ISj^to, OntariS-

^

T^

\JiiAiii^m'm6i

SCRIPTORES

RERUM GERMANICARUM

m USUM SGHOLARUM

EX

MONUMENTIS GERMANIAE HISTORICIS

RECUSI.

m

OTTONIS ET RAHEWINI GESTA FRIDERICI I. IMP.

EDITIO TERTIA.

HANNOVERAE ET LIPSIAE IMPENSIS BIBLIOPOLII HAHNIANI.

1912.

SCRIPT\.-. ;;6 h^iiuiVI GERMANICARUM UND FONTES lURIS GERMANICI ANTIQUI

IN USUM SCHOLARUM EX MONUMENTIS GERMANIAE HISTORICIS SEPARATIM EDITI.

ZUr gefalligenBeaChtUng! Vollkommene Neubearbeitungen, durch welclic die in der Folio-Ausgabe herausgegebenen StUcke kassiert werden sollen, so dass nur die Oktav - Ausgaben benutzt werden diirfen, sind :

12. ''' Vita Bennonis II. episcopi

1. * Vitae sancti Bonifatii archiep. Moguntini.

Der grossere Teil des Inhalts dieses Bandes steht nicht in der Folioserie.

2. * Annales Mettenses priores.

In der Folioserie steht nur eine spatere Ueberarbeitung des Werkes, die ohne Benutzung der jetzt belianuten (Berliner) Handschrift gedruckt ist.

3. * Einhardi Vita Karoli Magni.

Edit. sexta.

4. Nithardi Historiae. Ed. tertia.

5. ^ Annales Bertiniani.

"^ Annales Xantenses et Annales Vedastini.

Vita Anskarii et Vita Rimberti.

8. Gesta abbatum Fontaneiiensium.

9. Thietmari Merseburgensis epi- scopi Chronicon.

10. Annales Hildesheimenses.

11. * Lamperti monachi Hersfelden-

sis opera.

Der Schluss der Vita Lulli steht allein hier, tchlt in deren Aus- gabe SS. XV, 1.

6.

7.

''' Vita Bennonis Osnabrugensis.

13.

14

15

Derin derFolioausg.SS.XIIher- ausgegebene Textistdurchmas- senhafte Fal.schungen entstellt.

"^Ottonis Eoiscopi Frisingensis Chronica. Ed. altera.

* Ottonis et Rahewini Gesta Fri- derici I. imperateris. Ed. tert.

* Helmoldi Cronica Slavorum.

Ed. alt. Die hier beigegebenen Versus de vita Vicelini et Sido- nis epistola sind bisher nicht in den MG. herausgegeben.

16. "^GestaFederici l.imperatoris in Lombardia.

Der darin herausgegebene Be- richt Ex lacobi Aquensis Yma- gine mundi steht nicht in der Folioausgabe.

17. * Chronica regia Coloniensis.

WasS. 300-302 U.316 -369 steht, istin der Folioserienichtheraus- gegeben.

18. Annales Marbacenses.

* lohannis Codagnelli Annales Placentini.

"^ Monumenta Erphesfurtensia saec. XII— XIV.

Die Abschnitte S. 525-602 und S. 693— 810, sowieS. 6—14,25-33 stehen nicht inderFoIioausgabe. Dic einzclneii Biinden TOr^esetzten Stcrne sollen bezeichncn, dass die fruheren Ausgaben derselben in der FoUoserie am wenigsten den heutigen Anforde»

rungen geniigen.

Nur in dicser Sanimlung, nicht in der grossen Scriptores-Serie, sind

herausgegeben : 1. lohannis abb. Victoriensis Liber. j 2. Alberti de Bezanis Cronica.

19

20.

Bisher war nur die zweite Rezen- sion (B) In ungeniigender Weise herausgegeben, wahrend diese Ausgabe auch den ersten Ent- wurf (A), vom I. Buch mehrere Rezensionen enthalt.

Sehr bedeutend im Text oder in der sachlichen Bearbeitung verbessert

sind folgende Bande, so dass sie allein oder doch notwendig neben der

Folio- oder Quart - Ausgabe benutzt werden miissen:

Hier zum ersten Mal heraus- gegeben. Die Chronik war bis jetztunbekannt, es wusste auch f a st Niem and von i hrer Existenz. 3. Chronicon Moguntinum.

1. lonae Vitae sanctorum.

2. Annales regni Francorum etAn- nales qui dicuntur Einhardi.

3. Annales Fuldenses.

4. Reginonis abbatis Prumiensis Chronicon.

5. Liudprandi episcopi Cremonensis opera omnia. Ed. altera.

6. WidukindiRerum gestarum Saxo- nicarum libri tres. Ed. quarta.

Der darin im Anhang heraus- gegebene Libellus de origine gentisSwevorum steht nicht in der Folioserie.

7. WiponisGestaChuonradi II. cetera- que quae supersunt opera. Ed. alt.

Enthalt S. 78 — 81 einiges, was nicht in der Folioausgabe steht.

8. Richeri Historiarum libri llll. Ed.

altera.

9. Annales Altahenses maiores. Ed. altera.

10. Brunonis de belloSaxonicoliber. Ed. altera.

11. Vita Heinrici Ed. tertia.

IV. imperatoris.

12. Carmen de bello Saxonico ist

nur aus der Folioserie abge- druckt. aber Conquestio Hein- rici IV. imp. darin S. 24—28 steht nicht in der Folioserie.

18. Adami Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum. Ed. altera.

- ^5

SCRIPTORES

RERUM GERMANICARUM

m USUM SGHOLARUM

EX

MONUMENTIS GERI^IANIAE HISTORICIS

RECUSI.

OTTONIS ET RAHEWINI GESTA FRIDERICI I. IMP.

EDITIO TERTIA.

HANNOVERAE ET LIPSIAE IMPENSIS BIBLIOPOLII HAHNIANL

1912.

OTTONIS ET RAHEWINI

GESTA

FRIDERICI I. IMPERATORIS

EDITIO TERTIA. RECENSUIT G. WAITZ.

CURAVIT B. DE SIMSON.

HANNOVEEAE ET LIPSIAE IMPENSIS BIBLIOPOLII HAHNIANL

1912.

y^S^ o; ^^'i^i^.

^t.

L. I iu j "1 /•** ri Y '"f 6 1 1988

" HAlWeVBRAE.' ^YPIS CULE MANNORUM.

HOC TOMO CONTINENTUR:

Pag.

Praefatio VII— XLI

Ottonis Gesta Friderici I. iniperatoris 1 161

Rahewini Gesta Friderici I. imperatoris ....... 162 346

Appendix 347 351

Addenda et emendanda 352. 335

Index nominnm 353 379

Glossarium 380 385

^

PRAEFATIO GEORGII WAITZ b. m.

Novam Gestorum Friderici primi imperatoris ah Ottone episcopo et Baheivino praeposito Frisingensihus conscripto- rum editionem paraturus, quae locum illius ohtineret quam

5 ante viginti fere annos h. m. Bogerus Wilmans in Scripto- rum tomo XX. puMici iuris fecit et qnae a. 1867. in hac coUectione separatim impressa est, ea repetere fas hahui quae de huius lihri, ut ita dicam, natalihus, auctoritate et fide ille exposuit, ex iis vero quae alteri Ottonis operi,

10 ch7vnico universali, de auctoris vita et studiis praemisit pauca tantum excerpenda duxi^.

Sed primo loco ex monachi Claustroneohurgensis an- nalihus locum exscrihere iuvat, quo post Rahetvinum accu- ratius de vita viri celeherrimi et de litteris optime meriti

15 retulit (SS. IX, p 610 sq.), de Liupotdi marchionis Austriae filiis agens:

Quintus Otto, qui liberalibus studiis appositus, ut in scriptis suis iam claret et diu in posterum clarebit, in egregium profecit clericum. Quem, cum adhuc sclio-

20 laris esset, mortuo Ottone primo Niwenburgensis ecclesiae preposito, pater suus fecit eidem ecclesiae prepositum, substituens ei vicarium Opoldum nomine. Deinde, ex propria camera et ex redditibus ecclesiae cui preerat datis ei stipendiis, studii causa misit eum Parisius. Unde

25 dum post aliquos annos rediret, ecclesiam suam, vide- licet Niwenburgensem , veneratus, attulit ei reliquias; quas festiva populi et cleri processione marchio pater eius suscipiens, venerabiliter super aram sanctae Mariae, ut curatissime servarentur, deportari fecit. Ut autem

30 eidem ecclesiae perpetuo manerent, nomen reliquiarum,

1) Quae addenda censui uncis [ ] siint incliisa. G. W, (Cf. A. Hof- meister, 'Studien iiber Otto von Freising' I, ^N. Aixhiv' XXXVII, p. 99 sqg. 6S3 sqq. Qui ctiam pluritna hic supplcta mecum communi- cavit. B. S.).

VIII PRAEFATIO.

iit dicitiir, prodere noluit. Paucis vero diebus domi de- moratus, denuo ad scholas rediit. Ibi proposito tempore studii transacto, dum ad propria redire properat, in cenobio Morimundensi, ubi pernoctaverat, se monachum fecit cum aliis quindecim, qui secum venerant, electissimis 5 clericis. Qui etiam, ut ab uno illorum audivi, Friderico nomine, qui et ipse in abbatem Pomkartenperge et deinde in Hungaria in episcopum electus fuerat, omnes in diversas dignitates promoti sunt. Quo audito, raarchio pater eius, cum iam videret locum filii vacare et eccle- 10 siam Niwenburgensem preter se provisorem non habere, sicut vir providus et Deo devotus mittens invitavit in domum suam venerabiles viros, Eberhardum archiepi- scopum Salzburgensem , Regimarum episcopum Pata- viensem, Romanum Gurcensem , et alias quam plures 15 religiosas personas. Horum ordinatissimum ad Dei vo- luntatem consilium secutus, canonicos saeculares, qui sibi videbantur divina negligenter et nimis remisse agere, decentissime avertit et regularibus beati Augustini viam regiam et optimam formam vitae tenentibus anno in- 20 carnationis Domini 1133. eundem locum perpetuo te- nendum potentiva manu tradidit; prepositum eis pre- ponens ex eorundem venerabilium virorum consilio pre- positum Ghjmensem, Hartmannum nomine, virum sanc- tissimae vitae, virum Deo et hominibus acceptum, sed 25 peccatis nostris exigentibus post aliquos annos a nobis ablatum, in Brixensem episcopum assumptum. Hic est ille Hartmannus, primus in hac domo regularis vitae prepositus, hic est ille, qui consuetudinem nostram re- ligioni omnino congruam scripsit et scriptam nobis legen- 30 dam et imitandam reliquit. Habet autem hoc initium : Suh testimonio Christi et ecclesiae etc. Igitur ipse dominus Otto de Morimundensi cenobio ad episcopatum Frisiensem evocatus est. Ibi qualis eius vita fuerit, et quomodo eius gratia studium floruerit, et quae et quanta scripserit, 35 vel etiam quoraodo ecclesia illa per eura profecerit, Rachwynus, notarius eius, plenius omnia scripsit. Ad extremum autem cum iter more solito ad Gisterciense capitulum ageret et ad cenobium Buum Morimundense visendi causa divertisset, gravi infirraitate pressus, in 40 habitu raonachili, quera nuraquani in episcopatu depo- suerat, oranibus fratribus corara positis et eiulatu raaxirao perstrepentibus, felicissirae in Doraino obiit, et ibi se- pultus quievit.

PRAEFATIO. IX

Hoc potissimum testimonio nisus Wilmans ita scripsit :

'De anno natali primordiisque Ottonis imiica tantum

nota sunt. Natus est ex foecundissimo illo matrimonio, quod

Liupoldus Sanctus Austriae marchio cum Agnete, Heinrici IV.

5 fdia iamque Friderici ducis Sueviae vidua, a, 1106. con- traxif^, atque inter sex inde procreatos filios quintum ohti- nuit locum. JEx genuinis fontihus nec annus nec dies natalis prohari licet, et id solum statuendum, ipsum nullo modo ante a. 1111. procreatum esse. Quihus argumentis si addis,

10 quod ex quinque sororihus, quae ad nuhilem aetatem pro- vectae sunt, vel etiam de septem germanis tempore infantiae de medio suhlatis forsitan unum alterumve natu maiorem hahuerit, lihenter Ottonis annum natalem ad a. 1114. vel 1115. produces'^.

15 Neque tamen ultra. lam enim a. 1128. una cum

fratrihus Adalherto, Liupoldo et Ernestone chartae suhscripsit, qua pater reditus quosdam coenohio S. Nicolai Pataviensi restituit^. Neque tamen iam ordines recejnt, quod sine ullo duhio notandum curasset pater^. Hoc in charta factum est

20 die 15. Mart. a. 1134. data^.

Hoc ergo tempore non solum clericali ordini addictus et praepositus ecclesiae Claustroneohurgensis factus^, sed etiam inter coenohii Morimundensis monachos receptus est. Nam auctor ille Claustroneohurgensis tradif', a. 1133. eccle- 25 siam Claustroneohurgensem, expulsis canonicis saecularihus, a Liupoldo marchione regularihus S. Augustini datam esse, quod factum evenerit paulo post professionem ah Ottone in

1) Gesta I, 10; Ann. Mellicenses h. a., SS. IX, p.bOO. 2) Mo- rienteni a. 1158. Rahewinus IV, 14. iuvenem aetaie vocat. 3) 3Ion.

30 B. IV, 2). 311. Quam chartam V. Cl. Meiller (Reg. p. 18, nr. Sd) a. 1128. tribuit, quod non omnino constat, cum alteri tantum huius aiini docU' mento adscripta sit, et ipsa nullam temporis /jrae se ferat notam. [Immo, cum j^r/or restitutio a. 1128. cum uno filio Adalberto facta, 'secundo confirmata' sit praesentibus quatuor filiis eius, hoc multo tem-

35 p>ore post factum esse videturj. (Cf. Hofmeister, 'N. Archiv' l. c. p. 123, n. o). 4) (Cf. tamen Hofmeister l. c). 5) Qua Liui^oldus, 'rogante filio suo Ottone in sancte conversationis habitu iam consiituto' , episcopaiui Banibergensi quosdam ministeriaJes tradidisse memoratur ; Hormagr, 'Taschenb.' 1843, p. 367. [Meiller, Reg. p. 20, nr. 50, ex quo a. 1133.

40 a Wilmans scriptum correxij . 6) In nullo documeiito quod sciam me- moratur, econtra Opoldus [quem eius vicarium dicunt Annalesj sae- pissime; Fischer, Cod. tradd. Claustron. nr. 20. 23. 25. 32. 117. 206. 224. 249, nusquam vicarius, plerumque canonicus appellatus. 7) /. l. p. 613: Hoc amio canonici saeculares a loco Niwenburgensi aversi

45 sunt, et regulares beati Augustini substituti.

X PRAEFATIO.

monasterio Morimundensi factam. Qitae igitur idem scriptor de duplici nostri itinere Parisios instituio ipsiusque studiis Jioc loco ahsolutis mandavit litteris, haec inter annos 1128^. et 1133. contigisse, facile mecum statues.

Ottonem Moiimundi ahhatem electum esse, ex Balie- 5 tvino ^ accipimus. Sed quas res ahhas gesserit et quamdiu monasterio praefuerit, apud nidlum coaevum scriptorem repieritur. Gharta a Liupoldo, Otto7iis patre, San-Crucensi monasterio a. 1136. data ita de nostro loquitur^: Inde est, quod ego Liupoldus D. g. marchio Austrie . . . ., Ottoiie 10 dilecto filio meo, qui se apud Morimundum ordini sub- iecit Cisterciensi, adhortante, fratres a predicto Mori- mundensi cenobio evocarim etc. Certe si tunc temporis monasterio 3Iorimundensi ahhas praefuisset Otto et monachos illos in Austriam direxisset, id adnotandum non neglexisset 15 pater. Quae cuni ita sint^, non crediderim, Ottonem ante medium a. 1136. ahhatem electum esse, neque iis omnino contradixerim, quae Alhricus a. 1146. tradidit'^: Huc usque pertingit narratio episcopi Ottonis, qui fuit vir nobilis et monachus Morimundi, et una die electus in abbatem 20 eiusdem loci, sequenti die factus est in Bavaria episcopus Frisingensis.

Quando episcopus Frisingensis electus sit, 7ion minus magnis ohvolvitur tenehris. Non jyossumus quin MeichelhecJcii sententiam^: U^uo sajie anni illius (^1138^ metise ac die in 25 JBawariani Otto venerit, edisserere hactenus non p)ossumns\ non solum confirmemus, sed annum ipsum 1138. iyi duhiuni vocemus \

Quae episcopus gesserit, a Rahewino laudihus efferu7i- tiir^. Quae vero ad ecclesiatn Frisingensem reparandam 30 fecerit, nohis nota non sunt. Id tantum scimus, quod Novam- Cellam S. Petri monasterium ordinis Praemonstratensis prope Frisingam de 7iovo fundaverit^, coenohia vero Scheft-

1) (Cf. tamen siipra p. IX, n. 3. 4;. 2) IV, 14. 3) MeiJlei' l. l. p. 22. 4) Documenta Gall. Chr. IV, p. 814. ediia, Walterum etiam 35 a. 1136. inter vivos et Morimundi praesidem fuisse, probant. 5) [SS. XXIII, p. 8887. 6) Hist. Fris. I, 1, p. 316. 7) Qui Ottoni in Mori- mundo successit Raiiialdiis non ante a. 1139, memoratur ; Gall. Chr. IV, p. 81Q. [Bernhardi, ^Konrad III.' p. 70 sq. ex chartis ah Ottone datis eum inter 6. Xov, et 9. Dec. a. 1138. ordinatum esse, eruere conatus estj. 40 8) IV, 14. 9) Cf. Arnpeckh, G. epp. Fris. ed. Deutinger p. 40^ quibus- ciim conreniunt quae apographo suo Conradi sacristae in folio agglutinato subiunccit [SS. XXIV, p. S22 n.J. (Gcrmania pontificia auct. A. Brctck- mann I, p. 342 sq.).

