sanguine suo profuderunt l {Prxscript., cap. 36.)

90 Heo ergo Ecclesia una« apostolica, catholica, sancta, immortaiis ac visibilis, seu Homana, cui ]us competit docendi omnes gentes, snam ab uno fonte, verbo Dei nempe, sive scripto, sive tradito, doctrinam accipit. Porro ad eam jure proprio per- tinet tum traditiones dignoscere, confirmare et

(35) De bapiismOy cap. 10, ultima verba. Ea est judiciorum de viris summis non raro varietas, ut oum ad ccelum usque extoliuntur ab his, ab iliis deprimantur ad imum> Ita fere accidit Tertulliano nostro ; sicutenim non desunt illius contemptores, D ita vindices et laudatores nactus est plurimos,eo8- que perquam liberales. Fuere quibus omnia ejus opera quee supersunt in Aiontanismo scripta viden- tur; dum alii eum ad sceleratam Montani commu- nionem delapsum esse negant. Quin non defuere

aui TertuUianum celebrant a martyrio, quod sub ^ecio sustinuisse dicitur. De his et aliis ad Ter- tuiliani historiam, auctoritatemque pertinentibus cf. Ma^deburg. cent. III, cap. 12 ; — Joach. Zent- gravii Exercitatio, de tapsu Teriull. ad Monlanistas, Argent. 4704,4«, — Timanni Gessellii Hisi. sac. ei ecclcs. N. T. jp. 299 ; Petri Alixii Dissert. de viia et saiptis Teriulliani, Paris, 1680, 8° ; — De la Motte, Histoire de Tertull. et d^Origine, Lugd. 1701, in-8o; — Nicol. Le Nourry, Dis-

sert. in Teriull. Apolog. libb. ad Nat. et lib. ad Scap. — Joh. W. Hopfmann Disserl. Q. S. F. Tertulliani quse supersunt omnia in Montanismo scripia videri^ Vitemb. 1738, in-4» ; J. A. Noesselt, Dissert. III, de vera xtate ac doctrina scriptorum qu3B supersunt. Q. Sept. Fl. Teriulliani. Hal. 1757 ; ejusd. tres comment. ad Hist. eccles. pertinenies. Hal. 1817 ; — Jo& Ant. Gantova de Sepiimio et S. Epiphanio disseri. li, Mediol. 1783, 8a; — H. Chr. Baltenstedt TertuUians Geistes fahigkeiten. Retigions kenntnisse und Theologie, III, commenii., Helmst., 1785, in-8o. — Aug. Neander Antignosticus, Geist des Tertuilian. utm Einteit. in dessen Schriften.j Berol. 1825 ; — Fr. Munster Primordia Ecclesiss Africanse, Havn. 1829, in-4» ; — C. Joa. Hefele, Teriullian als Apologet. in Drey et all, Tubinger Theotog. Quariat — schist. an. 1838 ; — J, A. Moehler. Pairologie oder christiiehe Liierasrgeschichte, herausgegeben von D. F. X. Reithmayr., Eegensb. 1840.

31

PRiEPATIO.

S2

sancire^tQm Scripturas earumqae insplrationem, A explicant ao disjiciunt; nec novarum seotarum au'

interpretationem et canonem statuere. Ubi enim apparucrit esse vetitatem et disciplin^ et fidei Chri- stianae, illic erit veritas Scrtpturarum et expositio- nufHy et Gmnium traditionum Christianarum [Lib, de Prescript, cap, 19).

Pauca addere est iis que antea de Scripturarum inspiratione, pleniludine adoranda, apostolica inter^ pretatione ac legitimo canone, ex TertuUiano dixi- mus ; tantummodo, eum debere esso librorum sa- crorum usumf ut hceretisi, paraboiis abutentes/ non effingant ipsas matenas dodrinarum, neo Igitur ad eas provocetur, nec in his constituatur certamen, in quibus aut nulla^ aut incerta victoria est^ aut par incert3e.{Praescr., c, 19) : examinandum in primis

tesignani plura ac olim sive Marcio sive Valenti- ous signa legitim» ac divinsB auctoritatis exhi- bent;nec ante nec post eos successionis apostolics yestigium volamve habent; prstereaeorumdoctri- nas respuunt simul et Ecclesia Romanay et omnes in orbe terrarum, sive apud Graecos, sive apud Asiaticos Eeclesiffi (39).

Subinde,ut ad Tertullianum redeamus,recitanda foret una ex tribus fidei formulis, quas Septimius libris inseruit, aut ^saltem conferenda, nisi pre- merent prooemii angustisi cum iidei symbolis quos IrensBUSy Gregoriusque Thaumaturgus et alii edidere.

Paucis agemus cum Septimio de Deo ejusque

esse cujus sint Scripturx, a quo, [et per quos, et j^ attributis, cum uberrimam ac copiosissimam dis-

quando, et quibus sit tradita disciplina^ qua fiunt Christiani; Deum permisisse, imo votuisse eo modo dispositas Scripturas, ut hzreticis materias submini- strarent, qui sine Scripturis, esse non possunt [Ibid. eap. 39). Pralerea in TertuUiano notatu dignus atque percelebris habetur loous de apostolorum titteris authenticis, in quem viri perdocti varia commenti sunt [Ibid., 36) (36). Neo omittenda quee passim disserit tum de LXX Interpretum versione (37) , tum de antiquissimis Bibliorum Latinis translationibusy jam nunc in Occidente vulgatiSy majorique, eademve ac Grfficorum codicum aucto- ritate receptis.

Uis autem positis Ecclcsi® fundamentis, idem ut obiter subvertat caducas haBreticorumsdiflcationes,

sertat. D. Le Nourry, infra damus ; huc igitur veiim adeas ao videasquonamsextupliciargumento Deus esse probetur a Tertuliano [cap. 7, art. 1 *pag. 804 et sqq.); quonam sensu dicatur homini- bus cognitu8,quamvis sit invisibiliSyincomprehen- sibilis, inestimabiiis ; qu(B hujus veri Dei et vivi scientiay sapientia et aeternitas (pag. 809 et sqq.) ; quid sibi vult vox illa Septimii toties agilata,Deum corpus esse, etsi Deus spiritus est (pag. 811 et sqq.) (40) . Item lucuienter asserit Tertuilianus Deum non esse nisi bonum (Scorp. 5) ; (eque ao Dei bonitatem, ejus tuetur justitiam contra Mar- oionem (tib. II, c. 11), etsi dicat bonitatem esse Deo ingenitam , Justitiam vero accidentem, seu quoad e£reotum,accommodatam creaturs, peccato

nunc eorum in verbo Dei facinora ac Scripturarum ^ posteriorem (Ibid.) : hinc Deum ex nihilo omnia

csedes exprobrat, nunc haeresim et idoloiatriam et profanam philosophiam parum inter se differre ostendit, nunc haereseos characteres a Vera Eccle- sia alienos omnino describit (Advers, Marcion.^ lib. v. cap. 17 ; tib. iv, cap. 19 de Prxscript,, cap. 7, 17, 37, 40, 41, 44); omnesque uno praescriptio- nis argumento sive prssentes sive futuras, ipsum* que Montanismum ac Tertullianismum insanabili vulnere oonfodit et opprimit.

Nec tantummodOf ut voluit in reoenti opere Neander (38), in Gnotiscos, imo et in omnes has- reticos, ne novissimis quidem Protestantium sectis exceptis, 91 invicte valet id genus argumentandi. Eadem enim prs se ferunt errorum capita neo-

creavisse, nec seternam esse materiam, adversus Hermogenem egregie contendit (Contr. Hermog., cap. 19 et sqq.).

Perspicue adeo ac exacte loquitur Teriullianus de Trinitate divinarum Personarum et earum con- Bubstantialitale, ut nihil amplius desiderari queat: distinguit quippe clarissime, aBque ao nostri svl theologi et doctores, tres divinas personas, et de qualibet earum praadicat actuaiem existentiam in unitate unius ejusdemque naturas, ex quibus sane constituitur catholics Ecclesise dootrina circa . hoc mysterium. (Gf. lib. ado. Hermog, cap. 45 ; Adv. Praxeam, cap. 2, 3, 4, 11, 12, 13, 26, 31).

De Filii vero divinitate, generatione, consub-

terici ac veteres hsretici; ab unitate ao auctoritate D stantiAlitate, filiatione, «Bternitate, de Christo Deo Ecclesias apostolicae deficiunt; spreta traditione, et homine prophetarum vaticiniis prsBnuntiato, in ad Scripturas solas provocant ; oanonem pro libitu Judsa carne induto ao oonversato, mortuo, ad

(36) Vide Pamel. nott. ad toc. citat. Hug. Grotii tract. de veritate Christ. Belig. tib. iii!, notat.; DodweJ, Dissert. , § 41 ; Richard . Simon. Hist . crit. du N, T. eh. 4, p. 40 ; Nathan. Lardner. Glau' bourdigkeit der Evangelischen Geschichte, part. II, cap. 27, § 8. p. 501-508. Lumper. De viia et scriptis Tertulliani in Hist. Tfieot. crit. litier. SS. PP: t.VII, p. 257-262.

(37) Cf. Christ. Cellarii DisseH. XIII, de LXX Inlerpretib. ; -* Simon de Ma^istris, Dissert. sub- junctas edttioni Septuagintaviralt version. Daniel. ex

codice Chigiano ; Lump. loc. citat, p. 666 et sqq. Adisis infra D. Le Nourry Disseriat. c. 6, ar. 2, 3, p. 787 et sqq.

(38) Antignostikus. Geist. des TfrtuIIian. a. e. i.

(39) Vid. J. A. MoBhler Patrolog. oder christli- che LiteraBrgeschichte, t. II, p. 354, vers. galiic. Paris, 1843.

(40) Cf. Nat. Alex. HUt. eui. sxc. ir, art. VIII, t. III. — Cantova in Dissert. de Septimii et Epi- phanii alhropomorphismo. Mediol. 1773, in-8o.

33 PRifiFATIOji 24

Titam regresso ac in cgbHs assamptOyiterum remit- A. Rursue eamdem carnem a peccato recreatam et

temus 99 ad eximiutn opus «D. Le Nourry' {inf. cap. 9), qui egregie contundit pervicaces Marcio- nis, Apeilis, aliorumque Gnosticorum adinven- tiones.

Idem adamussim ea qus de angeiis et demoni- bu8 habet Tertuliianus, expiicat ibid. cap. iO.

Tertullianu8,de bomine dieserens variie suie in BoriptiSy primo tradit hominem facturam eese Dei creatoris, constare ex duabus substantiis, corpore ac anima,ad Bimilitudinem Filii et Spiritus factum opus, et imagioem Dei, totius universitatis posses- sorem eBee, atque in hoo ab ipso Deo extructum fui88e,ut dominus esse posset, dum flt a Domino (lib. IV, adv. Marc, cap. 37, lib. v oap. 17 ; adv.

cnm aoima rediviva resurgentem, his adumbrat delineamentis : Cum anima Deo allegitur, ipta (caro) estt qusB effi^it^ ut anima aUegi possU. Scilicet caro abluiturf %Z ut anima emaculeiur. Caro ungi- tury ut anima consecretur.Caro signatur^ ut et anima muniatur . Caro manus impositione adumbraturf ut et anima spiritu iHuminetur. Caro corpore et sanguine Christi vesciiur, ut ei anima de Deo sa- gineiur{De Resurr. carn., 8). Sequitur animam nubentem spiriiu caro, ut dotale mancipium^ et jam non aninue famulajed spiriius.O beaium connubium si non admiserii adulierium ! (De Anima,41.) Garnis demum cum Ghristo ovantistriumphum splendide desoribit : Hic (Jesus GhristuB)... camis quoque de-

Praxeam, oap. 12; de Speci., cap. 2; de Resurrect. fi PO'^^^ ^^<^ *» semetipso, arrhabonem summa camis. cap. 5, C). toiius. Quemadmodum enim nobis arrliabonem spi-

TertullianuB etBi quibusdam, carptim ejuB Bcri- ^^^ '•*'^'**^ *^ ^' « "^^^ arrhabonem camis acce^ pta iibantibuB, videatur de homine et anima du- ^**» ^^ ^^'^ '^* ^^'«^ P'y^'*' ^^«'«* '«'"'^ »"!*^ riori ac pinguiori minerva philosophari, si penitus . 9^^ndoque redigendse. SecuH esiole, caro et sanguts; mens ejus intro8piciatur,merito ardua ac subtilis. ft*urpastis et cu^Aum et regnum Dei in Chnsio (De

sima anthropologie ac psychologia aroana acutis- simo obtutu penetrasse ffistimabitur (41).

Platonis enim instar, partem animas distinguit duplicem,unam quidem intelligentem ac sapientia sedem, alteram vero caeoam et intelligentiffi exper- tem X6'^iy,w et oXoyov) ; animam autem a spiritu distinguiy sensu gnostico, negat : Si separas spi^ ritum et animam, separa et opera; agant in discreio aliquid ambo, seorsum anima, seorsum spintusi

Resurr. carn. c. 54).

Nec in hoc animfls integre et innocuflo, quam in laps» ac maculatflB statu describendo infelicior. Originale peccatum admittit, docetque egregie quomodo, quam late et primigenia labes serpserit ac omnes infecerit : Anima haminis velut surculus quidam ex matrice Adam in propaginem deducta et genitalibus feminse foveis commandataj cum omni stui paratura pullulabit, eto. (De Anim. 19). Sata- nampronunitas... per quem homo a primordio cir-

anima sine spirUu vivat, spintus sine anima spirei... Q cumventus ut prxceptum Dei excederet, et propterea

Ergo duo non eruntf quae dividi non possunt (De Anima, cap. 40).

Gum anima idem sit ac spiritus, neoeBsario se- quitur anime proprietates easdem esse ac proprie- tates spiritus ; hino animam esse simplicem, a corpore separatam ; tam duas res quam diversas; nec proinde impingendum est in id quod et ab eo. appellatur corporalis et effigiaia,9eu in specie et re Bubsistens;aliunde confitetur eam Dei flatu natam» natura Ghristianam, substantia simplicem,liberam arbitrii, rationalem, immortalem, non ex gratia.u^ omnes ferme veteres, sed ex natura sua : eam vero post praesentem hanc vitam, vel dolere apud inferoB, vel gaudere in CQslis (Ibid., cap. 58). EtBi

in moriem datus, cvinde totum genus de suo semine infeclum, su3S eiiam damnationis traducem fecit (De Testim. Apim. 3).

Audiamus nuno eumdem Ghristi ortum in terris quasi novo cantico concinentem : Nove nasci de- bebat *novae nativiiatis dedicator... Hsec esi naiivitas nova, dum homo naseitur in Deo, in quo homine Deus natus esi, came antiqui stminis suscepta, sine semine aniiquo, ut illam novo semine, id esi spiri- taliier, reformaret exclusis anliquilatis sordibus enpiatam (De carne Ghristi, c. 47).

Tertulliano apparuit humanitas et benignitas Balvatoris in carney Verbum caro factum^tanquam omnium fidei mysteriorum principium et finis.

alio loco doceat animam, ante universalem resur- jj nov® creationis fastigium etfundamentum,unicum

mundi orientis meditullium, unde omnia in nos bona derivantur, quo cuncta qu» Deum religant et homines, remeant et connectantur. Hinc 8e- ptimii vehemens et acrior impetus quo in admira- tionem Verbi incarnati rapitur, quo cujuslibet boc magnum pietatis sacramentum vel leviter impu- gnantis impios ausus carpit et retundit : quo in- Banire videiur, pr» nimio in Gbristum natum et passum stupore : Sed jam hic, inquit Marcioni, responde, interfector veritatis : Nonne vere crucifixus

reotionem nec paniri, nec gaudere : insuper qusB- dam peccata post mortem illico nobis luenda fore sub expectatione resurrectionis.

Garnem ipsam hominis mirum in modum glori- ficat TertullianuB, nec quemquam forsan ex Patri- bus reperias qui de ea insigniora dixerit. Quodcun- que, inquit, limus exprimebatur, Christus cogitaba- iur homo futurus... Ita limus illejam iunc induens imaginem Chrisii futuri in came, non tantum Dei opus eraJk, sed et pignus (De resurr. carn. c. 6.

(44) Vide hsec luculenter exposita in opere jam laudato J. A. McBhler. Patrolog,i. II, p. 364. vers, gall.

35

PKiKPATIO.

26

est Deuif nonne vere mortuuSf u/ vere crueifixus? A. lumnevere resuscitatus ?... Parce unicx spei totius orbis» Quid destruis necessariumdedecus fidei? Quod- cunque Deo indignum est, mihi expedit. Salvus sum, si non confundar de Domino meo» Qai mei^ inquit^ confusus fueritf confundar et ego ejus, Atias non invenio materias eonfusionis, qux me per contem- ptum ruboris probent bene impudentem et feliciter stultum, Natus est Dei Filius, non 94 pudet, quia pudendum est. Et mortuus est Dei Filius. Prorsus eredibile est, quia inepium est ; et sepultus^ resur" rexit, Certum est^ quia impossibile (De Garn. Ghr., cap. 5).

Hec aatis sunto, ut quantum in ezponenda fide dogmatica prodesse possit Tertullianus innotescat. Alia perplura sunt dogmata quae, ab eo eadem n nbertate asserta ao oberius a dootisslmo D. Le Nourry commentata, babes in hujusce tomi decur- 8U iterum in lucem prolata.

Quam egregie recteque Septimius intellexerit veram siDceramque operos/e et practics fidei no- strs nolionem, nibil magis nobis ostendit quam amplissima disciplina liturgics descriptio, con- fertaque veterum rituum copia, in omnibus ejus Bcriptis diffusa. Gum maximi pretii sint qun hanc primorunQ saeculorum disciplinam atque consue* tudinee exhibent, singula atferemus quam accurale litnrgioa documenta, qusB in Septimii scriptis me- morantur.

Et uta baptismo ordiamus, votustus hic doctor tradit pricuo loco laboriosa opera ante baptismum Q suftcipienda, crebras orationes, jejunia, genicula- tiones et pervigilias, cum confessione saltem oo- colta omnium retro peocatorum ; deinde qu» ad collationem baptismi pertineant, trinam immersio- nem, et trium sanotissimffi Trinitatis personarum iovocationem, postremo quee subsequantur, nempe nnotJonem post lavacrum, impositionem manuum, et, ut pluribue merito viaum est, collationem Spiritus sancti per confirmationis sacramentum, imo et Eucbaristia participationem ^Gf. lib. de Baptismo),

Tertullianus peculiarem tractatum dePoenitentia concinnavit, pulchrum adeo ac eiegantem, ut eum Donntilli ausi sint ipsi perperam abjudicare, in quo omnes Pcenitentiae ante vel post baptismum ]) poblice privatimve peract» ritus affectusque ap- prime describit, uti aliquatenus videre est paulo iQfra, ubi de exomologesi, quoe cum provolvit homi- nem^ magis relevat; cum squalidum facit, magis mundatum reddit ; cum accusat^ excusat ; cum con^ demnat^ t^bsolvit, (De Poenit. c. 9.)

De Eocharistia disserens Tertuilianus tradit Chriatianos summo mane convenire consuevisse ad myslerium hoc celebiandum ; laicos de prssi- dentium manu sacramentumsumpsisse ; inpropriis manibus acoepisse ; in proprias domos intulisse. Qt jejuni, sub una specie participarent : recens

baptizatoB sive infantes, sive adultos, eodem be- neficio donatos fuisse.

Hierarcbiam ecclesiastioam a laicis diatioctam, variis instructam ordinibu8,quibu3 suasunt munia, suaque propria nomina, apud bsBreticos dipturba- tam aut penitus exstioctam, inconcussam vero et ab apostoiis ad usque novissima tempora perenni successione apud Gatholicos servatam,TertuIlianu8 passim profitetur, ac priesertim in aureo illo de Prxscriptionibus libro, quem forte adhuc Gatholi- cus conscripsit, jam vero Montanista edidit, in quo haereticos sui temporis suggillat, quod ordina- tiones eorum temerarisByleves, inconBtantes,quippe cum aliuB hodie 95 episcopus, eras alius : bodie diaeonus^ qui eraa lecior ; hodie presbyter^ qui eras laicus. (Ibid., c. 41.)

Matrimonium, cum Apostolo vocat magnum sa- cramentum ; at juxta moechiam et fomicationem docet reputari conjunctiones occultas^ nec prius apud Ecctesiam professaSf nec ab episcopo presbyteris et diaconis monogamis postulatas {Dq Pudicit, c. 4). GuiqueQillud notum : Unde sufficiamus ad enarran^ dam feticitatem ejus matrimoniij quod Eeciesia conciiiat et confirmat obiatio et obsignat benedictio, angeii renuntiant^ Pater rato habet ? (Ad Ux. 1. n, c. 6.)

Hso demum de prece sive privata, sive poblica, de sacris synaxibus, ac Dominica cocna. TertuUia- nus habet : Ghristiani orabant, coolum suspicien- tes, expansis manibus, in Gbristi cruci affixi mo- dum ac formam, capite nudo, vultu voceque de- missa, ad Orientem conversi ; ante orationem manus abluere, penulam deponere, plerumque soliti ; alii inter orandum assidentes, alii sub con- spectu Dei, angelo adhuc orationis stante, stare et ipsis reverentius aestimantes ; alternis demum Psalmorum cantibus et bymnis sese recreantes, ac post precem osculum pacis non subtrabentes ; sine monitore, qui voce preiret, sed de pectore atque intimo cordis affectu deprecantes ; die solis cum laelitia convenientes; tum sacrorum librorum le- ctioni vacantes ; scripta simul prophetarum« oom- mentariaque Apostolorum recitantes ; admonitio- nem praesidentis audientes ; tum castigationes et censoram divinamexcipientes, a communicatione orationis et conventus et omnia sancti commercii delinquentibus relegatis. Episcopi his synaxibus praesidebant, et eorum auctoritate, prsesbyteri et diaconi, probati electi, seniores nuncupati ; a qui- bus nec de aliorum maou, in tempore victus, etiam antelucanis coetibus, Eucbaristiee sacramen- tam sive sumendum, sive reservandum, ut domi sumerent, excipiebant. Erant et praeter diem solis, jejuoiorum et stationum dies, quibus prolixius orabant, genua flectentea cum reliquo humilitatis more, ad aram diutius, accepto oorpore Domini, stantes. Erant et hor» diei solemniores, nempe tertia, sexta, nona, praeter logitimas orationes quae ingressu lucis et noctis debebantur, cibum etla-

27

PRiEPATIO.

28

vacrum preire solebant, vigiliisque noctis interci- A do patientix virtute, de vano mulierum cuUu et

debant ; cffiterum nihil omniDO praescriptum est, nisi omni in tempore et loco orare. Nihil vero ce- lebrius quam cum ccena Ht qu6B Agape dicitur ; non prius discumbitur quam oratio ad Deum pra- gustetur; editur, quantum esurientes frugique ca- piunt; bibitur, quantum pudicis utile est. Post ccenam, aqua ad manus abluendas porrigitur, lu- mina ad usque lucem diei accendebantur ; tum remota mensai unusquisque ad hymnum aiiquem, aut desumptum ex Scriptura sancta,au{ de proprio ingenio elicitum, in totius consessus et coronsB medio canendum, provocatur : tum precibus grates Deo referuntur, et inde disceditur ad eamdem curam modestiae et pudicitiae, qui non tam ccenam

omamento, de illicita spectaculorum frequentia, de idololatria ei variis ejusdem speciebus,de martyrii prse omnibus excelientiori magnanimitate.

His, coronidis instar, adneotantar selecta ex Tertulliani operibus ascetica documenta.

Christianus Deum ttmet, non komines, — « Nos, qui sub Deo omnium speculatore dispangimur, quique aeternam ab eo pcBnam providemua, merito soli innocentis occurrimua, et pro scienti» pleni- tudine, et pro latebrarum difficultate, et pro ma- gnitudine cruciatus, non diuturni, verum sempi- terni, eum timentes, quem timere debebit el ipse, qui timentes judicat ; Deum, non proconsulem ti- mentes [InApolog, cap. 45). »

ccenaverint, quam disciplinam. Hanc hostiam de n

corde devotam, fide paatam, veritate curatam, ^ ^^«* «^ pxniUntiam impellii. - « Bonum est

96 innocentia integram, castitate mundam,agape corouatam, cum pompa operum bonorum, inter paaimos ethymnos deductam ad Dei altare, omnia a Deo impetraturam. Ghristiani mactabant.

Strictius ac festino pede cujusnam sit usus Ter- tuliiani in re morali et ascetica, ut promisimus, carpimus. Hlico ac primo explorandum foret quinam qualesve fuerint Ghristianorum mores. Ea dudplind patientix divinae agere nos, inquit Noster, satis manifestum esse vobis potest, cum ianta homi- num multitudo, pars pene major civitatis cujusque, in silentio ei modestia agimus, singuti forle noti magisquam omnes; nec aliunde noscibiles, quam de emendatione vitiorum(Xd Scapul., c. 2).

Jam vero quanta Ghristianorum charitas quaa vel ethnicos in admirationem rapit : Vide, in- quiunt, ut invicem se diligant, el ut pro alterutro mori sint parati ! Ipsi enim ethnici ad occiden^ dum atterutrum paratiores (Apolog. 39). Quanta coDJugum Gbristianorum castitas, et csslibum multorum integritas, et virginum innocentia ! Quid enim insigne prxferimus, nisi primam sapieU' tiam, qua frivola humanx manus opera non ado- ramus ; abstinentiam, qua ab alieno temperamus ;pu- dicitiam, quam nec oculis contaminamus ; misericor^ diam.quasuper indigentesflectimur; ipsam verila- tem, qua o/fendimus ; ipsam tiberlatem, pro qua mori novimus ! (Lib. i, ad Nation., c. 4.)Guinamin-

pcenitere, an non ? Quid revolvis ? Deus prsocipit. At etenim ille non prsBcipit tantum, sed etiam bortatur. Invitat prsemio salutem ; jurans, etiam vivo dicens, cupit credi 97 sibi. 0 beatos nos, quorum causa Deus jurat I 0 miserrimos, si nec jurantiDomino credimus (lib. de Posnit, cap. 4).» PecccUorem ad se revertentem Deus benigne susci^ pil, -. u Quis ille nobis intelligendus Pater ? Deua scilicet ; tam Pater nemo, tam pius nemo. Is ergo te filium suum, etsi accoptum ab eo prodegeris, etsinudusredieris, recipiet, quia redisti : magis- que de regressu tuo, quam de alterius sobrietate lastabitur. Sed si pcBuiteat ex animo... si porcos, immundum relinquas pecus, si patrem repetas vel C offensum, Deliqui, dicens, Pater, nec dignus ego jam vocari tuus, Tantum relevat confessio delicto- rum^ quantum dissimulatio exaggerat. Gonfessio enim satisfactionis consilium est, dissimulatio con- tumaciffi (/^tdem, cap. 8).

<c Exomotogesis prosternendi et bumilifioandi ho- minis disoiplina eat, conversationem injungens misericordiaaillicem. De ipso quoque babitu alque victu mandat, sacco et cineri incubare, corpus aordibus obscarare, animum mcBroribus dejicere, illa quffi peccavit, Iristi tractatione mutare ; caste- rum pastum et potum pura nosse, non ventris Bcilicet, sed animaB causa : plerumque vero jeju- niis preces alere, ingemisaere, lacrymari, et mu-

Btianorum moribu, conferat philosophorum prl D «byteris advolvi. e charis Dei adgenicular. omni. * 4- • 1 "^ p^iiuoupuuruui pi« buB fratribus leKationesdeprecationisBuaBiDjunge-

stantissima exempla modestiaB, «quanimitatis, irairiu"» «jgaviuucD ^^. j o

fidei, Bimplicitatis {Apolog, cap. 46) ? Gasteras ^® (^^»^^» ^. 9).

inter Ghristianorum virtutes maxime emicuit tam sedula quam dura jejuniorum observantia, qua non minus quam aliis virtutibus ab ethnicis di- Bcrepabant. Nec iis satis fuit non solum pu- blicis iu calamitatibus, sed aliis etiam diebus tam severa austeraque jejuniorum observatione iram Dei placare, sed in sacco etiam, ait Tertullianus, et cinere volutantes, invidia caslum tundimus (Apolog, cap. 40). Huc referenda forent pulcherrima quae in libris BpecialibuB ^concinnavit NoBter de oratione.

Ridenda posnitentia, quae delicias non abjtcit. — « Adjicitoad sumptum, conquirito altilium enor- mem saginam, defaBcato senectutem vini : cumque qui intorrogarit cuinam ea largiaris, Deliqui, di- cito, in Deum, et periclitor in aBternum perire. Itaque nunc pendeo etmaceroret excrucior, ut Deum reconciliem mihi, quem delinquendo iassi (Ibid, cap. U), »

Christiano mundus estinstar carceris. — « Bi reco- gitemuB ipsum magis mundum carcerem M^ej

;

29

PRiEPATIO.