PRAEFATIO. XI

lariense^, qiiod post TJngarorum inctirsum dirutuni iacehat, et Schledorfense ^ restauravit.

Si rationem i^espicis quae ipsi cuni principibus vicinis tam saectdarihus quam ecclesiasticis intercesserit , praeter 5 controversiam inter ipsum et archiepiscopum Salzhiirgensem Conradum exortam, sed paulo p)0st sopitam'^, lites i^iprimis notemus oportet, quae inter nostrum et gentem Wittels- hachicam factae sunt^. Tegernseensihus lihertatem auferre nisus est^.

10 Partem quam in rehus puhlicis hahuit regnante Con-

rado III. non magni momenti fuisse patet, neque arctioris amoris vincido uterini fratres coniuncti esse videntur. Nam mea saltem sententia diverse de ratione sentiehant, qua salus Germaniae reperiri paxque p>atriae confirmari p>osset: in-

15 primis hellum Welficae piarti ad internecionem usque illatum Ottonis suffragia non tulit.

Anno 1145. exeunte Italiam petivit atque Eugenium II L die 18. Novemhris invisit^, ex qiio itinere sequenti anno medio reversus est. Mense Fehruario a. 1147. Ratisponae

20 cruce signatus \ exeunte inense Maio cum Conradi exercitu Danuhium descendit, omniumque miseriarum particeps factus, circa mensem Octohrem Nicomediam venit. Controversia deinde inter Conradum et principes de itijiere quo Asiam minorem peragrarent orta, Otto cum 14000 hominum Ni-

25 - 1) Catal. praep. Scheftlar. fSS. XVII, p. 347. — W. Meijer,

'SB. d. Miinch. Ahad.' 1873, p. 64; n. ('Ges. Ahhajidl. zur mittellatein. Rhythmik' I, p. 74, n.) ex cod. olim Scheftlariensi (Mon. Lat. 1715U epitaphium Oitonis (G. IV, 14^ ita mutatum auctumque edidit, ut pro ultimis duobus^ versibus hi legantur: 30 Eius opem sensit locus hic, clum religionis

Formula mosque novus per eum viget hic melioris. Ergo confisi de te, martir Dionisi, Exigui fratres alboque sub ordine patres, Quos hic plantavit, gemino quos pane cibavit, 35 Ad te clamamus, tibi corda manusque levamus,

Ut noster pater et servus tuus iste fidelis Ima supernis, tristia laetis, terrea caelis Mutet, et assit ei via, dux, spes, res requiei]. 2) Meichelbeck I, 1, p. 323. (Cf. tamen Haiick, 'Kirchengesch. Deutsch- 40 lands' IV, p. 349, n. 12X 3) Wiedemann, 'Otto von Freysingen'

a849; 'p. 27. 4) Cf. 'Archiv' XI, p. 68- 76. 5) V. quae passionis S. Quirini auctor Tegernseensis litteris tradidit ['Arch. f. Oest. Gesch.- Quellen' (\^^^) II, p. '.iiQsqq.J: Otto doctissimus idem agebat , qui cesari Friderico quadringentas argenti libras pro loco sibi subiciendo 45 fertur pollicitus. Sed princeps lionorem loci apud regnum, regni honorem in loco minuendum negabat. Cf. cpistolas Conradi abbatis, Pez Thcs. VI, 1, p. 869. 372, iani ante a. 1117. datas. 6) Ch7'on.

VII, 32. 7) Gesta I, 42.

XII PRAEFATIO.

caeae a fratris exercitii discessit atque in maris litore pro- gredi conatus est. Neque melioreni quam frater sortem consecutus est: totus enim exercitus a Graecis proditus, Turcarum gladiis deletus est. Episcopus ipse cum paucis comitihus navem conscendit, circa mediam quadragesimam 5 f21. 3Iartii a. 1148^ mare transgressus '^ in portu quodam Syriae applicuit. Unde Hierosolymam profectus, urhem sacram dominica palmarum (^4. April.) intrasse videttir^. Deinde paschate ihidem celehrato, ad urhem Acconensem se contulit, uhi eum circa diem 24. lunii commoratum esse, 10 tradunt rerum scripjtores^.

Sed inde ah Jioc tempore vita eius per duos annos sequentes maximis ohvolvitur tenehris. Utrum enim iam a. 1148. in Baivariam redierit, an Conradum in itinere Constantinopolitano die 8. Septemhris 1148. ex Acconensi 15 2wrtu suscepto comitatus, ihi ad mensem Fehruarium a. 1149. cum rege remanserit, nullo modo enucleari potest^.

Beinde ineunte a. 1150. in lucem pidjlicam reversus, iterum magnam nohis iniicit duhitationem, utrum in Gallia an in Germania moratus sit. Inter Wihaldinas enim hahet 20 epistola post d. 20. April. 1150. conscripta^ : iii capite quadragesime abbas Clarevallensis misit domno regi (Conrado III) litteras per episcopum Frisingensem , in quibus collaudabat dominum illum Siciliae (Rogerium) etc. Otto vero in lihris tam infesto erga Uogerium Siciliae regem 25 se praehuit animo , ut tyrannum eum constanter nominare soleret^, neque S. JBernhardum ea veneratione prosecutus est, qua plurimi horaines erga ipsum imhidi erant^. Res igitur miranda, quod Otto his conatihus intercessorem se gessit, quae aliter explicari nequit, nisi quod ipsum hoc tempore 30 ah Conrado dissensisse statuamus^.

1) Cf. Jaffe, 'Conrad III : p. 130. 137. 138. [Qiiae hac de re ex Chron. Eeicherspergensi Wilnians attulit, Gerhohi esse, iam constat; V. SS. XVII, p. 461; (Gerh. De investig. Antichristi I, 60, Libelli de lite III, p. S76). De Oitonis expeditione cf. iani Bernhardi 35 p. 628. 651 sqq.]. 2) Jaffe l. l. p. 289. 3) Idem p. 140. 4) (Cf. Hofmeister, 'Studien' p. 695, n. 4^. 5) Ed. Jaffe, Bibl. I, nr. 252,

p. 376. 6) Chron. II, 19. VII, 23. 24. 7) In omnibus 400 quae supersunt sancti Bernhardi epistolls Otto, quod sciam, ne uno quidem verbo tangiiur, quamvis ambo ex quatuor Cisterciensis monasterii 40 filiabus duas abbatias, scilicet Morimundensem et Clarevallensem , re- xerint. 8) [Quod negavit Grotefend, 'Der Werth der Gesta Friderici imper! p. 97.

PKAEFATIO, XIII

Circa finem a. 1150. in patriam redux^, in gratiam regis rediisse videtur, quippe qui eundem sequenti anno JRhenum per navigia descendentem comitatus sit.

Tandem cum nepos Fridericus I. rerum fastigio potitus

5 esset, Otto etiam maiores adeptus est dignitates, Petenti imperatori Ghronicon transmisit atque vitam et res gestas eius conscrihey^e iussus est (qui postea excerpta ex Chronico tamquam ex 'annalibus praedecessorum nostrorum catholi- corum imperatorum' diplomati a. 1167. Aug. 6. iuxta JRomam

10 in monte Gaudii ecclesiae 8. Bartholomaei dato inseri fecit ^). In puUicis etiam negotiis Ottonis consilio saepius usus est Fridericiis'^, praesertim cum a. 1157. in conventu Vesontino controversia inter imperium et sacerdotium exarsisset.

Quem locum hoc tempore Otto ohtinuerit, Rahewinus

15 optime indicat^. Quamvis vix 44 vel 45 annos natus esset, tamen, iam dudum, ut Raheivinus dicit, languore ac debi- litate corporis invalidus erat. Itaque factum est, ut Fri- dericus I, quem in Italiam iturum Augustae die 14. lunii a. 1158. invisit^, ah hac expeditione lihenter eum excusaret.

20 Denique, ut Cisterciense capitulum visitaret — nam

monachi vestem etiam episcopus non ahiecerat — Morimun- dense adiit monasterium, ihique die 22. Septemhris eiusdem anni ohiit atque in ecclesia ipsa iuxta maius altare sepultus est. Quod sepulchrum modestissimum Martene adhuc vidit^.

26 Epitaphium a Baheivino compositum et Ottonis tumulo ^

inscriptum exstat in Gestis Friderici (IV, 14^^.

Primum quod Otto edidit opus fuit

A. Chronicon^. Scrihendi initium fecit paido ante medium a. 1143, quippe quo tempoix se prologum secundi

30 1) Die 16. Sept. 1150. erat Eatisbonae; v. Dalham, Conc. Salisb.

]). 73, die vero 13. Dec. Salisburgi, Lang, Reg. I, p. 196. (Cf. tamen Hiibner, 'Deutsche Geschichtsbldtter' X, p. 198^. — [Octavianum ca?'- dinalem in legatione, qua in Germania a. 1151. fungebatur, comitatns est, ut Gerhohus Reicherspergensis in expositione psalmi 65 et 113 (Libelli

35 de lite III, ^.494. 499; retulit]. 2) (Cf Chron. VI, 24 — 26, rec. Hofmeister p. 288 sqq.; praef p. XCIX). 3) Gesta III, 22. 4) Gesta IV, 14. 5) Gesta III, 22. et chai-ta ib. laudata; (Stumpf nr. 3812;. 6) 'Voy. litter.' I, p. 141. 7) /seu cenotapliio add. rec. C; quare fortasse non Morimundi, sed Frisi?igae hoc factum esse, putarisj. 8) Alterur-i

40 Pertz ex cod. Monacensi Lat. 19411 (Tegerns. 1411; c. a. 1200. exarato transscripsit [idem est quod Raheivinus l. l. addit, procul diibio ab ipso, non a Tegernseensi quodam confectumj. 9) [Ipse librum inscripsit de duabus civitatibusj. (Ottonis episcopi Frisingensis Chronica sive llistoria de duabus civitatibus. ed. altera. rec. Adolfus Hofmeister, Scr. rer.

45 Germ., Hannoverae et Lipsiae 1912^.

XIV PRAEFATIO.

libri exarasse profiteatur^. Per tres sequentes scrihere per- rexiV^, atqiie ante dieni 11. Septenibris a. 1146^, vel saltem ante diem 9. Aprilis a. 1147, quo Conradus archiepiscopus Salzhurgensis ohiit^, Chronico finem imposuit. Quae prima editio petente Isingrimo monacho^, ni fallor, Weihen- 5 stephanensi conscripta atque ipsi dicata est. Secunda vero editio in lucem prodiit, cum nepoti Friderico I. imperatori posttdanti Ghronicon per ahbatem Weihenstephanensem Rapo- tonem et notarium suum Bahetvinum transmitteret^.

B. Gesta Friderici imperatoris. lo

C. Tertium denique opus Otto edidisse dicitur, Austri- acam scilicet hi s tor i am , quam, \d Urstisius scribit ^, olim Wolffgangum Lazium habuisse ferunt. Otto se hu- iusmodi opus composuisse , non obscure ipse innuere videtur ^. 15

D. Teste Aenea Sylvio^ Otto 'in dialectica quoque ac philosophia opuscula nonntdla edidit'. Cum Otto eo a Rahe- ivino magnis extollatur laudihus ^^, quod 'phylosophicorum et Aristotelicorum librorum subtilitatem in topicis, analeticis atque elencis fere primus nostris finibus adportaverit' atque 20 integra interpretatione Aristotelici organi primus inter omnes saeculi XII. eruditos viros usus sit, ipsum talia opera a Chronico et Gestis diversa, quae in bihliothecis fortasse latent, scriptsisse, mihi persuasum est^^.

1) Cf. atron. VII, 26. et Jaffe, 'Conrad' p. 59. 60, n. 8. 2) (Cf. 25 Hofmeister, praef. p. XII). 3) Chron. VII, 34: Ecce enim inter nostrum et Ungarorum regnum . . . valida expectatur commotio. Hoc bellum jnigna ajyud fluvium Litahe d. 11. Sept. 1146. commissa finem cepit ; cf. Gesta I, 33; Jaffe, ^Conrad' p. 85; n. 51. 4) De guo ita loquitur Chron. VII, 13: qui liactenus in ecclesia Dei florere fructuoso labore 30 noscitur. De die obituali Conradi v. Jaffe', l. l. p. 260; (Bernhardi l. l. p. 592; n. 3/ 5) Frol. Chron.: necessarium ratus sum ad peti- tionem tuam, frater karissime Isiugrime, historiam texere. (At Isin- grimuni istuni monachum SS. Udalrici et Afrae Augustensem, a. 1145. in abbatem Ottenburanum ptromotum, fuisse, cum Fertzio, SS. XVII, 35 J9. 312; F. L. Baumann, 'N. Archiv' VI, p. Q{)0 sqq., censet, quem etiam Hofmeister, praef. p. XII sq., probat). 6) [A. 1157, ut Jungfcr, 'Unter- suchung der Nachrichten iiber Friedrichs I. Griech. und Norm. Politik' p. 45, probavit ; cf Giesebrecht , 'DKG.' V, p. lObJ. 7) [Germ. hist. p. 4. Eam a Barnaba de Montalbo ccliisque laudari, dicit Fabricius, 40 Bibl. lat. med. aetatis ed. Mansi V, p. 187 J. 8) Gesta I, 10. Hoc uno loco excepto, nusquam de matrimonio parentum suorum a. 1106. contracto loquitur. [Equidem illa ad Chron. VII, 9. referri posse cen- suij. (Cf. et/am Hofmeister, praef. in Chroii. p. VIII sq.). 9) Hist. Frid. JII, ap. Schilter, SS. R. G. p. 10. 10) IV, 14. 11) (Cf 45

tamen Hofmeistei', praef. p. IX; 'Studien' p. 680 sgj.

PRAEFATIO. XV

Videmus Ottonem, qiiamvis Statifensihiis imperatorihus ardissimis familiae vincidis ohstrictum, tamen medium, ut ita dicam, inter illam et Welficam ohtinuisse locum ^.

Eodem fere modo Otto se gessit in utraque controversia,

5 quae tunc temporis philosophiam et theologiam, rempuhlicam et ecclesiam vexahat.

In diiudicandis rehus humanis plerumque sine ira et studio procedit, invectiva tamen oratione in Wittelshachicam gentem excepta^. Neque cognatio idlam vim in ipsum

10 scrihentem hahuit, cum de fratrihus^ et de patre^ eo modo agat, ut ex eius verhis minime deprehendere possis , eos necessitiidine ipsi coniunctos fuisse^. Suam propriam per- sonam plerumque silentio praeterit, ita ut ea, quae in se- cunda crucesignatorum expeditione gesserit, ex aliis auctori-

15 hus haurienda sint. Nohitem et principem historiam eum scripsisse, interdum ex superhia concludis, qua de urhium Itaticarum civihus toquitur ^. Interdum etiam provinciae, in qua natus erat, amor ita veritati offecit, ut de Saxonihus non ea qua par esset integritate loqueretur \ Ex more sae-

20 culi prodigiis et miraculis fidem non denegat, at non ultra modum indulget^. Sermone utitur satis cidto, interdum vero scholasticis vocahulis repleto ; raro vero locutiones harharae apud ipsum occurrunt^\

De Gestis vero Friderici Wilmans uherius ita disse-

25 ruit:

1) In transactione de ducatu Baivariae habita de se ipso dicit Gesta //,42: nos, qui mediatorum ibi vice fungebamur. Neque taiaen hoc silentio praeterire velim, quod in Chron. VII, 23. 24. de Heinrico Superbo valde acerbius iudicium fert quam in Gestis I, 20. decem annis

30 post scriptis. (Cf. ^N. Archiv' XXXVI, p. Q97 sq.). 2) Inimicitias acerbissimas Ottoni nostro cum advocato ecclesiae Frisingensis co)iiitc palatino Ottone intercessisse, constat ex Chron. VI, 20, quo in ipsum sae- vissime invehitur gentemque omnem Wittelsbachicam anathemati , ut ita dicani, aeter-no subiicit. (Quae quo tempoi'e inseruisse, postea delevisse

35 videatur, ostendit Hofmeister, praef. p. XV sq.). Et quidem nostris tem- poribus non defuerunt viri docti Bawari, qui ipsum locum spurium essc cotitendereni (v. Lang, in Aufsess 'Anz.' 1832, p. 75; cf. Wiedemann p. 19). Attamen nihil sincerius ipso. 3) Chron. II, prol. VII, 23. 25. 26. 4) Chron. VII, 21 ; Gesta I, 10. 5) [De sententia a V. D. Schmitz pro-

40 posita, ab Ottone marchionum Austriacorum originem Babenbergensem esse fctam, cf. A. Iluber, ^Mittheil. d. Inst. f. osterr. Geschichtsf.' II, p. 374: sqq.]. 6) Gesta II, 13. 7) Gcsta I, 4. Quibuscum ea con- ferenda sunt quae Otto in epistola Wibaldo abbati Corbeiensi c. a. 1152. transmissa de Saxonibus refert (ep. Wib. 387, ed. Jaff4, p. 520j. Vide

45 etiam Chron. VI, 5. et 34. 8) Cf. quos B. Huber, 'Otto von Freising' fl847j p. 125. hac de re collegit locos. 9) Cf. Huber p. 193 ; Wiede- mann p. 138. (Hofmeister, 'Studien' p. Q9Q sqq.).

XVI PKAEFATIO.

^Cum Otto Chronicon imperatori Friderico I. per ah- hafem JRcqmtonem et notarium Rahewinmn transmitteret, etiani res gestas eiusclem se litteris commendattmim pollicitus est, si caesareorum notarioriim commentarii secum communi- carentur'^. Imperator lihentissiine ohtemperavit ac deline- 5 ationem rerum inde ah a. 1152. usque ad mensem Septem- hrem a. 1156. gestarum patruo transmisit.

Tunc Otto huic lihro componendo operam navavit, ac praelihatis in volumine priore rehus a Friderici avo, patre patruoque gestis ^, in altero ijjsius vitam inde ah eo die, quo lo rex electus erat, conscrihere aggressus est. Quod opus tamen ei ad id tantum tempus, quo caesarei commentarii desinunt, producere concessum erat. Ottonem autem etiam ultra pro- gredi voluisse, ex vo^his piatet, quihus liher secundus finitur ^. At in ipso conscrihendo lihro pn^aeyyiatura eum mors rapuit i5 (die 22. Septemhris 1158^.

Quod opus si cum Chronico confers, valde diversam esse utriusque indolem, non negahis. Chronicon, cuius 2)ri- mam editionem a. 1146. propter turhidentissimam rei puhlicae illo temporis spatio conditionem in amaritudine animi ah- 20 solverat, uhique luguhrem rerum humanarum imaginem re- praesentat. At in Gestis conscrihendis , ut ipsius verhis^ utar, non tragediam, sed iocundam scribere hystoriam sihi proposuit ^. Quod quidem felicissima reriim ^juhlicarum mutatione a. 1156. facta illustratur. Confado III. enim 25 regnante dissidia inter ipsum et Heinricum Leonem totam- que Welficam gentem exorta Germanicum etiam imperium sciderant eiusque vires ac potentiam dehilitaverant. Ilanc controversiam Fridericus in conventu Ratisjmiae die 8. Sep- temhris a. 1156.^ hahito hoc ynodo diremit, quod patruum 30

1) /'Itaque si vestrae placuerit maiestati gestorum vestrorum nobilissimam in posterorum memoriam stilo commendare seriem, per notarios vestrae celsitudinis digestis capitulis mihique transmissis, Deo dante vitaque comite, ea laeta laeto animo prosequi non pigritabor . . . De expeditione, quam contra Mediolanensium superbiam ordinastis, ob 35 bonorem imperii vestraeque personae exaltationem libenter audivi preceptumque vestrum super hac re humilitati meae destinatum re- verenter suscepi. Haec post (recthis non anie) April. a. 1157. sa^ijda esse, monet Jiingfer l. l. p. 48. Attamen non video, cur Fridericus rerum conspectuni non ultra Sept. a. 1156. produxerit] . 2) Cf. pro- 40 oemium Gestorum et Gesta I, 70. 3) //, 56. 4) /, 47. 5) Quam oh rem etiam secundae critcesignatoruin expeditionis finem infaustum alto silentio jp;-«efereY atque ex illa unum tantum casum narrationi in- serit, ex quo pateat (I, 4.7J, quantum Friderico foriuna etiam in rchus adversis ohsecuia sit. 6) Vide diploma Friderici I. die 17. Sept. 1156. 46 datum (Constit. I, p. 220 sqq. nr. 159^.

PRAEFATIO. XVII

Heinriciim, Ottonis Frisingensis fratrem, adduxit, ut du- catum Baivariae sibi resignaret; quem statim Heinrico Leoni reddidit, marchia Austriaca ducatus nomine insignita patruo Heinrico concessa. Praeponebat, teste Ottone II, 47,

5 hoc princeps omnibus eventuum suorum successibus, si tam magnos sibique tam affines imperii sui principes sine sanguinis effusi(me in concordiam revocare posset. Ne- que minus Otto ipse, qui in hac gravissima re mediatoris vice functus (II, 42j privilegio Heinrico duci Austriae die

10 17. Septembris a. 1156. a Friderico concesso testis subscripsit, imperatorem siimmis laudibus extulit, qui cuique quod suum est conservando pacem amabilem mundo reddi- derit^; tantam enim ex illa die toti Transalpino imperio pacis iocunditatem arrisisse, ut non solum imperator et

15 augustus, sed et pater patriae Fridericus iure diceretur^, Quam ob rem, cum post tempus flendi tempus ridendi ad- venerit '^, hoc tempore scribentes beatos iudicat, qui res gestas victoriosissimi principis , cui obscenum nondum vultum f ortuna verterit ^, posteris traderent. Ob eius enim virtutem

20 in tantum excrevisse Romani imperii auctoritatem, ut non solum gentes sub eius principatu viventes , sed et barbarae nationes et Graeci ipsi silendo iussibus eius obfemperarent^. Eo etiam usque apud ipsum Friderici bonae fortunae ex- cessit admiratio, ut interdum partes potius adulatoris quam

25 veridici historici agere videatur, cum in prooemio secundi libri dicat, timere se, ne crebrescentibus victoriis stilus materiae succubiturus sit.

At ipse etiam Otto ultimo vitae anno rerum mutatio- nem praesagivit et fortasse existimavit fieri posse, ut spes

30 eum falleret, in quani in prooemio Gestorum adductus erat, fore ut bono Friderici principio melior finis apponaiur. lam ea quae annis 1157. et 1158. exorta fuit controversia^ inter pontificem Romanum et imperatorem fiduciam labe- factare debebat, quam ex negotio Wichmanni archiepiscopi

35 Magdeburgensis electi et ab Anastasio IV. tandem, renitente quidem curia Romana, a. 1154. confirmato ceperat, fore ut deinceps auctoritas principis etiam in disponendis ecclesia-

1) Cf. epistola dedicatoria Chronici. 2) Gesta II, 56. 3) Pro- oemium Gestorum. 4) Prooemium Gestorurn. Simile aliquid occurrit 40 I, 4i7: fortuna quae ei ab adolescentia .... usque ad presentem diem numquam ad plenum nubilosum vultum ostendit. 5) Vide prooemium Gestorum, ubi etiam lohannis Saresberiensis epistolam 145 (Giles I, p. 222J consulas. 6) Gesta III, 22.

Gesta Friderici. JJ

XVIII PRAEFATIO.

sticis rebus plurimum cresceret ^. At regnante Hadriano IV, Anastasii successore, longe aliter se res hahuit. In cardi- nalium enim coUegio, duce Rolando post papa Alexandro III, pars imperatori adversa praevaluit atque in turhulentissimo illo conventu mense Octohri a. 1157. Vesontione hahito eius- 5 dem indignationem movit^-^. Quae quidem controversia inter- veniente Ottone in comitiis Augustanis die 14. lunii a. 1158. sopita est. Quae vero eo tempore Ottonis animus exinde praesagiverit mala, ex verhis elicere possumus, quihus Bahe- winus de hoc conventu agens utitur, quod scilicet^ Otto 10 singularem habebat dolorem de controversia inter regnum et sacerdotium. Haec quidem mala ipse non vidit et ante Hadriani IV. mortem (die 1. Septemhris a. 1159^, ex qua Friderici fortuna dilahi coepit, diem ohiit supremum.

Historia sui temporis, quam talis tantusque vir in 15 summo rerum positus, nepos Heinrici IV, frater uterinus Conradi III, patruus Friderici I, duahus vicihus in gra- vissimis quidem imperii negotiis^ mediatoris munere felicis- sime functus, composuit, quanti momenti sit, non opus est plurihus demonstrare. Dolendum siquidem est, quod res 20 annis 1152. 1153. et usque ad mensem Octohr^em a. 1154. gestas ohiter tantum perstrinxerit (II, 1 — ll^. At narratio duorum annorum sequentium, tanto maioris est pretii. Uhi- que veri studiosissimum talemque se praehuit, qui rerum causas cognoscere potuerit. Non raro enim ut testis ocu- 25 latus loquitur'^ ; alihi aperte jyrofitetur se sciscitatum esse de rehus a se relatis^ ; neque etiam rumores silet, qui ex Italia in Germaniam pervenerant \ Ad has perscrutationes etiam ea referri possunt, quae de principiis, quae axiomatum vice in curia imperiali ohservahantur ^, adnotat, neque id praeter- 30 eundum esse videtur, quod de vetere quadam consuetudine apud Francos et Suevos ohtinente retidit^. Quod autem operi eius authenticum, ut ita dicam, pretium trihuit, j;/?<-

1) Gesta II, 10. 2) III, 8 sq. 3) ///, 22. 4) In con- ventu quidem Eatisponensi die 8. Septemhris a. 1156. inter Heinricum 35 Leonem et Heinricum Austriae postea ducem, in comitiis vero Aiigustanis die 14. lunii a. 1158. inter papam Hadrianum IV. et imperatorem Frldericum I. pacem restauravit. 5) I, 08. //; 2. 55 (ut recolo) ; cf. II, 42. et III, 22. At ubi non interfuit, hoc notare non obliviscitur; II, 41. 6) //; 8: ex cardmalium — viva voce percepimus ; 10: a 40

proprio ipsorum (Romanorum) ore audierant ; 45. et 48 : sicut cogno- vimus. 7) //, 49 : sed et ad nos usque rumor pervenit. 8) //, 5 : 8st enim consuetudo curiae; 6: Tradit enim curia; 44: est enim lex curiae. 9) II, 46.

PRAEFATIO. XIX

rimae sunt summorum virorum epistolae, quas noster narra- tioni ad verbum inserere non praetermisit^, inter quas qui- dem> Eugenii III. litterae^ etiam ad Ottonem ipsum directae sunt. Narrationem autem rerum gestarum imperii Germanici 5 finihus non inclusit, sed etiam de exteris nationihus quae scitu digna erant ^ propterea referenda esse aestimavit, quia, ut in prooemio dicit: omnium regnorum vel gentium ad Romanae rei publieae statum tamquam ad fontem re- currat narratio.

10 Tanti operis si quid pretium et auctoritatem minuere

potest, sine duhio id ei crimini dandum est, quod narrationi vividiorem colorem orationihus insertis trihuere voluit. Inter quas Terdonensium (II, 2b) et Bomanorum et Friderici imperatoris (II, 29. 30^ prolixiores sunt, quam ut eas ita

15 hahitas esse credere possimus. At forsitan Terdonensium et Bomanorum orationes ideo inseruit, quia lectori specimen loqiiacitatis Italorum praehere voluit^. Gravius vitium for- sitan in verhosis illis excursihus philosophicis et theologicis^ deprehendes , quos ad explicandas res gestas narrationi im-

20 miscuit. At Otto, theologicis et philosophicis sui temporis disciplinis inprimis eruditus, hac in re ingenio nimis in- dulsit, et hoc ipse sensisse videtur, quippe quod in prae- fatione Gestorum singulari modo excuset ^.

Exceptis veterihus auctorihus, velut Platone, Aristotele, 25 Cicerone, lihros scriptos non in partes vocavit '^, sed ad Chronicon iam antea editum saepius recurrit^. Quae vero in priore lihro de avo, patre patruoque Friderici ac de ipso litteris mandat, haec mihi ex vetere relatione apud gentem Staufensem tradita hausta esse videntur.

30 1) I, 25. 29. 36. 43. 50. 66. 2) //, 8. Similes in Rahewini

Continuatione saepius inveniuntur. 3) De Hungaria I, 32; de Si-

cilia I, 34; de Italia II, 13. 4) II, 30: Ad haec rex . . . cursiim verborum . . . more Italico longa continuatione periodorumque cir- cuitibus sermonem producturis interrupit. 5) /, 5. 54. 55. 65.

35 6) Nec, si a plana hystorica dictione ad evagandum oportunitate nacta ad altiora velut phylosophica acumina attollatur oratio, preter rem eius- modi estimabuntur, dum et id ipsum Romani imperii prerogativae non sit extraneum rebus simplicioribus altiora interponere. 7) (Topo-

graphos laudat II, 13. 43; p. 114. 151; cf. Hofmeister, 'Studien' p, 734,

40 n. 4:). 8) /, 10: quod alias a nobis plenius dictum est; 11: quia in priori dicta sunt hystoria; 12: ut alibi a nobis profusius dictum est; 21 : in priore hystoria dictum ; 23. 31 : ut in prioribus cronicis dictum est; 32: quod alibi latius a nobis dictum est; 61: quod in priori nostra ex Tripartita sumptum hystoria plenius dictum est; //, 7: ut

45 ahbi dictum est.

II*

XX PRAEFATIO.

Diios priores lihros Ottoni soli dehemus. At etiam lihrum III. et emn qnarti lihri partem, quae ad ipsius Ynortem usque pertingit , etiamsi non ah Ottone ipso cofn- positae sint , tamen eiusdem adnotationihus inniti , fidem faciunt et auctoris et continuatoris verha ^. 5

Quis vero fuerit Jiic, nunc paucis dicendum est. Edi- tiones quidem omnes ipsum Hadetvicum appellant, et Jioc nomen inde in omnes qui litterarum historiam tractant lihros receptum est. At iniuria, ut mihi quidem videtur. Otto enim, cum a. 1156. imperatori Chronicon per ahhatem 10 Rapotonem et capellanum Ragewinum transmitteret, hunc in praefatione Chronici verhis additis commendat: qui hanc historiam ex ore nostro subnotavit; iisdem fere verhis utitur continuator de se ipse loquens IV, 14: ego autem, qui huius operis principium eius ex ore adnotavi, ita ut 15 nullus duhitationi locus relinquatur, quin capeUanus, quem in loco Chronici laudato optimi et fere coaevi codices Ragetvinum vocant^, et continuator unus idemque sit. Quae sententia nunc per annales Claustroneohurgenses egregie confirmatur, qui nostrum nomine patdo immutato Rachivgnum appellant: 20 econtra Vitus ArnpecJc in lihro, quem de gestis episcoporum Frisingensium^ saeculo XV. exeunte composuit, priorem formam exhihet: Ragewinus canonicus Frisingensis abbre- viator et notarius suus. Attamen praeter Jias etiam alias eiusdem nominis formas in usu fuisse, ex p^lurihus operis 25 quod Jiic edimus locis evhicitur^. Inter omnes vero codices C 1 soltts est, quo nomen hucusque receptum innititur. Et quidem uno tantum loco plenior nominis forma apud ipsum occurrit, scilicet in initio operis, uhi Jiacc in capite epistolae Friderici imperatoris inveniuntur: Cronica Ottonis Frisiu- 30 gensis episcopi eiusque adbreviatoris Radewici. Quod meram esse corruptelam ex voce Radewini ortam nostrique

1) Vide quae collegl ^Archiv' X, p. 146. [Cf. quae hac de re infra monuij. 2) Weihenstephatiensis vero et eius sequaces: Rege-

winum. 3) ed. Deuiinger 1852; p. 41. 4) In fine enim prologi in 35 librum I. haec in codice B 1 inveniuntur : Explicit prologus. Incipit clironica Ottonis Frisingensis episcopi et eius adbreviatoris Raliewini, quae verba similiter B2 et B 3 praehent, hoc excepto, quod nomen in B 2 Rahebint, iti B 3 vero Rahewinit sonat. Et codex etiam B 1 in scribendo hoc nomine sibi minime constitit. Nam in fine libri II. hic 40 solus addit: Huc usque Otto episcopus. Deinceps Radewinus. Hanc formam tunc in libri III. praefatione codices B \. 3. B* recepe7'unt, quam B2 suo more littera w commutata in b exhibei Ksidehmus, caeteri vero codices tantum littera initiali R indicant.

PRAEFATIO. XXI

auctoris verum nomen vel Hagewinus vel Rachwinus vel Radetvinus fuisse, Jiasque formas fantum secundum lihra- riorum dialectum variatas esse, mea saltem sententia con- stare videtur.

5 [Ipsum diverso modo nomen scripsisse, aperte docet

carmen de Theophilo, quod recte ei trihuit W. Meyer, qui cum docta introductione id primus edidit ^. Nam his finitur versihus ^ ;

Me quoque, crimina pessima plurima quem male fedaut, 10 Fac, genitrix pia, ne cruciamina flammea ledant, Et dum Tartarei deseviet ira camini, Tu miseri miserere tui vatis RADEWINI.

Alterum vero eiusdem carmen in codice olim Tegern- seensi (Monac. 19488^ inscriptum est: Prologus RAHEW.

15 ad H. pp (praepositum), ex quo V. Gl. Wattenhach excerpta edidit^. Quihus consideratis, formam Rahetvini praeferen- dam duxi, quae etiam Rahwinus vel Rachwinus^ contra- hiturj.

Rahetvinum dh ineunte aetate^, saltem inde ah a. 1144.