30

exiiFse vos e carcere, quam in oarcerem introlsse, iDtelligemns. Majores tenebras habet mundus, quae bominnm pnecordia exceecant ; graBviores catenas induit mundus, qu« ipsas animas bominum con- stringnnl ; pejores immunditias exspirat mundus, libidines hominum. Plures postremo mundus reos continet, scilicet universum hominum genus. Judi- cia denique non proconsulisi sed Dei sustinet (lib. ad Martyr,, cap. 2). »

Exeniplo Cfiristi contemnencUe divUix. — cc Omni pene in loco de contemnendo saeculo Scripturis do- miniciscommonetur. Nec major adpecunis contem- ptum exbortatio subjacet, quam quod ipse Domi- nus in nllis divitiis invenitur; semper pauperes justificat, divites prsdamnat. Ita detrimentum pa- tienti» fastidium opulentisB prsBministravit : de- monstrans per abjectionem divitiarum, Issuras qnoqne earum compntaydas non esse (lib. de Pa- tient. cap. 7). »

Cur de morie amicorum non dolendum, — « Gum constet de resurrectione mortuorum, vacat dolor mentis, vacat et impatientia doloris. Gur ergo do- leas, si periisse non credis ? Profectio est, quam putas mortem. Non est lugendus, qui antecedit, sed plane desiderandus. 9S Id quoque desiderium patientia temperandum. Cur enim immoderate fe- ras abiissey quem mox subsequeris ? Ccterum impatienlia in hujusmodi et spei nostrsmale omi- natur, et fidem praevaricatur. £t Christum isdi- mns, com evocatos quosque ab illo, quasi jpi- BerandoB» non «quanimiter accipimus {Ibidem c. 9). »

Patieniix encomia. — • Satis idoneus p^^tWlias sequester Deus. Si injuriam deposueris penes eam, ultor est ; si damnum, restitutor est ; si do- lorem, medicus est ; ei mortem, resuscitator est. Quantnm patientie licet, ut Deum habeat debito- rem ? nec immerito ; omnia enim plaoita ejus tuetur, omnibus mandatis ejus intervenit. Fidem mnnit, pacem gubernat, dilectionem adjuvat, hu- militatem instruit, posnilentiam exspectat, exomo- logesim assignat, carnem regit, spiritum servat, linguam frenat, manum continet, tentationes in- cnlcaty Bcandala pellit, martyria consummat, pau- perem consolatur, divitem temperat,inGrmum non exlendit, valentem non consumit, fldelem dcle- ctat, gentilem invitat, servum Domino, Dominum Deo commendat, feminam exornat, virum appro- bat; amatur in puero, laudatur in juvene^ suspici- tur in sene ; in omni sezu, in omni flatate formosa est {Ibidem, cap. 17). »

Adver$u$ epectacula et theatra. — « Impudici- tiam omnem amoHri jubemnr. Hoo igitur modo etiam a theatro separamur,quod est privatum con- aistorium impudicitiae, ubi nihil probatur, quam quod alibi non probator (iib. de Spect ., cap . 17). •

Sceiiici tempir infames. -* « Aroent Bcenioos ho-

^ noribus omnibus simul et ornamentis... Quanta confessio est malae rei, cujus auctores quam acce- ptisBimi sine nota non sunt ! » [Ibid., cap. 22.)

Comasdiis Christianis vetitum interesse. — « An ille recogitabit eo tempore de Deo, posito illic, ubi nibil est de Deo ?... Pudicitiam ediscet, attonitus in mimos? imo in omni spectaculo nullum magis scandalum occurret, quam ipse ille mulierum ct virorura accuratior cultus, ipsa consensio, ipsa in favoribus aut conspiratio aut dissensio, inter se de commercio scintillas libidinum conflabellant.Nemo denique in spectaculo ineundo prius cogitat, nisi videri et videre... Avertat Deus a suis tantam vo- luptatis exitiosee cupiditatem {Ibid. cap. 25). »

VersR Christianorum voluptates in hoc saeculo. — B « Jam nunc si putas delectamentis exigere spatium hoc, cur tam ingratus es, ut tot et tales volupta- tes a Deo contributas tibi satis non habeas, neque recognoscas? Quid enim jucundius, quam Dei Pa- tris et Domini reconciliatio ? quam veritatis reve- ^atio? quam errorum recognitio? quam tantorum retro criminium venia? Quae majorvoluptas,quam fastidium ipsius voluptatis, quam Sfleculi totius contemptus, quam vera libertas, quam conscientia integra, quam vita sufficiens, quam mortis timor nullus (/^irf., cap. 29)? »

Mati sacerdotes Judxis pejores. — « jProh scelus 1

Semel Judaei Ghristo manus intulerunt; isti impii

sacerdotes OT quotidie corpus ejus lacessunt. 0

•manUfl pr&oidend^uyljerhit an jam per similitu-

(^"dhiemyAciwoi-Bh: Si^t&manus tua scandalizat,

amputa eam. Qu» magis amputanda, quam in qui-

/tiw Dotaini eorpus icaad^lizfetjir I » (lib.dtf Idolola-

/>Mi, cap. 7.) •" • • - - — ..•

Mulier Christiana hominibus placere negligit, imo korret. — ■ PerfectflB, *id est ChristianoB pudicae, appetitionem sui non tantum non appelendam, sed etiam exsecrandam vobis sciatis : primo,quod non de integra conscientia venit studium placendi per decorem, quem naturaliter invitatorem libi- dinis Bcimus. Quid igitur in te excitas malum istud? quid invitas, cujus te proflteris extraneam? tum quod tentationibus viam aperire non debe- mus, quffi nonnunquam (quod Deus a suis abigat) instando perficiunt; certe vel spiritu scandalum {) permovent {De Cullu fem,^ lib. ii, cap. 2). »

Fucos adhibere, quate crimen. — « Non super- grediendum in ornando corpore ultra, quam quod simplices et sufficientes munditis concupiscunt, ultra quam Domino placere; in illum enim delin- quunt, quaa cutem medicaminibus ungunt, genas rubore maculant... Displicet illis nimirum plastica Dei : in ipsis redarguunt, reprehendunt artiQcem omnium. Reprehendunt enim cum emendant,cum a(|jiciunt, utique ab adversario artiflce sumentes addimenta ista, id est diabolo. » {Ibid. cap. 5.)

Imago mulieris Christianse. — t Prodite jam vos, medioamentis et ornamentis extruct» apostolo-

31

PRiEPATIO.

32

rum.... oaput maritis subjicile^ et satis ornatse A eritis ; manus lanis occupute, pedes domi figite,Jet plu8 quam in auro placebunt. Vestite vos serico probitatis, byssino sanctitatis, purpura pudicitijs. Taliter pigmentat», Deum habebitis amatorem (Ibid.t cap. 13). »

ChrisUanus voluptates mundi fugere debet. — « Tu peregrinus mundi bujus, civis supernaB Hierusa- lem.,. Nihil tibi cum gaudiis seBculi, imo contra- rium debes. Sasculum enim gaudebii, vos vero lu- gebitis. Et felices ait lugenies.., Omnia imaginaria in saBculo, et nibil veri (iib. de Corona militiSf cap. 13). »

Adversus veritatem nulla prsBscriptio. — « Veritati nemo praescribere potest; non spatium temporum, °on patrocinia personarum, non privilegium re- B gionum. Ex his eoim fere consuetudo initium ab aliqua ignorantia vei simplicitate sortita, in usum per successionem corroboratur, et ita adversus veritatem vindicatur. Sed Dominus noster Gbri- stus veritatem se, non consuetudinem cognomi- navit (lib. de Virginibus veland,, cap. 1). »

Non ex personis fides probanda, sed personse ex fide, — « Non ex personis probamus fidem^ sed ex fide personas ; nemo sapiens est, nisi fidelis : nemo major, nisi Christianus : nemo autem Ghristianus, nisi qui ad fi nem usque perseveraverit (De PrX' sript. advers, Hxret. cap. 3). »

Non alia quxrenda scientia^ quam Jesu Christi. — « Nobis ouriositate gpiOac itt>fl:esC ^'(fei* Cljfistupi *. Jesum, neo inquisitioni^rpcist ZJBi^uaig^iAilitV];^!^ credimuB, nihii desideramus ultra credere. Hoc

Deus amandus ut Pater^ timendus ut Dominus. — « Justitia Dei plenitudo est divinitatis ipsius, exhibens Deum perreclum,et patrem et dominum: patrem, clementia; dominum, disciplina :patrem, potestate blanda ; dominum, severa : patrem,di]i- gendum, pie ; dominum, timendum necessarie : diiigendum, quia malit poenitentiam peccatorisi quam mortem; et timendum, quia nolit peccatores sui jam non pcQnitentes. Ideo lex utrumque diffi- nit : Ditiges Deum, et timebis Deum. Aliud obse- cutori propoBuit, aliud exhorbitatori.Ad omnia oc- currit tibi Deus, idem percutiens, sed et sanans : mortificansy sed et vivificans ; humilians, sed et sublimans ; condens mala, sed et pacem faciens {Ibid., cap. 13 et 14). »

Hucusque bonum esse ac perutilem TertuIIiani usum ex omnibus qus de ejus doctrina congessi- mus enixe probare voluisse videmur ; jam vero orimini nobis merito foret. ni ad pravum unum pr89cavendum nihil oonsilii adderemus. At, quem- admodum quantum prodessc queat [ejus doctrina statuimus, ita ex ejus erroribus inferendum est quam nocere possint, quam acri judicio ejus scri- pta secernenda sint. Porro alia communia habet paradoxa cum Montanistis, alia vero adeo sibi propria ut hffiresiarcha inde evaserit, ao horum errorum asseclas TertuIIianistas, ex auctore nun- oupatos, protulerit.

enim prius 80 c0P5din^ft^,:^flcrt\e»*aB, quodju&j-jt: : oredere debeamu«.$Aiy:,^«<pL*i7)/i>*!» V : ::•*::

De clericorum contineniia. — « Quanti igitur et quant® in ecclesiasticis ordinibus de continentia' oensentur, qui Deo nubere maluerunt, qui carnis BUffi honorem instituerunt, quique se Jam illius pudoris filios dicaverunt, oocidentes in se ooncu- piscentiam libidinis et totum illud quod intra pa- radisum non potuit admitti... Inde apud nos ple- nius atque instructius prflBscribitur unius esse matrimonii oportere qui adleguntur in ordinem sacerdotalem {De Exhort. Cast., o. 7, 13). »

Homo imago Dei pcr liberum arbiirium. — « Non facie homo ad uniformem Dei expressus est ; sed ^ in ea substantia quam ab ipso Deo traxit, id est anims, ad formam Dei respondentis et arbitrii sul libertate et potestate signatus est. Hunc statum ejus confirmavit etiam ipsa lex. Non enim pone* retur lex ei qui non haberet obsequium debitum legi in sua potestate : nec rursus comminatio mor- tis transgressioni ascriberetur, si non et con- temptus legis in arbitrii libertatem homini depu- taretur. Sed et alias quale erat, ut totius mundi possidens homo, non in primis animi sui passione regnaret, aliorum dominus^ sui famulus (lib. ii» advers, Marcion.^ cap. 5, 6). »

Gertum indubitatumque est Tertullianum non ^l^m erroribus ao deliramentis Montanistarum •Bu6scripsisse, verum etiam eadem ardentissime propinasse. Istiusmodi sunl omnia quibus suum V^i^^^l^tum passim et procaciter venditat ; quibus sVciindiis nuptias non solum damnat, sed insuper enormitatem vooat omni orimine majorem ,quibus illicitum esse, urgente persecutionis sstu, tum fu- gere, tum sese pecunia 81 redimere docet. At re- fugit animus referre injurias quas evomuit doctor iile protervus contra Dei Ecclesias ; quibus Gatho- licos impetit, quos passim appellat Psychos^ id est animales homines ac carnales.Eosdem arguit quod^ agapes oelebrando, ventri indulgerent et impudi- citiis operam darent, confessoresque in carcere detentos ad intemperantiam compellerent. Prae- cipuos habes Tertulliani MontanistaB errores, e quibus ansam arripuit ipse prodendi odium suum, animumque erga Catholicos infensissimum.

Pervenimua ad errores qui Tertulliano heBresiar- chae proprii sunt ac peculiares ; ac ne in inrmen- Bum protrahamur, ad Pamelii, Rigaltii, csetero- rumquo commentatorum notas infra subjiciendas, hsc minutatim pensanda remittimus. Notabiliora promere sufficiat. Ac prlmo loco, Virginem Dei- param virginitatem in partu amisisse audet pro- fiteri. Tum de anima, etsi nonnulla bonigne expli- oanda cenBemus, multa nullo paoto exouBanda re- manent, uti, exempli oauea, qusB solemniora et omni modo oorpulenti» debitai ea quoque adesse

33

PRiEPATIO.

34

anime,ip8am ex proprio sexn distiDgai, vel maaca- A o^ub, cam qoinam (herint ia eo viroram doctorum

lino pcilicet vel feminino; trinam» sicuti et cor* pora, per longum, latum est profundum, dimen- sionem habere ; corporis humani speciem ac figu- ram pre se ierre ; non esse qaalitatis inanis et vacue, sed qusteneri possit* acrei coloris ac lu- cidam. Notabiliter insuper errat Tertullianus, cum docet Bcclesiam ibi etiam haberi, ubi sunt duo vel Ires, licet laici : Ubi tres, Ecclesia est^ licet kici ! horribilis sane propositio, ex qua funestiora bene malta pro Bcclesia consequuntur.

Silentio prstereo alios errores quos non solus ipse propugnavit, sed et alii ex vetustioribus, caeteroqain in re nondum ab Eoclesia definita ; ex. gratia, rebaptizandos esseab bsreticis baptizatos;

impensi labores, sive ad codices transcribendos, sive adeditionesproferendas, sive ad textum in recentibus linguis transferendum, sive ad qasdam rei Tertullianes puncta sigillatim enucleanda, in decursa sflBculorum, singulis volventibus annis, recensere summatim aggrediamur. Nihil enim ma< gis ostendit quam tot virorum in eumdem auclo- rem operosa ac indefessa 8Bmolatio,quanti Tertul- lianum fecerit omnis retro antiquitas ao recentior eruditio, quanta fuerit ejus auctoritas, qualive diligentia ac prudentia quisque ejus scriptis usus faerit.Prflahabitis eadem in re studiis,ac presertim Car. Traugott Gottlob Schxnemann rara admodum fiibliotheca historico-litteraria, libentius, pro more

r, -*\ • • Mi ^ '^ «♦,!*-«•; n nostro ac jure, utentes, primo decodicibus manu-

itemeo refertur opmio millenariorum, et descri- fl . .. •* «•*• j

ptio pamdisi quem in Apologet, cap. 47, appeltal locumdivinffl amcenitatis, recipiendis sanctorum Bpiritibos destinatum, et maceria quadam ignesB zonffi a notitia orbis communis segregatum. Qui- bQsaddeDdum venitquod habet deangelis aposta- tis, qui Olias hominum cognoverunt (42).

Illud antem portentam «quare videtur, inqoit aactor qaidam vita Tertulliani, virum hunc scili- oet, sublimi iugenio donatum, fidem conciliare po- tuisse hajusmodi erroribus, ob visiones mulierum qaibns oqae ac sancti Spiritus revelationibus om- nimodani fidem prsstabat.

Hinc eum prsBlaudato aaotore concludendum est (45) jam nos a TertuUiano lapso admoneri quam labricares sithominum intellectus, de se nimium G tempora, cum ex immani barbaroram colluvie

scriptis, quorum notitia ad usque nos pervenerit, pauca libabimus ; tum editionum, versionum ao commentationum amplam setiem ad singulos an- nos, quantum licuerit, referemus (44).

§ I. DB GODIGIBUS TERTULLUNI.

«Post antiqaissima Gypriani, Lactantii, Hiia- rii, Eusebii, Rufini, Hieronymi, Augastini, Vin- centii Lirinensis, de Tertulliani libris, ingenio, auctoritate testimonia, nulla subinde per plura saBcuIa remanent ejus vestigia,obrutu8que videtur sub celeberrimo Gelasii pape decreto, qui indi- stincta ejus opera inter apocrypha amandavit. Excitus tandem ex iis apocrypborum tenebris, rursus in lucem prodiit circa fausta Garoli Magni

prarsamexis, sibi uni omnia tribuens, nimiamque oredens, nec Z% Bliorum,roaximeque ipsius Eccle- 8i« respiciens auctoritatem 1 quam c;to privati cujuelibet ingenium subverti queat! quam pronus ejusdem inerrores lapsus ! quam vere de Tertul- iiano in saiCommonitorii cap. 48 pronantiaverit B. Vincentios Lirinensis: Tertullianus catholici dogmatiSy id est unioersalis ac vetwtse fidei parum tenax, ae disertior multo quam felicior, muiata deinceps sententia, fecil ad extremum quod de eo beatut eonfessor Hilarius quodam loco scribit : Se^ quenti^ inquU^ errore detraxit scriptis prebabilibus auctoritatem.

ARTICULDS in.

DK LITTERARII8 TBRTULUANI ANNALIBU8.

Modo perpensa, utut fieri Iicuit;Tertulliani mul- tipHci aactoritate, atque datis, qu» ausi sumus ac potiora duximus,dereotoejuBdem usu consiliis, jam ex hoc ordine rerum miaime declinare vide-

emersa renascerentur studia litterarum. Que im- primisfloruere Lugduni, invetusta eruditionis ao eloquentiae Gallioffi sede, neo parum favisse archi- episcopi Lugdunenses, Leidradus inter quos et Agobardus, memorantur. Porro Tertullianum prffi omnibus in deliciis habuisse Agobardus cxisti- mandus est, quippe cujos exstant plures manu- scripti codices nomen ejus pr« se ferentes. Hino igitur :

ZZ Sfficulo IX.

«lolnter ann. 814 et 840. I. Codex Agobardi prior, membranac., litteris unciaiibus minasculiB elegantibus ao nitidis exaratus, 204 fol. in-4<> com- Q pactus, vetustate nimia lacer ac diuturno udore marginum corrosus aolancinatu8,exstat in Blblioth. reg. sub num. 1622. Jam prope manibus absquo periculo tractari non poterat, cum nuper eximius ille codex tandem recenti opera resarcitus est, nec salvis tamen pluribus foliorum frustulis pellucidis, in quibus aliquot emicabant grammata quffi nunc,

(42) H»o et alia Tertalliani paradoxa infra repe- riea cum antidoto Pamelii, et alibi aliis commen- tttorum notis sanata; ab erroribus quibusdam

terperam ipsi imputatis Tortullianum vindicat nmp. Biblioth, histor. criiicaPP., t. VU, c. 11, p. 709 teqq.

(43) Corbiniani Thomffi dissert. final., op. oit., p. 192.

(44)Quffi doctissim» Schffinemanni notitiffi ad- denda censuimus, hffio uncinis prffifigenda cura- vimus, cffitera novis tantum titulis, aut alio disiin- ximus ordine.

35

PRiBFATlO.

86

znargine defioiente, vel obstante opaco linimine, X << VIL Eod. temp. Code» Colberlinus prior^ qnemy

jabente abbate Golbertino, a Carolo Duchesne, accepit D. Le Nourry, cui ab annia circiter 700 visus est exaratus.

exstinguuDtur.In ^«'folio.subtitulo recentiori manu ac litteris quadratisinscripto,hsc vetuetocaractere leguntur : liber oblatus ad altare s. stephni ex voTO AGOBARDi EPi. In cod.fol. verso, HIC sdnt tkb- TULLiANi LiB.xxiii. Sequitur index iste : ad nationes

LIB. I,IT. AD NATIONES I.B. II. DE PRiESCRIPTIONE H-fi- RETICORUM LIBER I, DE SGORPIAGE : DB TE8T1M0NI0 ANIMi£ — DE GORONA — DB 8PEGTAGULIS LIS (sic) DB IDOLOLiTBIA LA (sio) — DB CBN8U ANIM-fi — DB ORA- TIOI^B — DE CULTU FBMINARUM — IT. DB CULTU FBMI- NARUM — AD UXORBM — IT, AD UXORBM — DB EXHOR- TATIONE CASTITATIS — DB SPE FIDBLIUM — DE PARADI80 — DE VIRQINIBUS VELANqiS — DE CARNE ET ANIMA. lu

altera columna ejusdem foiii : db carne xpi db

PATIENTIA — DE PiENITENTIA — DE ANIME SUMMIS- 8I0NE — DE SUPERITITIONB SjGCULI — LEOE IN XPO

iHY. Porro deficit codex in libro de Came Christi, ad b«o capitis X verba : ilem cum prxsumant non carnis sedanimx noslras. ^ Nihil exstat de sequen- tibus libris, neculium verbum, dequatuor prffice- dentibusin indice memoratis.In operimento mem- branaceo ao rubro,aureis lioeis et litteris distincto, legitur: jacob, gothofredus. i. g. domo pxrisibnsis REOUE PARisiORUM BiBLioTBCiG. Hic euim Insignis est codex quem primus tractavit Gothofredus, e quo pnmus duos ad Nationes libros edidit, quem- que his editis regiae bibliotheciB dono dicavit.

« IL Codex Agobardinus, a snperiori diversus, in Biblioth. Lugduno-Batava,ab Havercampio lauda- tus, sed non descriptus. Vide infra Haverc. prsefa- tione ad Apologetic. pag, 250 sqq,

Saeeulo x.

c( IIL Girca ann. 900. Ciodex Claudii Puteani. caracterepulcherrimo, elegantibuBuncialib. 80 toL id forma 4* compactus, asservatus in Biblioth.re- gia, olim n* 3971,nunc 4623notatuB,8olum Apolo- getic. lib. continens^ quem in manibus habuere ao cousuluere D. Nic. Le Nourry et Rigalt..

SflBCUlo XI.

« IV. Girca ann. 1000. Codex Petri Pitihcsiy ex caracterum forma a D. Nicol. Le Nourry et aliis VV. DD. undecimo seeculo ascriptus, olim ex Pi- thcBi schedis RR. Patrum Oratorii Jesu collegio

Saeculo daodecimo.

c VIII. Infra ann. 1050, Codex Morbacensis in cujus fine manu recentiore scribitur : Orate pro domno abbate Morbacensi^ qui alius non est ao BartholomaBus de Andelo, anno 1455 monasterio prsfectus. Varias ejus lectiones sedulo D. Nic. le Nourry deoerpserat eumque 600 vel 700 abhinc annis soriptum ducebat.

Ssculo decimotertio.

« IX. Codex Colbertinus recentior.delsLiixB ex urbe g Tutelensi anno 1687 a D. Stephano Baiuzio, notatus in Golbert. bibl. n» 5271. olim in Regia 5973, nuno 1689, haud 400 annia recentior judicto D. Le Nourry. Gontinet in priori parte Didjmi de Spiritu S» tractalum^ D. Gypriani epp, et. opp, et posteriori parte Apologeticum Tertuiliani.

Saculo decimo quarto.

« Ab annis 1462 ad 1500 saltem referendi sunt oodices, quos in uberrima Hirsaugiensis abbatia bibliotheca vidit J. Trithemius, ao meminit libro de Script, ecctesiast, ubi de Tertulliano. Ibidem memoratur adhuo exstare tiber de Exstasi, qui desi- deratur.

« Anno 1481, pridie Idus Januarii scribebat An^ gelus Politianus de TertuIIiano epistolam haud C secus ao si ejus libros, quotquot etiamnum habe- mus, in manibus habuisset.

«X. Ad annum 4492prodiit codex biblioth» re- gix ParisiensiSy olim num. 4313-3, nuno n. 2616, prs se ferens, haud amplo volum.50 fol. membra- nac. constans, nitidaac eleganti oaraoterum recen- tium forma, ad usum equitis c^jusdam Bartho- lomffii Ghalei, archigrammatei duoalis Mediolan., transcriptus ab Hierooymo Waradeo ; textus opti- maBnotffi, licet recentior. Post varias remm ao dominorum vices, ut constat ex notis primo folio affixis, penes Antonium Faursub num. 478 fuit.

«SflBculo XV ascribuntur Tertulliani quxdam declamationeSj quaa in catalogo biblioth. Middle- hiil n. 2377 reporit Hanel acinseruil in sua mss.

Trecensi dono datus, nuno in bibiioth. urbis Mon- D ' ^^ ' tispessulani asservatus, membranac, in-f<>, omnia Tertulliani opera continet. 84 Gf. Hsnel oatalog. p. 245. Eo usus est ad suam editionem Rigaltius.

« V. Eod. tempore, Codex Harlanu caracteris elegantia baud Puteano deterior, neque centum annis recentior, judice D. Le Nourry, qui eum accepit ab Achille Harleo, Parisiensis senatus preBside, in eoque bonas et malas deprehendit lectiones.

«VL Eod. temp. Codex Augustas TaurinensiSf cui se offendisse testatur Mabillonius in Itiner. Italic. I. I,p. 8.

Godices etatis incerte.

«XI. Codex vetus ignotus unde Apologeticua primum exscriptus est.

85 « Xn, Xill. Hirsaugiensis et Patemiaciensis primi fuerunt ex quibus TertuUianus, Rhenano obstetricante, prodiit. » Btiam nuno servantur in urbe Schlettstadt^ex ipsamet B.Rhenani biblioth., Tertniliani scripta qucdam mss. membranac. Gf. HsBuel. p. 437.

« XIV, XV. Gorziensis et Fuldensis, luem posthao Fr. Modius diligentiuB excussit, plurimum Tertul- liano emendando profuerunt.

n

PRiEFATIO.

88

tt XVI. Gagnssi €odicem,ex qno pleniorem Terful- A in reliquis Tert. Apologetioi cum Lactantio editio-

lianom dedit, ignoramus.

« Xll. Britannicus ccenobii Masburiensis a Joh. LelaDdo cum Geleoio commuDicatus, plane egre- gius ; qui usquedum non habebantur libros Tertull. praebuit, aliis contra qui jam exstabant, carens.

XVIII, XXIV. Codices PameUi / tres Vaticani cardinal. Sirlet jussu in usum ejns coUati, duo monasteriorum S. Amandi et S, Bavonis in Bel- gio; nnus Anglicanus, qui penes Joh. Glementem fuit.

XXV. Codex Bongarsii, quo usus est Heraldus.

XXVI. Codex quem Salmasius ad librum de Pallio perpoliendum adhibuisse professus est.

XXVII. XXVIII. Codices duo membranacei in bihliotheca Lugduno-Batava n. 324,376 ezsistentes, «> qaibus liber de Pallio comprehenditur, ac usus est Havercampius.

Insuper variantes lectiones, quas e variis libris mss. F. Ursinus collegerat, notemus^ quas post Wouwerium Rigaltius in usum vocavit.

« XXIX. Codex Fa/£canu5,continen8 cum chronico V. BediB mnlta alia e quibus fragmentum Tertul- liani de exsecrandis Dits, primo editum ann. 1630 a J. M. SnaresiOybibliothecs Vatic. custos,nec jam abhino recusum, iterum in hac nostra editione datum t. II, col. 1114. Godex ille,inquit Suarezius, litteris locgobardicis scriptum ante septingentos vel octogentos annos scriptus videtur.

«XXX. Codex Ambrosianus., e quo Muratorius eniit ultimam partem tractatus de oratione^ vetu-

nibus exscribi solet, in dimidio fere parte pagins secundcB folii primi ; tum ipsius anni notaa defec- tus, vix obvius in hujus looi et typographi editio- nibus,deindequod post subscriptionem subjicitur: Sermo de vita seiema (l).qui pariter cum sequenti- bus Lactantii edit. quaa Tertulliani Apologeticum adjunctum habent, plerumque prodiit. Possunt hffic saltem excitare VV. DD. ut curiosius de his, ubi licet, dispiciant.

1493.

Mediolani per Vldericum Scinzinzeler» fol. Q. $o- ptimili Flor. TertuIIiani Apologeticus adv. gentes. Cat. BibL Pinell. p. lat. 682, tom. I.

1494.

Venetiis, curai et expensis nobilis viri Domini Oc^ taoiani Scoti Modoetiensis, 1494, quinto Idus Octo* bris per Bouctum Locatellum : Q. Sept. Tertulliani Apologeticus, cum Lactantio.

1500.

Parisiis, ap. Jo. PeHL i<*. Tertulliani Apologeti- cus, cum Lactantio, si conjectur» fldere licet.

Sfficulo decimo sexto.

1501 — 4600.

Gum Lactantio iterum iterumque prodiit Tertul- liani Apologeticon : 1502, Venet. fol. ; 1509, Venet. fol.; 1509, Paris. 4^ ; 1511, Venet. fol. ; 45(3, Paris. 4« ; Fiorent. 8», ap. Phi/. Junt. Juntinae exempla

cruu uiwuiaui paii^m ir«iut«itu« uc vrui,w7ic, vctu- georium etiam rcperias. Vid. Gat. Bibl. Pinell. stos qnidcm, eodem judice, at nullibi ab eo des- 1 pp i^^ „ ^^ criptuSy nec ulli affixus etati. » Perperam Tertulliani nomine inscribuntur duo

codices ParisienseSyquorum alius in biblioth.regia num. 1656, alter in bibl. S.-Genovef. num. 694 asservatur, neuter vero vel minimum Tertulliani habet vestigium.