20 in ohsequio Ottonis Frisingensis episcopi conversatum atque ipsi usque ad mortem eius coniunctum fuisse, sat multis evincitur documentis^. Charta enim Ottonis data Mose- hurch die 9. Decemhris a. 1144. scripta est per manum Reguini cartularii^; in altera a. 1147. vocatur Rachewinus

25 capellanus et notarius^; tertia data est a. 1154. per manum Rachummi^ (legendum Rachuvini^ notarii. Privilegii Ger- hoho Reicherspergensi praeposito a. 1155. concessi duplex ex- stat textus, in quorum uno ^^ datur per manum Radwini,

1) pSB. der Miinchener Akad! 1873; p. 49 sqc[.]. ('Ges. Abh. zur

30 miUellatem. Rhythmik' I.). 2) [L. l. p. IIQJ. 3) [Ibid. p. 687 sqq. — De praepositi noniine cf. Riezler loco n. 4. laudatoj. 4) [Hanc praetulit Riezler, 'Forschungen z. D. G.' XVIII, p. 539. Qui recte, nisi fallor, sen- tentiam a Wilmans propositafn, etiam Rodewinum in chartis Claustro- neoburgensibus nominatum eundeni esse ac Rahewinum, reiecit; quare haec

35 omittenda duxij. 5) Cf. IV, 14: nemo me accuset, si , , . . amantissimi domini et nutritoris mei flebilem interitum prolixiore narratione pro- sequar. 6) [Si etiam versus in cod. Tegernseensi cum carmine supra laudato coniuncti a Wattenbachio nostro recie Rahewino tribuuntur, sub onere curiae, ut ille censet Frisingensis, gemebat, quae eum impediebat,

40 quominus arti poeticae vires navaret, ita querelam concUidens: Fac, ut qua teneor rumpas orando catenam, Et meliora meam dabo ludere metra Camenam]. 7) Meichelbeck I, l, p. 318. 8) Mon. B. VI, p. 168. 9) Ita scribuni Mon. B. II, p. 447; ap. Meichelb. I, 2, p. 555. invenitur in eodem do-

45 cumento: Rathunic, 10) Mon. B. III, p. 426.

XXII PRAEFATIO.

in altero'^ vero per manum Raheuuini. Similiter cliarta, quam Otto episcopus a. 1158. circa diem 14. lunii'^ Alherto praeposito S. Mariae Frisingensis dedit, scripta est in lihro Conradi sacristae^ per manum Rahuvini notarii, cuius nominis loco legitur apud MeichelbecJcium ^ : Rachwini. 5 Praeterea duae adhuc Ottonis chartae notis chronologicis non insignitae eundem inter testes referunty in quai^um una^ post a. 1152. data nominatur Rawinus capellanus Ottonis episcopi, in altera^ vero post mensem Septembrem a. 1156. conscripta testes nominantur: Rahwinus et Vol- 10 marus Frisingensis ecclesiae canonici.

Et haec quidem simt documenta ante mortem Ottonis in lucem edita. Post quem casum diu quidem ex actis publicis disparuit, quod inde facile intelligitur, quod, mor- tuo episcopo Ottone, Raheivinus etiam officio se notarii ab- 16 dicasse videtur. Attamen quin multis etiam annis post vixerit, nullus dubito. In epistola enim dedicatoria libro tertio praemissa, qualem editiones hucusque exhibebant, no- minabat se auctor : Radevicus sanctae Frisingensis eccle- siae professione canonicus, ordine diaconus, quem locum 20 codices [recensionis BJ ita exhibent: Radewinus sanctae Frisingensis ecclesiae professione canonicus, ordine dia- conus, dignitate prepositus. Cuius autem ecclesiae praepositus fuerit, haud incertum. Exstant enim in Monu- mentis Boicis^ duo Scheftlariensia diplomata annorum 1168. 25 et 1170, quibus testis subscripsit Rawinus Sancti Viti prae- positus , id est ecclesiae collegiatae sancto Vito in urbe Frisingensi dicatae. Diem autem supremum ante a. 1177. obiisse videtur, cum ex ipso anno documentum habeamus, in quo eiusdem successor Konrat Sancti Viti praepositus Jau- 30 datur ^.

Hic ergo continuo post mortem Ottonis eiusdem opus, tani auctoris quam et imperatoris voluntatem secutus^, con-

1) Chron. Reichersp. ed. Getvoldus 5. a. (Ann. Reichersp. SS. XVII, p. 465>. 2) Vide adnotationes nostras ad III, (18). 22. 35

3) In apographo cod. Guelferb. [A y, qui infra dcscriptus est. 4) /, 1, p. 340. 5) Mon. B. I, p. 365. 6) 'Arch. fiir Kunde Oesterr. Geschichts- quellen' IX, p. 262. 7) VIII, p. 516. 517. 8) Mon. B. X, p. 44. (Cf. etiam ibid. VIII, p. 517, ubi idem Conrat praepositus iam die 11. April. illius anni laudatur ; H. Bohmer, 'N. Archiv' XXI, p. 655, n. 1). — 40 Rahewinus IV, 14. Frisingam patriam meam vocat. 9) V. prae-

fationem in l. III: eius (Ottonis) iussu pariterque serenissimi et divi imperatoris Friderici nutu, et epilogum l. IV: nos tamen obedientiae nostrae fructus consolabitur, qua precipienti paruimus.

»

PRAEFATIO. XXin

tinuandum suscepit eique, ut ipse fatetur'^, ineunte a. 1160. finem imposuit, narratione usque ad concilii Papiensis ex- itum, qui mense Fehruarii eiusdem anni evenit, perducta. Historiam Friderici L ab Ottone inchoatam duohus lihris

5 additis ahsolvit, quippe quod numerum euangeliorum minime excedere deheret^.

Rahewini opus, si diligentius perquiris, duahus potis- simum rehus aliis antecellere Uhenter mecum statues. In- primis eius authentica, ut ita dicam, indoles praedicanda

10 est. In prologo enim lihri tertii ad sacri palatii cancel- larium TJdalricum et notarium Heinricum directo profitetur lihrum suum illis viris, rerum puhlicarum experientissimis et secretarum consciis, apud quos exacta fides historiae re- periatur, potissimum deheri, quorum ope ac studio tantum

15 opus suscipere potuerit, quosque propterea tam praeceptores et testes^ quam et arhitros et correctores elegerit^. Ex hoc igitur fonte magnus numerus actorum puhlicorum, litterarum summorum pontificum, imperatorum et episcoporum, quae hic inveniuntur, sine duhio derivandus est, neque caetera

20 huius temporis gravissima monumenta, veluti fidelitatis sacra- mentum ah Italis Friderico I praestitum (III, 20), leges in castris imperatoris ohservandae (III, 2%), leges de feudis (IV, lOj et acta concilii Fapiensis (IV, 76. 77. 79. 80^, ad Rahewinum atiunde provenerunt. Attamen simul credi-

25 derim ei etiam ad scrinia Eherhardi archiepiscopi Salz- hurgensis et Eherhardi episcopi Bamhergensis aditum pa- tuisse, ad quos plurimae ex litteris operis insertis directae sunt^. Nonnullas etiam Alhertus Frisingensis episcopus cum Rahetvino communicasse videtur^.

30 Quae cum ita sint, lihrum hunc forsitan quis in pane-

gyrica scripta reiiciendum esse putet. At iniuria certissime. Nam etsi non desunt loci, quihus Ottonis exemptum secutus et Rahetvinus in Fridericum I. adulatoris munus suhiisse videatur \ admodum pauci sunt. Econtra notatu sine duhio

35 dignum est, quod auctor de imperatore, quem in epilogo

1) IV, 86 : Haec a glorioso principe acta sunt usque ad pre- sentem annum, qui ab inc, D. millesimus centesimus sexagesimus — numeratur. [Recte hunc annwn defendit Jordan in diss. infra laudata p. Usqq.]. 2) IV, 85. 3) Prol. l. III. 4) Epilog. l. IV.

40 5) De Salzburgensi vide IV, 83. Cf. praeterea IV, 22. 34. 36. 81. ct 82; (II. Bohnier, 'N. Archiv' XXI, p. 661, n. 1; 'Archiv fiir oester. Gesch,' XXXIV, p. ISO sqq.). 6) Vide IV, 51. 79. 7) Prol. in

l. III. in fin.: ut qui res eius (Friderici) legerit, non unius, sed mul- torum facta regum seu imperatorum arbitretur.

XXIV PRAEFATIO.

operis aUoquitur^, iudicium valde simerum ah episcopo Bambergensi prolatum ingenue transscripserit^. At quod maximi momenti esse videtur, in prologo ipso id se egisse profitetur, ut in his quae audierit neque quornmlibet rela- torum rumusculis fidem accommodaret 7ieque in his quae 5 per se cognoverit gratia principis seu favore suae gentis falsum quippiam adderet. Hanc animi integritate^n uhique servavit et in rehus quidem gravissimis se nullius partis studio addictum praehuit. Quapropter cum ad infaustum illud schisma, quod post mortem Hadriani IV. inter eccle- 10 siam et imperium ohortum Europam agitahat, narratio per- venisset, minime quidem partem imperii unice fovendam suscepit, sed potius alta voce proclamavit^ utramque per- sonam, sacerdotalem scilicet et regalem, se aeque venerari neque praesumere de una alterave temere iudicare. Hoc 15 consilio ductus non uno loco lectorem admonuit^, ut non suis verhis vel assejiionihus nimis confidat, sed, ipsarum partium propriis scriptis a se operi insertis fretus, libere eligat, utri parti suum velit accommodare favorem; si enim alterutrius partis res vel attolleret vel extenuaj^et, se 20 a proposito decidisse et historiam a se conscriptam domestici favoris morbo infecisse sihi videri^.

Fraeter ea, quae canceUarius et notarius caesarei iam memorati suppeditaverant, Raheivinus etiam ex aliis idoneis testihus verum investigavit. Sic III, 12. ad Heinrici Tre- 25 censis episcopi testimonium diserte provocat ^, neque rumores omnino silentio praeterit, qui in aidis principum et episco- porum vel etiam apud populum circumferehantur ^. hiterdum etiam ut testis oculatus rerum a se litteris mandatarum loquitur ^. 30

1) Hos . . . augustorum optime. 2) IV, 22: Qualis sit

(imperator), vos scitis. Diligentes se diligit, aliis alienum se facit, quia nondum perfecte didicit etiam inimicos diligere. 3) III, 16.

[H. Bohmer ei etiam illum Dialogum de pontificatu S. Romanae eccle- siae adscribendum censet, qui, a. 1162 ecc. vel 1163 in. compositus, Alex- 35 andro III., licet clandestino modo, favet et auxiliari intendit; Lihelli de lite III, p. 526 sqq.; 'N. Archiv' XXI, p. 633 sqq., praesertim p. 650 sqqj. 4) ///, 8. 16. (59. 75). 5) IV, 59; cf. 75. 6) Cf. III, 20: idque veraciter asserere potero. 7) III, 33 : Dictum tamen memini a quibus- dam ; IV, 43 : Nos tamen audivimus ; 45 : Non multo post a quodam 40 divino monitore litteras imperatori allatas accepimus. 8) ///, 7:

papilionem — perspeximus ; IV, 3. de conventu Boncaliensi agens dicit: a nobis visi sunt, ut meminimus, quae verba evincunt Rahetvinum ipsi interfuisse.

PRAEFATIO. XXV

His quae exposuimus suhsidiis praeditus opus in lucem edidit , quod historiae aequalis conscribendae artem etiam medio aevo summo cum fructu excultam esse docet. In quo ubique vestigia deprehendes, quibus pateat Raheivinum scrip-

5 toribus Bomanis antiquis diligentissimam operam navasse,

Quos nonnumquam etiam nimis imitatus est. Non magno-

pere certe incusandus est, quod Fridey^icum I. saepissime

'divum' augustum vel 'divuni' imperatorem appellat ^, vel

quod viros militia illustres 'heroum' titulo insignif^. Sed

10 si in describenda conflagrata urbe Frisingensi IV, 16: pilosos quos satyros vocant iii domibus plerumque auditos, phantasmata et monstra in scenam producit urbis interitum praenuntiantia, id certe risum movet. Scriptores classici ita ab eo in succum et sanguinem conversi fuisse videntur,

15 ut non uno loco eorum verba exscripserit^. Ad quam anti- quorum^' imitationem etiam orationes nimis prolixae^ refe- rendae sunt, quas aeque atque Otto narrationi inseruit.

Quae tamen maculae pretium operis nullo modo mi- nuere_ possunt, quod pro cognoscendis rebus hoc tempore

20 gestis gravissimum est et nuJli alii secundum'.

Fieri^ non potuit, quin de libro tanti ponderis post hanc Wilmansii editionem cdii atque alii egerint, modo ipsi astipulantes, modo quae proposuerat impugnantes vel certe supplentes. Ex quibus, omissis iis quae de fide et auctori- 25 tate Ottonis dicta sunt^, breviter recenseam necesse est quae ad alteram Gestorum partem a Raheivino additam spectant.

1) ecc, gr. m prol; III, 48. 51. IV, 86. 2) ///, 40, quocum conferenda sunt III, 19. IV, ^. 3) Ve7'ba IV, 46. de moribus Heinricl Leonis ex Sallustii lugurtha c. 6 ; IV, 86. de moribus Friderici I. ex

30 Sidonii Apollinaris ep. I, 2, quem tamen auctorem (non celat), de- pronipta sunt. [Accuratius hac de re egerunt Prutz et Jordan; v. infra. Poetas laudat Vergilium, Horatium, Ovidium, Lucanum. Flori epitomen exscripsit (III, Prol. c. 1). Praeter Boethium fortasse Senecam (III, \) legit]. (Io7'danis Getica et in iwologo l. III, p. 163, et in epi-

35 logo, IV, 86, p. 346, imitatus est; cf. etiam p. 343, n. 2). 4) Praeterea etiam ius Romanum nosse videtur, cf. III, 29 [etiam III, 12. 46. IV, 5. 357- De historicis medii aevi unwn quod sciam Liudprandum disertis verbis laudat, III, 37. 42. 5) ///, 29. 46. IV, 4. 5. 25. 26. 35. 57. 71. 6) [Quae sequentibus addidi uncis quadraiis inclusi. B. S.J. 7) Cf.

40 H. Grotefeiid, 'Der Werth der Gesta Friderici imperatmus des B. Oito von Freising fur die Geschichte des Reichs unter Friedrich /.' (Ilannov. 1870; diss. Gotting.); Giesebrecht, 'DKGJ IV, yj. 398, qui de primo libro ita iudicat: '■Jeder, der ein ernstes Studium diesem Buche suwendet, muss zu detn Resultate konimen, dass es reich an Flilchtigkeitsfehlern,

45 nichts iveniger als ein Muster historischer Composition und ilberdies in einer ganz bestimmten Tendenz abgefasst ist'. Cf. V, p. 106, de libro II.

XXVI PRAEFATIO.

Wilmans maiorem lihrorum III. et IV. partem re vera non a BaJieivino scriptam, sed Ottoni trihnendam esse con- tenderat, ita ut ille nonyiisi singidas res addiderit et inde a IV, 14. post Ottonis mortem continuationem adiecerit^ ; supra tamen rem patdo aliter vertit, dicens ea, etiamsi non 5 ah Ottone composita, tamen eius annotationihus niti. In hanc fere sententiam ivit Wattenhach^^. Sed recte, nisi fallor, eam impugnarunt Dittmar (a. 1864^^ et Grotefend^ (1^1 ^), hic tamen ita, ut fortasse ad opus longius dedu- cendum quaedam ah Ottone esse collecta vel annotata con- 10 cedat. Eandem fere sententiam proposuit Frutz^, verha epistolae a Bahetvino praemissae: si tam clari ac magni viri .... tam preclarae materiae coeptum opus et memo- riale pariter cum illo in interitum atque oblivionem passus fuissem venire, ita interpretatus, ut, jjraeter duos 15 Gestorum lihros etiam hrevem rerum post gcstarum conspectum, qiialem post Bahewini lihrum in codicihus yionnidlis fB. B*J legimus, usque ad a. 1158. ah Ottone esse relictum et hoc loco 'memoriale' dictum, statuat. Sed ne hoc quidem ei per- suasit, qui postea accuratius de Bahewino eiusque opere egit ; 20 et recte quidem Jordan ^ monuisse videtur, verha illa non satis esse perspicua '^ neque quidquam certi de notis ah Ottone coUectis ex Baheivini lihris erui posse. Uterque vero ah Ulrico cancellario et Heinrico notario, quihus opus dedi- cavit, Bahewinum non pauca quae memoriae traderet acce- 23 pisse statuerunt. Sed neque his plane assentire possum. Nam verha: Et vestrae quidem prudentiae potissimum labor iste debebatur, aput quos exacta fides hjstoriae reperitur, certe ad Ottonis lihros sunt referenda, ita ut epistola a Friderico Ottoni transmissa, procid duhio in 30 scriniis imperatoris scripta, intelligatur. Ah illo aperte

1) 'Archiv' X, p. 146 sq. 2) 'GQ.' ed. 2. p. 354. 3) 'Quaeritur, utrum Otto Fris. diios cin pliires libros de gestis Friderici I. composuerit', in dissert. Begiomontana : De fontihus nonnullis historiae Friderici I. p. 21 sqq. 4) h. l. p. 15 sqq. Cuni eo facit Wattenbach ed. 4. II, 35

p. 213. [ed. Q, p. 2797. 5) 'Radewins Fortsetzung der Gesta Friderici' (Danzig 1873> p>' 19. 6) 'Bagewins Gesta Friderici' (diss. Strassb.

IQ^l) p. 22 sqq. 7) Quid 'memoriaJe' hoc loco significet, sane non

constat ; equideni de libro Ottonis memoriam servante et propagante cogitarim; cf. locos ap. Ducange ed. Henschel IV, p. 354; [Favre V, p. 3377 ^o collectos. Quae vero sequuntur: si , . . cum illo in interitum atque oblivionem passus fuissem venire, de Gestorum libris intelligenda esse, non est quod dubitemus, cum antea scripsisset: presentis operis pagina . . . quae ab auctore suo . . . venusti sermonis inchoata principio . . . velut abortiva et quasi de domini sui funere rapta. Sane opus 45 nondum absolutum facile periturum videri poterat. [Cf. infra p. 162, n. oj.

PRAEFATIO. XXVII

distinguit ^laborem^ a se 'exactum', quem ipsis approhandiim vel corrigendum transmittit ^. Cum vero addat : nisi vestra frefcus ope ac studio, sub hoc fasce succumberem, frustra per me conatus tanti imperatoris gesta adtingere, eum

5 ah illis in rehus enarrandis adiutmn esse non negarim.

Ceterum suhsidia, quae Rahewino ad manus fuere, tam Prutz quam Jordan diligentius exposuerunt. Ille praeterea luculenter docuit, quam midta, non solum verha et locutiones, sed personarum et rerum descriptiones ah auctorihus anti-

10 quis mutuatus sit, praesertim Sallustium imitatus et Rufini translatione loseplii de hello ludaico ita usus, ut integras sententias, immo nonnumquam ipsas res exscriheret. Neque tamen ideo fidei eius valde derogandum puto; sed a Watten- hach ^ et Jordan ^ recte monitum, more medii aevi scriptori-

15 hus consueto Bahewinum nimis quidem aliena sihi vindi- casse, sed ita ut similia facta similibus traderet verhis. Saepe etiam apertis verhis: ut quidam dicit, ut dicitur, aliorum pennis orationem esse ornatam indicat; modo poe- tarum versus vel adagia narrationi immiscet; etiam iuris

20 Romani fontes nonnumquam adiit; praesertim vero oratio- nihus effingendis et exornandis indulget. Multo magis de historia meritus est, quod Ottonis exemplum secutus qtiam plures epistolas et alia documenta lihro inseruerit. Hoc par- tim cum secundis curis auctor opus tractaret factum esse,

25 Jordan recte intellexit^ ; id quod nunc e diversis quae ex- stant lihri recensionihus ostendi potest.

Tres enim distinguendae sunt, litteris A B C in- dicatae^, eaeque non solum in Rahetvini lihris 3. et 4, sed etiam in priorihus duohus ah Ottone conscriptis perspicuae,

30 sive Raheivinus^ sive alter quidam hos aliquoties mutandos sihi sumpserit.

Recensio A a ceteris eo differt, quod singida vocahula vel etiam maiores sententias modo addit modo omittit, in Rahewini lihris longiores locos non hahet, epistolariwi et

35 actorum puhlicorum nonnisi initia praehet, nonnumquam

1) [Haec non concedenda esse Slmonsfeld, 'JahrhucJier d. D. Reiches unter Friedrich I.\ i. I, p. Qthl, n. 226. animadvertit ; cf. etiani translationem ab H. Kohl editam p. 2J. 2) //, 2^- 210. [cd. (5, p. 28SJ. 3) p. 48 sqq. 4) p. 73 sqq. [H. Bohmer, quem potius probes, ^N.

40 Archiv' XXI, p. 601^ n. 2. id iam, cum optis de tabulis in lihrum transferretur, factum censetj. 5) Cf. 'Ueher die verschiedenen Recen- sionen von Ottos und- Raheivins Gestct Friderici', 'SB. d. Berl. Ahad.' 1884; p. 331 sqq. 6) Hunc fortasse primis lihris quaedani addidisse, iam Wattenbach II, p. 216. suspicaius est.

XXVIII PKAEFATIO.

alio ordine res disponit, p^o nominihus personarum saepis- sinie litteram initialem vel incertam illam indicationem N. ponit, Quae otnnia primum lihri conspectum arguunt, quem auctor litteris plenis a lihrario inserendis, nominihus, si ea comperta hahuerit, accuratius hidicandis ahsolvere voluerit^. 5 Et quamvis non omnia verha, quihus A recensiones B et C siiperat, certo certius Oftoni vel Rahewino trihuerim, plera- que tamen iam primo aspectu se comynendant, nonnidla ita sunt instittda, ut desiderari vix possint et nonnisi incuria scrihae 2)ostea excidisse videantur (cf. praesertim II, 46. lo ///, 40^. Uhi res aliter sunt dispositae, quae A py^aehet quin genuina sint, duhitari vix potest ^; quae desunt eo quod rerum ordinem turhant additamenta esse, prohatur (cf. III, 20). Duohus Jocis II, 1. et IV, 14. annorum numeri rectius quam in B et C indicantur '^ , quos praeferendos duxi, quamvis i5 Bahetvinus temporum rationes parum curasse videatur^.

B et C uhi ah A differunt plerumque inter se con- veniunt, ita ut ex eodem exemplari secundis curis a Bahe- tvino, ut opinor, percensito '^, sed a lihrario quodam negli- geidius descripto^, fluxisse videantur. Uhi modo B modo 20 C ad A accedunt, genuinam lectionem servasse; uhi inter se consentiunt, eam lihri formam praehere censendi sunt, quam editor in lucem edere voluit. Nonnumquam etiam

1) Ut aliter sentiam, minime eo moveor, qiiod codices qui soli hanc servarunt recensionem in Ottonis Chronico, quod praemittuut, inter- 25 polationem praebent illam Wiitelsbachicam, de qua egit Wilmans, SS. XX, p. 109 sg.; [Hofmeister, praef. p. XV sq. XX sq. XXXVIII sq.J. 2) Unum affera})i locum, cuius in commentatione illa ^nentionem non feci. Recte A II, 16. in fine [fo-e eademj habet quae in [^] B et C c. 19. addita sunt : Ante vero quam abinde castra moverentur etc. Nam 30 legem hanc Roncaliae datam esse, non Astae, verisimillimum est. Et verba c. 20: Fuit non longe ab eo loco civitas Terdona aptius dicta stmt, si p>i'ope ad ea accedunt quae de Asta diruta narrantur. 3) [Cf. tanien infra p. 102; n. 1. 249, n. cj. 4) Perperam II, 1. annus ab

Urbe condita 1800. pro 1900 (vel accuratius 1904^ indicatur; III, 14. 35 A et B falsum numerum 1163 (MCLXIII) pro 1158 (MCLVIII) praebent. [Recensionem A sequiiur Conradus sacrista, SS. XXIV, p. 322 sq. ; de aliis, qui eandem secuti sunt, cf. Simonsfeld, 'BonerJamgen zu Raheirin' p. 213 sq. Oitonem de S. Blasio, ut iam 'N. Archiv' XXXVI, p. 112, n. 5. monui, recensione B usum esse crediderisj. 40 5) Ut aliter statuamus et hanc libri formam Rahewino prorsus abiu- dicemusy locus IV, 43. suadere p)Osset, quo [^J B et C addunt: Talis tunc de illo opinio fuerat. Nos tamen audivimus eundem vere furiosum fuisse et innocenter vitam perdidisse, cum qui haec scripsit suam rei notitiam Rahewini narrationi opponere videatur. Sed etiam ipsum 45 haec postca addere p)Otuisse vix est negandum. 6) V. quae Conun.

p. 335 sq. collegi, praesertim locos III, 40. IV, 34.

PRAEFATIO. XXIX

communes errores ostendunt, praesertim in epistolis aliunde sumptis (I, 43. III, 9; cf. quae attidi Comm. p. 342^.

B posterioris temporis aperta vestigia ostendit. Rahe- winus in praefatione dicitur 'dignitate praepositus' : quam

5 dignitatem a. 1158. nondum adeptus erat, qua insignitus non ante a. 1168. et 1170. invenitur'^. Rahewinum haec postea inseruisse facile putes. Sunt vero quae duhitationem moveant, num haec recensio ipsi debeatur. Duobus certe locis falsa sunt intrusa; IV, 17. [cf. S.J episcopus Wirziburgensis,

10 cuius nomen A praeteriit, dictus est Heinricus, qui tunc nondum hanc dssecutus erat dignitatem ; III, 15«. Fridericus pascha apud Quitilinburch celebrasse dicitur; quod re vera apud ecclesiam sancti Swiberti factum est, ita ut qui iUa scripsit de ecclesia sancti Wiberti Quedlinhurgensi cogitaverit.

15 Alia menda culpae librarii tribuenda sunt; nonmdla vero recte emendata vel ita mutata, ut plerumque non tam sensum quam sermonem diversum prae oculis habeamus^. Nomina propria ex more Teutonicis illius temporis usitato scripta sunt, cum Otto et Rahetvinus formas Latinas vel etiam ex

20 ingenio constitutas (Sueviis piro Sueno, Noricum pro Norin- berch, fortasse Hubaldus pro Wibaldus) praetulisse videan- tur. Capitum indices, qui in A [ff et C initio positi omnes Gestorum libros comprehendunt, singulis praemissi sunt, Ab utroque B etiam eo recedit, quod tabula ad explanandam boni

25 naturam I, 65. addita desideratur. Econtra brevis rerum conspectus annis 1160 — 1170. gestarum nonnisi in codicibus huius recensionis legitur, de quo Wilmans ita scripsit:

'Quae continuatio res inter annos 1160. et 1169. vel 1170. gestas amplectitur et multa p)raebet, quae mihi suadere

30 videantur ipsam ex Bahetvini calamo fluxisse^. Frisingae enim aperte conscripta est, ut testantur nonnullae notitiae de Alberto huius urbis episcopo insertae^, quas nidlus alius

1) Prutz, Radewin p. 8. 2) Excipias tamen III, 10 : fida nimis interpretatione pro fida satis interpretatione ; IV, 75: sive Q,\n:\2k post

35 concilium additwm. [Cf. Dialog. de pontificatu S. Romanae ecclesiae, Libelli de lite III, p. 530, ul)i similia de concilio vel potius curia in Bisuntina diocesi celebratay. 3) [Cf. tamen H. Bohmer, 'N. Archiv' XXI, p. 055, n, 1, qui hanc appendicem demum Rahewino iam mortuo con- scriptam putat ; H. Kohl in praef. translationis Gestorum p. XVIII sq. ;

40 Simson, 'N. Archiv' XXXVI, p. 704, n. 4:J. 4) Solus Albertus Fri- singensis tunc (i7i conventu Wirzeburgensi a. 1165^ iurare noluit .... Eodem anno Albertus Frisingensis, diu renitens, coactus iuravit obedire Paschali pro conscientia, quamdiu imperium partem eius foveret et quamdiu regalia habere vellet .... Gwido, qui et Paschalis, moritur

46 (a. 1168, Sept. 20^ .... Albertus Frisingensis, iam quasi liber et liberatus a scismate per mortem Gwidonis ....

XXX PRAEFATIO.

nisi Frisingensis canonicus et qui inter intimos episcopi amicos admissus erat^ tam accurate tradere poterat. Huc accedit, quod annus 1169, quo appendix terminatur, optime tempori quadrat usque ad quod Raheivinum inter vivos fuisse supra ostendimus. Non parum momenti huic opi- 5 nioni vox quaedam addit, quam continuator in eodem pe- culiari sensu atque Rahewinus usurpat, Hic enim 'Lati- norum^ vel ^ Conlatinorum^ nomine III, 44. IV, 6. 10. 37. Italos appellat, quod eadem significatione etiam in appen- dice occurrit^. Neque hoc admirationem movere dehet, quod lo anni plerumque falsi rebus gestis adnotati sunt, ciim Mahe- tvinus etiam in opere ipso 7ion uno tantum loco contra tem- poris rationem peccaverit' ^.

C primam libri formaju vel eam, qualem a Raheivino primo editam putamus, etiam magis et plerumque melius i5 emendavit quam B. J, 66. integram praebet epistolam, cuius initium tantum A [ff et B receperunt ; dictiones ab aliis sumptas sacpius indicat (III, 19. 30. 45^, nomina supplet vel rectius scribit, nonmdJa addit, quae vel narrationem illu- strent (I, 31: quod et Bresburc; II, 20: qui Tanera vulgo 20 dicitur^, vel etiam impugnent (III, 39 : Alii asserunt hoc negotiuni clara die consummatum ^), aJia consuJto omittit (I, 1. de CJemente antipapa: vel potius Demens; IV, 78: et stratoris offi.cium^, sermonem singuJis Jocis ynutat. Haec fere omnia Rahewini manum arguere videntur ^ (heroas pro 25 viros; ut ait quidam, IV, 14. 26. 71; ut alias de quibus- dam dicitur, coJJ. IV, 46 : ut de quodam dicitur), neque video, cur hanc uJtimam libri recensionem aJteri cuidam tribuamus. Certe Guntherus, qui Ottonis et Raheivini Jibros carmini 'Ligurinus^ dicto fundamentnm posuit, eam est 30 secutus ^.

1) A. 1160: cum iam, Latinis qui secum erant fugientibus, victus videretur. 2) [Cf. supra p, XXVIII] . 3) Cf. similem locum in [(^] B et C, sup^^a p. XXVIII, n. 5. 4) Notandum tamen, quod unicus qui exstat huius recensionis codex formam Radewicus praetulit ■ in 35 praefatione eius nomen sola littera R indicatur. 5) II, 419:

Taneramque rapacem

Transgressi ; VII, 486 : Quemque domi famosa ducem Ravenna potentem

Miserat occubuit miseranda clade loliannes; 40

ibid. 658 : Hic inter multos stolidissimus occidit ille

Statius. Haec II, 21. ///, 83. 40. nonnisi in C leguntur. Cum hoc scribit VII, 471. Ekebertus (III, 83^- et alia eiusmodi. [Minus recte 7iobis de hac re iudicare videtur los. Sturm, ^Der Ligurinus', Freiburg, 45

PRAEFATIO. XXXI

Qiiae ciim ita sint, eam editionis fimdamentum esse debere, erunt qui statuant. Attamen aliam viam ingredi malui eam potissimum oh causam, ut primam tibri formam ab Ottone et Rahewino conceptam, hucusque vero prorsus

5 fere neglectam, lectoribus proponere possem. Ideo quaecum- que A solus praebet uncis inclusa recepi, quae omittit aste- riscis notavi. Quae in una tantum recensione JB vel C leguntur tamquam additamenta dubiae originis *[ ]*, quae in B desiderantur *\ * incliisi, recensionis C vero addita-

10 menta vel tectiones graviores infra in notis * exhibui, idn etiam de eis retuli, quae A vet B et codex B* peculiaria habent. Ubi in singtdis verbis scribendis vel eorum ordine disponendo recensiones inter se differunt, eam praeferendam duxi tectionem, in qua duae consentiunt, paucis tantum locis

15 alia recepta, quae secundis curis Rahewini deberi et com- mendari videbatur. Quare contextus hic iam non raro tam ab itto recedit, quem ex codice recensionis C priores editiones praebuerunt, quam a Wilmansii lectione ex codicibus recen- sionis B plerumque petita.

20 Minime vero qui exstant libri manuscripti paris sunt

auctoritatis, cum recensio B caeteras et numero et aetate codicum vatde superet.

Al. Codex bibtiothecae universitatis Giessensis nr. 176, inter Senhenbergianos nr. 42, idem pirocul dubio

25 qui antea TJlmae fuit in bibtiotheca Kraftiana ^, quam SenJcenbergii tempore (c. a. 1739^ publice venditam esse, mihi scripsit V. Ct. Veesenmeyer, bibliothecarius Uhncnsis. In fme f. 235. notatur: Anno Domini etc. LXX. [i. e. 1470) per Erasmum Sayn de Frisinga. Gesta Friderici f 132 —

30 233. praecedit Ottonis Chronicon interpoIatuni^K

A l^. Codex bihliothecae principis Thurn et Taxis Ratisponensis nr. 182, olim monasterii Neresheim, saec. XVI. inc. ex A 1 descriptus, ut tam appendices eaedem quam lectiones ubique cimi eis, quas corrector postea huic

35 intidit, convenientes probant.

A2. Codex Guelferbytanus, Helmstadiensis nr. 205, saec XV. exaratus, oti?n Viti Arnpeck, qui praeter Ottonis Chronicon et Gesta etiam Conradi Gesta episcoporum

i. B. 1911. AUoquin v. de recensione C quae Herni. Bloch in libro 'Die 40 Elsassischen Annalcn der Staiiferzeit' (^liegesten der Bischofe von Strass- burg' t. I, p. 1, Innsbriick 1908^; praesertini pag. 81, n. 2 attiiUt ; sed cf. ad ea infra p. 155, n. v].

1) Schelhorn, Amoenit. Uter. III, p. 36. 2) Cf. [Hofnieistcr, praef p. XLII sq.J ; supra p. XXVIII, n. 1.

XXXII PEAEFATIO.