§ II. DK 8IN0UL18 SDITIONIBUS, VERSIONIBUS, AG VA RIOBUM IN TERTULLIANO C0MMENTATI0NIBU8.

SffiCulo XV-XVI.

4483.

Q. Septimii Florentia Apologeticus adversus gentes. Impressum Venetiis per Bemardinum Bena- lium. s, a. nota. fol. Gharactere eleganti gaudet.

PP. lat., n. 684.

1545.

Venetiis in xdibus Aldi et Andrex socen, mense Aprili 1515. In fronte : Tertullianus. Praemittun- tur praBter Jo. Bapt. Egnatii Ven. ad Gasp. Conta- renum Patricium Venet. et philosophum prseci- puum epist. dedicatoriam^ Hieronymi vita Tertul- liani, et capitum tabula.

1521.

Ed. princeps Basileensis I. Operum Tertulliani, Bas. apud Froben. fol. « Opera Q. Septimii Fio- rentis Tertuliiani, inter latinos Ecolesiae scriptores primi, sine quorum leotione nullum diem inter- mittebat olim divus Gyprianu8,per Beatum Rhena-

litterisinitialibusminioadpictis.SiDgulatimquidem D NUMScheletstadiensem e tenebris eruta atque a situ

hic Tertailiani libellus in bibliotbeca Begio-acad. Goett. exsbat et memoratur in biblioth. Pinelliana 1. 1 Patr. Lat. n. 683. Sed, ni failor, ac Lactan- tianam editionem ab eodem Bern. de Benaliis factam et a Fabricio oommemoratam pertinet ; quam, quia forte rarior sit» nolim continuo cum Banemanno in dobium vocare, 86 et insunt in- dicia, qns attentum observatorem advertere pos- snnt in hnjus libelii faabitu veluti capitum tabula ipaum prscedens, quffi sio exscripta est, ut fere

pro virili vindicata, adjectis singulorum librorum argumentis et alicubi conjecturis, quibus vetustis- simus auctor nonnihil illustratur. Quorum catalo- gum proxima pagina reperies. Floruit sub Gss. Severo Pertinace et Antonino Garacalla, valde vicinus apostolorum temporibus, circa annum a Ghristo passo 160. Quare boni consulenda sunt hujus Boripta, si alicubi varient a receptis horum temporum dogmatis,cum omnes synodos anteces- serit, apostolicis illis exceptis, quarum in Actis

(45) Ad verbum insoriptns : Item sermo de vita xtema, cap, 47.

39

PILEPATIO.

40

87 Lucas commeminit. Gaude, ]ector,et hunc tibi A gno et nitido, tum figuris vel emblematiciey ve

rarum ac novum thesaurum para, ao vale. » In calce, folio ante indicem proximo : Basilex afnui Jo, Frobenium : mente Julio. an, 1521. Opera qus in hoc volumine continentur, quorum catalogum pagina tituli adversa prtebetjhsc sunt : de Patien' tia liber\ de Came Christi; dt Resurrectione camis ; de Prmcriptione hasreticorum ; Adversus omnes hserese^; Adversus Judxos ; Adversus Marcionem libri V ; Adversus Hermogenem; Adversus Valenti- nianos; Adversus Praxeam; de Corona militis; Ad Martyres ; de Posnitentia ; de Virginibus velandis ; ae Habitu muliebri ; de CuUu feminarum ; ad Uxorem suam libri II ; de Faga in persecutione ; ad ScapU" lam ; de Exhortatione castitatis ; de Monogamia ; de Paitio ; Apotogeticus adversus gentes.

mytbologicis et historicis ligno impresflis, qu» partim maginea tituli,itemque primaB dedicationis, et deinde ipsius textus paginam primam cingunt, partim litteris initialibus majoribus accesserunt.

88 1525. 1528. (46) 1536.

Bae. ap. Froben. f. repetitiones prima.

1539.

Ed. Basileensib II, Basitese. f. Opera Q. Septimii Florentis Tertuliiani Gartbaginensis» inter Latinos EcclesioB scriptores primi, sine quorum lectione nuUum diem intermittebat olim divus Cyprianus, per Beatum Rhenanum Selestadiensem et tenebris eruta, atque a situ pro virili vindicata, adjcctis

Tk singulorum librorum argumentis, et nuilibi non Geperat edendi Tertuliianum coneilium Rhena- ** conjecturis, ac nuper collatione Gorziensis exem-

nus, cum forte in codioem vetustum Patemiaci (Petertingen) codnobii Transjurani incidissel, mox adjutus etiam codice Hirsaugiensi (Hirschau). Utrumque tamen tam corruptum et mendis ple- num, simul scripturam utrobique tam similem de- prehendit, ut alter ab altero descriptus videretur, et ni semei vixdum inscripti libri, dum Frobenii praela vacarent, typis excudi coepti essent, omnino ab opere destitutum se fuisse affirmat. Secutus ergo in protligando labore hoo est, ut quando loca mendosa deprehenderet, et non subvenirent exemplaria, sciens religiose esse tractanda auctorum scripta non secus ac res sacras, nihil mutaret, sed conjecturas, quse tum in mentem forte veniebanty in

plaris ex Mediomatricibus oblata, non solum longe emendatiora facta, verum etiam pro re nata novis ac retextis annotationibus exposita illustrataque. Quorum catalogum proxima pagina reperies. FIo- ruit sub Gess. Severo Pertinace, et Antonino Ga- raralla, valde vicinis apostoiorum temporibus, circa annum a Ghristo passo 160. Basilea 1539. HENSE HARTio. Oc hac sccunda editione audiamus, quae ipse Rhenanuslitteris praefixis,datis Seletstadii sub Kal. Mart. 4539, scribii : « Iterum damusTer- tullianum, sed emendatiorem,quam antahac.Gujns rei causa, quod collationem ejus codicis, 'qui GorziaQ in Mediomatricibus asservatur diligentia ac dex^eritate Huberti Custinei — adjuvante Domi-

marginibus adjiceret, quorum nonnullse, inquit, nec C nico Florentino sodali peractam,cura jurisconsulti

fniVit multum arrident, verum cupiebam lectorem dubitaturum adjuvare. Quod si non ubique successit, non est idcirco damnandus conatus. Pergit : Uti' nam mihi copia fuisset exemplaris quod in Gorziensi ccenobio servaiur, id abest ad tertium miHiarium ab urbe Mediomatricumy et item ejus quod apud Fuldatn exstat vet ejus guod esse Homss ferunt. Sedspaliis ini- qui tempotis exclusi, non potuimus ea nancisci. Quanquam vereor nihii noslris esse emendatiora, quando codices quibus usi sumus, Hirsaugensis et Paterniacensis, tam constanter per omnia consentie- bantf ex diversis altati bibtiotheciSf et non uno tem- pore descripti. Sed hujus conferendi laborem aliis committemus.

D. Glaudii Cautiunculae Ferdinandi Gssaris a con- silio,tandem nacti sumus. Nec vero tantum profuit illa, quanquam multum profuit,quantum momenti attulit ad exactiorem castigationem, quod depre- hendimus subinde graBcissare Septimium figuris et constructionibus graecis utentem. Apparet sane nostrum auctorem in lectione Graecorum veterum qui plurimi id temporis et soli inter sacros inter- pretes habebantur assidue versatum, ut imbibitam et impressam memoriffi Graecorum dialecton etiam Latine scribens interoblivisci nequiret. Nos hujus- modi tropos indicavimus,et quidem Sffipe crassius, modo apertius ; nam volulmus adjuvare studiosos. Jam dedit retexendarum annotationum ansam col-

Pr»ter argumenta, singnlis Ibris una cum anno- r. lationis istius opportunitas, ubi lectio posterior a

tatiunculis prsmissa, praefixit Rhenanus vitam Tertuiliani, itemque disputationem, sub nomine admonitionis ad lectorem de quibusdam Tertuiliani dogmatis ; subjunguntur vero Definitiones ecclesia- sticorum dogmatumf posthac Gennadio ascripUe^ et index denique dictionum sententiarumque ac dogmatum.Inscripsit opus principiSlanislao Turzo. episcopo Olomutzensi. Ab artificio typogaphico hsc editio est satis insignis, tum oharactere ma-

priore nonnunquam evariat. Hoc quoniam erat indicandum, aliam etiam expositionem mutata verba desiderabant. Non licuit adesse Basilea dum editur opus. Verum Sigismundus Gelenius, homo magni litteris judicii, et eruditione summa prs- ditus, in recognoscendo opere vicariam operam in officina prestitit, qui merita laude non est frau- dandus. » — Hanc novs editionis prffifationem ex- cipiunt Proverbia aut Proverbii specieDi refereatia

(46) In Cat. Bibl. Mus, Britt., t. II, laudautur : Opera — cum annot. B. Rhenani et Fr. Junii .' Bas. 1528 f. inepte 1 Sghoenemann.

it

PRiBFATIO.

42

quibus pMaim in scriptis saiB utitur Sept. Terlul- A qoos Parisiensis recens produxerat, sed e codice

lianns a vulgo maximam pariem deseripta, tom repetita ex priori editione epistola nuncupatoria et vita Tertuliianl. Admoniiio de quibuedam Ter- tulliani dogmatis ad calcem recessit, definitiones ecclet. dogmatum penitus omissaB sunt. Index no- Tus et prorsus alius esl. Ad margines textus dicta et sententiae insigniores diligenter notateB. Z9 Ad- notationibus ad lib. adv, Valenlinianos accessit tobula ligoo impressa, doctrinam eorum in effigie sistens. T&ndem qui singuiarem iibellus superiori editione constituerat, tractatus Adversus ornnes hx- reticoSy tanquam particulas perperam avulst» libro de Prssoriptionibus hio ad corpus suum re- diit (47).

1545.

Ed. Partsiensis I. — Parisiis fol. per Gagn^um. Accesserunt Gagnaei opera XI,(48) libri Tertulliani: de Trinitate lib. i, de Animao testimonio lib. I, de Anima Ub. I, de Speotaculis lib. I, de Baptismo lib. I, contra Gnosticos Scorpiacum lib. I, de Ido- lolatria lib. I, de Pudicitia lib. I, de Jejunio ad- versus Psychicos lib. I, de Gibis Judaiois epistola, de Oratione lib. I ; ex quibus de Trinitate et de Gibis Judaicis posthao Novatiano vindicati sunt. Unde vero Gagneus nactus sit hos libros cum ip- sius editionem oculis usurpare non contigerit, di- cere non habeo, nec reperire quidem potui quem- qaam, qui bujus editionis notitiam dare opersB duxisset ; in Gat Bibl. Thottians t. I, p. i, p. 62, hoc anno et loco,forma item maxima memoratas p invenio editiones duas, unam, Tertuliiani operaex recogn, Beati Rkenani, ap. Carolum Quillard, alte- ram per eumdem ap, Hugonem et hasredes jEmo- nis a Porta, Utra harum Gagnsei sit, an utraque nescio.

4550.

Ed. Basilesnsis III. — BasilexAol, « Q.Septimii Plorentis Tertulliani Garthaginensis presbyteriy auctoris antiquissimi ac doctissimi scripta,et plura quam ante, et diiigentius per induslriam bene lit- teratorom aliquot ad complures veteres e Gallica- nis Germanicisquebibliothecis conquisitos recogni- tacodic68,in quibus prscipuus fuit unus longein- corruptiBsimus in ultimam usque petitus firitan-

Britannico, in quo singuli isti libri exstabant, ex antehac editis tamen modo illi tres : de Ressurre- ciione carnis, de Prxscripiiombus adv, haer, et de Monogamiay reperiebantur.— Preeterea Apologetico accessit commentarius Fran, Zephyrini Florentini, nunc primum editus. Repetita etiam hic invenies Rhenani epistolam nuncupatoriam, vitam Tertul- lani ac proverbia et admonitionem de dogmatibus. A 40 chartarum ac typorum eiegantia inter niti- dissimas numerari debet haBceditio.In Bibliotheca Baluziana hujus exemplaris Apologeticus cum cod. ms. collatus erat.

1561. Parisiis^ apud Andr. Weehelum. 4» Q. Sept. Flor. Q Tertuliani liber de Prflascriptionibus adversus hs- reticos, cum scholiis Jo. Quintini Hedui.

1562. Ed. Basilkensis IV. ~ Basilem^ fol. Repetitio editionis a. 1550. In flne : Bas.in off. Frob,per Hier. Frob, ei Nic. Episeopium^ mense septembri.

1562. «Versio Galltca I. Tractat. TertuII. De Prsescri- piionibus haereticor.pev Aubertum de Macereyevul- gata Parisiis. »

1563. <c Vbrsio Galuca I. Lib. De Corona MiiiHs per eumdem, ibid. »

1566. Ed. Basileo-Parisiensis. — Parisii apud Audoe- num Parvum (49), sub inlersignio Lilii aurei, via ad D Jacobum. Aocurata Gelenfanae repetitio. Tomis dpbus 8«. In fine cujusque : Par, excudebat An- dreas Wechelus, 1566, Index Gelenianus {ab J. G. confectus quid sibi velit, nescio) ad tomi oujusque contenta est reformatos.

1572. « Versio Germaniga I. — Q. 8. F. TertuUiani cert», justaB et necessarlse Prasscriptiones adversus omnes haereses in Germanicum idioma a Laurent. Alberto Francotranslat, etexcus. Delings. »

1679.

Ed. PAMELUNA-ANTVBRPiBNSifl I.fol.— «Q.Septimii Fior. Tertulliani Carthaginensis presbyteri opera,

niam : non omissis accuratis Beati llhenani anno- D qu» hactenus reperiri potuerunt omnia. Jam po-

tationibus.Gatalogum autem aperiet versa pagina. Acceasit et index copiosior, Bas. 1550. in llne : Basilba apud Hier. Froben. et Nig. Episgopium, ANNO 1550,mensb martio» Guravit hanc editionem Sigiamundus Gelenius, cujus jam in Rhenani se- cunda partes laudavimus. Exhibet preter libros superioribuseditt.BasiieensibusvuIgatoseosquoque

(48) Omnibus Gatbolicis innolescat necesse est Rhenani animadversiones censoria Inquisitionis Hispanae virguia notatas fuisse et RomaB a S. Pio Papa V librorum prohibitorum indici inscripta8,pro- pter liberiores hujusce editionis animadversiones

Patrol. I.

stremum, ad exemplaria manuscripta collatione facta; quam accuratissime recognita, aliquot etiam libris auctiora ; nunc priraum in capita, et certo ordine habita,quanto fieri potuit temporumratione, in quinque tomos distincta, cum Jacobi Pameiii Brugensis, theologi, archidiaconi Audomaropoli- tani, argumentis et adnotationibus toti operi in-

super Eoclesiffi leges, ritus et institutiones. Edd.

(48) XV numerat Pamelius in Ep. dedic. ed.l579 ad Ponl. Ed. prcllxa ; perperam. ttCHOENEMANN.

(49) Male hajc ap. Rohert Steph, prodiisse Sandio dicitur. Schoen.

2

43

PRiEPATlO.

44

terjectis ; quibuH tum loci obsouriores explioantur, tum quidquid ad antiquilatem eoclesiasticam spe- ctat, iliustratur. Ab eodem Pamelio recens adjecta Tertulliani Vita, Scripturarumcitatarum index lo- cupletisBimus, aliaque Prolegomena. » Adjutus est auctor nov89 hujus receneionis, Jacobus Pamelius (a Pamele)t imprimis tribus mss. membranaceis oodicibuB Vaticanis, cardinalis Sirleti, Bibl. tum VaticansB prffifecti, cura jussuque codici ezcusso comparatis.Habebat etiam libros mss. monasterio- rum S.Amandi ac S. Bavonis ot Anglicum codicem qui penes Jo. Clementem anglum erat; nec non Latini Latinii Itali et Jo. Harrisii Angli, ab ipeis cum eo communicatas conjecturas variorumque denique hominum 41 doctorum varias observatio- nes. Quibus adminiculis tantum sane profecit, ut loca innumera castigasse, hiulca supplesse, qus- dam etiam superflua, quas ex margine in contex- tum irrepserant, non injuria rescidisse sibi vide- retur. Primum etiam in capita libros omnes distinxit, argumentaque nova ad capitum distin- ctionem comparata et ipsius Tertuiliani verbis conscripta addidit. Deinde totum opus in quinque tomos partitum est : quorum primo continentur libri adversus Gentes et Judffios ; secundo ParsBne- tlca ; tertio scripta adversus Hareses ; quarto Poe-. mata cum Fragmentis operum qus desiderantur ; quinto deniqueea qua adversusEcclesiam scripsit et aliena quadam : librorum in singulis partibus eodem quo conscripti putantur, ordinehabito. Ad- monitionem etiam de Tertuiiani dogmatibus seu erroribus ea quam Rhenanus conscripserat, longe locupletiorem et ordine alphabetioo confectam cum Antidoto, ut vocat, edidit (50). Ordo vero conten- torum hio est : 1» Dedicatio ad Pontif. Max. Gre- gorium Xlir, data Duaci ipsa Exaltationis Crucis die 1579 ; 2» Dedicatio altera ad Philippum II Hisp. regem script. ib. cod. 14 septembr. 3i^ Indices librorum quovis tomo contentorum et auctorum codioumque,qui Tertulliano oastigando usui fuere, notitia ; tum A^ vita TertuIIiani per Pamelium, et 50 Paradoxa TertuIIiani cum antidoto Pamelii ; 6^ Tertuiiiani Jurisconsulti romani legum rescripta; tandem 7^ Indices in TertuIIianum, cum looor., tum aliorum auctor. ab eo citator., tum rerum. — qui quarto tomo comprehenduntur,libro8 poeticos et fragmenta seu indicia potius librorum deperdi- torum apud alios auctores aut ipsum Tertullianum obvia primus hio Pamelius operibus TertuII. in- sernit. Ad poemata quod attinet,in libris adversus Marcionem et carmine de Judioio Domini Tertul- liano vindicandis,Ge. Fabricii (in poeticis ohristia- nis), in carmine de Sodoma vero Sixti Senensis (Bibl. Sanct. lib. IV) auctoritatem sequebatur ; Genesin autem et ad senatorem qu» cum Sodoma

(50) Prima quidem editio Pamelii ad manus non est, neque typographos et bibliopolas, apud quos prodiit.indagare potuimus,sed desumptahffio sunt ex ed. Par. 1598, cui qu» insuper accessere,

A carmine Gypriano olim asseruerat, propter ora - tionis similitudinem, Tertuliiano nunc demum ad- judicavit et denuo recensuit. Hffic excipiunt Gr»- corum operum fragmenta: ad amicum philosophum de Nuptiarum angustiis seu de Virginitate ; de Fato; dem undis et immundis Animalibus ; de Circumci- sione ; de vestibus Aaron : de Trinitate ; de censu Animffi adversus Hermogenem ; adversus Appelle- tianos ; de Paradiso ; de Spe fldelium ; de Eostasi l\b. sex : adversus Apollonium ; Aliorum aliquot et falso inscriptorum. T. V. continentur : de Ex- hortatione Castitatis ; de Monogamia ; de Fuga in persecutione, ad Fabium : de Jejuniis adverbus Psychicos ; de Pudicitia ; Novatiani de Trinitate ; ejusdem de Cibis judaiois ; ejusd. epistolarum de

P vera Circumcisione et vero Sabbato notulffi.

'^ 1580.

49 Ed. Barilsama.— Parism apud MichJulianum ad mont divi Hilarii sub imigni stell^ coronalXf « Opera Tertulliani et Amobii quotquot ab inte- ritu vindicarisummorum virorumindustria potue- runt, oum veterum exemplarium tum recentiorum collatione restituta, locis Scripturffi aucta et illu- strata commentariis, qus alias auctoribus sub- obscuris et difflcililmis non mediocrem lucem af- ferre poterunt. Omnia studio et labore Renati Laurentii de la Barre, Additis indicibus fldissimiB et amplissimis. » In flne : « Excudebat Petrus Le Voirrier, regius in Mathematicis typographus, Anno salutis hum. M. D. LXXX, meose Junio. » Primus (5^) Laurentius Barrffius id egit, ut, qu»

C passim in scriptis variis VV.DD. imprimis Heroal- dus, Alciatus, Grinitus, Turnebus, Vertranius, Ho- tomannub, Gujacius, Saliger ad emendandum explicandumve TertuUianum contulissent, conqui- reret, et excerpta una cum suis adnotationibus Rhenani commentariis allineret ; ubi vero ilii de- floerent, in libris soilicet post Rhenanum additis, de suo proferret : in eo tamen lectoribus molestus, quod sua nusquam a Rhenani aliorumve distin- gueret.Rhenani epistolam nuncupatoriam itemque admonitionem de quibusdam TertuUiani dogmatis repeti curavit, vitam Tertulliani de suo addidit, prffiterea amplum prsflxit auctorum, quorum fide annotatt. conscriptffi sunt, oatalogum. Nuncupavit hanc editionem prfficeptori suo De La Bigne Th.D*

j) Quod externam faciem spectat, admodum nitida est editio, adornataque satis commode annota- tionibus sub textu disppsitis diversis quoque typis expressis.

1582. Versio Germanica I. — Libri De Patientia a Luc. Maio^ Smaikalacn, in-8®.

1583. Ed. Pambliana-Parisibnsis I. — Parisiis 9ub souto

Buo loco commemorantur. Scqenbm.

(51) Inter repetitiones Pamelianas sine editoris nomine Caveus iaudat ; perperam. Sghobnem.

.^-

45

PRiEPATIO,

46

Basiliensi eol. Pomeliana recusa. Hulc demnm editioni accessisse videntur : Proverbiales Formui» Operis Tertullianici corUenix (52), brevibus •choliia illuetrata per Adream Hoyum Brugensem, cui bano cnram ipse Pameliua injunzerat, ut prffifixa Hoyi ad Pamelium epietola, data apud Atrebatea Kal. Januar. 1583, nos docet (53). Utrum vero et ejuadem Hoyi in Tertullianum Pamelii op. restitu- tnm Epigramma, quo aingulorum librorum qui hoc quinque partito opere continentur, argumenta ex oniine indicantur, hao demum editione acces- serit, au olim jam fuerit vulgalum, nesoio. Hujus ezemplaris apologeticus cum cod. M8. collatus ezstabat in Bibl. Baiuziana.

1584. Bd. Pameliana-Antvbbpibnsis II. — Anh>erp,apud 48 Plantin, foL eadem repetita ; in Gat. Bibl. Leidens. (Logd. Bat. 746.) scribitur : Tertulliani Op. ez emend. Jao. Pamelli cum coll. codicis MS. Agobardi per Jo. Meroeriam. Antverp, 1584 f.

1585. Ed. Pameliana>Parisi£nbi8 II. — Parisiis^ ap, Mieh. Sonnium. f. Q. Sept. Flor. Tertuliiani opera omnia, ad ezemplaria mss. collatione recognita, aliqnot etiam iibris auctiora, ez editione et cum annotattonibus Jacobi Pamelii : reoedunt ejusdem Tertulliani vita, aliaque prolegomena. CaL de la BibL du Roy^ t. I, p. 363. Non sucurrit jamjam, abi laudata invenerim Tertulliani opera cum nott. Jae. Pamelii Paris. apud Mich. Somnium, 4548, quod hino conatat errorem esse typographicum.

1594. • Vkrsio Galiga II. — Lib. De Gorona Miiitis per Plorimundum Remond (Louis Riobeome) Bar- dig. »

4595. Lugdunit Batavor, ex off, Plantaniana, 4. (Sio in Gat. Bibl. Leidensis) et 8. Cat. de la BibL du Roy, pag. 364, t I.) Q. Sept. Flor. Tertulliani Liber de Pallio, ez editione et cum notis Francisci Janii.

1596. Ed. HsiDBLBBROBNflis I. — Heidelb. ap, CommC' linum^ f. a Rhenano, Pamelio, Junio emendata. Laadant Sandius, du Pin, et Gave.

1597. Ed. Pameliana-Frinegkeil£ I. — FraneckeroR ezcadebat Mg, RadaBUS ord. FrieiaB typ. Q. Septi-

(52) Sandius edit. Parisiensem hujus anni cum Notis Rbenani et Junii f>, laudat; qua fide, affir- mare non aosim.

(53) Scilicet ez edit. 1498, Paris. mihi in his jadioandum fuit, ut semel Jam professus sum.

(54) In Catalogo libr. ezpurgator. Madriti 1584, jossa Card. Gasp. Quiroga, Archiep. Toletani. gen. inqois. Hisp. edito. Schoenem.

(56) Perperam laudatur a Fabricio — cum no- tis Rhenani. Pamelii et Pr. Junii (DeL ser, pro Ver, ReL Chr, p«213). Sghosnem.

A mii Florentis Tertulliani Garthag. presbjteri , auctoris antiquissimi qus adbuc reperiri potue- runt omnia : ez editione Jacobi Pamelii Brugensis. Quibus seorsim addit» sunt annotationes Beati Rhenani Selestadiensis, auctaB censura inquisitio- nis Hispanicae (54) : itemque castigationes ac nots perspicu» et breves Francifci-Junii Biturigis, tum ez mss. fide, et Latini Latinii Viterbiensis, aiio- rumque syrabolis oomportat», tun: conjecturis gravissimis atque lectissimis accuratffi. Communes praeterea indices accesserunt locorum Scriptura sacr», aliorum auctorum itemque verborum et rerum locupletissimus. Pamellii teztum atque or- dinem Junius religiosissime servavit, nisi quod tomo quarto fragmenta et indicia deperditorum

Q librorum penitus omisit. Annotationes item Pa- melii omnino absunt (55). Post teztum seosim primum ipsius Junii, deinde Rhenani animadveiv siones sobJectaB sunt. Ao ist» quidem, quibus etiam Junii ad Ordines Belgii P. dedicatio ; data Lugd. Bat. a. d. Kalend. Martias 1597, cum vita Tertuiliani ab ipso recens oonscripta prefigitur (de Pamelio enim judicat non vitam eum Tertui- liani, sed curiosam iliius 44 temporis historiam contezere voluisse). Hffio in froote gerunt : ad Q. S. Fl. Tertulliani opera quc ezstant omnia oasti- gationes et not», quam mazime in tam vestustum et gravem scriptorem fieri potuit, perspicu» et breves (56). In quibus tum omnes ferme omnium sfficuH noslri doctissimorum hominum lectiones, emendationes, interpretationesque neoessarisB ez

C mss. fide et conjecturis probabilibus adunanturet asoribuntur suis auctoribus ; iis etiam ezpres- sis, qu8B non viss sunt plane rejicula : tum ez collatione exemplarium loci quam plurimi ad veri- tatem rerum proprietatemque verborum de peni- tissima antiquitatis tenebris proferunt suppleti, correcti, illustrati atque oonfirmati. Post Rhenani annotationes accessit varianiium lectionum in /t- brum Apologeiicum ei adversus Judssos indiculus, quas ez mss. membranarum pr«sertim ms. Ful- densis coliatione Franciscus Modius firugensis olim observaverat, et posteaquam diu apud M. Velserum Angustanum delituerant, ab eo oum Gasp. Schoppio Franco, tum juvene, communioatffi erant, qui Junio tandem eas transmiserat. Laudat

D imprimis Junius multas Pamelii emendationes Fuldensis ms. auctoritate esse firmatas. CoUatio quidem ipsa ad ed. Barrei 1580, Paris. (57) facta

(56) Quffi breves et perspicuffi ipso Junio visffi sunt animadversiones, effidem et Scah'gero casti- gatione dignissimffi, et Scboenemann mers hario- latioDes habitffi sunt. « Doctissimus Gretserus edi- dit vindicationem quorumdam locorum Tertullia- nicorum a Fraocisci Junii Galvinistffi depravatio- nibus. In opp. Gretz. i. V. pars V, p. 305, edit. Ratisbon. 1735. f . » Edd.

(57) Hanc editionem Renatum Laurentium Lu- tetiffi Parisior. 4580, Barreo auctore edidisse Jonius scribit. Tu vide soo loco a nobis dicta. Sghobnem.

47

PRiBFATIO.

48

erat neo matata a Junio, sed paginflB tantam nova A. Gampiani oblati certaminis in caasa fldei rationes

editionis sunt ascriplo. In Bibl. Leidensi exstant duo b. e. exemplaria, unum manu Josephi Sca^ ligeri notatum, alterum cui a Dominico Baadio ascriptffi sunt caetigationee Josepbi 3caligeri ex

autograpbo.

1597.

Ed. PAHELiANi-GBNEVEvsis I. — Getmx com not. Pamelii (Sand.^ Du Pin, Cave).

1598.

Ed. Pameliana-Parisiensis III. — Pariiiis apud Laurentium Somnium via Jacobcea in Cireino aureo. M. D. XCVIII. Vide titulum ed. 1579, cui bic in- super addita : « Acoeesere et looi ex conjectura Latini Latinii Viterbiensis restituti, et erudita

decem. CataL BibL Begalis Carthusim S. Martini. Neapoli 1764. f.

1602.

<c In librum de Prmscriptionibus notas edidit Jus- tus Galvinas in libro Moguntie edito sub boc ti- tulo : Prasscriptionum adversus hxreHcos perpetua» rum tractatus sex. »

1603.

« Tbeodori Petreii confeasio Tertullianioa et Gy« priana in iv libr. digesta* Paris. in-8*. »

4603. Francof. 8. Jo. a ff^awer. Emendationes Epidicti- cffi ad Q. S. Fl. Tertulliani opera. » Jo. a Wower. lectori : « Totus bic libellus non tam in speciem,

in lib. de Pallio Joannis Mbrcbrii Antecessoris Bi- g quam usum paratus, emendaliones promittit, qui-

turioensis Commentaria. Catalogum totius operis ^^9 Tertulliani opera inflnitis mendis liberantur, .... . • . _i _ j_ji__A ? _». f_ ' '

inveniet lector post epistolas dedtcatorias ; et in singulis tomis prsefatiunculas de libroram or- dine. » — Lat. Latinii emendationes s. conjectur» post edit. Pamel. a 1583, conseriptc (Praafatio ipsius d. Rom» Kal. Novemb. M. D. LXXXlV.) et seorsim edita erant Rom» 1584, per Francisc. Zannetum et repetitffi postea sunt accuratius a G. Maoro in Catinii Bibl. Sor. et Prof. p. 191. Godices quidem non babebat, utebatar tamen co- dicum ab aliis laudatorum varietate ; 45 insunt quoque et P. Giaconii Toletani quedam partim ez ingenio, partim ei God. Vaticano. Gaeterum typorum et obarta nitore admodum baec erudiUs commendatur.

1509. C

Eo. PAMEUANA-nBiDELBBROBNSia II. — Beidelh. apiul Commelin. f. Repetita Pameliana Du Pin.

1599. Colonix apud Amold. Mylium. 12. Q. Sept. Flor. Tertnllianus liber de PraBscriptionibus adver- Bus bsreticos, ex ed. et cum annotationibus Ja- cobi Pamelii.

1599. <c Vbrsio Galliga II. — Iterum edita lib. De Co- rona per eumd. Florimnnd. Ad calcem tract. ejus- dem de Anticbristo et Antipapissa Jobanns. »

Scoulo XVII. 1601 — 1070. ^600. Parisiis per Ambros, Drouart. 8. TertuUiani Jiber de Pallio cum interpretatione gallica et notis latinis " Bdm. Ricberii. (Cat. de la Biblioth. du Boy, p. 364.)

1601. Ed. PAMeLiANA-HEiDBLBERaBNSis III. — Heidel- hergae. f. cum notis Pamelii. Sand. Cave. Eam- dem boc anno Genevx prodiisse Dupinius adno- tavit.

1601.

Calonise Agripp. in-12. Tres gravissiml perpetus

Gatbolic» fidei constanti» testes. Tertullianus de

Prsscriptionibus ; Vincentius Lirinensis Adversus

profanas omnium bareseon novationes. Edmund^

eas exemplo veterum Epidicticas inscripsi ; quia spocimen et TcpoxaSd^ptvfjia majoris operis ; cui me, quam primum per verum mearum varietatem licebit, accingam. Beneficium tamen illarum, ne quid erres, non tam mibi, quam Fulvio Ursino, eruditissimo viro, debes ; ex ipsius enim iibro, qui in Bibliotbeca Vaticana asservatur, ea excerpsi, et ne fidei mea apad te dubia istius libri usum mibi concessit doct. vir Dominicus Raynaldus, ejusdem Bibl. prsf., cujus erga me bumanitatem et singulare studium nunquam 46 satis prcdicabo. Quanquam valde voluissem diutius apud me deli- tuissent^ donec illis ab Ingenio nostro decentior cultus accessisset. Sed jam sponte currentem inci- tavit nescio quis clamor, ut hsc publicare festina- rem, quo satisfieret curiositati illorum qui pati non poterant bunc exilem et fugientem gloriole splendorem ad me pertingere. »

1605. Cracavias, in off. Andr. Petriconii. Q. Sept. Flor. Tertulliani de Pra^scriptionibus adversus omnes bareticos liber, diotinctus in capita et bre- vibus notationibus» ex Jacobi Pameiii commeDtariit illustratus.

1607. Ed. PAMBLUNA-FRANECKBRiE III. — Frttneckorm f. repetita ed. a. 1597. Sand. Fenevx f. f. 0. not. Pa- melii. Du Pin.

1608. Ed. Pameliana-Paribibnsis IV. — Puris. f. repe- titio Pamelians. Paris. 1598. Sand. Pabr. Cave, Cat. BihL Barher. Mus. Britt.

1609. Ed. Pameluna-Anterpibnsis III. — Apud Com" melin. f. Repetitio Pameliane. Antv. 1583. Fa- bric.

1610. Ed. Pambliana-Parisibnsis V. — Parisiis. f. eadem laudante Oudino, p. 218« T. I Comment. de SS. Bom.

1612. Franeofurti ad Moenum, typis Riobterianis. /oaii-

49

PRiEFATlO.

50

nis a Wower emtndatioxieB EpidieticflB ad Q. Sept. Flor. Tertulliani opera. Cat. de la Bibl. du Roy., p. 365.

1612. « Versio Galula II. Tract. PradscriplioDum, firos- MBo interprete, Paris, xn-S^. »

1613. LyJtetix Parisiorum. Ex off. Plantiniam, apud Hadrian. Perier, via Jacobea, Q. Septimii Flor. Tertulliani Apoiogeticus. Desiderius Heraldus ex anliquis librit emendavit, commeDtario libro illu- Btravit, et duoB digressionum libros, qoibus ejue* dem Tertulliani et aliorum scriptorum plurima loca qua emendantur, qua ezplicantur et illuttran- tor, adjecit. M, Minucii FeUcis Octavius, Desiderius Heraldos HS. Reg. ope emendavit et notdS addidit (Minucii P. libro peculiaris taa?en titulus prsfigi- tur, quem suo loco vide). In emendando hoc Ter- tulliaoi libro usus est Heraldus duobus codd. MSS. altaro Pnteani patris per filios tamen ipsi commu- nicato, altero Jacobi Bongarsii. Illum etsi jam olim adbibuerat Jacobus Pamelius, tamen aliorum librornm prssidio destitutus, non spicilegium, sed messem integram Heraldo reliquisse videbatur. Prater oodioes istos adhibuit etiam librum Gujaci^ manu notatum, quem Boogarsii cura Dactus erat ; unde, qn« ex re esse viderentur laudato auctoris nomine deprompsit. « In Gommentario nostro. » in» quit, cc hoc temperamentum sequi 47 studuimus, ut neque ea qun mediocriter eruditis satis clara sunt, illustramus , id est , soli accenderemus facem, neque ea que homines, aiioquin eruditos, sed aliis scientiis occupatos, morari possint, pror- 8U8 inexpIicataomitteremus.Libri istius ea mistura est, ut non modo ad humanioris eruditionis stu- diosos, sed ad theologos praecipueet Jureconsultos adeo tpsos ejus lectio pertineat : argumentum au- tem, et qu» in eo disputantur, ea sunt, ut omoium qui a secull fermento sibi cavere volunt, manibus libellus hic versari debeat. Rec igitur fecerunt, ut nonnulla que absque causa hac forent, pror- 8U8 omisissem, quandoque attigerim,8ed attigerim tantum, et quanlum ad lucem satis esset. Sed et quia morem istum inolevisse videmus, ut dictionis aut ritus alicnjus et moris veteris ocoasione homi- nes paulo longios excorrant sepissime, et multa tractent,que ad scriptorem, quem pre manibus habent illustrandum, facianl plane nihil ; et con- sueiudini satis faceremus, et tncommoda tamen, qaae inde sequuntur, effugeremus, placuit ea que erant preter t6 IpYov in alios libros rejicere ; qui- bo8 ideo Disgressionum nomen dedimus. Atque eorum priore, que ad humaniorem litteraturam pertinebant, complexi sumus ; posteriore, qun ad rituum eccIeBiasticorum illustrationem. Epistola dedicatoria ad Nic. Brulardum, Francie Cancella- rium,propter temporum istorum casus lectu digna. Data cst Lutetie Paris. a. d. Kal. Decembr. 1613. Hojua libri exemploi quod Bibl. Regio Ac. possi-

A det, varietas lectionis codicis MS. Baliol. Oxon» ascripta est.

1614. Parisiis apud Jo. Libertum. 8o. Q. Sept Flor. Tertulliani liber de Pallio, ex editione et cum in- terpretatione notisque critieis et historicis Theodori MarciUi. Cat. de la BibL du Roy. 1. 1, p. 364. n. b. n. 462. Ibid. n. 565. et Cat. d*une Bibl. & Utr. 776. T. [. p. 557, sic quoque laudatur : Satyrar de paUio c. interpretatione familiari Bive glossaria et notationibus reliquis Tkeodari MarciUi.

1616. Ed. Pamblian4-Par|8Ibn818 VI. — PaHs. f. Pa- melianu-Paris. repetita. Sand. Cave.

1617. g Ed. PAHELiAifA-CoLONif I. — CoUmix AgHpp, foi. apud Antonium Hierat. eadem ac Buperior. Sand. Fab. Cave. Mus. Britt.

1620. (c Hbrii. Rathvani Theosophia priscorum Pa- trum Tertalliani et Gypriani 6dei antique et vite vere Ghristiane certa et ealularia iradens docu- menta, e monumentis eorum propriis reddita et reoitata verbis. »

1622. « In libr. de Prescriptionibus notas edidit Alba- spineus annexas ipsius obserfationum Ecclesia- Bticar. libb. II. Parie., 1672. Helmstad., 1672. »

1622. LutetisR Parisiorum, sumpt. b. Hier. Drouart, via

p 4S Jacobxa, sub scuto tolari. Q. Sept. Flor. Ter- tulliani liber de Fallio. Claudius Satmasius recen- suit, explicavit, notis illuetravit. Notarum liber titulc peculiari gaudet. Ac de hie satis quidem constat : id modo notare juvat, preter veteres edi- liones cod. manu exaratum satiB vetustum et optime note inspexisse Salmasium ejusque scri- pturam (que cum prima et secunda Rhenani in omnibus fere consentiret) ubique fldeliter expres- sam exhibuisse. Oedicavit librum editor Patri Benigno Salmasio in sup. Divionensi curia regio consiliario. Gontra banc Salmasii editionem eodem a. Rhedonis ap. Ivonem Halecium typographum juramentum prodiit Antonii Kerkoetii Aremorici (Dionye. Petavii ex S. I.) animadversorum liber ad Glaudii Salmasii notas in Tertullianum de

" Pallio. Gui opposita confutatio animadversorum Antonii Kerkoeiii ad Glaudii Salmasii notas in Ter- tullianum de Pallio, auctore Francisco Franco J. G. Middelburgi 1623, et cum mox iterum prodiis- set : Antonii Kerkoetii Aremorici Mastigophorus secundus, sive Elenchi confutationis, quam Glau- dius Salmasius sub ementito nomine Animadversis Kerkoetianis opposuit, Pars secunda, Parisiis, 1623, responsum est eodem anno, Parisiis, Refutatione utriusque Etenchi Cerco Petaviavi, auctore Franct' sco Franco J. G. et contra denuo emissus : Masti" gophorus teriius f. Elenchi cdnltdaiiouis SalmasiansR Pars lII,ibi.cod.a. Ad Tertullianum ex bac. convicio^

51

PRiEPATIO.

62

rum mutuorum oolluvie parum fructus redun- A &Ueri traderetur, quot commutarent, delerent*

davit.

1624-1630. « EDmo La Gkrd^ iMPERFzcrrA. Q. Sept. Flor. TertuUiani presb. Carthag. opera, argumentis, explicationibuB, et notis illustrata, auctore J. Lud. DE LA Gerda 8og. Jesus, cum indice locupletissimo, Parisiis, sumptibus Mich, Smnii, via Jacobsa, sub scuto basileeDsi, tom. I, anno. 1624; t. II, ann. 1630. Quorum prior libros sezdecim complectitur, eo scilicet ordine, de Pallio lib. I ; Apotogetic. lib. II ; de Testitnonio Animas, lib. iii ; Ad Scapulam^ lib. IV ; de Pcsniienl. lib. v ; de Oraf, lib. vi ; ad martyras lib. vii ; de Patient, lib. viii ; de Specta' cutis, lib. iz ; de Idoiolatriay lib. z ; de habiiu mw

transferrenty cum in uno Tertulliano ita sint variffi circa litleram lectiones. — Earo in bibliotb. re- fertissimis occurrunt duo isti LacerdsB tomi, rarius secundo primus sociatur. Unde multas ineunte admiserunt mendas fabricatores catalogo- rum bibliotb.,imoetpatristioffibibliograph. aucto- res peritissimi. Sic enim in cat. biblioth. Barbe- rinffi t. I et IL ad ann. 1624 referuntur. Sio falso asserunt Oudinus^ comm. de Script. Eccl. t. I, p. 218; Terlull. opera omnta, et Fabricius in Delin. scr. de vera Relig, Chrisi. p. 213, pleraque duobus voluminibus a. 1624 et totidem iterata via a. 1630 prodiisse. De Oudini errore jam admonuit Itiig, Hist. eccles. ii sfficul. p. 69 et de errore Fabricii

liebri, lib. zi ; de Culiu feminar., lib. zii; ad r^ Schonmann. Bibl. Patr. latin. t. I, pag. 35. » Sic

Uxorem, lib. ziii et ziv ; de Coron. miiUis, lib zv ; de Veland. Virgin., lib. zvi. Nihil de cditoris opera, nec de Tertulliano prffivium occurrit; pre- mittitur tantum epistola nuncupatoria Glariss- Heroi D. Ant de ia Cerda^ Atanconis, Poci, 0I~ millorum toparchc, Piozii ejusque arcis despotffi, McBcenati ac fratri suo amantissimo. lo tomo altera prffifigitur dedicatio Ezceil. Dynast. Gaspari de Guzman^ Gomiti de Olivares, etc. ; que litterffi unice in laudibus patronorum ita occupantur, ut viz semel TertuIIiani nomen in iis appellantur. In lo tom. quinque libri seqq. conttnentus : De Prae- soriptionibus adversus haereticos lib. i ; De Baptismo adversus Quiniiilam lib. ii ; De Anima lib. iii ; De Carne Christi adversus hwreses quatuor lib. iv ; De

doctiss. Schoenemann, errorum istiusmodi ngi- dus ezactor, erravit et ipse in describendo quem non viderat tom. I, in quo XIII libros tantum contineri, haud ita Qrmus asserit.

1635.

Editio princeps libror. ad Naliones.

Genevx, ap. Petr. et Jae. Chouei, in-4<». Q. Sept. Flor. TertuUiani libri duo ad Nationes, ad ezeni- plar Agobardi, Lugdunensis episcopi, cum notis, labore et studio Jacobi Gothofredi. — Ipsa bec editio ad manus non est.De cord. qui Agobardi di- citur, antiquissimo sane et horum librorum qui- dem haud dubie unico, quem fidei sui diligentia- que testem Regiffi Bibl. Parisiensi postea donavit editor, Rigaltius in proxima TertuIUani editione

Resurreciione Caniis iib. v. Gffiteri Tertulliani C scribit, paginas complures adeo foede fuisse vetu-

libri desiderantur, dolendumque est imperfectam remansisse hanc editionem 419 iniquo supercilio plerumque despeotam. In utroquetom. edito teztus oapitibus a Pamelia editione acceptis, nec non et quamplurimis Eectionibus distinguitur. Guique libro prffimittitur breve argumentum nimis Jeju- num ; singulis vero capitibus titulus, summarii instar, looupletior : singulis autem sectionibus subjicitur ezplicatio in qua teztus icapa^ppourcixax evolvitur, completoque capite subeunt amplissimae notffi, eo uberiores quo ampliua crescit opus, in verborum et orationis illustratione plurims» pau- oiores in rerum ao dogmatum indagatione,in utro- que parumper prolizffi, neutiquam vero omnino

statis injuria, seu potius barbarorum incuria cor- rosas corruptasque, ut lacuuffi saepenumero etiam in sua editione occurrant, de quibus sine codicis integrioris ope ezplendis prorsas desperat. Sunt aulem, pergit, et prxter lacuuas, alia qux ipsius antiquarii manus A^ud raro peccavitj quorum certe nonnuila conjecturis nostris emendari videantur. Sed iis iamen absque veieris scripturse vestigiis male credi non diffitemur, neque id nobis permisimuSf 50 ntft locis admodum paucis, nunquam suppressa libri veleris scriptura. Dicilur nonnunquam hffic editio a. 1624 facta ; unde utriusque anni notam diversis ezemplaribus inscriptam esse suspicamur. Utrum vero et quomodo ab bac Genevensi editione

Buperfluffi. Ad calcem tom. I adduntur in libr. de D diversa sit, quffi eodem anno (1625) Aureliopoli

Pallio ezercitationes in quibus Salmasii liber ad Btriotos judicis apices deferlur, quibusdam proba- tur, in multis damnatur, in omnibus doctissime pensatur. Hffic laudare Juvat quibus concludit Rev. Auctor: « Mihi snpe contigit prffimeditanti ejus lectiones, gaudere quod Scripturam sacram ita in- tegram habeamus et incorruptain, ut nemini sit dubitandi locus quod, nisi esset, et Salmasio vel

(58) In Cat.de ia B. du R. p. 364 titulus ita con- cipitur ; « Tert. libri IX^ seu tractatus varii locis quam plurimis emendati,ez bibliotheca regia editi, ez recensione et cum observationibus JSicoiai Ri»

impressa circumfertur, dicere non ausim. Hujus ed. ezemplari in Bibl. Leidensi quffidam sunt ascripta a Salmasio.

1626.

Lugd. f. Tertull. de Pallio cum comm. de la Cerda. 1628, 1629 (58).

Lutetise^ iypis Rob. Stephani apud viduam Oli- varii VarennsH. 8". Q. Sept. Flor. Tertulliani libri

gaiiii, 1628. » Anni nota sic quoque diversimode passim ezscribitur, ut in ezemplaribus sic eam re- periri necesse sit. Diserte enim in editione Opp. Tert. Rigaltiana a. 1641, dedicatio Rigalti ad

53

PRiEFATIO.

54

n» ex oodice M0. Agobardi in Bibl. Reg. obvio A emeDdati et observationibus illQstrati. — Nic. Ri- gaiiius, cujus Domeo hic siietur, borum opusoulo- rum editione futuris suis egregiis de Tertulliano meritis prsludere voiuit. Suut autern libelli isti Dovem Bequentes : de Oraiione : ad Uxorem L 2 : de CuUu feminarum L 2 (59) ; de Exhortaiione Ca' Hitaiit : de Corona ; de Prmscripiione hasrelicorum et Scorpiace, Godex Agobardi libros xxiv com- plexas roerat, Dompe, preoter novem illoa, etiam librum i ei 11 ad Naiumes, neo non de Tesiimonio animm, de Speciacuiis, de Idololatria, de Censu ani- mas : de Came Chrisii : et qu8B hodie Tertulliani scripta desideramue, de Spe fideliumy de Paradiso^ de Atdmx suimissume et de Supersiiiiane ssscuiL Inscripsit basc Tertolliaoi Rigaltius Card.Armando ^ duci Richelio.

1630.

«Pragmentum ex libris de TertuUiani deexsecran- disgeniium dm,erutum eBiblioth.Yaticana, studio Joseph. Mar. Suaresii. Rom., 1630. Paris., eod. ann. 80. »

4632.

« Joh. Grojus specimen conjecturarum in quflo- dam loca Origenis, IrenflBi, Tertulliani, et Epi- phanii edidit Oxon. in-S*. »

1634.

Rd. Rioaltiana L LuieiiXy sumpiibus Maihurini Du Puis^ via Jaeobxa, sub sxgno CoronaSt f. « Q. Sept. Flor. Tertuliipni Opera ad vetustissimorum exemplarium fldemlocisquam plurimisemendata. G Nicolai Rigaliii J. G. observationibus et notis iilastrata. Gum indice glossario styli Africani. » — Qoid nova hac omnium Tert. operum reoensione, qQs et nuno etiam principatum tenet, e£fecerit, aut efOcere saltem voluerit Rigaltius, ipsius puto verbis, etiamsi paulo plenioribus, audire sit pre- tiom. « Tertulliani, » inqoit, 51 « scripta legenti« bos, etiam haud mediocriter litteratis, occurrunt difBcilia non pauca sermonis et scripturaB. Nam sermonis quidem Africani superbio doctrinam ferme omniom dote prflBStans lectoros sibi posoebat ad natum attentissime sagaces. Posteaquam vero in longe alios incidit, mutari ccepit, a quibus non potuit capi et spuriasdiiectiones proiegitimis, adul- terse manus inverecundiasparsit. ScripturflB autem D nativ» ruina, auctoris verbis semel interceptis, ut obtrito corpore, sensum una quasi ipsum et men- tem profligavit. Sic pessimi eorrectores emenda- tissnma perdidere. Nam quis esset querelarum mo- dos ? aatquid in tantfls calamitatiscasu tam veteri noo desperandum?Hasc pestis Homerum jampridem ita persuaseratyttt Arato quarenti « ubi locorum haberetur llliadis pristinfle copia, « Timarcbi fllius Timon cum respondisset : quflsrendam esse in

dacem Richelium ex novem libror. editione a. MOCXXIX repeti dicitor. Sghobnen. (59) Nempe libellos de Had^itu muliebri et Culta

exempiaribus antiquis, addiderit : sed nonduam correctis. Dira natio tam foede Septimii nostri librosadeo quoque jampridem vexavit, ut jamfalsi vetustas longi temporis praescriptionem obstruat veritati. Quod ei veterum librorum appelles fldem. etiam veterum librorum Gde falsissimflB lectiones a£feruntur.Nam sunt et libri veteres depravatissime correoti ; neque ulla spes reducendae unquam ve* ritatis, nisi tam veteres nanciscantur, ut sint omni correotorum antiquitate vetustiores. ^tas avorum laudabiles Rhenani operas vidit, tribus editionibus elaboratas. Gujus viri fldei, judicio, eruditioni, di- ligentiflB,8i partium studia meliorum exemplarium commercia non invidissent, is procul dubio prfle* stitisset, quod istam nobis hodie operam valde levaret. Sequens aetas Fulvium Ursinum tulit, qui eodices inspexerat longe meiiores Rhenanianis, contentus exoerptas indelectioneseditionis Pame- lianae marginibus adnotasse, sed ne possessoribus quidem exemplarium nominatis, Fulvianfle leotio- nes, in librom ampliss. doctissimique Tolosatium arcbiepiscopi Gar. Moncbalii ex autographo trans- fusflB nobis hoc etiam profuerunt, ut earum edi* tioni, Epidiciids Wowerii NoHs accuraias^ fides etiam apud austeriores constare debeat ; imo et Schoppianis illis ex Fuldensi et Vatioano in Apo- logeticum et adversus Judaeos excerptis ab Junio publicatis. Quorum certe fldem eo magis refert ubique testatissimam, quod et multa sunt et prfle- clara nobis inde notata, qu8B|huic editioni pluri- mum tribuant iucis et ornamenti. Hfleo erit apud posteros fletatis nostrfle gloriae. Gui decus accedit ingens comperlo tandem codice^ quem ex voto Agobardi episcopi Lugdunensis ad S. Stephani al- tare oblatum fuisse legimus. Hunc certe librum ad exemplaria illa nondum correcta descriptum fuisse, probabuntejus operestituta nitore prisiino quam plurima, Iquae singula indicare tfledii sane fuisset molestissimi, pretii vero nullius ; nam hfleo ipsa Tertullianus avide recepit, et sua, quae male avulsa fuerant, tam bene bodie cohflerent, ut avelli unquam potuissu noq credas.Itaque summas recu- peratorum colligi sat erit, ut inde constet, quid prflestare simus parati. Sio tamen,ut notabilia tan- dem oomprehendantur : minutioribus nec 59 ta- men spernendis, scrupulose calculorom diligentis relictis, ut sit olim ingens cumuli snmma. Obser* vationesadjecimusillustrandisaliquot locis obscu- rioribus, prisci moris jam longa oblivione deleti, aut eruditionis alicujus reconditfle vestigiis inda- gandis. In quo, si nonnulla paulo licentius posila aot disquisita censeantur, ut sunt illa fortasse de criminum occullorum rasligalione, dcque forma Dominici vultus ac de lucernis per diem asceneis, ea sic accipi debent, tanquam Septimianis opinio- nibus despiciendis animadversa ; minime autem

feminarum codicis laudati auctoritate in unum duorum librorum tractatum redegit. Schoxnem.

55

PRiEFATlO.

56

arguendis catholicorum sententiis autimprobandis A Buit adnotationes, argumenta, vitam et cnt. qun

Patrum Septimio posteriorum decretis (60). Imo sententias et decreta ipsa Patrum in Ecciesia re- oeptissimorum semper opposuimus Tertulliano >ut qui Africanis istis velut salebris olfenduntur, sta- tlm habeant quo rererre pedem luto possint. Notas etiam intexuimus variarum lectionum ambiguitati pensitandsB, veritati ezplorands, conjecturis non- nunquam explicandis aut conflrmandis. Oenique Afrioani styli glossas complarium inter sese loco- rum comparatione ooncinnavimus, interpretandi ratione certissima, Glossas dizimus GraBco voca- bulo, quo Fabius tradidit linguas secretioris voces minus usitatas signiGcari. Porro breviores Obser- vationes ac Notas plerisque haud satisfacturas soi-

longemajorem voluminis partem (usque ad.p.781) occupant, ezhibentur bio Latini Latinii conjectu- rs et emendationes, Jo, Merceri adnotationes, Edm. Richerii, Theopori Marcilli, Joannis a Wo- wer et Gabrielis Aibaspinsi, Aureliam,epi8C. nota et emendationes. Quibus omnibus accommodus est indez apprime utilis. Quod in titulo ponitur,ha8ce adnotationes textui Rigaltiano respondere, nume- ris paginarum in margine observationum adnotatis e£fectum est, ita tamen ut liberde Paliio et Apo- logeticus, qui in Rigaltianis plane aliifaoti compa- rent, ad Pamelianam reoensionem denuo excude- rentur. Volumen hoo notarum seorsim venit in Gatalogis quam piurimis ex. c. In Catal. BibL Tat"

mus, nec propterea calpam deprecamar. Afer iste n tianaSt Bodleianaef Firmianse et lyEstrdes. t. /.

lectorem non admittit nisi jam eruditum. » HaBc Rigaltius in disputatione inscripta : de Terlulliano etejus scripiii deque variis earum editienibus, et guid hac nostra praestetur, que una cum epistola dedicatoria ad Armandum Duc, Bicheliumex ed, IX librorum a, MDXXIX (sic textui preemittitur. Hano testimonia vett, de Tertulliano subsequuntur, et series TertuUiani operum quae hoc volumine con* iinenlur, Item ex quibus quseque et quoties sint codir cibus notabiliter emendata, Id quod ad minimum quatert ad summum ducenties quinquagies (in Apo- logetioo) in plerisque trigesteSf mgesies, septuagieSf sed et odies centies, centies trtgesies, interdum emnibus fere clausuiis factum dlciiur. Liberde Pal-

4636.

« Versjo Galuga 1. Apotogetici, studio Ludovio* Cyrii, Paris. in'12«. »

1636. ■ Herm.Rathbiani Theesophia sub hac nova insori- ptione : Theologia speculativa et practioa ex patri- bus ab insigni quodam theologo collecta et publici juris facta. Witemberg. »

1639. « Versio Hispanica I. Libror. Tertuiliani De Pa- tientia, de lestimonio animse, ad Scaputam, etc. cura Josephi Pellecier, Barcellon®. »

^639. « Paqanini Gaudentii Salebra Tertullianice cum

lio, scribit. emendatur omnibusfere lineisjuxta ed, , ^ . , r^ , .

doctissimi SalmasU ad vetu.Ha exemplaria accura- C ejusdem comparat.one dogmatum Ongenis cum

tusimamprssUrquam sex aut septem locis. Textum P^^losophia Platonis. Flor., in-4o. »

exoipitlndex Scriptnrarum sacrarum ; tum sub-

juncta sub titulo incerti auctoris carmina Tertul-

liano olim ascribi solita, adversus Marcionem t,

V, de judicio Domini Genesis, Sodoma : denique

index rernm memorabilium. Observationum libel-

lus peculiari titulo gaudet, 58 eique accessit /n-

dexglossarum Teriulliani egregio consilio et judi-

oio eonfectus. Elegantia et nitore tjporum, si qui-

demprimaed. non inferior sit secunde, quam

coram intuemur, admodum oommendatur hsc

editio, cni bibliopole honestate haud exiguus uti-

litatis cumulus accessit editis plurimorum Vv.Dd.

in Tertull. adnotationibus singulari volumine

4639. « Versio Hispanica libror. de Patientia, de Testi- monio animsB, ad Soapulami eto., oura Josephi Pellecier, Barceiione. »

4640. « Vbrsio Galuga I. Libror, de oratione. Paris., in-42o. — De Patientia, ibid. 12, nuctore Hobierio »

1640. « Vbrsio Galliga IL Libro DePaltio cura Titre- villi, Paris. »

1641. Lutet, Paris. c, insigni magnmnavis.Fol, Toroi II. Q. Sept. Flor. Tert. opera, argumentis, oxplioa-

tituloque comprehensis : Jaecbi Pametii Brug. D tionibus, notis illustrata, auct. Jo. Lud, de ta TheoL^ etc. Argumentaet Annatatianes in Q, Sept, Cerda. (Vid. Ed. prim.)