Frisingensium aliaque continet (SS. XX, p. 111. XXIV, p. 315J). [Hofmeister, praef. p. XLIV sqj.

Sunt quae suadere possint, ut etiam A2 ex A 1 de- scriptum putemus ^ ; alia vero ita ah lioc recedunt, ut potius de communi fonte cogitemus oporteat. Hic non paucis 5 mendis erat depravatus, quae recensere longum fuit; sed antiquum et genuinum exemplar Frisingae asservatum, quamvis depravatum , ita ad nos felici fortuna pervenisse sane est quod gaudeamus. A 1 in universum praestat, non- numquam modo a ruhricatore modo ah altero quodam, non 10 semper vero feliciter, emendatus ; A 2 in IV. lihro postea ex codice recensionis B aliquoties mutatus.

Ad Jianc recensionem prope accedit codex Seiten- stetensis I, XIII ^, chart. saec. XV, de quo Wattenhach ante midtos annos piauca notavit, nunc demum hac editione 15 icmi impressa, cum liher diutius alii cuidam commodatus esset, V. Cl. G. Friess, coenohii hihliothecarius, quae ah eo petivi retulit. Desunt quae A omittit IV, 3. de archiepiscopo An- selmo; IV, 17. n. **. At IV, 14. uhi de Ottonis sororihus agitur cum B facit, in lihn fine ordinem recensionum B 20 et C hahet. Titulus deest ; index quatuor lihrorum primo praemittitur. Ah omnihus recedit, uhi post /,19. itapergit: Videns predictns Hainricns dux se hoc modo prevalere non posse, ad dolum vertitur, iuxta illud : DoJus an virtus, quis in hoste requirat? Igitur Alemanniam ingressus etc. 25 (c. 20). Codex qui accuratius examinetur valde dignus est, quamvis magna lacuna sit foedatus inde a II, 40 : Oportebat enim (p. 147, l. 34^) — III, 20: adversus Wilhelmum Sicnlum (p. 192, /. ll^, quae iam ah ipso scriha quatmr foliis vacuis relictis indicatur. Saepius^ Uttera b pro w 30 ponitur (e. gr. Belfonis^^).

B\. Codex Guelferhytanus, Helmstadiensis nr. 206 ^, olim pariter atque A 2 in hihliotheca Flacii, antea mona- sterii Siticensis in Karinthia, saec. XII. ex. a duohus for- tasse scrihis satis eleganter exarattis, nunc folio uno (I, b) 35 et integro quaternione XVI (IV, 62 — 76^ destitutus. Scri- hendi errores qui ahundant plerumque manu coaeva recte emendati sunt. In fine legitur hrevis annorum 1160 — 1170. narratio, de qua supra (p. XXIX sq.) dictum est.

1) Cf. Comm. p. 334. 2) Idem est qui Hermminum Altahetisem, 40 Annales S. UdaJrici et Afrae continet, a Ph. Jaffe, SS. XVII, p. 428, I, 16. dictus. ^Archiv' VI, p. 194, vero I, 15. et 16. distinguuntur. 3) [Immo raroj. 4) [p. 231, n. y; Baltherus, pro Waltherus p. 307, n. fj. 5) [D^ g^wo cf. 0. V. Heinemann, ^Die Handschriften der herzogl. Bib- liothek zu WolfenbiitteV , 1. Abt. I, p. 186 s^., nr. 2S9J. 46

PRAEFATIO. XXXni

^ 1*. Codex Vati canus wr. 8095, olim familiae Piccolomineae ^, cJiart. saec. X V. fol.

B 2. Codex Vindobonensis nr. 403 (hist. prof. 233^, membr., saec. XV.^ eleganter scriptus, litteris in initio libro- 5 rum et capitum positis auro et variegatis coloribus pictis ornatus, fine destitutus. More Sahburgensibus consueto in nominibus propriis semper fere b pro w scribitur (Bich- manmis, Birciburg, Gbitto etc).

B S. Codex Vorowiensis^, membr. saec. XII. ex., 10 cuius altera pars, f. 136' — 183, ita est inscripta: Gesta Friderici imperatoris, qnae Wolfcangus scripsit iubente Bernhardo preposito (qui praefuit annis 1185 — 1202^. Qui ea sancte Mariae, sancto Thomae et Vorowensi eccle- siae abstulerit, anathema sit. Ultimi tres quaterniones 15 (iiide a IV, 10 fln.) ^ perditi sunt. Emendationes manui Bernhardi praepositi deberi dicuntur.

B 4:. Codex Vindobonensis nr. 3777 (Salisburg. SQ B ; Schivandtn. V, 124^, chart. saec. XV, fortasse in Italia scriptus, ex exemplari fine destituto (inde a IV, 14) 20 sumptus, plerumque cum B 1 conveniens.

Bh. Codex capituli cathedralis Lucensis nr. 588, chart. saec. XV, plerumque cum huius recensionis libris convenit, sed nonnumquam verba ad arbitrium mutavit^. Neque appendix hic exstat. 25 B*. Codex Monacensis nr. 1941 1 (Tegernseensis

1411; olim ESS)^, membr. saec. XIV, excerpta praebet ex

1) Ita inscriptus: Questo libro e di Misser Jacomo et di Miser Andrea Piccolomini, lu quale hanno prestato alo rev>^o cardinale loro quisto di V. di Ottobre 1464, et he quinterni quattordici et carte 141,

30 et henne facto ricord al libro memoriale di decto misser Jacomo ; quam inscriptionem cardinalis Picolominaeus nuniero 1464. niutato in 1474. j)^^^ correxit verbis additis: Reso per me F. car. di Siena a die 27. Novembr. 1476. Cf. 'Archiv' XII, p. 261 ; Dudik, Iter Rom. I, p. 272. 2) 'Archiv' X, p. 467. [Chmel, 'Die Handschr. der k. k. Hofbibliothek

35 in Wien' I, p. Q{)8sqq.J. 3) 'Archiv' X, p. 626; cf. Diemer, 'Deutsche Gedichte des XI. und XII. Jahrh.' Praef. p. I. 41; qui etiam scrip- turae specimen dedit. 4) Nescio qiio errore inductus Wilmans scripsit : Hnde a fine cap. 7. Iib7'i III'. 5) Ut pauca ex eis quae notavi afferam : capitula ut in B singulis libris praemittuntur ; in rubra epistolae Fride-

40 rici legitur (p. 1, n. c) Othonem, n. i cum B facit; p. 2, n. g recte indignati, n. u cum B Gralla ; p. 4, n. m deest nostrae cum B ; p. 12, n. 1 Rahewint (cf. B 2 : Rahebint^ ; p. 47, n. m recte Belgica ; p. 53, n. i sagittias ; ib. n. q, ubi ceteri codices prevalerent vel prevalent legunt : possunt. 6) [Cf. Waitenbach, 'X. Archiv' XVII, p. 81 sqq.J.

45 7) Minus recte, eum Friderico vivo scriptum esse, ex loco I, 35. addito: Fridericus, qui inpresentiarum est imperator, Wilmans staiuit; verba sunt Ottonis I, 14. [Cf. etiam Hofmeister, 'Studien' p. 681, n. SJ.

Gesta Friderici, III

XXXIV PRAEFATIO.

Gestis, inverso ordine posita et nonnumquam verhis additis inter se coniuncta, aliquoties etiam mutata. Quae quominus coUectanea haheamus ad historiam scribendam parata, eo impedimur, quod tam ex Ottonis quam ex Bahewini lihris necnon et appendice sumta sunt et ubique prope ad recen- 5 sionem B accedunt, nonnumquam vestigiis codicem B 1 se- quuntur. Nihilominus eius lectionem et quantum fieri potuit etiam capitum ordinem annotavi^. Auctor quisquis fuit praesertim epistolas et quae de iure publico vel consuetu- dinibus regni tradita sunt respexit. 10

Cl. Codex Parisiensis bibh nat. Latin. nr. 18408 (Bouhier 138^, [antehac inter libros Oratorii Collegii Tre- censisy, olim teste inscriptione saec. XV. [vel XVI.] Liber domus Sancti Augustini in Marpach ordinis canoni- corum regularium Basiliensis djoc, membr., saec. XII. in 15 quaternionibus 17, uno inde a IV, 69, p. 314, l. 33, per- dito, diligenter [duabus manibus, quarum altera in f. 22. I, 30. succedit] exaratus, eoque magni faciendus quod unicus est huius recensionis qui aetatem tidit. Nam

02 Cuspiniani est editio, a. 1515. Argentorati in lucem 20 emissa, quae tam arcta necessitudine cum C 1 est coniuncta, ut ex hoc ipso codice illam esse petitam^ statuerim, nisi editor apertis verbis librum Scotorum Viennensium a se esse expressum sit professus *. Hic etiam Ottonis Chronicon continebat, pa- parum et imperatorum catalogis additis usque ad Leonem X, 25 et Karolum V. perductis, ideoque saec. XVI. tribuendus esse videtur ^, tunc temporis, nisi valde fallor, ex C 1 descriptus.

1) Qui vt meltus perspiciatur, hic est notandus: Friderici epistola; /, 4. 5 ; 25 ; 50. epistolae ; 53 — 60 ; 48 — 50. init. ; 52. init. ; 29 ; 35. 42. 46. 36. 43. 44 ; 65. 66. init. ; II, 8. epist. ; 50 ; Rahewini praef. ; 30 111,7. epist.; 8—10; 16—18; 22. 28. 24; IV, 18 — 22; 33 — 36; 49. 50. 52; 60 — 66; 74 — 82. et fragm. 84. 83; /, 3; /F, 86; Appendicis particulae; II, 46. /?«,; IV, 10; II, 15; //, 6; IV, 14. epitaphium Ottonis. 2) [In margine exteriore f.l^. eadem nostrorum temporum manu, quae ibi signum Boiih. 138 posuit, annotatum: Ex libris Oratorii Collegii 35 Trecensis/. 3) [Ita arbitratur Hofmeister , praef. in Chron.

p. LXXIX, n. 9. LXXXIX.J 4) [At notitia ad lectorem ex officina Matthiae Schurerii a. MDXV. Martii d. 1, addita docet etiam exem- plaria partim de coenobio divi Trutberti, in pedibus sylvae Herciniae sito, partim ex Marppachio Canonicorum sanctissimi Augustini Basi- 40 liensis diocesis adhibita esse. Quod etiam Rog. Wilmans effugit (cf. SS. XX, p. 107, n. 90>); cum Hoheneicher, 'Archiv' I, p. 169. merito refulissetj. 5) Cf. Wilmans, SS. XX, p. 107. [Hofmetster, praef.

in Ottonis Chron. p. XXVIII sq.J. Idem Chronici codicem nunc lenensem olim in monasterio Marbacensi fuisse coniecit, ibid. p. 105; cf. XVII, 45 p. 143; sed Hegel, 'Stddtechron.' 'Strassburg' I, p. 51. eum i^otius Strasburgo vindicat; certe Cuspiniani editio ab eo recedit. [Cf. H. Bloch l. c, praesertim p. 192; Hofmeister l. c. p. LVsq.J.

PRAEFATIO. XXXV

Codex Oppavtensis saec. XV, quantum ex eis, quae puhlici iuris facta sunf^, elicere possumus, maiores tantum Gestorum partes continet. Inscriptus est: Cronica Ottonis episcopi Frisingensis ; constat 3 lihris; index capitum non

5 ultra III, 49. progreditur^.

Codex Admuntensis nr. 164 (16), saec. XII, Ottonis Chronico^ suhiecit Friderici epistolam [maximam partem], Gestorum lih. I. capita 24. 28. 30. 31. 33 — 35. 37. 40. 42. 44 — 47 in., ex recensione B sumpta, sed plerumque in

10 epitomen redacta. Alter eiusdem monasterii nr. 165. praehet epitaphium Ottonis (IV, 14^, notis musicis instructum.

Codex olim Feutingeri, post Zapfii^, saec. XV. scriptus, nunc latet. Etiam Ottonis Chronicon continuit. Bunensis a Vischio^ commemoratus [non nisi exemplar editionis Pi-

15 thoeanae estj ^.

Quae de expeditione Bomana Otto retulit, in usum Maximiliani imperatoris in linguam Germanicam sunt translata. Codices exstant in archivio puhlico Vindohonensi CUnt. Oh. Inn. Oesterreich.' 173. 172. 109^^. Becentiore

20 tempore Fr. Schiller Gestorum versionem collectioni narra- tionum historicarum ('Memoiren' I, ^) inseruit; aliam du- orum priorum lihrorum H. Kohl in ^ Geschichtschreiher der Deutschen Vorzeif dedit^ (^1883^ [iterum impr. 18947«

Editiones hae sunt: 25 lohannis Cuspiniani, supra C2 recensita.

Petri Pithoei, Basileae 1569. fol., qui maxima lihri parte iam impressa a M. Flacio codices A2 et B 1 nactus, in postremis pagellis nonnulla emendavit, alia in appendice (post p. 346^ cum lectorihus communicavit.

30 1) F. Ens ap. CJimel, 'Geschichtsforscher' II, ['Notizenblatt'],

p. XXIII. 2) De reconsiliatione eorum et quanta utrinque leticia. Index libri I, capite 1. omisso, ita incipit: Imperator Italiam ingressus Gregorium Urbem fugavit. Et quomodo Rudbertus Guiscardus — occupavit. 3) De quo v. SS. XX, p. 103 ; [Hofmeister, praef.

35 p. XXXIX]. 4) 'MerkwUrdigkeiten der Zapfschen Bibliothek' I (^ITSS), p. 5. 5) Bibl. Cisterc. Colon. 1656, p. 255 ; cf Wilmans, SS. XX, p. 113. 6) [Hofmeister l. c. p. LXXXIII, n. 7]. Inter Gestorum

codices non numeraverim Vindobonensem nr. 1180 (Rec. 3167^; Schivandtn. V, 106^ membr. saec. XIII, qui Chronicon continet, partim

*o ex illis (inde ab I, 46^ haustum. Minus etiam Vindobonensem nr. 629 (lus ca7i. 133^ et Voroviensem nr. 111; quibus epistolae leguntur, ab Ottone et Rahewino receptae, sed aliunde sumptae. [Alioquin cf. 'Archiv' I, p. 1707- 7) 'Archiv' X, p. 587; Bohm, 'Handschriften des k.

Haus-, Hof- und Staatsarchivs' p. 61. 24. 8) Multa utilia adnotavit,

45 sed nimis audacter yionnumquam contextum emendavit. [Versionem Rahewini, a. 1894. iterum editam, addidit a. 18867.

XXXVI PRAE FATIO.

CJir. Urstisii in Germaniae historicorum illustriiim t. I. Francof. 1585 (repet. IQ70J fol. [Cf 'N. Archiv' II, p. 1927-

B. Tissieri in Bihliothecae Cisterciensis t. VIII (1Q69J ^.115 sqq.

Muratorii, Scriptores rerum Italicarum (11 2b) t. VI, 5 p. 635, qui lectiones codicis B2 notavif^.

R. Wilmansii, Mon. Germ. SS. XX (a. 1864. finita, a. 1868. puhlici iuris facta, iam a. 1867. separatim impressa).

Codices Al. 2. Bl ipse excussi necnon Al^ et Bb inspexi ; B2 V. D. Goldhahn, BS et B* socius coniunc- lo tissimus W. Wattenhach, Cl h. m. L. Bethmann diligenter cum Urstisii editione contulerunt; de nonnuUis huius locis A. Molinier, de B 4: L. de Heinemann retiderwit. Integram lectionis varietatem ex Bl. 3 et Cl enotavi; in verhis scri- hendis praesertim B 1, collato C 1, secutus sum, qui non i5 semper sihi constant; quo factum est, ut, quamvis formas plerumque usurpatas proponere voluerim, non tamen uhique eaedem, praesertim in litteris e et B.e, c et t positis, occurrant.

Ottonis et Rahetvini narrationes explanare vel ad alias narrationes emendare non meum duxi: nonnullas Wihnansii 20 annotationes retinui (littera W. indicatas), paucas addidi. Potissimum aliorum sCriptorum locos, quos atttderunt vel imitati sunt, indicare studui. Cui rei socii K. FranclxC et L. de Heinemann, qui me in hac editione aditiverunt, sollertem operam navaverunt; nonnuUa amicus Dihnmler et 25 VV. DD. Manitius et L. Riess snppeditarunt ; quaedam H. Kohl primus indicavit.

Daham Kal. Septemhris 1884. r w i

Cr. VY ai i Z.

Omnihus exemplarihus recensionis Waitzianae anno 30 1884. emissae venum datis cum iam Ottonis et Raheivini Gesta Friderici I. imperatoris'^ denuo edi opus sit, illam quantum licuit retractatam atque correctam lectori praehere conatus sum. Qua in re contigit mihi nonnuIUs subsidiis inniti, quihus inhistris editor h. m. caruit. Emersit enim, 35 qui tunc latuit, codex olim Peidingeri, post Zapfii^ inter

1) Excerpta inte?' Rerum Gallicarwn et Francicarum SS. t. XI. et XIII. recepta sunt. 2) Egerimt de iis illo ex tempore W. Gundlach, ^Heldenlieder der deutschen Kaiserzeit' III (Innsbruck 1899J, p. 2b6sqq. ; H. Simonsfeld, 'Jahrbucher des Deutschcn Reiches unter Friedrich I.' 40 t. I (Leipzig 1908^, p>- Gb2sqq.; alii, de quibus cf. infra; Dahlmann- Waitz, 'Quellenkunde der Deutschen Geschichte' ed. 7 fl906J nr. 3803 (ed. 8. nr. 5041;. 3) Cf. supra p. XXXV.