Fl, Tertulliani opera, quibus adjeetx sunt annota- tiones diversorum, Omnia textui editionis F. Cl. NiGOLAi RiGALTi J. G. respondcntia, Par, sumpt. Matth, du Puis, via Jac. sub signo Coronae. 1635, Praeter ea qus Pamelius in Tertullianumcompo-

(60) His veri»is excusat Rigaltius liberiores opi- nionesquas in annotationibus suis aliquoties inse- ruit cum in Cyprianum, tum in Tertullianum ; ve- rum nescio utrum eos satisfactum fuerit omnibus ; fatendum est enim, quABdam esse looa in quibus satis testaturseex sua potiusqnam aactoris mente loqui el in quibus etiam aberrat a re, ut annota«

54 641.

En. RiGALTiANA II. — Luletiw, sumpt, Matth. Du

Puis, etc. f. Observationibus et Notis atque etiam

Glossario auctior, cujus exemplum cum firequent.

coll. Codd. mss. impr. Agobardini in Bibl. Baluz.

riones scribat aliquando hodierno Eoolesiffi usui parum consentaneas. Hsc Dupinius et paulo post : Illi (Rigaltio) exprobratur quod conjecturis fuerit audacior neo satis acouratus ad Auctorem suum antiquis manusoriptis roco^noscendum et tandem suas, aut altorum contextui codjeoturas nulla ma- nusoriptorum nixus auctoritata. 8pd.

57

PRiEPATIO.

58

exstabat. Poat bano repetitam esBe RigaltiaDam P&- j^ ristis, 1544, 46, 50 et 68, Oadinus affirmat.

4644. <( Paoanini Gaudentii opuscula tHa,quorum ulti- mom (U philosaphieis apini<mihu$ veterum Ecclesix Palr«m,multa de Turtulliano quflerit. Pieis, in-4*.»

1644. a Vbbs. Bibp. II MalritL f. — Tertulliani liberde Patientia cum commentiB OrU. CaL Bibl, Pinell, U L p. 89. »

1644. « Vbrsio Hispaniga II Libr. ad Bcapulam, inler- prete Pet. Manero, Gssar August. »

1645. Vbrsio Galuga II. — Librum de PoBuitentia oum aliis Patrum de bao materia tractatibus Qallice vertit Antonius Amaldus et Paris. evulg.inter ejus opp., t. XXVIII, edit. Paris., 4779.

1646. « Vbrsio Gallica II Apoiogetioi studio Ludov. Gyrii, in-12». »

1646 — 48 — 50 (61). Parisiis ap. Mich, Sotg. via Jacobaea sub signo Phomteis,{o\. Tomi III. Tertullianus redivivus, sco- liis et observationibus illustralus. In quo utriuxque jurix forma ad originem suam recensetur, Et aviix pieiatis amatoribus inquirendi norma prsescribitur, Auetore P. Qeorgio^ Ambianatef Minorita Capucino^ Parisiis apud suos Professore Theologo, Facete Ri- galtius grande bocCapuoini opusrespieiensinprfle- fatione notis in Cypr. prflemissa scribit : Quoad

B

1651.

ff Tertalliani opp. poetica edidit Andreas Rivinus ac poBt Pamelium. Junium Bartbium breves notas addidit, Gotb., 8. »

1655.

« Hbrm. Rathmani Theosophia ter edita subnovo nomine : Medulla Patrum, hoc est Gonsensus bar- moniacus Patrum fldei antiquflB et vitflB vere Gbri- stianc, certis per locos tbeologicos porismatibus consigDatus, certa et salutaria contra adversarios quosvis tradens documenta. lo fine additur Theo- logia Practica 6 Tertulilani et Gypriani propriis verbis conflrmata et iuci ezposita est a M. Herm. : Ratbmanno. Witemberg. »

1656.

Lugd. Bat. ex off. Jo. Maire. 8. Q. Sept. Fl. Tertulliani liberde Pallio. ClaudiusSalmasiusante mortem recensuit, explicavit, notis illustravit. Ao- cedit vera ad vivum ejusdem efflgies.

1657.

(Argentorati, 8. Tertclliani opera, opera Boe- cleri.) Ita Standius. Gudinus contra hujus loci et anni repetitionem RigaUian» forma non indicata commemorat.

1658.

Parisiis ap. Jac. Dallin sub signo S. Stephani et Thomam Joly sttb signo scuti Holiandisef via Jaco- bsea: fol.Tomi lU. TertuliianiOmniloquium Alpha- beticum Ratiooale Triparitum, sive Tertulliani opera omnia in novum ordinem, bactenus intenta- tum et facilem, omnibus utriusque fori Oratoribus,

Tertullianum attinet, vixest, ut redivivus unquam C rerum bumanarum divinarumque Professoribus

ab oUo mortalium dici queat,qui jam sit borrendis vel grandium commentariorum sarcinis obrutus et eootritus. — Antequam autem ad ipsa Tertulliani opera recedat scoliis suis et observationibos illu- ■tranda, prflBmittit vindioias TertulHaDicas,quarum prima parte de Tertulliani patria, educatione, stu- diis aliiaque ad vitam ejus naturalem epectantibus agit. In secunda parteinter alia disquiritur,quibus motivis ad Ghristianam fidem adductus fuerit?an Btatim a conversione baptismo initiatus fuerit ? an et azorem ad fidem traxerit ? an Ecolesin Doctor, an Saeerdos, an Monacbns, an Martyr fuerit? Ter- tia vindiciarnm pars deTertuIliani doctrina ejusque scriptis tam apologeticis quam polemicis et parsB-

acScriptoribua utilem, dieposita, exposita, iliu- strata opera fratria Caroli Moreau Augustiniani Ordinis Eremitarum Gommunit. Bituricens. Gon- ventus ReginsB MargaritflB, in suburbiis S. Germani Paris. Quid novi praesttterit Auctor in hoc opere, summam TheoIogiflB scboIasticaB, positiveetmora- lis ex Scriptura 8. Patribus et Tertulliano et Au- gutftino maxime decerptflB, complectente, sequens pagina indicabit. Titulos II et III voluminis baud minus prolixos omittimus, et si summam rerum^ quas de novo coniulit Auctor ad iliustrationem Ter- tuUiani pag. altera Tomi primi exbibita, descri- ptam dederimus, satis cuique de ingenio editoris constabit. Ita vero haec sonat :

neticis agit. Ita autem de doctrina ejus se agere j) « Opusbocnovumtripartitumtribustomisabsol-

profitetur, nt ejus 55 errores in bonam partem Interpretari nitatur. Hfleo et plura super hac edi- tione Ittigiusin Uist. Eccl. Sec. II, p. 71 sq.

1650. Lond. 8. TertuUiani opuacula varia. — Inter Franc.Bous, MeduIIa Patrum pag. 293 — 468. Cat. Buneau.

vitur. Primus hic tres partes complectitur. Prima quidem omnes librosTertQlliani^in ordinem alpba- beticum digestos, profert, supplens quatucr defe- ctus notabiies, in omnibus bactenus editionibus prflBtermissos, in praBfatiuncuIa praBmittenda nota- tos (62). 56 Secunda, pacifice, et absque conten- tiosa controversia, taoito etiam adversarii ctgus-

(61) Ita jam Geillier p. 526. II, et Gat Bihl. Chigiamx v. Ambianas. Sed variantin annorum in- dicio y V. DD. Fabric. {Del, p. 213.) 1646 et 48. Dopinius 1648 et 50« profert ; qoare utrumque se- qm placait. MaleSandius quasi repetitam a. 1650

hanc editionem laudat, nisi negligentius hoc scri- pserit, cum diversas editiones signifioare vellet facUs, a. 4648. P. Georgii et a. 1650, aliam Ri- gaitianflB sc. repetitionem. Sghoknbm. ; (62) Quales ? equidem nec dioto loco reperire

59

PRiEFATlO.

60

cunque nomine nudo veritatis, et pietatis S. Patri X Augustino, debite nec non totius operis ex ejus sententiis lectissirnis contezti ab omni iBmulationis injuria tutandi respectu, diluit, Alphabetum erro- rum perperamimputatorum Augu8tino,Tertulliani in omnibus sanis illustratori, in perversis corre- ctori. Ubi tota ejus doctrina, maxime vero de pre' destinatione, gratia, et libero arbitrio, non privata unius auctoris, sed Galbolica, et ad 8. Scripturs, Patrum, Gonciliorum. SS.PontiAoum et Tridentinae quam maxime Synodi et Gonstitutionis Innocentii X in quinque Proposit. Gensura, regulas, ezacte re- ducta ; et per 27 qusstiones curiose discnssa, or- thodoza prorsus esse convincitur. Tertia pars erroneas, hssreticas, durioresquesententiasTertul- liani a sana ejus doctrina separatas, ordine pariter ^ alpbabetico oontextas evolvit, ezplicat et Gatholica 8. P. Augustini doctrina dissolvit. Gum gemino secunds et terti» partis proprio indice ; altero locorum seleclioris scripturae ibidem ezplicatn» altero rerum notabiliorum. Secundus ei Tertius To' mui patiuntur omnia sana ejusdem Tertullian opera in iocos communes ordine novo et hactenus intentato, non tantum alphabetico, sed etiam ra- tionali ezaotissime distincta, brevibus scboliis ad singula quaeque obscura, ad litteram ezposita, e^ ubique per selectiores ex medulla S. ScripturaB, Gonoiliorum, Patrum, et S. Augustini prssertim» nullibi pr(etermissi,aliorum item probatissimorum auctorum cujusque discipline locos illustrsta.Gum triplice indice locupletissimo in fine tomi tertii coUooando ; quidem Scriplura sacr» ezplicata ter C millies et amplius locis, rerum ac verborum, con- oionum.De Operisinscriptione (63), dispositione, otilitate, soiiditate, curiositate et in tanta rerum diversarum abundantia,oonjunctaque brevitate per- spicua: necnon Tabelle emblematica fronti ope- ris Imposits expositione (64), Synopsi quoque vits9 Tertulliani et Augustini,deque symbolicis eorum, 57 ao dissymbolicis proprietatibus et elogiis: de usu tandem et praxi totius operis habet, quam attente examinet lector, ut sibi neccessariam, Pre- fationem generalem, postnuncupatoriamepistolam immediate subsequentem. » Restat, ut ad illa,qua in textu prestitisse profitetur, paulisper animad- vertamus ; sed et hic verbis ipsius defungi licebit. Itavero pollicetur intexiuinnumeraetiam in emen- j)

ftotui, nec e specialiori, ad qoem inde remittit ectores, prsfatione certior factus sum : quoniam vero in ista hujus editionis virtutes ad sex impri- mis capita refert (et tribus quidem reiiquas carere diserte afflrmat, nec quartam eis concedere vide- tur), scil. : quod textu sit emendatior, ScripturaB S. loca in ipao texlu diverso charactere sint dis- creta, ad marginem non capita soium libri 88. a Tertull. laudati, sed versus etiam singuli ad origi- nale denuo collati, ascripti, Argumenla, auibus alie editi. laborent, libris prsofixa plana et brevia — haec ipsa defectuum nomine declarasse Morel- lum suorum sane bonorum cognitione satis beatumy

putO. SCHOINEM.

(63) Omniloquium^ inquit, hoc opus inscripBl :

datioribw editionilm menda correxisse; virgutarum* punctorum, accentuum defectus, intelleetum obscu- rissimi auctoris obnubilanies, supptevisse; eacogra- phias quam plurimas emeudasse ; ut si typographi cura autographi purgatissimi solliciiudini responde^ ritf et corrcctori vigilaniissimo parueriif nihii fuiu- rum sUy quod in hoc textu censoris ocuioM, severxs- simi ticet, arguendum ostendaiAsiTn faaeo satis erunt, nec tamen nimia, ut 8pero,pro raritate molis hujus chartaceae. Inscripsit opus Pomponio de Bellicore Equiti, et supremi senalus Parisiensis principi.

1662.

Ed, Pameuana-Rothomaqensis I. — Rothomagis f. Q. S, Fi. TeriuUiani opera omnia, etc, cum Jac. Pam. argg. etsinnotatt., Latini Latinii oonjecturis etc, repetita. Ed. 1597.

1662.

<c Le G6nie de Tertullien, par de Fayoile. Paris, in-4*». »

1664.

Ed. PameuoRioaltiana Priorii. — Lutetise Pari' siorum, impensis societatis iypographicx librorum officii ecciesiasiici. Q. Sept. Flor. Tertulliani Opera ad vetustissimorum exemplarium fidem sedulo emendata, diligentia Nic, Rigallii J. G. cum ejus- dem annotationibus integris et varioru n commen- tariis, seorsim anteaeditis, Ph,Priorius argumenta et Nota in libro omnes de novo a4jecit et Disser- tat?.onem apprime utilem conoinnavit. Accedunt Novatiani traotatuSy de Trinitate et Cibis judaicis, cum Notis, ut in editione Pamelii. Textus est Rigaltiana secundae, cujus etiam notse, omnes, tum quas ad calcem apposuerat, tum ee quae ad notasin Gyprianum erant a4JectflB, preterea vero Jac, Pamelii annotationes selectffi, B. RhenanL Franc, Zephirii, Gabrielis Albaspinei, Ludovici de la Gerda doctiores observationes, tum Salmasii in L. dePallio potiores, nec non Mercerii, Wowerii aliorumque illustrationes et correctiones, denique ipsius Philippi le Prieur, qui curam hujus editionis gessit, not» et argumenta in libros omnes acces- serunt. Gonsllium, quo societatem sibi institutam esse bibliopolffi fatentur, ut latinos Patres ac ve- teres SS. Ecclesiastioos eruditorum hominum lucobratione iilustratos ederent, suocessu caruisse dolendum est. Nam hsc editio profecto tum ordine et distributione notarum, quffi textui charactere

tum quod nullam prorsus in eo sententiam vel lineam ex hoc solo opere, magnam in omni causa dicendi, Tertuliani prstermiserim : tum quod scri- bendive copiam ouicunque oratori, scriptorique prospexerim. Schoenbm.

(64) Adriserant Parisienses imagines Augustini (cucullati) et Teriutliani (c. Pallio) aere impressas et titulo operis generali praeflxas cum subscri- ptione : Duo in Africa ingenii monstra ioliusque Doctrintx ei Eioqueniix Genii de palma certantes, — Cachinius ipsis insultasse,yioTe\\\x^ inquit.Hino vero incumbere sihi existimat TertuUiano conformari et sicut ille proPallio suo, pro Augustini bardocucuiio ei sacco apologeticum scribere. SIghobnbm.

6< PR^l

miaori colaiLnis sectis aabjiciuDlur, tum obar- taruiD et typoratn nitore oaiDium litteratorum planeom meruit. Priorii Nota parvi quidem pretii suot, laudaada tamea, quam BdornaadB editiooi pnestitit, dillgaDtia. Novatiani tractatue ex recen- aione Paoieliaaa et ejusdem tantura fiS noUsillu- strati hsbentur. Pr»ter ea, qun Pamelianis edit. prsmittnntur, vita nempe Tertulliani a Pamelio conacripta, Paradoxa illiuB eum antidoto, provar- bialea rormnln toto opere co&tcntn, ex Rigaltiana aoceseit judicium de Tertulliano, eto., et series opemm a Rigaltin inBtituta, tum recene Priorii diaa. qaa TertuUiBni vita, opiniones et errores expenduDtur.

1664. « Herm. Rathmanni TheoBopbin edit. quarta novo ioscripta tilulo : Aurifodina Palrum tlieolo- gica, (uffl t-pecalativa, itm praclica, cerlit per iocos thatogicot poritmaiibut MTUigrtata ; cerla ac salu- laria contra adveriariot quotvit tradens doeumenta, a multit jamdudum detiderala ; jam nune vero a.b insigniori (pioiam et de Eccletia Chriiti quam me- rittttiTno Iheologo pubiici juris facta. An ob fiicum emptoribua faciendam, an ob gravem eiortam In Qermania cantroverBiBm RathmanDLBnBm, ezoogi- tata faerit bKC litulorom varietas, deletumque auotoris nomen, haud iiquet neo quemquam nnnc ignorare piget. »

1665. M Vaaaio GtLuci libror. de Pallio, do Patientia et ezbortaliune ad mBrtyrea, interprete Hanne- tiero. >

1673.

• Librum Aimartyret Galiice ioterpretatua eat

Panl. ColomesiuB, Rupell., in-8*. «

i875.

Bntxtilis, f. Tert. liber de PrsBoriptionibuB

contTB hiercticoB c. schol., at notis Chrisliani

Lupi.

1675. Ed. PAMBUO-ilrGtLTUKA PBtoaii II. — Lutetix Paritior. ap. Pelr. le Petit, Bub eigno Crucie an- rMB. Erfmundum CouKtoI wb 6. boTiw PaaVoriB et Cartlum Augol. sub s. Lfionia aurei. in viaJaco- bea. Repetita a. 1604, ii jiluriiiu.', monii.i qtae in prvMrlfnfeni irrepaeranl expurgata. i^ccessM Carmen da Jaonaet Ninive.

J675. ■• 0« u Momi. OJstolre do Terli.llien ui d'Ori- BhM-Paria. 1676. — Lugd., 1703. inH", "

taet scriptis,Pa-

« Carman de Jona el Ninive, cum animadv. Ju- rel, Barthii, Gronovii, ad c«ilcem Pauilmi Petri- corii, editnm a Chr. Daumio, Lips., in-S'. « 1682. H Vebsio Gbbuanica I Hb. ad Scapulatn, inter- prete Abrali. Htnckelmanno. Luoeb., 1684, in-12, ab eodem vers., lib. ad martyret, in-12. • 1683. Vebsio Galuca III. — Traot, de PrBSoript., in- terprete D. Heberto, qui et tractatus de velandia virginibus.dehabitu ornatuquereminamm Galliee vertit, Paris. n

1686, 5B Canlabrigis, ex off. /->. Hayer imp. Henr. _ Dickinion at Rich. Green. 12, Q. Fl. Tert. Apolo- getiruB et ad Scapullam liber, acceBeit M. Hinuoii FeliciB Octavius. — Apologetious ad edit. Heraldi, capit, argumentis ex ed. Lacnrd» addilis, tiber ad Scapulam ad ejuadem La Cerds ed. eisoripti sunt. 16%. Ed. Pauelio-Ricaltiana Pbinbii III. — Repetita eetb. a. aditiu Rigattio-PrioriaoB {Ceiilier). 1699. u E. Sal, Ctpriani Diatriba BcademioB qua ex- peDdttar illud TBrtulliani : BKreticorum Patriar- cha PbilotoplU, iD-4', Helmet. > Ssoulo XVIII. 1701. Ed. Veeieta L — VeneUii t. Q. 8. Fl. Tert. op. c. p variorum notis setectis ad volumiois calcem. — Pabriciut {Del. p. 215) ex Plalfii Origg. jur. Eccl. p. S44, non admodum emend&tam esBS narrat. 1701. f Sal. CiPBiANi CommenUt. de Doctrina Ter- tnlllani Evangelica inter ejued. dissert. varii ar- gumenti. Cobourg. »

1702.

BeBtus card. Jaseph. Har. Tbomasius primum

Buarum Institutionum tbeologicarum vulgavit to-

mum, in cujuB oapite edidit librum Tertulliani de

PrasBcriptionibus adversua hsreticos. Rom. in-^".

1702.

« JoH, Ceoyi coujectur. in qusdam loca Tor-

tull. Oion., in fol. »

1702. D Amslerd. chei. Tom. Lombraii, 8, Apolog6tique de Tertullien, ou Drtfenss deB Chr6liene contre les accusations dea Gentih, traduite en franQttia par Louii Giry, avec le texte latin k cdtS ; ^dition Bugmentie d'une Dtssert. critique touohant Ter- tullien et sea ouvrages. — Versio hKo Ludovici Giry (in seDatu regio Paria. advocati, 1665), ab anno inde 1636, aliquoties prodiit abBquo teztu latino.

1703.

■ Anonymi DisBBertatio,qua ut verum genuinnm-

que Tertulliani opus vindicatur CBtologus bcre-

aeo libro Preacriptionum But^eotus. — Mfimoiroa

63

PRiEPATIO.

64

de Tr^voux, f(6v. 1703, p. 113 (auctore P. Tourne- mine ?) »

1704.

« Jo. JoAGH. ZBirrGRAV. Ezercit.de Lapsu Tertul- liani ad Montanistas, Argenl. in-4^ »

1705.

« Adam Reghemberoh Dissert. an Hasreiicorum Patriarchx Philosophi ez illo Tertnlliani advers. Hermogenem, cap. Vi)I. Lips., in-4^ •

1708.

Veneiiis^A, sex tomis, TeriuUianus prxdicans per Michaelem Viviens. — Fabricius mentionem facere de eo dicit. — Eph^m^ride» Paris. (Journal des Sav. 1708 Pebr., pag. 408. Sed nullam ibi libri mentionem invenire potui.

1710.

« Versio Anolica L Tertulliani, simul et Justini ac Minucii Felicis Apologeti, et Vincentii Lirinen- siB Gommonitorii, cum prolegomenis ac notis, au- ctore Kevio. Lond., II in-8<>.

6omi.

« J. HbnningiBoiimbri DiBtertationesjurieeccle* fliastici antiqui ad Piinium Secundum et Tertul- lianum. Lipa., in-8^. »

17i3.

Paiaviiy 4. Tertulliani liber de Oratione cemple- tu8 cum notis Guid. Panciroli et Ludovici Antonii Muratorii. — In Muratorii Anecdotis. t. II, p. 1, 56. Ex Codice Biblioth. Ambrosianffi Mediolani. Notas Quidonis Panciroli juriBConsuIti olim cele- berrimi Regiensis^ex Gomm. plenioribus in omnia Tert. opera in bibliotheca P. Joh. Bapt. Gattanei, Franciscani, tum latentibus, ut salivam popula- ribns Buis moveret ad delicias istaB tandiu negle- otas in lucem proferendas edidiL

1714. « Laur Brorson de Infantariia apud TertuIIia- num ad Nationea, lib. I, cap. II, Hafn., in-4<>. »

17U-ni5. « Verbio Galliga II Apologetici, cura Vassoulti, cum notin. Paris., in-4o, apud Colombai, bis edita anno 1714 etseq.In utraque prsmittitur egregia de christ. Relig. Apologetis ac in spec.de Tertuliiano; notiB haud contemnend®, prsBertim historic». »

4715. Tertulliani poemata inter opp. vett. poetar, la- tinor. edita cur. Mich, Maitiere, Lond. in-P.

1715. « D. NiGOL. Le Nourrt Dissert. in Tertull. Apo- logetic. duos ad Nationes libr. et unum ad Scapu- lam, in apparatu ad Biblioth. Max.PP., IL,p.l574- 1590. Paris., in-fol. »

1715. i' AuausTi Heumanii Emendatio libri TertoIIia- nei de Prffi8criptionibuB,in actisEruditor.Lipsiens. anno 1713, p. 299-305. »

1717. Anonymi expositio de : Caligaia miliiia in libr, de Idololatria, cap.XlX (nouveau recueil des pi^ces

A fugitives de Tabb^ Archimbaud. t. IV, p. 146-119, Paris). »

1718.

Lugduni Bai. apud Isaac Severinum» — Q. 8. FL Tert. Garth. presb. Apologeticus ad Godices mss.et editiones veteres summa cura recognitus, castiga- tus, emendatuB, ut et perpetuo Gommentario,in quo non modo variorum auctorum, sed et plura S. Scripturffi looa strictius vel uberius explicantur, elucidantur et iilustrantur, studio et industria Si- geberii Havereampi V. D. ministri, qui prster ar- gumenta capitum, indices eliam locupletissimos tres adjecit ; com figuris et nummorom typis (prs fixa etiam effigie Tertutliani cum epigrammate).— Prestantissima hujus libri TertuIIianei editio.

B Quippeeditoriantiquarum rerum cognitione abun- dantissimo et curiosissimo simul obtigerat appa- ratuB valde locuples. Etenim, prflBter editiones fere omnes, adhibuit Codices membran, Biblioih, Lugd, Bai. duos^ quorum alter,p. 324,alter,61 p.376,Gat. Bibl. Lugd. H. memorator, tum variantes Leciiones Codicis Fuidensi* a Modio exscriptas et cum edi- tione Junii, a. 1592, primum vulgatas, ex isto autem tempore nulli fere nisi Gotbofredo cognitas et a Nic.Rigaltio demum in usum vooatus.sed ita ut quffi ipsi placuerint indo desumpserit, ne«iue ullam reliquarum, que satis multe erant,in notis suis mentionem feoerit, quare satis fecundum Ha- veroampio spicilegium superesset; preterea Colla- iionem Codicis Agobardini, diversi ab illo qx quo

p magnaBcriptorum reliquorum TertulHani pars olim fuit excitata, sed note satis bone et nulli ante ipBum editorum Tert. inspecti. Goliatio vero facta a Josia Mercero (Agobardi), 1625, ad exemplar ed. Pamelianae exstat in Bibl. Lug. B. p. 71 ; eamdem a Paulo Golomesio ad oram ed. Rigaltianae descri- ptam possidebat Frano.FabriciuH,LugdunuB Theo- loguB, qui Haveroampii usibus illam cessit. Quo- niam autem aliquantum jam opere processerant, antequam ea subminiBtraretur, priorem IX capp. diversitas, ut et integra ms. membr. secundi L. B. collatio, quffi opusculo jam ad extremum pro gresso sbvenerat,a(2(2eiuiortttn loco prffimissae sunt. NactUB erat insuper Jos, Scaligeri aliquoi conje- crura; edit. Junii ascripias, aliasque emendaiiones ex vesiuiis Codd, ejusdem editionis exempiari a

D Petro Scriverio adjectas. His tamen copiis Haver- campius Rigaltianum textum conflrmavit magis quam novam recensionem prooudit; in explicandls vero verbis illustrandisque, que ad historiam, ri- tus et religiones antiquas pertinent, insigni do- ctrina, eaque cum judicio temperata, est versatusy illud imprimis detexisse gaudet,quod bis idem hoo scriptura hic illic paulum in verbis et oratione Immutatum Tert. in pobiioum emieerit. Promittit et reliquos, quos adversus Gentes variis titulis composuit Tertuilianus, libros, notulis et aliorum illustratos, in his libros ad Nationes innumeris locis emendatos, una cum Prolegomenis eroditis

.'

65

PRiEPATIO.

66

in quibns omnino de vita 6t Bcriptis ejus uberius A. Flor. Tortulliani, quo iuperflunt/omnia in Monto- disputaturus ait: qu» cur lucem non aspexerint nismo acripta videri, Vltemberga, in-4«. »

ignoramus. Nummi et alia «re ezpre88a,pro more, quem tunc ad unum omnes eruditi sequebantur, oroatui potius quam usui sunt. Ab illis vero ducta dedicationis occasio adGualterumBlockium g»zo- pbyiaoii ornatissimi possessorem.

4719. Anonymi annotationes in librum de Oratione Tertol. — (M^moires de Tr6vouz, ann. 1719, pag. 1202. — Journal des Savants, ann. 1719, dec, p. 6d3)»

172i. « Laur* Magalotti iettera sopra un passo di TertuUiano (in lettere pcientiflce ed erudite del conte Magalotti, p. 192-198. Firenze, in-4o.] w

1722. cc Versio Angrlica I. lib. PrsescripHon,^ cura Jo- seph Berty, cum notis, Ozon., in-12. »

1722. tc Arn. Grbvb Tertulliani Testimonium de 'Ano- 6cco9ttGbri8to a Tiberiodecreta defensum.Vitemb., in-4o. »

1722. #9« Ghph.Ahbubianni Epistolffi quibuaemendan- tur atque illustrantur capita I et II Apologetici in PoBciie, t. I, p. 25-33, 197-212. Hal», in-8«. •

1724. ■ JoB. Laur. Moshbim Gomment. cbronolog.bist.

4739. « Chph. A. Ueumanni observationes criticffl ad posteriora Apoiogetici capita in^.Miscell. Groning.. t. II, fasc. 3, p. 479-485. »

1741. « Chb. Loereri Progr. Jibrum Tertulliani de Pm- nitentia ipsi vindicans. Altenb. 1741. »

4743.

«JusT. Gar. Wifsenhaubr Disputatio de Jure- consulto et Q. 8ept Flor. Tertuiliani. Hildesi». »

1744.

Ed. VbnetaII. — VeneiiiSy typis Gasparis Gerardi. f. Q.SLFl. Tert. Opera— Recusa Priori editio, B vide tit. ed. ^675 ; in hac vero novissima editione Veneta additur Sigeberti Havercampi Commenta- riusin Apologeticum. --Splendidum artis opus. Notaetextui subjiciuntur: Apologeticus o. comm. Havercampi a mendis quihusdam expurgatOf ut ibi additur, peculiari titalo ornatus est adjectaque in calce Ju. Laur.Mosbemii Disquisitio chronologico- critica de vera ctate apolog, a Tertulliano con- soripti ; initioquepersecutionis Severi ; inscripta viro clariss. Sigeb. Havercampo. 68 — Dolendum esttot operarum vitiisbanc editionem esse macu- latam.

1744. « J. MART.GHLADBfide Stationibus vett. Cbristia- norum. Gommentarius ad illustr. maxime Tertul-

1752.

de etate Apologetici TertuHiani et initio persecu-

tionis christianorum sub Severo. Helmst., in-4o, g lianum comparatus.Lips. 17447*

et in eju8 dissert. ad Histor. eccles. pertinent.

t,L>

1729. «VERfiio Qailiga IV tract, de Prffiscription, pro- diit Paris, in-12 (Journal des savantSyt. LXXXVIII, p. 499). V. Versio. cod. anno prodiisse memoranl Ephemerides Trivultianae, mense mart. •

1729. « Locu8 in Tertuliiani iibro de Prescriptionibus advers. Hso.. cap. XLIX. Job. Harduini cura in- terpretatus (M^moires de Tr6voux, an. 1729» m. maiy p. 842). »

1730. « D. Remig. Cellerii 0. S. B. Hist. g^n6rale des aut. ecol^siast., etc., t. II. »

1733.

V Anonymi observationes in Tertullianum et Gyprianum in Miscellan. observat, in auct., vel. Illy t. L Amstelodami, in-8o, p. 45-54. »

1733. « ViRsto Gallica IV, lib. ad martyres edita a Caubere. Paris., in-8*. »

1735. c JoH Hbnr. Blumembach de Senatus consulto Q. Septimio Plorente presbytero et jureconsulto Ter- tuUiania liber, Lipsi», in-4o. »

4738. «JoH. Wuill. Hopmanw dissertatio Q. Septiraii

« D. GoRBiNiANi Thom^. 0. S. B. observationei et not© in tractatum de Prsescriptionibus. Salisburg. inS». .

1753.

« J. E. Imh. V/ALCEde Apostolorum litteris authen- ticis a Tertuiliano commemoratis. Jen. 4. »

1755. « D. CoRBiNUNi Thomoe. 0. S. B. observationes et nota in libr, Tertulliani de Baptismo et Pceni- tentia, B. Salisburg. in-8*. »

1756. « Vbrsio Italica I. TertuIIiani opera omnia ca- tholica etmoralia italico sermone reddita a do- D minaSelvatica Bargini, nobili Pisana, habentur

typis edita RomaB apud NicoIaumetMarcum Paglia- rini. NonnuIIa alia opera, scilicet adversus Judxos; de Prasscriptionibus ; contra Hermogenem^ ab eadem illustri femina in itaiicum sermonem tranilata, edenda promittuntur : num autem edita sint» ignoro. In Florentinis litterariis foliis legitur a Gf. V. Bettari italica serraone reddita ea opu:3Cula quorum versionem D. Bargini omiserat [Lumper ex ArgelatoetPaitonio deVolgarizzatori bibliotheca).»

1756. « J. Ge. Gbret Pr. in quemdam Tertulliani de terrarum motibus locum. Onold., in-4o. »

67

PRJSFATIO.

68

1757.

« JoH. AuG. NoEssELTi Oissert. de vera aetato ao doctrina scriptorucn qua supersunt Q. Septimli Flor. Tertulliani, Halae. Ejusd. III, diss. ad Hist. Eccl. pertim., 1847. >

1738-59 « AuG. Heumai«(ni appendiz ad variaa annota- tiones in Tertullianum, cum analysi accuratiore libride Praescriptionibusin Act.eruditor. Lipsiens Supplem., t. VI, sect. 5. »

1758. « Chr. W. Frang. Walch de Pompis Sanal® ad Tertuli. de Spectaculis, Gotting., in-4<>. »

1759. • G. Ge. Sam. Bernold Prog. TertuUiani Apolo- geticus ab iniquiore reprehensione vindicatus. ErIang.,in-4^>»

1762. « Jo. Dan. Van Hovin. spec. annot. ad Tertull. in Musffium critic. II, 26. •

1764. <i G. A. Beger Ep. quo sensu Tertullianus Deum dixerit corpus, LipsiaB, in-4^. »

1766. c Er. Wernsdorf de {veste Palmata ad Tertul- liani Apologet., c. 30. Wittemb., in-^^ »

1769.

Gum easdem Vener. Thoroasii Institutiones

Theoiogicas antiquorum Patrum recenseret ao

denuo in lucem ederet Ant. Franc. Vozzisit, G. R.,

iterom eodem curante prodiit liber de PrsBScri-

X t. III, exhibet lib. de velandU Virginibm, de Habitu muliebriy de Cultu feminarum, ad Uxorem I, II, de Exhortatione castitatis, de Monogamia, de Fuga in perseculione, ad Scapulam, de Resurrectione earnis^ de Came Christi; tom IV, de Oratione integrum ex cod. Ambros, suppIementisaiVuratorto in Anecd. propositis, de Teslimonio animw^ de Pasnitentia ad Martyres, de Paiientia, de Spectaculis, de Idotatria^ de Baptisma, de Anima^ de Corona militis, de Pudi- citia : iom, \ . Apologeticum, ad Nationes I. II, de Patiio cum I Semleri Dissert. in Tert, de varia et incertaejus librorumindole; Sextus denique cum praefatione Semleri Indices locorum 5. 5. in Tert. opp. occurentium^ rerum et sententiarum memorabi' lium, laiinitatis Tertullianx, qui perpetoi commen- tarii vicem sustinere possit. A tomo inde quarto omnem editionis curam cessit, prasfatus etiam est Ghrist. Godofred. Schtltzius, Geleb. nunc Acad. lenens, litt. hum. et eloqu. professor, qui cum jam superioribus voluminibus operam in colligenda lectionum varietate navassetet hio abinoeptonihil descivit^ nisi quod potiores tantum eligendas varietates lectionis censeret, inutilibus, quo etiam Franc. Junii hariolationum partem refert, omissis, Ubi Rbenani ed. deficeret, Pamelianam secutus antiquam ubique lectionem,nisi,cum omnino ferri non posse videretur. expresslt. In libris vol. V. comprehensis Apologeticum ex Havercampi, de Pallio ex Salmasii emendatione. libros ad Nationes ex Eigaltii auctoritate proposuit. Utioam verocum reliquis Gl. Semleri in Tertull. diBsertationibos,

B

ptionibus nonnullis, auctus notis qu» sanam sa- C novas luci facem praeferentibus, et ista, quam

piunt doctrinam eximiamque eruditionem. Rome, ex typogr. Marci Palearini, in-4®.

64 1769-76. Ed. Halensis. — Hatss ap. Salam, ap. Jo. Chr. Hendel., 6 yoU.yQ. S. Fl. Tert. Opera recensuit Jo. Salomo Semlbr. — Ab initio seorsim quingue libri adversus Marcionem prodierunt, quibus tan- quam tomo primo reliqui, quatuor voluminibus, . suntadjecti, sextus indices cum glossario Tertul- liaui prsebet. Editionem librorum adversus Mar- cionem haud quidem alia de oausa aggressus erat Semlerus, quam ut Academicis studiis libro pr» aliis Tertulliani insigni et forma descriptioneque facto parabitiori inserviret, nec operum edendorum consilium rationem semel initam mutavit. Textum D reduxit Rhenanianum, editionis primss, sed suo partim ingenio,partim suffragantibus editt.reliquis emendatum, varietaie in dubiis, rarius conjecturis subscriptis. Ad manus erant preter Rhenani pri- mam, Pari8ieDsisGagn»i,an.l566,in-8. Pameliana 1597. Franekerana Frano. Junii ejusdem loc. et com. Rigaltii prima cum Veneta novissima, prs- terea La^ Latinii Bibl. sacra et prof. el Woverii Not» Epidictics, an. 1603, tom. II. compleotitur plerdsque scriptiones poiemicas : de Praescripiio- nibus hxret, adversus Hermogenem^ Valentinianos, Praxeam, Judssos, contra gnoslicos, adv. psychichos,

Sohiltzius promiserat historiam operum et editt. Tertulliani, accessisset ! — Non curiose satis cen- 8or Goett. huic editioni propriam esse inquit descriptionem librorum per rapita^ quippe qu» a Pamelii inde temporibus semper obtinuit.

1770. 65 « J. Ghr. Wbrnsdorf Prog. de Ecclesia, Golumbaedomo simplici, ad loc. Tertulliani advers. Valentinianos, cap. 3. Helmst., in-4^ »

1772.

i< H. A. Zeibigh P og< de Tertuiliani sententia deGoIumba in Ghristum devolante, Ger», in-4*. »

1774.

« Enoblb. Kldppfel. Mens Tertulliani de indis- solubilitate matrimonii in infidelitate contracli conjuge alterutroad (idem Gbristi confesso. Prib in 4o. »

1776.

« Ghr. F. RossLBRi Bibliotbek d. Kirchenvater in Ubersetqungen u. AuszQgen, a. i. f., t. IIL Lips. »

1776-77.

« Jo. Daniel. Schumann Obss. in veterib. Ecclo- siffi Scriptoribus sasc. iii et iv de interpolationi- bus quibusdam codicis N. T. Tertuliiano perperam affictis conjectura. Hannov. in-4o. »

69

PRiEPATIO.

70

1780. A

Bd. Wirgcb0sobn8is. — Wireeburgi in off, libr. Staheliana : Q. 8. F. Tertulliani opera omDia, t. I, II, etiam sub tit : Opera omnia '^S. PP. Latino- rom, vol. I, II. Editor celeb. Oberthur secutua eat editionem Ualensem,8ed ita ut compararet editio- oem Pamelianam. Paris. 4608 recuaam et varian- tes iliias lectiooes parlim ia calce subjicerel, par- tim, raro tamen et circumspectc, illam emeodaret. Quod fecit in volumine secoudo, ut ipse fatetur paalo libdrius, substituendo, vel ex Parisina edi- tione,vel ex varietatibus lectionum ab Haiensi edi- tore collectis, binc inde vel voculas alias, ve), ra- riuB tamen, integras etiam sententias. Prsterea

1790.

« Chr. Birch disserl. quosdam ez Q. Sept. Pl. Tertulliani collectos atque illuslratos locos theolo- gicos sistens. Havn. in-4^. »

1791. « J. Ge. Arn. Oblricrs commentarii de Bcripto- ribua EccIesiaB Latins priorum vi asculorum, cura Arn. herm. h. Herem, in-8®. »

1792. « Yersio Hispanica Apologeue Religionis Ghristia- n» antiquffi, interprete Em. Ximenes de Urieta, Madrid. in-4o. »

1792-97.

C( Gh. TrOQOOTT. GoTLIBB S3H0ENEMANN io Bi-

ordinem Hbrorum chronologicum ex Noesselti au- .... ,. ^ , .

ctoritate adopUvit, hac tamen cautela. ut libros g *>^^°*: hislorioo-litteraria PP. Latmor., t. I,

oontra Marcionem, non alii interjectos, prouti ^' '^ ' ** ^

« Versio Gbrmanica Apologetiti sub titulo : Des

▼iri iliius Ghronologia exigebat, sed conjunctos ona serie, seque immediate excipientes publicaret. Addidit etiam Garmina Tertulliano olim tribui so- lita, contra Marcionem scilicet, de Judicio Domini^ de Qenesif de Sodoma^ de Ligno vitx^ a Pamelio praetermissum, eiad senatorem.

1780. « In Goilect. Poetar. Vett., edit. Pisauris, t. V, prodierunt carmina omnia Tertulliano aicripta. »

1780. « Ghr. God. Scbutz explicatio loco Tertolliani (de PraescriptionibuB XVI, XVII), de eversione sto- machi aut cerebri ex congressione scriptorarum- Jen., in-f>. »

4780. « Vbrsio Aiioliga I Tertulliani libri ad Scapu- lam, ap. O. Dalrympls. Edimb. »

1781. D. P. DoMiN. Schram 0. 8. B. analysis opp. Tertnlliani in suo magno opere, t. III. »

1783. « Jos. Ant. Gantova de Septimio et 8. Epipha- nio dissertit. fl theol. critic. in quibus anthropo- morphismo neutrum laborrasse ostenditur.Mediol., in-8». »

1784. M t< Ghr. God. Bchutz Prog. de Regula fidei apad Tertallianum. Jen. »

1784.

/u Assisi 8. Osservazioni sopra rAnalisi del libro dello prescrizione di Tertulliano. — Precedit eum vertione italica textos LAtinus Pamelii ex ed. Pra- neckerana, 1597 (mendose scriptum 1697), et Va- riantibus LL. Rigaltii ad Venetam, 1744. Liber ille, ad quem he observationes spectant, prodie- rat Tioioi, 1783, 8® ; de utroque (Elrichsius noster, at puio, lectores monebit.

1785.

« II. Ghr. Ballenstendt. Tertuliians Geistes fs- higkeitan, Religions Kemntnisse o. Theologic. £. Verabuc. in-8o, Abhadli. Helmst. in-8o.»

Q. Sept. Flor. Tertuliianus vertheidigung D. Ghri- sti. Sache gegen d. heiden. a. d. l. Francof.,in-8o, auct. j. F. Kleuker, »

1799. « D. GoTFRED. LxMPER O. S. B. histor. Theol. de vita, scriptis atque doctrlna SS. PP., t. Vi, de vita et scriptis Tertulliani. »

S»CUl0 XIX.

1803-1820.

« Jott. Matth. Schroegkhii Ghristl. Kirchen- gesch. Lips. XXXV, de 3, 317. •

1820. p c 0. H. ScHARPENBERO. commcnt. aoad. de Ju- stino, Tertulliano et Gypriano adv. Judaeos dispu- tantibus. Lund. Goth. 4«. »

1821. Tertull. opp. Mediol. (J. A. Moehler., ex opere posthumo Patrologie oder christliche litteraerge- Bchichte II.)

1822. M Versio Galliga IV. — Apologet. Tertulliani,in- terprete D. Meunier, prior. S. Martini in Gampis in subnrbio Cabillonensi, optimaB nots ac majoris famao digna, diu post auct. obitum edita. •

1823. « J. A. GoENEN Commentat. de Tertulliano, Ghristianorum et Relig. Christ. advers. gentes Q Apologeta 67 — in Annai. Acad. Rheno-traject. Ann. 1823-1824. »

4825. cc A. Nbander Antignoslikus, Geist de TertuUia- nus und Einleitung in dessen Schriflen, mit ar- chffiologischen und dogmenhistorischen Untersu- chungen. Berl., in-8o. »

1825. « Versio Gallica V. Apologet. et Prsscription. adv. bar. interprete de Gourcy, Paris. in-8s ac- curalis argumentis, exiguis ac paucioribus in textum, frequentioribus in lectiones varias notis adornata* •

F

71

PRiBPATIO.

71

1887.

l!

i

c< Tertulliaai Apologetici edit. nov. cum varr. Lectt. Jos. loN. RiTTBR. Eberfeld, in-8<». »

1827. « A. Rdph.Gebser Biblloth. lat. Veterum Poetar. Ghristiaaor* Jens. Prater primum tomum nihil ulterius prodiit. »

1827. Versio Galuga VI. Apologetici Tertull. auot. J. Fr. Allard human. litter. olim professore nec hujus conditionis immemore, sive in prsvia dis- sert. de iaudibus Tertulliani, quem Tullio et De- mosthene longe eloquentia prestantiorem habet ; sive in notis ad calcem rejectis, quat, Septimii ple- rumque oblitus, in quoslibet obvios novatores pu- gnaciter immittit. »

1827-1829. « Ed. Hallvnsis II. — Hatss Mandeburgicx apud Joh, ChriiL Hendei, iterum prodiit in tom. VI, ed. Semler. Vid. supra. »

1829. • Fr. Munter Primordia Ecclesin AfricanaB, Havniffi. in-4°, p. ^28. »

1829. « In colleotione selecta 88. Ecclesis Patrum complectente exquisitissima eorum opp. cura A. B. Gaillau et M. N. S. Guillon, prodiere iibri Ter- tulliani fere omnesy exceptis tantum sex partim editis, nempe de Anima, de Fuga in pers., de Pu- dicitia, de Jejunio, de Exhortat. castit., de Mono- gamia. tom. VI^ VII. »

1832. « Versio Galuga I. Libri de Teitimanio anifnm^ qui et ipse cateris Tertull. scriptis elegantia prs- stantior haud imparem nactus est primum inter- pretem, in Annal. Philosophias Christianse, ann. 1832, mense Junio, fasoic. 24, ubi interpretis ano- nymi nomen, iniquo jure lectoribus absconditum, merito deinceps in indioe detegitur, O. nempe Melgh. du Lag de Montvert. »

1854. Tertulliani libri de Pr»scriptionibu8 adv.hffiret.^ de Baptismo, de Poanitentia, de Oratione, seorsim editi sunt, prffimissa praefatione germanica, sum- ptibus ao typis Aloys. Attenkover, 1834, in-8o.

1838.

G. Jo8. Eesvle TertuUian als Apologet. in Drey D et all. Tubinger Theolog. quartals Scbrift. — P. I, p. 30.

1839.

Bibliotheca PP. icolesiasticorum iatin. selecta, ad 88 optimorum libror. fidem edita, curante E. G. Gersdorf. in medium posuit ac publici juris fecit libros Tertull. fere omnes, in duas classes distin- otos, et suos tom. scilicet i** Libr. Apolegeticos, ad Martyres, de Spectacul., de Idolol., Apologet. ad Nat. lib. II, de Testim. Anim. de Gorona miL^ de Fuga in persec, Scorpiace, ad Scapul. 2<> Libr. ad ritus et mores Christianor. pertinentes, de Orat.,

A Patient, de Baptismo, de Posnit., ad Ux. lib. n, de Gultu fem. Jib. ii, de Exhort. cast., de Monog., de Pudicit., de Jejuniis, de Virginib. velaod., de Pallio. — Prodiit haec editio selecta Lips. 1839, 2 tom. in-12, recens. E. P. Leopold. Phil. d. aa. m. in gymm. Annaberg. Precept. ordin. Laudanda sane et recensio, ob textus castitatem, et editio ob cbartar. et typor. uitorem, nuilo vero commen- tario, lectionum tantum varietate adomata.

1839. « E. F. Leopold Ueber die Ursachen der ver- dorl>enem latinitat bei dec schriftstellern naoh dem Zeitalter d. K. Augustus, hauptsffichllch bei den Kirchenvffitem, mit besonderer berQcksichtingung des Tertullian. inserta V. S. V. Iligenii Zeitschria, £ f. d. bistor. TheoL, vol. VIII, p. 1 e sqq. Lips. »

1840. Inter Scriptorum ecclesiasticorum opuscula pra- oipua qusdam Martin. Jos. Routh,S. T. P. collegii S. Magdalenffi Oxon. prffises, duos Tertulliani li- bros, de Oratione nempe ac de Prffiscriptione ha- reticorum, edidit, notisque aliorum et suis orna- vit, nec non el novo leotionum ad oalcem rejecta- mm ex Ambros. ood. acceptarum spicilegio adau- xit. Edit. altera, Oxon.

1842. K Novissimam ac ampHssimam, qua bactenus prodierit, TertuIIiani opemm fere universorum versionem Gallicam nuperrime edidit D. De Ge- noude, in sua chrestomathia PatriBtioa,cui titulos ; f* Les Pires de VEglise traduits en Franfais^ t. XII, Paris, inS^ Hujus autem versionis, que duos et viginti precipuos Tertulliani librot oontinet,auctor est II. Denain de Septimii nostri atudiosis bene meritus, notarum tamen omnino expers^ et omnis commentarii mole expeditus, elegans potius quam fidissimus interpres, qui africanffi loquelffi asperi- tatem splendenti ornavit sermone, egregiaque in- terdum et ad vivum expressa interpretatione recreavit. »

1843. Tantum referre nobis licet, eodem tempore quo hnc nostra editis typis mandatur, simul et in lu- oem suboriri alteram Tertulliani editionem, cur.II. A. Woodhaam. Gantabr.

1833. His igitur deductis per multa retro sscula litto- rariis Tertulliani annalibua finem qualemcunque imponet hsc nova Parisiensis Eomo,quam post tot aliorum et tantorum labores ideo confldenter aggredimur, quod nihil nisi alienum ac mutuatum praestamus. Ut enim ex iis que hactenus opera TertuIIiani elucidarunt nihil duximus omittendom ; ita nihil novi, vel inauditi asserendum libenter profltemur. Equidem in hoc nostro, qaodcunque sit, opere describendo lectorem diu morari nolui- mus;.quaBnam tamen huic editioni acoesserint additamenta, qualisve textua recensio potior ha- beatur, undenam petierimus perpetuos commen-

73

PR^ATIO.

74

tas incDmbit.

tarios, paulo fusius dicftndi animos est ac naoessi- A in lucem xterum proferemus, quo rariQs^et qoastu taa in/.n«,w» difflcilius ost amplissimum illud rei patristiwB

trium priorum saQculorum armarium.

U«c sunt quflB utiliora duximus praBvia Tertul- liani nostri limina ao pene dicam Propylea. Qum cum pertransieris, tutiori pede penetralibus ipsis Buccedes. Quo jam te mecum pervenisse videaris veiim, ut, eBdificii prscipui tantisper oblitus, oon- tinuo remotissimas invisamus appendiculas. Quin- que ergo reperies in calce repositas, coronidis in- star, diversi argumenti appendices. Quarum ^rtma habet carmina sive genuina, sive suppositia, quce Tertulliani nomine circumferuntur,exiguo quidem, utpote exigni momenti, commentario illustrata. Secunda autem fragmentum qiioddam exhibet diu

ARTICULU8 IV. De nova editione Parisienst,

Coalescit hec editio postea ex tribus partibus seorsim ordinandis ao describendis, nempe tum ex prolegomenis quibusdam , lum ex plurimis appendicibus 89 inter quas hinc et inde decurrit integer Tertulliani textus, varietate lectionum ac malto commentario iliustratus.

In primo limine conservare ao typis inamandare religioDi duximus tertuluani vitam perviginti et QOATUOR ANNOS s Pamelio concinnatam, brevibus taatum hic illic respersis annotationibus,ac sedulo

recensa consularium fastuum serie, in praeceden- 3 per multa saeoula in codicibus vaticanis .obrutum.

tibos editionibus mire disturbata, truncatis, inau- ditisve nominibus horrida,neo etiam nunc purgata labe quadam perpetua, uoius nempe anni ante- rioritate, qnaB e vetusta consularium Fastuum chronotaxi in Pamelianam recensionem inofPenso pede transmissa, hinc absqoe magno rerum tu. molto ejici oequivisset.

la his igitor Pamelianis annalibus manent plora imperfeota, hioloa, conjectanea, erronea ; quibus resarciendis necessarium subsidium praestat eru- ditissima J. Aug. Noesselt dissbrtatio de vera

^ATB AG DOGFRINA SGRIPTORUM QUiE 8UPER8UNT Q.

8BPTIM1I TERTULLiANi, cx histona tkeolog, critica de tnta^ scriptis ac doctrina SS, Patrum D. Lumper excerpia; quorum opus commune ut libenter edi- mua, iectoribus pergratum fore rati, ita penes Qtromqoe stare nonnullas eorum subdubias opi- niones contestamur.

Qon subinde occurrunt tertuluani paradoxa tum anlidoto Pamelii^ proverbialesque FORMULiE a Beaio Rhenano et Andrea Hoyo Bnigensi explanats, eas ot in csteris, sic et in nostra editione habes, nec inficias ibimus non potius prsscriptioni cui- dam ac priorum editionum exemplo, quam patenti commodo locom fecisse.

Data deinde Apologetica, iterum et quas de pro- pria ejiis aslate ac specialius de Severian» persecu- tiomis initio disquisivit J. Laur. Mosheim, ab edi- tione Veneta secuDda detraximus.

At nihil plenius, integrius et amplius usquam

tandem annum circa 1630 a Joh. Maria Soaresio. biblioth. vatic. custode, editum, iterumque a duo- bus sfficulis oblivio obrutum aut despectum. lertia autem nonnulla deprehendit qus Grsco ore Septi- mius dixit, transtulit, aut exaravit,atticismi forsan peritior quem latiuffi urbanitatis. Quarta demum» quffi penitos amissa desiderantur opera recenset, aut eorum spicas decerpit, aut spuria resecat. Tandem Quinta suppeditat eximias D. Gorbiniani Thom^ adnotationbs in duobus Septimii de Baptis- mo et Pcsnitentia libris, opimas sane ao uberrima substantia conferta8,paulo tardius nobis transmis- sas quam ut suo loco succedant, tempore tamen sat opportuno ut egregium operi pene absoluto flnem imponant ac 70 effusas nobis incumbat agere grates benevolentissimo V. J. B* MaIou,|pro- fessori Theol. Dogmatic» in univers. Lovaniens. et ejusdem Acad. Biblioth., cujus ope ac comitate hffic grati accepimus munuscula, quibus et tu, candide lector, grato similiter animo utere, ama- to, et fruere.

Nunc tandem redeuntibus ad operum Tertolliani corpus, tria iterum secernenda occurrunt : textus nempe, vari» lectiones, et commentarii, Porro in- tegerrimam, castissimamque textus recensionem propalare enixe cupientes, prascuntibus W. CG. Lumpero. Schoenemann. Walchio, qui omnium optimam dixerunt Editio . Pamelio-Bigaltianam Priorii, ann. 1664, huno habuimes editionis nov© fontem pene omnem et unicum ; neo tamen accu-

de Tertulliano elaboratum est, quam quod publici D ratam csterarum editionum collationem negligen-

juris fecit in suo tantas molis ac doctrinffi Apparatu d. kicol. lb nourrt monachus Bened, e eongreg» S, Mttur. ; qui tres quidem libros tantum indagatu- ros, inde laxatis velis,in altissimam totius Tertul- liani doctrinam invehitur, loca scopulis, oCfendi- colisve invia confidenter inquirit ac tuto illustrat, auum tanto doctori fidelissimum restiluit sensum, Buam in muilis criminibus falso imputatis causam vindica^ vera indigitat, errores increpat, conspuit spurta, verosimilia conjicit, nec ulli audaciori fi- gmento, vel favente optimi editoris auctoritate, tetricus censor et asper indulget. Porro eo alacrius

Pataol. L

tes, septera prfficipuas, nompe Rhenani, Pamelii, Rigaltii, Parisiensem, Venetam, Halensem et Sta- helianam continuis manibus, nostra dum orietur^ habuimus.Quibus accessit, pro omnibus in ea edi- tis libris, splendida ac recenlissima recensio, studio E. P. Leopoldi Lipsiae data, ut bibliotheoffi Patrum, curante B. G. Gersdorf, insereretur.

QuiDimo eas fere omnes Tertulliani recensiones cum Priorii textu reprfflsentandas curavimus : continuos enim subnexuimus variantium lectionum indiculos, ex optimis codicibus, editisve volumini- bus quam diligentissime collectos. Hino si manu

1

75

PRiEPATIO.

76

tantummodo obvia quaelibet folia evolvas, hino A ocl*i^io <l^v26^<LU^potius disjecta fuer]t.Alii tempora

inde velim eioitatos videas codices Agobardinosi Lugduno-Batavos, Fuldenses, Yaticanos. Pamelia- nos y Ambrosianos , Wouwerianos , Latinianos, Gelesianos, ac identidem passim nditiones Rbenani, Pamelii, Rigaltii, Franeckeree, Parisiorum, Vene- tam, Halensem , Wirceburgensem , Lipsiensero^ Leopoldiy etc. Erunt fortasse qui, longa nostra in his perlegendis fastidia dedignati, mirabuntur ac forte dolebunt nosmet in delicatulas ac molestas tricas misere impegisse ac lectores perperam ad- duxisse. Erunt autem et alii plures et nquioreSy qui cum audiendus sit post tot secula redivivua Tertuilianus, vesana librariorum ac correctorum recentium licentia miris modis distorbatus^ nihil

pro libitu suo roetientes ac statuenles, ordinem chronologicum ast^equi studuerunt. Hoc in ani- mis sibi prscepisse videntur La Gerda et Ober- thur. AHi, ut Rhenanus et Rigaltius, vetustorum codicum indices qualescunque in eorum instru- enda editione duces habuere. Aiii, nec tempornm nec codicum habita ratione, vel utraque permizta, Pamelii exemplo, rerum quadam Theologica syn- thesi deductarum ordinem assumpsere . Alii demum, et prs cnteris omnium novissimus J. 8. SemleruSy nihil sibi proposuisse videnfur nisi om- nia Septimii sive catholici sive Montanistc scripta ita ez industria miscere ac confundere, ut pro- miscue ab uno ad ultimum una eaderoque Mon-

esse inane ac insulsum ex iis vel minimis que «v tanistica farragine fcBdari censeantur . NobiB

tanti viri vocem puram putam elicere queant^ nobiscum merito arbitrabuntur. Atqui rem paulo attentius consideranti sspe sspius illud accidet, ni fallor, quod ei ez vocula quadam, in lectioni- bus variantibus timide rejecta, luz amplior forsan quam ex abundantiori nota suboriatur.