PRAEFATIO. XXXVII

lihros monasterii S. Pauli in valle Lavantina Karinthiae (sign, XIXc/7^), quem A. Hofmeister non sohim in Ottonis Chronica nuper denuo recensita excussit, sed etiam quoad lectionem Gestorum Friderici quam diligentissime contulit'^.

5 Scimus hunc lihrum cum hihliotheca Konradi Peutingeri a postremo stirpis eius collegio societatis lesu Augustano do- natum, postea, inter a. 1783. et 1787, in possessionem histo- rici et hihliographi Georgii Wilhelmi Zapf transiisse, qui Augustae Vindelicorum notarii munere functus i^tde ah

10 a. 1786. in villa sua prope eam urhem vixit. Anno tamen 1792. iam in monasterio S. Blasii fuisse videtur, quo a. 1806. dissoluto, cum ceteris codicihus a. 1809. inde ad S. Pauhim Karinthiae transvectus est. Continet in f. V — 102^". Ottonis Frisingensis ep. Chronicam, f.\02^ — 104''. fragmenta ex

15 Honorio Augustodtmensi, f. 104^ — 106^. epistolam quae suh nomine preshyteri lohannis fertur, f. 110"" — 183^. Gesta Friderici, f. 183^ — l^^"". constitutionem de expeditione Ro- mana quae dicitur; f. 107 — 109. atque 185 — 187. vacua'^. Est chart. saec. XV. classis A, eiusdem classis lihris, quihus

20 Georgius Waitz uti potuit , aetate non praestans neque mendis carens. Attamen magni faciendus est, cum meliorem eandemque haud duhie antiquiorem formam huius recensionis tradat, quae etiam cum aliis recensionihus quoad singida verha rarius pugnet. Quamohrem hunc codicem iam A,

25 ceteros, qui eandem formam, sed deteriorem factam exhihent, A* (Giessensem A* 1, Guelferhytanum A* 2) signavi.

Seitenstetensem quoque codicem Georgius Waits non ipsum adhihere nec videre potuit^. Diligenter postea eum H. Simonsfeld in lihro memoriae vii^i clarissimi a

30 discipulis sacrato ^ examinavit. Pergratum tamen mihi evenit, ut qui nunc hihliothecae coenohii praeest, Anselmus Salzer vir doctissimus, Oswaldo Holder - Egger h. m. petente, lihrum a. 1909. Becemhri liheraliter Berolinum ad bihliothecam regiam mitteret, in qua eum otiose mihi licuit coyiferre.

35 Constat hunc codicem (iam numero XIII signatum) sicut

tunc temporis compositus erat ah lohanne Fahro episcopo

Vindohonensi emptum et praecepto, quod in tergo folii

postremi a. 1540. lanuar. d. 10. eius ex ore scriptum legitur,

1) Exceptis epistola Fride7'ici imp. ad Ottonem, parte priore lib. I. 40 et indicibns, quos contulit v. d. Be^-nhardns Schmeidler. 2) Cf. Ottonis Frisingensis Chronica rec. A. Hofmeister, praef. p. XLV sqq. 3) Cf. siip7'a p. XXXII. 4) ^Bemerkungen cu Rahcwin' , in ^ Historische

Aufsdtze dem Andenken an Gcorg Waitz getridmet' (Hannover 1886^, p. 204 sgg.

XXXVIII PKAE FATIO.

hihliothecae collegii S. Nicolai, qtiod condiderat, in usum ihi litterarum studiis deditorum legatum esse. Descripsit H. Simonsfeld l. c. p. 205 sq. Insunt in f. 1 — 9. Ovidii Fasti, f. 206 — 307. Annales SS. Udalrici et Afrae Augu- stenses, ub^ique eadem manu exarati, inter quos in f. 12^ — 5 205^^. Gesta Friderici, alia tamen manu scripta et haud duhie demum j)ostea cum illis uno volumine comprehensa ^.

Hic quoque codex est chartaceus, saeculo demum XV. exaratus ^; praeterea Gesta Friderici in eo non solum magna et dolenda lacuna, cuius iam Georgius Waitz mentionem lo fecit, sed etiam plurimis gravissimisque mendis, quihus non- numquam scatet, foedata. Nihilominus hic quoque haud parvi pretii est. G. Waitz iam locum (I, 19. 20, p. 33 sq.) indicavit, uhi verha paulo diverse concepta essent, neque hoc solum et unicum huiusmodi exemplum, immo, ut iam H. Si- i5 monsfeld animadvertit , contextus in complurihus capitulis lihri primi'^ simili modo rehus hrevius comprehensis ah aliis recedit. Multo rarius pauca addita^, inter quae I^ 47, p. 65, n. * inserta satis perplexa et ohscura, consensus regis Franciae in enctjclica concilii Papiensis (IV, 80, p. 268^ 20 commemoratus notatu haud indignus.

Georgius Waitz ex iis, quae de codice Seitenstetensi compererat, hunc ad recensionem A prope accedere collegit, neque negandum eum nonnumquam cum illa convenire, prae- sertim eo quod careat quihusdam additamentis in communi 25 fonte recensionum B et G earumve altera insertis^. Aliis quoque locis eidem classi, et quidem meliori formae, quam ex codice S. Paidi in Karinthia cognovimus, congruit. Quam tameft affinitatem haud id)ique exstare iam H. Simonsfeld midtis exemplis demonstravit : quin immo lectione a primo 30 ad extremum verhum collata vidi lihrum multo artiori ne- cessltudine cum recensionihus B et C, praesertim cum B coniungi. Prohant hoc ordo et disjjositio rerum et quod loci vel capitida, quae in A desiderantur, in codice Seitenstetensi exstant, item epistolae et acta, quorum illic saepius solum 35 initium transscriptum est, integra exhihentur. Quae cum

1) Cf. etiam 'Archiv' VI, ^.194; SS. XVU, p. 428, n. 3; Hof- meister, praef. in Ottonis Chron. p. LXXXIV. 2) Numert, etiam

in indice, non initio, sed fini capitum adscripti, in parte quae lacunam sequitur omnifio omissi, litterae initiales, quae novum caput distinguunt, 40 plerumque alternatim minio, tum caeruleo colore picti sunt. S) Cf.

I, 13. 47. 61. 62; etiam 8. 26. 60, p. 28. 66. 88. 89; 24. 43. 87. 4) Cf etiam p. 24, n. *. 5) Cf. inprimis III, 51. IV, 3. 5. 46. 69 ; etiam IV, 17, p. 227. 235. 237. 287. 315; 256.

PRAEFATIO. XXXIX

ita se haheant, hunc codicem illius affinitatis respectu p signandum duxi.

Praeterea A. Hofmeister etiam codicem Parisiensem (C 1) antiquissimum illum solumque classis C superstitem

5 denuo diligentissime contidit. Hoc quoqite viri doctissimi lahore usus, neque Cuspiniani editionem principem (C2) rursus inspicere supersedi, etsi lectiones nominum propriorum, quas non omnes enotavimus, manifesto ad arhitrium suum instituerit, indices qtioque saepe ampliaverit et mutaverit. —

10 Non nisi mediocris pretii sunt, quos A. Hofmeister prae- terea conferre potuit, codices hihliothecae regiae Monacensis Latin. nr. 472.^ atque 535.'^ saec. XV. Quorum alter ea quae capitulis 37 — -39. lihri I. de Bernhardo ahhate Clare- vallensi et Badolfo monacho referuntur, ah Hartmanno

15 Schedel excerpta: alter, qui cum B facit et quem B 6 signavi, epistolam Friderici imperatoris operi praemissam atque lihri IV. capitula 14 — 17, quihus de Ottonis episcopi fine atque meritis et ecclesia Frisingensi agitur, exhihet. — Classi B^ etiam codicem Oppaviensem adnumerandum

20 credideris, quem qui accuratius examinaretur Georgius Waits non indignum putavit^. Sed cum iam longe ante fine^n operis, scilicet ruhrica cap. 49. lihri III. desinat et pauca, quae F. Ens inde puhlici iuris fecit, mdlo modo placeant, ne tempus et operam perderem, eum adhihere supersedi. —

25 lAher Florentinus hihliothecae Laurentianae plut. XVI. cod. XIV., chart. saec. XV. ex.^ Gesta Friderici cum Appendice a lo. Burchardo^ illo tempore in epitomam red- acta continet. Quae, quantum ex exemplis a viro d. lo. Dreyer henigne nohiscum communicatis, praesertim ex

30 Appendice colligere licet, textum qualem B 1 tradit secuta ad lectionem recognoscendam nihil affert.

Ut in annalihus nostris ('N. Archiv' XXXVI, p. 681 sqq.), uhi de his fusius disserui, ostendere studui, codicem Seitenstetensem inter omnes formam operis anti-

35 1) Cf. Hofmeister, praef. in Ottonis Chron. p. LXVII. 2) Cf.

^Archiv' VI, p. 194; Simonsfeld, 'Bemerkungen' l. c. p. 214!, n. 1 (uhi etiam de cod. Monac. Laiin. nr. 21657, cuius lectio classi A con- gruit) • Hofmeister l. c. p. LXIII. Inscriptus est: Documenta et litterae variae ad episcopatum Frisingensem pertinentia; postea superscriptum:

40 Excerpta in Gurck. 3) Certe non recensionem C sequitur. 4) Cf. suprap. XXXV; 'Gotiing. gel. Anz.' 1884, nr. 26, p. 1012. 5) Cf Ban- dinii Catalogum codicum Latinorum bibliothecae Mediceae Laurentianae I, col. 233 sq. ; Hofmeister, praef. in Ottonis Chron. p. LXXXIII sq. 6) De quo cf Potthast, Bibl. hist. medii aevi, ed. 2. 1, p. 176 sq.

XL PRAEFATIO.

quissimam servare veri simile est. Quae forma ea esse videtur, a qua, quamquam paucis locis paulum suppleta et retractata, cum fons recensionum B et C tum recensio A, qualem codex S. Fauli tradit, profluxerint ; idque ita, ut in JBC perpaucis praetermissis aliqua inserta, in A, etsi 5 saepe sermonem verhis quihusdam interiectis magis perspicuum reddere studuerit, plura omissa, alia diverse disposita sint, Quod si iure statuamus, sententia Waitsii, qui classem A, quamvis Ottonis Chronicam forma posterius corrupta et interpolatione Wittelshachica aucta praeheat, Gestorum Fri- lo derici primam recensionem tradere censuit, stare non poterit. Alioquin assecutus est vir clarissimus, quod sihi in primis proposuerat, ut quid inter recensiones ipsi notas interesset, clare ostenderet lectorisque oculis suhiceret. Neqiie prorsus inmerito recensionem C, etsi ultimam eandemque Raheivino i5 trihuendam iudicaverit, fundamentum editionis facere abnuit, ne interdum in peius inmutata recipere cogeretur. Quae cum ita sint neque Gesta F^^iderici denuo recognoscenda, sed Waitzii editionem pro virihus emendandam et supplendam susceperim, lectiones codicum S. Paidi atque Seitenstetensis, 20 neglectis tantummodo corruptelis manifestis, quae ad vera recognoscenda nihil afferant, in rem convertere satis hahui, cetera quoad fieri potuit consei^vavi, textum nonnisi paucis locis mutavi.

Neque annotationes, quas Georgius Waitz iustum ne 25 dicam artum modum excedere noluit, midtum augere cogi- tassem ^, nisi vir clarissimus una re parum successisset. Quamvis enim intente idque strenuis sociis adiutus aliorum scriptorum locos, quos Otto et Bahetvinus attulerint vel imitati sint, indicare studuerit, haud pauci eum effugerunt. 30 De quihus in Bihlia Vidgata, Sallustio, losephi Bello lu- daico in Latinum a Bufino, ut creditur, translato, aliis fontihus indagandis inprimis H. Kohl, Brutsii et lordani vestigia secutus , cun^i versione Gestorum Friderici Ger- manica tum tahulis annali gymnasii regii Chemnitiensis 35 a. 1890. additis^ optime meritus est. In primis duohus Gestorum lihris etiam quaedam ex alia versione Latina Belli ludaici, quae suh nomine Hegesippi fertur et a non-

1) Annotationes in hac 3. editione additas uncis quadratis in- clusi. 2) 'Beitrdge zur Kritik Rahetvins' I. 'Die E^itlehtiungen *0

aus fremden Autoren'. Chenuiitz 1890. — Locos ex losephi - Rufini Bello ludaico depromiitos ex editione a. 1691. Coloniae Agrippinae emissa laudat, qua in re me eum sequi oportuit.

PRAEFATIO, XLI

nuUis Ambrosio adscrihitur, deprompta esse P. Scheffer- Boichorst ^ et W. LiidecJce ^ viderunt. Id quoque notatu satis dignum Rahewini verha interdum fere ad litteram cum De- creto Gratiani convenire. Quod in l. IV. c. 35 (^). 278^ 5 fie7'i iam lo. C. L. Gieseler animadverterat^, nonnullis aliis locis ita se hahere H. Bohmer^ ostendit. Locos in epistola Friderici imperatoris, quae Gesta praecedit, ex Institutio- nihus lustinianeis adhihitos A. Wahl^; alia alii indaga- verunt. Ceterum etiam nunc non omnia explorata; manent

10 proverhia quaedam et dicta, quae auctores unde sumpserint adhuc incompertum^ .

Indicem olim a Lothario de Heinemann h. m. scripfum novae editioni adaptavi, Glossarium, quod idem adiunxerat, etiam paulo auxi.

15 Editionis Rogeri Wilmans in usum scholarum recusae

exemplar a v. d. Endres professore Ratisponensi liheraliter nohis commodatum est, quod quondam Wilhelmi de Giese- hrecht erat et in quo ille coniecturas vel emendationes utiles, ex parte iam in historiae imperatorum Germanicorum tomo

20 VI. post decessum auctoris in medium prolatas, annotavit.

In plagulis corrigendis 0. Holder-Egger h. m. usque

ad ohitum vehementer lugendum atque v. d. A. Hofmeister,

qui etiam permulta, praesertim ex Bihlia Vulgata, Boethii

et Gilherti Porretani scriptis atque Ottonis Chronica, an-

25 notavit, henigne soUertissimeque me adiuverunt. Quihus viris necnon viro cl. D. Schdfer, cui consiliis utilihus me iuvare placuit, gratias maximas haheo.

Berolini, mense lunio a. 1912.

B. de Simson,

30 1) 'Mitteil. d. Inst. f. Osterr. Geschichtsforschung* VI, p. 78, n. 1.

636. 2) 'Der histor. Werth des ersten Buches von Otto's von Freising Gesta Friderici'. Diss. Halle 1884; p. 34 sqq. 3) Cf SS. XX, p. 462, n. 10. 4) 'N. Archiv' XXI, p. 666 sgg. 5) 'Histor. Vierteljahr-

schrift' III. 1900, p. 520. 6) Velut I, 5. 54. IV, 14, p>. 19, n. 1. 76

35 (l- 2). 251, n. 4. — Quoad lordanem adicio, id quod omisi, Get. 36, 191. adhibita esse III, 26, 7;. 198, l. 15 sq.

*[mCIPIT^ EPISTOLA FRIDERICI IMPERATORIS ff^f' AUGUSTI AD^ OTTONEM^ FRISINGENSEM

EPISCOPUMJ.*

FRIDERICUS^ Dei gratia Romanorum imperator 1157. 5 *et^* semper augustus dilecto patruo suo Ottoni Erisin- gensi episcopo gratiam suam et omne bonum.

Cronica^, quae tua sapientia digessit vel desuetudine^ inumhrata in htcidentam erexit consonantiam, a dilectione tua nobis transmissa* cum ingenti gaudio suscepimus, et

10 post bellicos sudores^ interdum in^ his delectari et per magnifica gesta imperatorum ad^^ virtutes informari pre- optamus. Ea vero, quae ab ingressu regni a nobis gesta sunt, ad peticionem tuam breviter conpilata noticiae tuae libenter commendaremus, nisi quod ad similitudinem

15 priorum gestorum, quae ab excellentissimis viris edita sunt, magis dici possunt umbra quam facta. Tamen, quia^ tuum preclarum ingenium humilia extollere et de parva materia multa scribere novit, plus confisi tuis laudibus quam nostris meritis tantilium hoc, quod in

20 Romano orbe per quinquennium fecimus, paucis per- stringere curamus^.

Post primam unctionem Aquisgrani et acceptam 1152. coronam Teutonici regni generalem curiam Merseburch^ in pentecosten celebravimus ; ubi rex Danorum Petrus Maiii%.

25 ad curiam nostram vocatus venit et hominio ac fideli- tate nobis^^ facta coronam regni de manu nostra suscepit".

a) Incipiunt B 3 ; Epistola Frederici imperatoris ceteris omissis A* 2 ; ruhra deesl A* 1. (i ; Prohcmium sequentis operis incipit A. Cf. infra p. 12, n. i. b) ad om. B3. e) Attonem B3. d) Fredericus B2 (semper fere). C\ (constanter). e) et

30 deest A. A*. f) promissa transm., (deleto post pr. A*2) A* ; nobis promissa et

transmissa C 2. g) del. in his C. h) ad virt. des. A. A* (post supid. A* 2).

i) Tuum tamen quia B. k) Gesta Frederici imperatoris rubro add. A* 2. 1) Merse- bure /i; Merseburc C 1. m) facta nobis B. n) hucusque B*.