Quibus nihilominus adminiculisnecesseerat ad- dantur doctissima ac felicissima interpretum et commentalorum ad Tertullianum ezplicandum tentamina. Nec solas nec omnes Parisiensis notas UBurpavimus; omissis nonnuliis quibus vel ple- rumque brevissima lectionc varia suppletum es vel quibuB obnitebatur recta (ides catholica, alias ex iisdem fontibus ac Priorius, nempe precipue e Pamelii uberrima copia hausimus. Quam frequen-

igitur etsi religio summa futura sit veterum edi- tionum ordinem in usu acceptum, omni ope con- servare, nunc in hoc multarum sibi obstrepen- tium Tertulliani editionum tumultu, necesse fuit novam seriem, partim chronologicam, partim 8ystematicam,componere.Hinc in duas dividendos esse partes Septimii tractatus abunde suadet Vita ejus duplex, altera flde integra, altera hsresi contaminata. Hinc duos distinguere est tomos, quorum prior continet scripta ab Auctore adhuc catholicOy posterior scripta post susceptum ab eodem Montanismum exarata. RursuB, cum in utraque vits ejus vice idem modo [adversarios Buos perstringat, modo buos ad bonos mores excitet, pars utraque opcrum ad duplex generale

tius licuit, speciales quorumdam librorum anno- ^ caput reducenda venit. Hinc in prima parte series

tationes, pleniores plerumque ac penitius auctoris sensum introspicientes, prao omnibus coliigendas duximus. Hinc prster animadversiones Gorbiniaoi Thomae in libr. Baptismi et PcBnitentis modo lau- datas, magnam partem perpetui in Apologeticam Havercampi commentarii, remota sedulo indigesta quadam classicorum auctornm professoriaethsre- tica ructatione, accepimus. Hinc in arduo Palii libro acutissimi Salmasii proverbiales elucubra- tiones transcribendas curavimus. Hinc primi post Muratorium, egregias ejus ac Panciruli notas in Orationis librum dimidia parte adauctum ex ejus- dem rarissimis Anecdotis deprompsimus . Hinc demum excitata a Semlero in D.IrenaBum,aIio8que

prior LIBRORUM APOLOQETIGOROMyOempe APOLOGETIGI, L1BR0RUM AD NATI0NI8, DE TE8TIM0NI0 ANIM^, AD MARTYRES, DE SPEGTACULIS, DE IDOLOLATRU, quibUS

appendicis instar, libellum auctoris Montanists AD sGAPULAM,ob rcrum connexionem,subjunximus, quippe in iis omnibus libris Tertullianus causs cbristians patronum se proQtetur, ac gentes gen- tiliaque insectatur. Posterior vero ejusdem partis serics libros exbibet Tertulliani cathoiici dogmati- GOrt, in quibus totus est in exponendis ritibas, ac disciplinis Ghristianorum, nompe de orationb ub. I., de baptismo lib. i, unum de pqenitettia, duos

AD UXOREM, DB GULTU FEMINARUM DUOS, huUC VerO

ordinem, quisquis cum temporum 79 calculis

Patres lite impia de eorum scriptorum origine, D '°^^* ^^ dissert. D. Lumperi perpensis conferet

palmare ejus argumentum susdeque vertendum fore arbitrati sumus, dummodo, attentis hioc et inde Tertulliani et Irensi locis siraiiibus soleclarius ostenderimus non solum opera Irensi grsca, sed et eorum veterem latinam interpretationem 71 Tertulliano prsluxisse ac proinde temporibus suis prsivisse.

Hsc igitur erunt diveraa hujus editioniB hinc illinc accepta membra. Quanam vero ratione in corpus coeant, ac inler se conuectantur, paucis remanet prsfandum. Mirum est quotuplici reruro ordine et librorum serie unaquasque Tertulliani

Jam eti^^m minime ab ordine chronologico nos recesBisse deprehendet.

Tertullianus, susceplo montanismo, sibi aliquo modo constitit ; nunc enim in aciem, ut antea, cum omnibus adversariis congreditur, nunc fo- rensi studio quasi detentua de ritibus ac moribus concionem habet. Qinc secunds operum partis series : prior coaiuit ex innumera Polbmicorum Librorum mole, nimirum db gorona militis, db FUGA iN pER8EGUTi0NB,adversu9 psycbicos.ADVRRSus

ONOSTIGOS 8G0RPIACE, ADVERSUS PRAXBAM, aDVKRSUS BERMOQEM, ADVER6US MARCIONEM, ADVER6US VALBN-

MfZ^^^s^

77

TERTDLLIANl VITA.

78

TXNUNOSj ADVBRSUS JUBiEOS, DE ilfXMA ADVBR8US A PHILOSOPHOS, DB GARNB CHRISTI ADVBB8V8 QUATUOB Hi£RB8E8, UE RB8VRRBCTI0NB CARNIS ADVER8U8 MAR-

cioifiSTAS, ALiosQUB oNOSTicos.Item ssdato iaterdum illo impugnandi fervido nstu, animos recreaBse voluisse videtur cum posterioris seriei. Libros MORALES descripsit, db vblandis virginibus» db

BXBORTATIO^B GASTITATIS, DB MONOOAMIA, DE JBJUN1I8,

DE puDiciTiA, DE PALLio. Ezstat adhuc insigne Ter- tulliani opus, imo maximum ao celeberrimum, LiBER nempe pr^griptionum adverscs hjerbticos oMNBs, de cujus (Btate aoriter, ut infra videre est, inter eraditos disceptatur ; quorum lites cum non Dostram sit componere, mediam inter utramqne contendentiam aciem stationem elegimus, me- diumqae huic libro locum ascripsimus, nempe, 4 ioter orthodezi Tertulliani et ejusdem montanistffi opera, in fronte posterioris tomi, ut duodecim polemiois libris prefulgeat ae velut antesignanus pr»eat.

Que oum utcumque tandem exposita faerint, peoitus ezplicata tota mente nostra tum de Ter- tuUiani auctoritate vera at recto usu, tum de instituti nostri origine, subsidiis ac ratione, finem demum praefandi facientes, diximus. — Deum vero iterum iterumque, ut inchoantes, ita et absolventes opus, enixe rogamus, deprecamur- que, aimamque simul Deiparam Virginem, an^W^- rum hominumque matrem ac delicias, cunotamque triumphantis Ecclesise splendentem coronam, eo ipso dequo manum de tabula tulimus, ocBiorum terrarumque ambitu festive concelebratam in patrocinium ac tutelam advocamus, obtestamur- que ut hffic novissima diutini operis primordia, Dco optimo maximo accepta sint, Ecclesie matri haud ingrata, quampluribns utilia, nobisque in seternum profutura.

Scribebatur Paris., Kal. Nov., M. D. GC(\ XLIII.

41

VITA Q. SEPTIMII

FLORENTIS TERTULLIANI

CARTHAGINENSIS PRESBYTERL

AUGTORE JAGOBO PAMELIO,

QVM BJUS JETATIS VI6UITI QUATUOR ANNORUM HISTORIAM CONTINEIIT,

§ I. Expcftiiur prsevia coutrcversia duplex. — C sent Martyrologia ex Actis passionis 8. Stephani

4, Tbrtulluni vitamDeo auspice descripturic, qui (quod mernoratu dignum est) sub Afro Romano Pontifice S. Vicfore, Imperatore item Afro eibi cogoomioe Septimio Severo, Afer et ipse floruit ; du» ocourrunt controversiaD, eaque difOcillimeB. Prior, de Tertullo cousuie. TESTuaLUNO nostro, Tertyliano J C. et 8. Tertulino Martyre, e quibus quatuor bailucinatione quadam unum oonGcere quidam conati sunt. Altera, de tempore et letate Aoctoris,quo (jdei Sacramentisnovus Gbristi Tyro iuitiatus est.

PapflB pridie Nonas Augusti, Tertuluanum legerit. Deinde non minusfaallucinatisunt hactenus, qui TertuIIum Romanum Gonsulem oum Jureconsulto Tertyliano confiindunt, occasione Senatusconsulti Tertuiliani,ad quodconipiuraRescriptasunt edita, quw recitantur D. L. 38. T. 17, et Cod. L. 6. T. 55 (4). Neque enimreperiri poterit aliquis Gonsul TertuUianus, seu Tertylianus, sed Q. Flavius Tep- tullus cum Licinio Sacerdote anno U. C. DCGGGX, ad cujus relationem jamantea,imperante Hadriano ^ Aogusto, dictum Senatusconsultum publicatum

2. Ac primo, de Tertullo consuUj TBBTOLUACfo est. Utpote cum D. dicto Titulo lib. xxi, D. Pius noslro^ Tertyliano JC, et S. Tertullino Martyre. — decreverit, in quadam facti specie cessare Sena- Ad prioremquod attinet, in primis fefellit Rhena- tuaoonsultum TertuUianum, quod proinde eo oon- num corrupta lectio apud Regionem, qu» caeti- j^ stat esse antiquius : Tertylianus vero JC. sicuti ganda etiam apud Hermaonum Gontractum in mox latius, sub Alexandro Imperatore multis post Chronicis, ut pro TertuUinO Martyre, unem recen- annis ciaruit, cum aliis plet sque Papiniani disci-

(4) Vid. ad calcem illius dissertationis Pamelii Responsa Tertyliani JC. ous exstant in libr. Dige- stor. Cf. Job. Blumembach de Senatusconsnlto Q. Septimio Flor. presbytero et Jureconsulto Tertul-

lianis lib. Lips., 1755, in-i». — Just. C. Wieien- hauer disput. de Jureconsulto et Q. Sept. Flor leriullianU. Hildes. -1743,4. Maian. lib. iv, epist- II, Valent. 4742, in-40 Enn

79

TERTULUANI VITA,

80

pulis, qui Juri dicundooperamdedere, CUJU8 Con- A.Tertullu8, cum T. Plavio Clemente consulatam

stitutiones ex Libris Quffistionnm et Libro singu- lari de Gastrensi peculio, ne quid hio desit, post Vitam banc Auctoris nostri subjecimus. Quffi sols cum supersint, nec quisquam alius librorum alio- rum ab hoc 49 Tertyliano editorum meminerit, falaus yidetur Gonradus Gesnerus, dum illi pr»- terea ascribit lcKum Rescripta ex Libris, de Senatusconsultis, ac ad SC. Libonianum et Orphi- tianum. Atque in his satis consentiunt Doctiores. Yerum an idem sit illeTertylianus cum nostro hoc Tertulliano, adhuc sub judice lis est, presertim id asserentibus quibusdam magni nominis et eru- ditioniB JG. Nos certe, salvo saniori judicio, diver- sum censemus, tum quod ille juxta veriorem ex

gessit anno Severi iii. Altera vero ratio, qua potia- simura nituntur illi, quod Juris verborum retinen- tissimus atquo adeo JG. Romanus fuerit, vel Euse- bio teste, noster Tertullunus, non magis con- vincit quam si dicamus, GaBcilium Oratorem quom introducit secum colloquentem in suo Octavio Minutius Felix,eumdem essecum Gaecilio Gypriano nostro, quod uterque Oratoriam exercuerit ; aut (qdod ad institotum facit magis) si Septimium Severum Imp. eumdem esse existimemus cum Septimio altero Severo.quod uterque Afer et Histo- ricus fuerit, quorum ille suam, hic Alexandri Imp. vitam conscripsit.Aut denique, si Seplimium ilium cujus versus exstant apud Crinitum in Jani laudes

Pandectis Florentinis lectionem, teste Augustino n aut Quintum Septimium Romanum, qui Dyctia

Justinano, ubique Tertylianus vocetur, noster yero Cretensis de Bello Trojano Libros sex Latinos fecit

r^ ^ j-x.___ « .._. « ,, . confundamus cum nostro Septimo Tertuluano,

quod ambo et Afri et Poetae fuerint Ad quorum' fortassis distinctionem, Auctor noster, Q. Septimii Florbntib Tbrtulluni Carthaginibnsis appellatio- nes Libris prapfixit suis (2), non contentus dnabns illis Sbptimii Tertuluani, quemadmodum reliqui post eum soriptorcs Afri, Minutius Felix, C»ciUu8 Cyprianus, Lactantius Pirmianus, Marius Victori- nus, et Aurelius Augustinus.

§ 11. De tempore quo ad fidim amversus est Ter- TULLiANUs noster. — 3. Porro (quod ad alteram pertinet oontroversiam) de tempore quo ad fidem oonversus est Tertullianus noster,major multo se difficultas offert. Quosdam qoi claroisse putant

Tertullianus, tum quodetiam Francisc. Balduinus datis ad me litteris stylum, et orationem dissimi- lem confessus sit, tum denique,quod tempora non satis conveniant. Si enim cum Bernardino Eutilio Terlylianum suos edidisse Libros dioamus sub Im- perio Hadriani et Antonini, cum Hadrianus Imp. obierit an. U. G. DGGGLXXXX, et Severus Imp. Bub quo noster Tertullianus, primum cceperit im- perare anno U. G. DCCCCXLV, et sic intercesse- rint anni LV, oportebit hunc fuisse «Btate quin- quagenario majorem , cum ex JG. Christianus faetus e8t,maxime si Responsa illa illi attribuamus quae nonnisi in auctoritate magna constituti dare solent JC, cujustamen contrarium exS. Hieronymo

constat; qui media iilum ffitate, cum antea diu C circa annum Christi nati clx, fefellitillud Auotoris

Presbyter fuisset, ad heresim scribit defecisse.

Sin vero, juxta alios (quorum supra secuti sumus

sententiam) sub Alexandro Imp. cum cffiteris JC,

quorum Responsa in Pandeetas relata sunt, jam

luce clarius est, eumdem non esse. Nam noster

Tertullianus ante Alexandrum annis plus minus

XXX Ghristi fldem amplexus, eo tempore si adhuc

superstes fuerit, in haeresi volutabatur. Neque vero

argumentacontrasentientium tanti sunt ponderis,

ut in partes suas me potuerint pertrahere. Quod

enim Ulpianus (qui locus fortassis occasionem huic

dedit controversiffi) D. L. 38. T 17, ad SG. Ter-

tullianum lib. i. Rescripti meminit Imperatoris et

D. Patris (id est Antonini et Severi) ad TertuJIia-

Lib. de Monogamia, annis circiter clx, exinde pro^ ductis (de Monog. 111); verum illi quomodo compu- tandi sint a passo Christo, an potius ab setate qua apostoliis Paulus Epistolam scripsit ad Corinthios primam, infra latius ad annum Domini ccxiv.Multo itaque rectius Eusebius, Ven. Beda, Preoulphus Lexovieosis, Martinus Polonus, Cooradus a Litch- tenaw Abb. Urspergensis , Vincentius BelJova- censis,HermannuB Gontractu8,et Trithemiun, circa annuro plus minus Ghrieti cc Tertullianum cla- ruisse scribunt. Atqui de anno, quo Christo nomen dederit, silent omnes praeter ipaum Tbrtullianum, sed verbis longe obscurissimis. Illud quidero per- spicuum est, statim a baptismo conscriptum abeo

num quemdam : imprimis aut Junius, aut Ovinius n Librum de Pallio, ea nempe oocasione, quod, oum Juxta ms. cod. Tertullianus ille prsnominatur, pro more Christiano Toga dimissa PalJium indu- cum noster Q.Septimius Tertullianus appelletur; tus esset, amicus quispiam objecit 44 Ita a Toga deinde PandectnB Floreotins TertuIIum legunt, ad Pallium f Cui inter caBtera respondet : At ego fortassis eumdem, qui etiam dictus 48 Q. Flavius Jam illi etiam divinte sectae ac disciplinm commer"

(2) Sic prster libros mstos. jam Angelas Poli- tianus auctorem nostrum signavit lib. iv, epist. v, de Nominibus. Sio ipsemet auctor noster, de Ftr- ainibus velandiSy c. ultimo : Haec cum bona pace tegentibus utilitatem consuetudini praeponentibus^ pax el gratia a Domino noslro Jesu redundet, cum SEPTIMO TERTULLIANO , cujus hoc opusculum est, Similis est clausula libri de Baptismo : Tantum oro ut cum peiitis etiam TERTULLIANI peccaioris

memineritis. Similis est clausula libi de Exhorta' tinne castitatis : Memento tn orationibus tuis TER- TULLIANI exhortantis. Ita edit. Paris. Franck. Vcneta. Ri^altiu^ autena ultimahaBO verba omisit: hinc ab alia manu fuisse adjeota, nullo tamen favente msto, tum Salom. Semler, tum E. P. Leo- pold visum est proraus indubium. Gf. Lumper, Hist. theol. crit. SS. PP. pars vi, cap. 1, art. I, not. b. Bdd.

I

j

81

TERTULLIANI VITA.

82

cium confgro, Gaude, Pallium, et exsuUaf meliorjam A chas, cum aliis complaribus, quorum infra fiet

te Philosophia dignala ui, ex quo Christianum vestire caepisH (Lib. de PalL c. 5. Ibid. c..6. Ibid, c, 3). Verum non perinde intelligi potcet^ quid sibi vclint ejusdem libri verba : Sed vanum jam anli- quitat, quando curricula nostra coram, Quantum reformavil orbis ssscuUim isiud ! Quanium urbium aut produxit aul auxit aut reddidit prxsentis Imperii triplex virtus. Deo tot AugusUs in unum favente ! Quot census transcripii ! Quot populi repugnati ! Quot ordines iliusirati ! Quot Barbari exclusi ! Re- vera orbis cuitissimum hujus Imperii rv^ esi, eradi- eaio omni aeonito hostiliiatis.et cacto et rubo subdoloe tamiiiaritalis, consitum et amxnum super Alcinoi pometum et Midse rosetum. Id quidem Rhenanus.

mentio. E quibus pro 45 nostra sententia faciunt, Jam post occisum Nigrum publicati isti : imp. cjes.

D. GLAUDIO SEPT. ALB. COS. II. MONETA AUG. GS. VIGT. AUO.aut MINERV^ PAGlFERiE SiGGULO FOEGUNDO ; aut

denigue : felicitas ; quaa omnia pertinere viden- tur ad illud, eradicato omni aconito hostiltiatis.

5. De Antonino autem Severi filio, quod etiam jam inde Gssaris titulo insignitus fuerit, duo sunt qus conjecfuram confirmant nostram, tum lex 1, de inofficioso Testamento God. I, 3, quam rescrip- serunt Severus et Antoninus KaL Juliis Falcone et Glaro Coss., quorum Consulatus incidit in 1 an- num Severi ; tum hsec numismatis inscriptio : impp. iNviGTi pii AUG. (cum Severi effigie et Antonini

llagdebQrgenseSy aliique eum secuti ita interpre- n adbuo pueri imberbis) vigtoria parthiga maxima.

t«ntiia* m4 ^m_ *f'—V_f.*- t •• -•.«.« • *_11! *' rk _J t • A A _J 111 1 - #\ A 1 t .•

Untur, ut per Triplicem Imperii viriutem intelli- gact Severum Augustum, et Pescennium Nigrum, ao Glaudium Albinum Gaesares, quorum illi ab exercitibus in Pannoniis et Oriente, hic in Qallia Caesap dictus eat. Sed ipse sibi conlradicit Rhe- nanuB, cam fatetur invito Severo id factum de Pescennio, et utrumque ab illo bostem judicatum, et e vivis sublatum postea. Non poterit igitur in tanta trium C«Barum simultate accommodari illud: Deo tot Augustis in unum favenie^ multo vero mi- nu8 illud : eradieato omni aconito hoslilitaiis, Imo cum illa trium G«garum variis in Provinciis delactio contigerit statim initio Imperii Severi, minime convenire potest cum verbis sequentibus : Quot census transenpti! etc, quoi Barbari exciusi!

Quae adeo referri potest ad illud : Quot barbari exciusi ! sicut et ista : l. bept. sev. pert. aug. imp. u. ARAB. PAR. ADUB. C08. II. pp. SG. maxime con- sentiente Spartiano in hsc verba post Nigri caedem : Deinde circa Arabiam plura gessit, Parihis etiam in deditionem redaclis, necnon et Adiabenis qut omnes cum Pescennio senserani. Atque ob hoc reversus, Arabictu, Parthicus, Adiabenicus, appellatus est^ sed triumphum respuii, ne videretur de civHi triumphare vicioria. Insuper et Eusebio (seu potius B. Hiero- nymo, qui multa ad Latinos pertinentia Chronicis ipsius interseruit) qui bellum Judaicum, Samariti- cumque ac Parthicum ceedi Albini praeponit ; que- madmodumetiamOrosiuB,JoannesZonaras,etHugo FIoriacenBis. Nec obstat, quod Herodianus dilatum

Qaornm postremum majorem scrupulum injicit, C adhuo scribat bellum PaKhicum, tum quod fides

quod inde constat, non nisi post exclusos barbaros

hanc librum couBcriptum, id est, post devictos

Arabas, Parthos et Adiabenos. Quod itaque, in

Ai^umento et Annotationibus noBtris, ad annum

fere quintum retulimus Imperii Severi, ad annum

tertium potius appltcari oportere postea depre-

hendimuB, cum anno quarto a Severo deficere

AlbinuB ccBperit, et anno quinto interfectus sit.

Itaque Imperantibus tunc una Severo Augusto,

Antonino ejus filio, et dicto Albino, pacato Jam

Imperio, utpote deviotis Jam ac occisis, et Juliano,

qui oceiBO Pertinace illud invaserat, et Pesoennio

Nigro,

4.Etverode Albino Imperii consorte oonsentiunt

major haberi debeat Latino quam Grseco scriptori, qui nullum historiae ordinem observavit, tum quod Spartianus postmodum iterum profectum scribat in Arabas, Partbos et Adiabenos, et bello contra eoB confecto triumphum egisse, eumdem nempe de quo infra anno Severi x ; prssertim, cum exstent et Marmorum etNummorum inscriptiones, in quibuB bis Parthicus nuncupatur. Altera anni XI, ejusdem in Arcu Septimii RomaB : imp. CiES. l. sept. m. f. sevxro. pio. pert. aug. p. p. pabt. arab.

PART. ADIAB. PONT. MAXI. TRIB. POTES. XI. COS. III. PROGOS. XT IMP. CJE&. M. AUREL. L. F. ANTONINO AUG, PIO FELICI. TRIB. POT. VI. COS. PR0C08. P. P. OPTIMIS FORTISSIMISQ. PRINCIPIBUS. INSIGNIBU8 EORUM VIllTU*

omnes. Nam Juxta Fastos Gonsulares, statim post n tibus domi forisq. s. p. q. r. Anni xv, altera : l. acceptos omnes Imperii tituIos.D.GLAUDius Albinus

AB MP. C^8. L. BBPTIMtO 8EVER0 AUG. C£SAR APPEL-

LATU8 BST : et auno sequenti ConBulatum iniitSeve- ras cum Albino,qui Jam inde etiam septimiub dio- tu8 est, quantum apparet, in Severi gratiam. Qui eo etiam honore illum prosecutus est ut nummos ejus imagine (teste Spartiano) insigniri Jusserit, qui etiamnam (3) exstant cam inscriptionibus tam Grscis quam Latinis apud Qenerosos Dominos Marcum et Ouidonem Laurinos Watrefleti Topar-

8EP. SEV. AUG. IMP. XII. PART. ARAB. PART. ADIAB.IV.

X. PROFEGTio. AUG.,quantum apparet, in Britanniam. Quarum priori pariim etiam explicatur illud : qu(^ populi repugnati ! Quemadmodum et illud : quot ordines iiiustrati ! de OrdinibuQ nempe sen Legio- nibus Militaribus, per inBcriptiones annorum Beve. II, III, ac IV, istas ; imp. cms. l. sbv. etc. trib.

POT. II. IMP. IV. COS. II. PROGOS. P. P. OrdO CLU8. it : VIRG. DIAN. 8ACR. PRO 8ALUTE IMP. L. 8EPT. SEV. etC. TRIB. POT. lU. IMP. V.OrdO GLUS. BO : IMP. CJEB. OtO.

(3) Scilicet oirca annum 1570, quo primum edita foit a Pamelio Vita hao Tertulliani.

1

83

TERTDLLIANI VITA.

84

IMP. vni. TRiB. POT. IV. LEO. VII. cLus. Historiam A det, eum septimio tertulliano, cujus hoc opuseulum

nihilominus 40 oostram auspicabimur a primo Severi anno, et Tbrtulltani jam Cbristiani ab anno illius tertio, dummodo qu«dam prtemiserimus de eJuB appellatioDibus q. septimii florentis tebtul- LiANi CARTHA0INIEN8I9, ct proinde do ipsius gento» familia, stirpe, parentibus, patria, institutione, studiis et Bcriptis adoIescentiaB, vitao statu, et aota- te, cam Severus Imperium iniit.

g in, De ejus prsenominef nomine, cognomine et agnomine. —6. Porro Q. (quod auctori noatro tri- buerunt Jam olim Vincentius Bellovacensis, Tri- themius, Politianus, et ms. cod.) praenomen esse, norunt Antiquarii omnes, fortassis quod quinto loco natus esset, utpote cum praBuomina aut ab

est; hinc, et a Lactantio Instit. divin. L 5. c. i. et a B. Hieron. 188 Epist., ad Faboliam, septi- Mius tertullianus appellatur ; quibus etiam con- sentiunt Trithemius, Politianus, et ms. excuaique hactenus codices omnes.. Florentis cognomen, familiam quidem certam47 gentisSeptimiesigni- ficat, sed que apud Romacos fuit incognita ; attri- buitur tamen auctori non modo in ezcusis, sed et ms. cod., ac Jam olim a Trithemio et Politiano. Tertulliani nomine prnter alios qui illiua men- tionem faciunt scriptores omnes non modo verbis Jam citatis, sed etiam bisce seipsom appellat, Tantum oro u/, cum petitis y etiam tertulluni peccatoris memineritis; et, Memento in orationibus

eventu, aut ab avis, proavis, seu atavis fere usur- n tuis tertuluani ad hxc exhortantis. Quod videtur

pari a Romanis soleant (in quorum locum hodie derivatitiumaTertulIo, sicutiOctavianiabOctavio,

Buccesserunt propria cujusque nomina},quale est et

illud : QuiNTA SEPT1MIA, quod inter prsnomina

feminarum ab Onuphrio recensotur. Septimii, gen-

tis est appellatio, quao apud Romanos primum

Regia, di&inde plebeia, postremo Gonsularis fuit et

Patritia.In primia enim invenitur: septimius mesius

jequigolarum rez, inde in variis Marmorum inscri-

ptionibus, partim inter Epigrammata antiquao

Urbis, partim in Orthographia Aldi Manutii, femi-

narum appellationes : septimia annia, fl. boratia

8EPTIMU OCTAVILLA, SEPT. FEUGTSSIMA EURESIA, SEPT.

segunoa, 8EPT. ezorta ; et Ordinis Militaris viro- rum (qu8B ad institutum magis faciunt) : t. septi-

MIUB FELIGISSIMUS GOHORTIS II, et l. flavius l. f.

etSeptimiani a Septimio,et8tirpem significarefami- liae Florentum. De qua fortassis est quao ezstat Montuni ad 8. Maurilium, ac Mediolani ad 8. Vic- torem porta Vercellensi hec inscriptio : g. sarto- RIUS L. F. ovf. tertuluanus veteranub leo. zi.

GURATOR CIVIUM ROMANORUM M00UNTIAGI,SeU MUNGO-

TiARii. Hoo saltem constat ez Eusebii Ghronico et B. Hieron. Gat. Soriptorum Eccles., Tertuluanum nostrum Afrum fuisse centurionis Proconsularis filium ; quod etiam afOrmant B. Isidorus, Ven. Beda, Nicephorua, Freculphus Lezoviensis, Maria- nus Scotus, Ado, et Vincentius Bellovacensis.

§ IV. Cujus fuerit^ qualisve ejus institutio^ littera' rum peritia ac scientiarum f — 7. Patriam Gartha-

SEPTiMius AFER oGTAViANius G. V, TURM. II. EQUiT. ^ ginem iudicat agnomcn Garthaoiniensis : in quo

ROM. Z. VIR ST. LITIBUS JUDIGANDI8 ; Ct L. SEPTIMIUS ANTIGONUS MIL. GOH. VI. PR. Ct T. 8EPTIMIUS G. F. 8ER. TIVU TA. MIL. dSnique L. 8EPTIMIUS 8EVERIANUS,

et BEPT. GARiTO V. p. Consularium denique viro- rum 8ob Julio Ciesare Augusto P.SEPTiMius^Trijano Gssare septimius agnidinus v. g.^aoens per hispa- NiAS V. c. p. t. visesagra coonosgens, 8ub Marco

Imp. SEPTIMIUS SEVERUS, M. SEPTIMII GETiE F. pOSt-

modum Imperator,sub ipso illo Severo d. glaudius TEPTiMius ALBiNus, cum iilo, uti supra dizimusy GaQS. appeilatus, p.septimius m. f.oeta illius frater, Q. 8BPTIMIU8 PLAUTiANus Autonini filii ipsius socer et (mirum de Antonino ejus filio majore natu, quod 8BPTIMII appellationem praBtermiserit.) p. sbptimius

etiam illi consentiunt, cum dicunt Provindx AfiicK , Civitatis Carthaginiinsis , sicuti et B . Optatus Milevitanus lib. i, adv. Parmenianum, et nominatim Nicephorus, cum Carthagine in Africa ortum scribit. Quid? quod ipse Auctor id satiB superque indicet (4) initio Libri de Pallio : Prtn- cipes (inquit) semper Africx, viri Carthaginienses vetustate nobiles^ novitate felices.,. Tamen et vobis habitui aliter otim.,,. Vobis vero post injurix bene" ficium..., post Graechi obscsena omina...^ post trinas Pompeii aras, et longas Cxsaris moras : uhi meenia Statitius Taurus imposuit, solemnia Sentius Satumi- nus enarravit, cum concordia juvat^ Toga oblata est... Patlium tamen generaliter vestrum,immemcres

SBVERi AUQ. F.OETAiMP.CiES. Auo. Dc quorum gento D eliam^ denotatis. Equidem haud miror prx docu- an fuerit etiam ipse Afer Auctor noster, non ita mento superiore. Nam et Arietem Hla didtur Car' constat ; ipse interim sibi ipse, lib. de Vet. Virg., ihago, studiis asperrima bellif prima omnium ar- cap. ult., num. 140, his verbis id nominis tri- masse. Cum tumen uUimarent tempora patrix (en bnit : Pax et gratia a Domino nostro Jesu redun- patriam Carthaginem vocat) et Aries jam Romanus

(4) Scripsisse videtur Eusebius Tertuliianum fuisse Romanum et nobilem, Hist Eccl.Iib. ii cap. 2. Tauxa TcpTouXXiav6c xoyc 'Pto^atou; v(5|jlouc ^xpi6(oX(iiC , avTjp TE ^Xa ev$o{oc , xal xuiv fxi- Xiora M 'P(i^{X7)c XafAicpcuv. Quod tradit Tertul- lianum Romanorum legum fui8seperitum,quo8dam ad credendum induzit,eum auctorem fuisse Juris- oonsultum, et revera quidam est Jurisconsultus ejusdem DominiB; at oonstat alium esBe a nostro

Tertulliano, nec tradit Eusebius fuisse Jurisconsul- tum, sed iegum Romanarum peritum. Quod de pjus Patria et nobilitate subjicit Eusebius, defendi nequit, ni de Romanis Scriptoribus capiatur, et sensus sit,TertulIianumunumfui8se ex clarissimis latinis auctoribus. Rufinus hoc sensu hunc Eusebii locum accepit vertendo, inter nostros Scriptores admodum clarus.

85

TERTDLLIANI VITA.

86

in muroi qucndam suos auderel^ dupure illico Car- A ^^ coaiiuunibuB locis Rhetorico exsuliare sermoxid»

thaginienses ut novum exlraneum ingenium. Tantum asvi longinqua valet mutare veiustas. Sic denique nec Paliium agnoscitur. Hsc paulo prolixius, ob opi- oioaem 48 Vadiani» qui in Gbarta PalsBtiuffi pa- triam illi assignat Municipium quoddam juxta Aras Philenurum fratrum.

8. Atqui Tebtulliani qualis felix fuerit institutio, Libris ejat adversuB Gentes testantur, qui (B. Hieron. teste Epist. ad Magnum) ounctam sfficuli continent disciplinam, e quibus vel solis oonstat omnes illum Auotores evolvi8se,Hi8torico8, Poetas, Orammatioos ; de Jureconsultis vero rea notior est quam nt probatione sitopus, de Medicis et Philo- aopfais idipsum ex libro de Aniroa colligere est.

Gerte et Tertullianus, cum adkuc esset adolescens, lusit in bac materia. » C^Jus libri argumentum et titulum idem Epist. 22, ad Eustoch. recenset : « Si tibi placet (inquit) scire, quot molestiis virgo libera, quot uxor astricta sit, legas Tertdllianun Ao Amicom Philosophdm. >» Quo nt ut castitatem» quam toto vits tempore 49 usque adeo commen- datam habuit, etiam jam inde ab ilio observatam censeamus. Alque adeo non tam suoquam aliorum nomine, cxempli gratia, dictum intelligimus illiua Auctoris : « Rgo me scio neque alia carne adulteria commisisse, neque nunc alia carne ad coniinentiam emti. Lib. de Besur. car. cap. 59. » . § V. Dtf ejas eonversatione in gentilismOf de Ouorumomnium CaUlogumin suas dasses distri- n ^'y'"^"^— .^•Coojugium tamen iniisse Tkhtullia-

butum rnperiet Leotor inter Indioes nostroa, tam Grscoram quam Latinoram.Hinc a Lactantio dici- tur in omni genere litterarum peritus, ab Eusebio legum et rerumRomanarum peritiaclarus.a B.Hier. acris et vehementis ingenii vir quo nihil eruditius» nihtl acutius ; a B.Augustino disertissimus.qui buo- ds sonantibus orationem inflaverit ; a Nicephoro elo- quentia admodum pollens, acris et ingeniosus ad- modum. Qus omnia latius multo prosequitur Vin- eentiue Lirinensis : « Hic (inquit) apud Latinos nostrorum omnium facile princeps judicandus. Qaid enim hoo viro doctius 7 quid in divinis atque hamanis rebus exercitatius 7 Nempe omnem Phi- losophiam, et cunctas philosophorum sectas, auc- tores asaertoresque sectarum, omnesque eorum

nom ex Libris duobus ad Uxorem perspicuum est : fortassis quod nondum sublate essent Papia Pop- pasa et Julia leges, qua liberos suscipi cogebant (uti ipse fatetur) et caeiibes et orbos vetabant ex testamento solidum capere;de quibus per Seve- rum Imp. sublatis infra latius.Quarum legumcon- stitotio praBscribens matrimonii certam statem, utpote Juxta Piatonem anni xxxv, nostram confir- mat conjecturam, quod ante fidem matrimonium contraxerit, quanquamtamenliberorum ejus nulla uapiam mentio. Scribitur autem a Trithemio apud Carthaginem aliquot annis Rhetoricam glo- riose docuisse ; posteaet.Oratorem fuisse seu cau- sarum. Advocatum mox comprobabimus. Jurecon- suitum etiam fuisse constat exvariis quibusutitur

di8€ipiina8,omnem historiarum et studiorum va- ^ P^^^^sibus et J C. vocibus.Portassis RomaB praacep

rietatem miraquadam mentiscapacitate complexus

esi. Ingenio vero nonne tam gravi et vehementi

exoellnit, uti nihil sibi pene ad expugnandum pro-

poBuerit, quod non aut acumine irraperit,aut pon-

dere illiserit7 Jam porro orationis subb laudesquls

exequi valeat7 Qun tanta nescio qua rationem

densitate conserta est, ut ad consensum sui, quos

Buadere non potuerit, impellat, cujus quot pene

▼erba,tot sententis sunt, quot sensus, tot victo-

ri*. » Quanquam interim experientia ipsa convioti

fateamur neces^esit, quodde eoscribit Lactanlius,

param eese facilem, minus comptum, et multum

obscorum,et juxta B. Hieronymum, crebrum qui-

dem in sententiis, sed difQcilem in eloquendo, ut

tore ususest Serbidio ScsBvola, et studiorum col- lega Se?ero Imp. et iEmilio Papiniano : «Btate tamen minor Severo, qui natus fuit aono Domini cxLVi, ut quadragenarius fuerit initio Imperii illius. Inde enim ad finem usque Imperii ipsius et filii ejus Antonini Caracallas, sub quibus Auctor floruit, anni efliciuntur xxiv, aut circiter ; et sic simul constituuntur lxii setatis Tbrtulluni, a quo anno (quem ciimactericum vocant Medici) de- crepita 8Btas, ad quam usque vixit, exordirisolet. Pro quo facit quod B. Hieron, et Nicephorus post mediam atatem in haeresim Montani lapsum scri- bunt, nempe nostra quidem sententia circa annnm aBtatis ejus quinquagesimum tertium, anno Se-

non mirum sit, stylum ejus et aliorum etiam Afro- D ^®" *^» *^*° *°^® obitum decennio. Verum de his

ram facile pctuisse discerni a Nepolanio (uti in P^"" ®*^"®- ^^^ *^ Historiam pergamus annorum

Vite ejus tesUtur idem B. Hieronymus), Minutii i^lo^UDQ xxiv.

Pelieis dico, B. Cypriani, Arnobii, Lactantii, Vic- . , ^

torini. Obscuritati» vero styli prascipuam causam ^^^'

annotavit alicubi Rhenanus, quod ex Graecorum

Auctorom assidua lectione adeo GraBcas loquendi

formolas imbiberit, ut etiam Latine scribens, illa-

ram oblivisci nequiret. Et vero scripsisse eum

quaedam in adolescentia, atque adeo ante fidem

Christi susceptam, idem B. Hieronymus locupies

teatiaeet. Non « est (inquit lib. i adv. Jovin.)

hojoa looi nuptiaram augastiaa de8cribere,etquasi

10. Anno igitur Domini cxciv, C. SOSIO FAL- CONE et C. JUUO EHUTIO CLARO C088. S. Vic- toris, F. Felicis Afri, Romani Pontificis an. viii» Imp. Caes. L. Septimii M. F, Afri, P. Pertinacia Augusti anno i, Tertuluands adhuc ethnicus cau- sarum patronum agebat Carthagine ; quod com- probatur his ipsius verbis qusB sub Pallii persona de se scripsit Jam Christianus lactua : Ego, inquit

87

TERTDLLIANI VITA.

88

B

nihU foro, nihil campo, nihil curiss debeo^ nihil of/i- A do advigiiOy nulla rottra prxoccupOy nulla priptoria observo, cancellos non adoro, subsellia non contundo, Jura non eonlurbOf cousas non elatro. Plus togx txsere Remp. quam toricx [l>e PalL c. 5). Certe etbnicum se fuisse ipse fatetur, agens de judicio extremo, vita et igne aBternis, et suscitatione de- functorum : Hxc^ inquit, et nos risimus atiquando^ de vestris fuimus. Fiunl^ non 50 nascuniur Chris- tiani (5). Apud auctorem vero quaBdam ad annum hunc pertinenlia reperire est. Imprimis de csde Imper. P. Helvii, P. E. Pertinacis occisi v. Kal. April. illud Apologetioi : Ufide qui faucibus expri- mendis palxstricam exercentt Unde qui armatipa" laUum irrumpunty omnibus Sigeriis atque Partheniis audadores f De Romanis, ni fallor (Apol. c. 35}, ntpote qui in foribns palatii ab armatis Pnetorianis miiitibas interfectus sit, factione Lflsti prflBfecti prstorio ejnsdem, cujus juBsn Gommodus Imper. non mnlto ante a Narcisso atbleta, cum quo ille Bolebat in palffistrica exerceri, strangulatus fuerat. Deinde de Imper. Gss. Pescennio Nigro, qui occiso jussu Senatus Imper. Cssar. M. Didio M. F. Com- modo Severo Juliano Augusto, exante diem Ka- lendas Maias Imperium invaserat, illud ejusdem looi : Plane cxteri ordinespro auctoritate retigiosiex fide nihit hosticum (adversus Cxsarem) de ipso Se- natu, de equitCy de castris, de palatiis ipsis spirant. Unde Cassii et Nigri f Quorum prius ad Avidium Cassium refertur^qui ex familia Gassiorum G. Julii Gaos. interfectorum, et Antonino Pio et Marco ac Yero Impp. principatus extorquere conatus fuit ; C alterumadNigriconspirationem adversus Severum Imp. Jam et solemnia Caesarum (qualia etiam Ka- iend. Juniis in auguratione nova Severi, qui antea Idibus Mali ab exercitu Imperator dictus fuerat, oelebrata sunt) ibidem in haec verba describit : Cur die Ixto non laureis postes obumbramus, nec lueemis diem infringimust el paulo post : Ipso^ Quirites, ipsam vemaculam septem coltium plebem convenio; an alicui Cxsari suo parcat illa lingua Bomanat Testis est Tiberis, et scholm bestiarum. Jam si pectoribiu ad iranslucendum quamdam spe- ctUarem materium natura obduxisset, cujus non prsecordia insculpta apparent novi ac novi Cassaris scenam Congiario dividundo praesidentis eliam illa hora,qua acclamant: De vostris annis tibi Jupiter n augeat annosl Iloc enim indicant Herodianus i. 2, inter cfletera scribens Milites Praetorianos relictis armis pomparum habitu lameatos processisse ; et

Spartianus ac Fasti Gonsulares, dum 30 postquam in urbem venerat die, exante diem Kal. Jul. pro- feclum scribunt Severum in Orientem cootra Ni- grum tyrannum, datis prius plebi Congiario, et Donativo Militibus ; denique et hsBO numismatis inscriptio : IMP. GiES. L. SEPT. 8EV. PERT. AUG. G08. LIBERALITA8 AUG. quo pertinet. etiam quod prstermittitur : Focos et thoros in pu- bticum edu€ere,5t vicatim epulari,eivitatem tabemm habUu obolefacere, vino tutum cogere. Ad hunc preterea annum pertinere censemus illud lib. ad Scapulam : Ipseetiam Severus pater Antonini Chris- tianerum memor fuit. Nam et Proculum Christianum qui Torpacion cognomtnabatur, Euhedise procuratO' rem, qui eum per oleum aliquando curaverat, re- quisivity et in palatio suo habuit usque ad moriem ejus : quem et Antoninus optime noverat Christiano lacte educatus (L. ad Scap. c. 4). Nam morbum illi gravem contigisse initio Imperii, ex iElio Lampr. vel inde patet, quod cum filii sui id aetatis non haberent ut imperare possent, Severum id in animo habuisse soripserit, ut, ei quid sibi forte humanitus accidisset, Niger Pescennius et Glaa- dius Albinus succederent ; quorum ille occisus fuit anno sequenti. Et cum (sicuti infra latiui) anno ipsius 4, Antoninus annum agens 13, Ges. Aug. appellatus sit, oportebit huc referre quod de illius scribit educatione Auctor. Gui simiie est illnd de illo Spartiani : « 8i quando feris objectos damna- tos vidit, flevit, aut oculos avertit. Septennis puer, cum coliusorem suum puerum ob Judaicam reli- gionem gravios verberatum audisset, neque pa- trem suum, neque patrem pueri, neque auc- torem verberum diu respexit. c Christiano vero /o^teec/iica/ttm^ exeo confirmatur, quod Lugduni natus 8it| ubi vigebat fides Ghristiana.

ANNO DOMINI CXGV.

41. IMP. GiES. L. 8EP. SEV. PERT. AVQ. II. ET D, GLAUDIO 8EPT. ALBINO G^. II. G0S8. anno 9. S. Victoris Rom. Pont. et ipsiiis Severi II. adbuc Garthagine causarum fnisse advocatum TBRTUL. verisimile est. Ad huno autem annum referri debet illud ipsius lib. ad Scapuiam : Sieet ci^ca Majestatem Imperatoris infamamur, iamen nunquam Albiniani nec Nigriani vel Cassiani inve- niri potuerunt Chrisiiani; sed iidem ipsi qui per Qenios eorum in pridie usque juraverant, qui pro salute eorum hijslias et fecerant et voverani, hostes eorum sunt reperti {Ad Scap. 2). Hoo enim anno

(5) Ipsemet suis diserte testatur TertolHanus verbii se una cum gentiliuni superstitionibus libidini inserviisse, in libro de Resurrect. cap. 59 : EgomesciOy neque alia came adulteria commisisse, neque nunc alia came ad continentiam eniti: quo etiam tempore spectaculis delectabatur, de quibus, malo, inquit (Tert., de Spect. c. 19), non implere, quam meminisse, id est, pauca de iisdem dicere, quam eorum, qu89 vidi, meminisse : ac libro de Pcdnitentiase omnium peccatorum maximum fuisse

fatetur, lapsisque poBnitentiam suadens, ait {Idem de Panitent, c. 4. et c. 12) : Eam tu peccator mei stmitis {imo me minor^ ego enim prwstantiam in delictis meam agnosco) pttnitenliam ita invade, ita ampiexare, ut naufragus alicui tabulas fidens. Gap. vero 12, de Vita in vitiis transacta: Quid ego ultra de istis (id est, de pcenitentia), peccator omnium notarum ctim jim, nec utti rei nisi pieniteu' iise nalus.

89

TERTDLLIANI VITA.

90

Imper. Gss. C Pescenniaa Niger Justus August. ocoisua est apud Gyzicum, sive Isicum Juxta Hero- diaaum, quo faoto mox Severus eos Senatores oc- cidit qui Nigri partes secuti fuerant et cum Nigru militaverant Duoum aut Tribunorum nomine, aliosque omnes exceptis Militibus, quos impuni- tate proposita recepit ; Antiocbenia privilegia, et Neapolitanis jus civitatia eadem de causa ademit. Aliquot deinde Barbarorum Regea (Juxta Onu- phrium), qui Nigro fuerant auxilio, a Severo victi Bunt; qnare ipse IMP. 11. III. et IV. appellatus est : quos omnes Nigrianoa Auctor noster appel- lat. Quod postremum confirmat nostram sent. de Arabibus» Partbis et Adiabenis hoc anno devictis ; atque adeo buc pertinent inscriptiones Nummo- rum et Marmorum antiqus aupra citatae ; et proinde illud Auctoris : Barbari exclusi (De PalL c. 2). Et vero Constitutionea bia Goss. editfe titulo Severi et Antomini Augg. datao v Ral. Martii, xi Kal. Maii, Nonis Jclii, vi Kal. Oct. et xi Kal. No- vemb.confirmant quod supra diximus de Antonino 53 Imp. consorte ab initio ; quas exstant God. Lib. 8. T. 14. 1. I. 1. 6. T. 2, 1. 2. lib. 2. Tit. i.1.2. lib. 2. T. 24. 1. 1. et lib. 8. T. 16. 1. 1. Ad huno annum pertinere censemus^cujusex Eusebiosupra meminimus, bellum Judaicum Samariticum, de quo etiam Freculpbus Lexoviensis, unde et Judai- cum (cognomen) ei oblatum fuisse. Quo videtur ex parte reapicere Auctor de Judsis agons : Dispersi (inquit), palabundi, ei cceli et soli sui extorres va- gantur per orbem, sine fiomine, sine Deo Rege, quibus nec advenarum jure terram patriam saltem vestigio salutare conceditur (Apolog. e. 21.) Unde conjicio belli illius occaeionem,quod Judsam vel- lent repetere, quia illis ab Hadriano Imp. inlerdi- ctum fuerat. Huc etiam referendum quod scribit Niceph. Eccl. hist. 1. 3, cap. 2 : Severi imperii initio satis bono loco res nostrx fuere^ in diesque fidei professio augmenta sua cepit, eorum quos recensuimus EcclesiMticoi^um doclorum scriplis atque doctrinis eam provehentibus^ idque in fnaximis quibusque potissimum urhibus, nimirum Alexandrix Aniiochia^ jEli^e, et per Palxstinam omnem^Ephesiy Csesaress, et Occidentem versus, ThessaXonicx^ Athe- nis, Corinthif in Galliis, et Romse maxime, Universse enim multitudines et domus totse ad fidem accede- bani^ quiduis facere et pali paratx, quam ut quid- quam conlra religionem nostram agerent aut nova- reni, Qna occasione etiam recensendi bic veniunt, gaorum tum ille, tum Eusebius, meminerunt,

(6) Hano Jac. Pamelii sententiam Petrus Aliixius in diasert. de TertuU. vita et script. Paris. 4680, et Tillemonliua, M^moires, t. III, art. 2, p. 87, rejiciunt. Quidam, ut refert GI. P. Berti, Dissert., Hist. tom. II, sfficul. 3, dissert. 4, jH 2, p. 413. ad fidem christianam conversum putant circa ea tem- pora, quibus scripsit librum dePaiIio,poat annum scilicet 208. Sed plura exatant TertuUiani opera antea conaoripta qu» noatram ab eo profeaaam fidem exhibent. Ad annum 496 Tertulliani conver- Bionem referi Fabrlciua, ad annum 170 0udinu8|

A hujua statia Ecclesiaatici acriptorea, maxime cum ipsorum scriptia et doctrinis haud dubie acceptam debeat suam conversionem Auctor no- ster. Apud Alexandriam Oemetrius Episcopus 12, ac Presbyteri Panthenus et ejus discipulus Gle- mcna Alexand. Antiochis 0 Epiac. Serapio, Hie- roaolymorum 34 Gordiua, Gaesareae Palaestins TheophiIus,Ephesiu8 PoIycrate8,Ponticus Palmas, Beriilus et Bacbilus Gorinthii, in AfricaGarthagine Agrippinus, Lugduni Galliarum S. Irenaeus, Romfle denique S. Victor Pont. Atque adeo hinc confir- matur nostra ex Mss. cod lectio apud Auct. Quales ergo leges istx, quas adversum nrs soli exercent impii^ injusti, turpes, truces, vani, dementes ; quas nullus Pius, nullus Verus impressit ? (Ibid, c. 5.)

n nempe usque ad id temporis quo Apologeticum

" edidit.

ANNO DOMINI GXGVI.

§ VI. Quandonam, quave occasione ac quibus mo' meniis Christianus evaserit, — 12. Q.FLAVIO TER- TULLO SGAPULA et T. FLaVIO GLEMENTB GOSS. S. Victoris Rom. Pont. anno x et Se- veri III, TERTULL1ANUS fidci Ghristiane, mea quidem sententia, nomen dedit (6), Imperiojam prorsua pacato,cum Severo imperantibos 5S Anto- nino ejua filio et Ghiud. Albino Gfesaribus, quod adeo Triplex imperium vocat verbia aupra citatis, quo Lectorem remittinlus ; complura enim illic reperiuntur quae ad bunc annum pertinent. Id tamen non initio, sed sub hujus anni iinem : Bra'

C dicato jam omni aconito hostilitatis {Ad Scap. c. 3 ; Apolog, c, 23), utpote post excidium Byzantinum, qus urbs, Herodiano, Zonara et Michaele Glyca testibus, post triennii obsidionem, cceptam anno i Severi, adhuc vivente Nigro, tandem fame capta estjCt libertate omniadempta Perinthiie (quimulta a Nigro passi fuerant), adjudicata est, etiam mcB- nibus everaia, in vici formam redacta. Gujua etiam Auct. meminit : CceHus, inquit, Lapella in exitu Byzantino, Christiani gaudete, exclamavit {Ibid. c. 19). Occaaionem auae conferaionia ipse, quantum apparet, indicat ex testimonio alicujus dei qui a Ghriatianis adjuratus dsmonem se con- fitebatur (Ibid. c. 20). Hsec testimonia (inquit) deo- rum vestrorum Christianos facere consuiverant, qua

D plurimum illis eredendo, in Christo Domino credi' mus. Ipsi litterarum nostrarum fidem accendunt, ipsi spei m^strse fidentiam xdificani (7). Neque ta- men inde solummodo, sed etex fide Scripturarum

ad annum 185 Gaveus, baesitantea tamen et aoiia conjecturia innixi. Yide Lumper, ibid, Edd.

(7) Quam oraculi responao tribuit Pameliua Ter- tulliani conversionem, eam visioni Georgios Am- biancnsis ; uterquetabulam subodoratur.Ex ipsiua auctoria teatimonio trea prscipuaa lubet eruere bujusce rei causaa, neme i^ invictam martyrum in crudeliasimis tormentis constantiam : Quisque inouit, tnntam tolerantiam spectans, nt aliquo scru' pmo percussus, ei inquirere accenditur, quid sit in caiua, ei ubi cognoverit veriiatem et ipse stattm se-

91

TERTDLLIANl TITA.

92

Bacrarumpqoarum fidem dii suo teatimonio appro- bant. Maxime quod iilarum auctoritatem (vel ipso teste ]am GhriBtiano) summa antiquitas viodicaret utpote cum : Omnes substantias, omnesque mate- riaSy origines^ ordines^ venas veterani cujusque siylif gentes etiam plerasque et urbeSf insignes hi- storiarum causas et memoriarum, ipsas denique effigies litterarum, iiidices custodesque rerum ; ipsot deos, ipsa templa et oracula et sacra unius PrO' phetae Moysi scrinium sxculis aliquot anieverterit ; cum etiam illarum Majestatem divinam prsedio- tionum veritas comprobaret : Quidquid enim, in- quit, agitur, prxnuntiabaiur, Quod ierrse vorant urbes, quod insulas maria fraudani, quod externa atque intema bella ditaniant, quod regnis regna compulsant, quod fan:es el lues, et locales quxque clades, el frequentise plerumque mortium vastani, et quod etiam officia temporum et elementorum mu- nia exorbitant, quod et monstris et portentis natu- ratium forma turbatur, providenter scripta suni (Nempe Mattb. xxv). Dum paiimur, leguntur ; dum recognoscimus, probantur, De quibus omnibus la- tius et 54 lib. de Pallio c. 2, et ejusdem Apolog, cap. 40, quo et ad Annotat nostras lectorem re- mittimus.

13. Hic duntaxat addemus, alludere illum inter cntera ad luem maximam RomsD et in multis Pro- vinciis, ac terrs motum quo corruit Smyrna urbs Asie, qu» recenset Euseb. in Gbronicis sub Marco et Vero Impp., et fulmen quod sub Gommodo in Gapitolium ruens Bibiiothecam inflammavit,etbella ejus statis civilia, quorum jam meminimus; item ad famem, de qua 1. ad Scap. in hsc verba (L. ad Scap, 0, 3.) : Sicut et sub Hitariano prssside, quum de areis sepulturarum nostrarum acclamassent : Arex non sintf arex ipsorum non fuerunt ; messes enim suas non egerunt ; denique ad portenlum, de quo ibidem : Nam et sol ille in conventu Uiicensi, exstin- cto pene lumine adeo portentum fuit, ut non potuerit ex ordinario deliquio hoc pati, positus in suo hypso^ mate et domicilio, {L, de testim. animte cap, 1.) Et vero, scripta quoque multorum a Gbristo Patrum adv.Gentes conversioni causam dedisse sentimus, ad qua alludit alibi : Nonnulli, inquit, quibus de pristina litteratura, et euriositatis labor, et menuh rim tenor perseveraverit, opuscula penes noscondi' derunty commemorantes et contestificantes in suggil- lattonem et originem et tradUionem et sententiarum argumenta ver quss recognosci possit, nihii nos aut novum^ aut porteniosum, suscepisse^de quo non etiam communes littera ad suffragiumnobispatrocinentur^

guitur. Liber ad Scapul. cap. ullim. 29 Potestatem eorumdem stupendam in dsmoneseorumquesimu- lacra et oracufa. Quid isto opere manifesliusf quid hac probatione fidelius ? simpiicitas veritatis in medio est : eliam de corporibus nosiro imperio excedunt in- viii el dolentes et vobis prxsentibus erubescentes, Apologet. XXIII. 3^ Metum judioiorum divinorum. Ad istam disciplinam, ait in libro de Anima iifmeiu prxdicti fudicii transvQlamiu, Quibus et addaa ve-

A fi q^id aut erroris ejecimus, aut ssquitatis admisi- mus, (L. adv, Valent, c. 5.) Inter quos commemo- randi Quadratus, Aristides, Anaxagoras, Melito, Tbeophilus Antiochenus, ApoUinarius, Tatianus, Glemens Alexand. et Apollonius Senator. denique ab Auct. alicubi cilati Jusiinus Philosophus et Mar- tyr^ MUtiades Eccles, SophistOt et Jrenaeus omnium doctrinarum curiosissimus explorator Quibus omni- bus evolvendis et^ante et post fidem eusceptam ipsum allaborasse, vel ex Apolog. patet, in quo subinde illos ad verbum fere imitatur. His omni- bus adminiculis ad Christi fidem conversus et jam initiatus, cum pailiam Ghrislianum indutus (si- cuti antea etiam attigimus)incon8tantie notaretur ab amico, quod a Toga transisset ad Pallium, Ora-

n tionem habuit Gartbagine (quam lib. db pall. in- scripsit), qua et Paliii vetustatem, simplicitatem, facilitatem, Hbertatem sine cura, Philosophicam gravitatem et sanctitatem commendat; et vitiosibi dari non debcre variis exemplis ostendit, quod habitum verterit. Quaoccasione etlibidinum varia gene**a, quibus natura mutetur, et Matronarum cultum indecentem insectatur, et