1) [Cf. Oitonis epist. ad Fridericuni inip. Chronicae praemissani, 35 *S'»S'. r. G., ed. 2, p. 1 sqq.J. 2) /desuetudine — consonantiam ex Ju- stinian. Inst. prooem. § 2. 5; cf. etiam infra III, 53. IV, 4/. 3) [In- didem, § \\ cf. infra III, 12] .

Gesta Friderici. 1

2 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP.

1152. Deinde Cicensem episcopum Wichmannum^ ad archiepi- scopatum Magdeburgensem^ transtulimus ; et quamquam multae lites et controversiae inter nos et Romanam aecclesiam inde fuissent, ad ultimum tamen quod a nobis

1154. laudabiliter factum fuit auctoritas apostolica confirmavit. 5

Post *haec expeditionem Romam^ movimus et in^ valida *i5. 348. manu Longobardiam ® intravimus. Haec quia propter longam absentiam imperatorum ad insolentiam declina- verat et suis confisa viribus aliquantum ^ rebellare coe- perat, nos animo indignati^ omnia^ fere castella eorum lo furore debito* et iusto non^ militum, sed servientium destruximus. Mediolanenses versuti et superbi verba siiie fide nobis dederunt, et ut nostra concessione super Cumas et Laudam dominium habere mererentur, multam pecuniam nobis promiserunt; sed^ cum nec prece nec i5 precio flectere nos possent, et^ cum ad terram eorum venissemus, a terra copiosa*" sua declinantes tres dies in solitudine nos duxerunt, quousque tandem ^ contra voluntatem eorum prope iuxta Mediolanum ad miliare Teutonicum" castra metati essemus; ibique^ dum ab eis 20 mercatum quereremus, et ipsi nobis eum negarent, no- bilissimum castrum eorum , Kosatum videlicet , quod quingentos miiites armatos habebat, capi et incendio destrui fecimus; ibi^ milites nostri usque ad portam Mediolanensium iverunt^i et multos vulneraverunt^' et 25 multos ceperunt. Hinc inde ortis inimicitiis inter nos et illos, fluvium Ticinum versus Novariam transeuntes pontes duos, quos ipsi armaverant et incastellaverant, violenter occupavimus. Quos post transitum totius ex- ercitus nostri destruximus. Inde tria castra eorum for- 30 tissima^, Mumma* videlicet, Gaila" et Trica^, destruxi-

*) furore Teutonico ^ non mil. /?.

a) Wicinanum A; Wicmannuin A*. C; W. /9. b) Maddeb. A* ; Magdab. ^. c) Romanam A. d) in om. B 6. e) Lombardiam /^. C, seniper ; Langob. BQ. i) ali- quantulum A. g) indignari B. h) fere omn. J?6. i) nou solum militum, sed 35 etiam servientium sup^jlendum putat Giesebrecht, 'DKG.' F/, ^. 336; cf. infra II, 16. k) et -B6. 1) et alio atram. delet. Cl. m) sua cop. A (copiose). A*. n) Tewtuu. A*. o) Ibi C 1. p) ibique B 6. q) ivere A*. r) vulnerarunt A*. s) fortissime B 1. 3. 6. t) Numa J. ; Numma ^* 1 ; Numam A*2; minima B2; Muina, alio atram. corr. Muma Cl; Minimam C 2. u) Galla ^. B; Gada Cl; Gailardam C2. v) t^ta, 40 tH in loco raso A; Tricam Cl; Trecam C 2.

1) [Cf. Ctc, In Catil. I, 1]. 2) [Cf. Lucan. Phars. I, 2b5sq.: furoris Teutonici; Dilrmnler, ^SB. der Akademie d. Wiss. zu Berlin' 1897; p. 112 sqq., praesertim p. 117 sq.].

OTTONIS GESTA FRTDERICI IMP. 3

mus, et natali Domini cum* maxima iocunditate cele- 2)ef! 25. brato^, per Yercellas et Taurinum euntes Padum transi-1155. vimus; inde Cheram^, maximam et munitissimam villam, destruximus*^, civitatem Astam incendio vastavimus. 5 Deinde Terdonam civitatem munitissimam natura et arte obsedimus; et post tres dies burgo capto, ipsam arcem cepissemus, nisi nox et maxima tempestas nos cohibuisset. Tandem post multos assultus, multas cedes et miserabilem stragem illorum® et non modicum damp-

10 num nostrorum arcem per deditionem occupavimus et^ quendam principem Grecorum, qui a marchione Mala- spina captus erat, liberavimus. Destructa Terdona, Papienses, ut gloriosum post victoriam triumphum nobis facerent, ad civitatem nos invitaverunt ; ibi in corona

15 et maxima laeticia et ingenti servitio civitatis tres dies deduximus. Deinde directo tramite per Longobardiam^, Romaniam^, Tusciam euntes Sutrium usque pervenimus. Ibi domnus papa cum tota aecclesia Romana gaudenter nobis occurrit et consecrationem nobis paterne obtulit

20 suaque gravamina, quae a Romano populo passus erat, nobis conquestus est\ Sic nos cottidie simul euntes et simul hospitantes dulciaque miscentes^ colloquia Romam usque pervenimus. Romani nuncios suos ad nos mise- runt et maximam pecuniam pro fidelitate eorum ac ser-

25 vitio, tria quoque ^ a'" nobis iuramenta ^ exquisierunt. Inde cum domno papa et cardinalibus consilio inito, quia imperium emere noluimus^ et sacramenta vulgo prestare non debuimus, ut omnes dolos et machinamenta eorum declinaremus , Octaviano cardinale conducente

30 maxima pars miliciae nostrae nocte per portam parvulam^ iuxta Sanctum Petrum intravit et sic monasterium Sancti Petri preoccupavitP. Mane facto domnus papa cum tota aecclesia ad basilicam sancti Petri nos precessit et ad gradus cum maxima processione nos suscepit, et missa

35 celebrata ad altare apostolorum^ Petri et Pauli in ho- nore sanctae Mariae ^' virginis, quia sabbatum erat, bene- lun. is. dictionem coronae Romani imperii largiter super caput

a) dei max. A. h) celebrata B 1. 3. 6. c) Chairam C 2. d) et add. C. e) eoruui B^. t) et om. C. g) Langob. B6. h) in Romaniam (ead. manu corr. ex 40 Romanam^ et Tusciam (71, et ita (72. i) est alio atram. superscr. A. k) coll. miBC. C 1 (sed cf. infra II, 28^. 1) quoque alio atram. et alia manu in marg. suppl, A. ra) iur. a nobis A*. n) nolumus j^. -B6; i super lin. Cl. o) parvam />'. p) occu- pavit A*. q) sanctorum A* ; sauctorum ap. C 2. r) virg. M. A*.

1) [Cf. Gtesebrecht, 'DKG/ V, p. 61. VI, p. 3417.

1*

4 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP.

1155. nostrum effudit. Quo rite peracto^, dum omnes nimio labore et estu confecti ad tentoria rediremus et cibum caperemus, Komani de ponte Tjberino prosiluerunt et in monasterio sancti Petri, duobus servis nostris^ occisis et cardinalibus spoliatis, papam capere intendebant. Nos 5 vero deforis strepitum audientes, armati per muros irruimus et tota die cum Romanis conflictum habentes^ eorum pene mille occidimus et in Tjberi submersimus et*^ captivos ^ deduximus, donec nox nos^ et illos dire-

lun. 19. mit. Mane facto, quia victualia nobis def ecerant, as- 10 sumpto papa et cardinalibus cum triumpho victoriae laeti recessimus^, et omnibus castris et munitionibus, quae circa Urbem erant, in potestatem nostram deditis, usque Albam venimus et per aliquot^ dies ibi cum papa morati sumus. Inde ivimus Spoletum, et quia rebellis 15 erat et comitem Gwidonem Werram et caeteros nuncios nostros in captivitate tenebant, assultum ad civitatem fecimus. Mirabile et inscrutabile ^ iudicium Dei ! A tercia usque ad nonam munitissimam civitatem, quae pene centum turres habebat, vi cepimus, igne^^ videlicet et 20 gladio, et infinitis spoliis acceptis, pluribus igne con- sumptis, funditus eam destruximus. Inde euntes versus Anconam Paliologum *nobilissimum principem Grecorum *p.u9. et Maroducam^ socium eius cum caeteris nunciis Con- stantinopolitani^ obvios habuimus. Qui ut in Apuliam 25 iremus et hostem utriusque imperii Willehelmum ^ potentia virtutis nostrae"^ conterere vellemus, infinitam pecuniam" nobis dare^ spoponderunt. Quia vero milicia nostra propter multos labores et bella nimis attrita fuit, placuit magis principibus redire quam in Apuliam descendere. 30 Sicque nobis redeuntibus et Grecis cum superbia multi- tudinis suae et copiosa^ pecunia in Apuliam euntibus^, Paliologus post adeptum Barum et munitionem destruc- tam obiit, et Willehelmus ^' congregato exercitu repente in Grecos irruit et paucis captis *et^* caeteris occisis omnem 35 pecuniam asportavit*. Nos vero cum maxima victoria

a) facto et peracto C. b) nostris oni. C 1. c) habuimus et eorum A. A*. d) et deest B. e) et uos J5 1. 6. f) dicessimus Cl; discessimus C 2. g) aliquos /S. h) et igne et gl. /?. i) Maruducam A. A*. k) imperatoris supplendum videtur.

I) sic B; Gwill. A; Gwilh. A* ; Guill. (i. C 1; Guilh. C2. m) nostrae deest B; nostrae 40 virt. A*. n) iiobis pec. B\. o) dare alio atram. siiper lin. C 1. p) pecunie

copiose /?. q) eunt. om. Cl. r) ita B; Wilhehnus A*. C2; Willelmus A. Cl;

Guill. /9. s) et deest A. A*. C 2. t) absp. ^. B 3. C 1. B 1 {h e corr.). 6 (item).

1) [De quorum numero cf. infra II, SSJ. 2) [Cf. loh 5, 9 :

qui facit magna et inscrutabilia absque numeroj. 45

OTTONIS GESTA FEIDERICI IMP. LIB. I. 5

a Deo nobis prestita, qnalem cum mille octingentis 1155. militibiis conquisitam prius numquam audivimus, Vero- nam usque pervenimus. Qualiter illi in precipitio cuius- dam montis nobis^ insidias posuerint et qualiter a nobis

5 occisi et duodecim^ suspensi sint, tu audisti. Scis etiam^ in ordine, quam inter fratrem tuum ducem Austriae et 1156. ducem Baioariae*^ concordiam fecerimus et quam gloriose Fridericum in Coloniensi arcbiepiscopatu® sublimaveri- mus. Haec pauca paucis comprehensa illustri ingenio

10 tuo dilatanda et multiplicanda porrigimus.

*[INCIPIUNTf CAPITULA IN LIBRUM I].*

I. Qua occasione Hiltiprandus^ ab imperatore ab- iectus et Gwibertus^ in loco^ eius subrogatus^ sit.

II. Quod^ imperator Italiam"" ingressus Gregorium^ 15 Urbe fugavit.

III. Quomodo Robertus^ Gwiscardusi^ cum Nort- mannis*! Campaniam et Apuliam occupavit.

IIII. De rebellione Saxonum.

V. Excursus phjlosophicus vel potius theologicus. 20 YI. De Saxonibus bello^' gravi superatis, Jet^ quod*

Guelfo dux Noricorum* et Rudolfus^^ dux Suevorum'^ rebellare coeperunt.

VII. Quod idem Rudolfus" instinctu Gregorii a^ Saxonibus rex creatur et paulo post in prelio occiditur. 25 VIII. De comite Friderico, quod gener imperatoris

factus ducatum Sueviae^ obtinuit^.

VIIII. Quod post genitos sibi filios Fridericum et Conradum^ diem ^ obiit.

X. De uxore eius Agnete, quod Leopaldo'' mar- 30 chioni nupserit, et quod defuncto imperatore filius eius Heinricus potenter regnum [eius^] obtinuit.

a) ins. nobis A. A*. b) XII A. c) et /S. d) Bauarie A. A*, post plermnque Bauwar. A, post etiani Bauuar. et Bauwar. A* ; Bauarie BQ; Babarie ^; Bawariae B 1. 3, saepius, sed alibi Baioar ; Bawariae Cl. e) Episcopatu BQ. f) luc. — I. des,

35 /8. C 1 ; primi libri Registrum iucipit^; .Secuntur rubrice et capitula sequentis cronice per ordinem A* 1; Capita jjrimi libri C'2 ; i)i A* 2 index post Ottonis praefationem legitur, sed hic notatur : ibi ponitur tabula. Codd. A. A*. ^ et C indicem 4 librorum praemitlunt ; numeri post argumenta positi /S. C2, omissi Cl. g) Ililtibr. A. /?. Cl; Hyltibr. A* ;

Hiltebr. C2. h) Guib. A. C; Suib. /S ^^erperam. i) locum C2. k) surrog. A*.

40 1) Quid /S 2)erperam, et ita in indice constanter. m) Yt. A*, semper fere. n) Greco- rum B2. o) Ilud(d)b. A* ; Rob. ^ 1 ; Rub. ^3; RndoUue, A ^^erperam. p) Guischar- dus A. Cl; Gwischardus A* ; Guiscardus /?; Guisthardus C2. q) Norm. A. A*. ^, niox corr. Nortm. B\ ; Romanis C. r) gravi bello A. A*. s) et q. des. B. t) Svevorum A perperam. u) Roud. B3; Rod. Cl. v) Suev. om. A. w) a om. A. A*; a Sax.

45 om. C. x) Swev. A*l. Bl. 3. y) obtiuuerit C 2. z) Cunr. A, fere semper ;

Conr. Bl; Chonr. B3, semper fere. a) diem ob. pagina exeunie om. /?. b) Leo-

poldo /?; Leopaudo Cl. c) eius deest /?. B. C.

6 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

XI. Quomodo aput Barrum^ comitem Reginaldum^ cepit et abduxit.

XII. Quod in^ nuptiis aput Magontiam*^ regnum scissum est, et de gestis Friderici ducis.

XIII. Quomodo Magontiam® obsedit, et quomodo 5 de ipsis et [de^] suo archiepiscopo triumphavit.

XIIII. Qualiter idem dux castrum Lindburch^ ab obsidione liberavit, et de eius coniugio.

XV. Ubi imperator^^ Heinricus mortuus et ubi^ sepultus [est^]. lo

XYI. Quod^ Albertus"^ Maguntinus" astu regalia ab imperatrice obtinuit.

XVII. Lotharius dux Saxonum eligitur^, qui mox heredes Heinrici persequitur, et Noricum castrum ab ipso obsidione cingitur. 15

XVIII. Fridericus et Conradus fugato Lothario oppidum muniunt.

XVIIII. Quomodo idem duces Heinricum^' Nori- corum ducem ex Alemannia fugaverunt.

XX. Quomodo Fridericus insidias eiusdem ducis 20 evasit^.

XXI. De expeditione Lotharii in Boemiam.

XXII. Qui principes ibi^' occubuerunt^, et de se- cundis nuptiis Friderici.

XXIII. Quod mortuo Lothario Conradus rex cre- 25 atur, et* quis^^ Alberto Maguntino'^' *in^^' sede* successerit.

XXIIII. Qualiter soror Gerdrudis^ reginae sociata est Manuel Grecorum imperatori.

XXV. Exemplar litterarum tunc temporis^' hinc inde missarum. 30

*XXVL De Friderico iuniore et de his quae gessit *p.B5o. aput Wolfradeshusen^.

XXVII. Quomodo etiam^ Berhtolfum^ ducem bello superavit.

a) primiim r alio atram. expunct. Cl ; Barum C2. b) Reinaldum A, A*. ^. B2, C. 35 c) ia om, /i. d) Magonciam A; Maganciam A* 1; Moganciam yS; Mogontiam C 1.

e) Magonc. A; Moganc. fi; Mogunt. Cl. f) de deest (i. B. C. g) Liutburch A; Lint- burch J.*; Lindwurck /?; Liudburch Bl; Liudburch B3; Lindbvrc Cl; Lympurg C2. h) Henr. irap. C 2. i) ubi deest C. l^) est deest ft. B. C. I) et quod C2, qin haec cum praecedente iunxit cap. m) Adalbertus ^. -4*. n) Mogont. ^. Cl ; Mogant. -4* 1. /?; 40 Mogunt. Bl. C2. o) in imperatorem el. C2. p) Haiur. /5. q) evaserat J[. r) ibi- demi?l. s) occubuerint C. t) et om. Cl. u) tiotnmi cap. inc. Cl. v) Mog. A.C2. w) in sede des. A. A*. x) Gertrudis C2. y) imperatoris ^l. z) Wolfrathehusen A; Wolfrathehausen A* ; Wolfratehausen /9; Wolfratehusen Cl; Wolfrateshusen C 2, a) et /S; deest B. b) sic BS; Berchtoldum A. A*; Bertold. /5; Bertolf. C. 45

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 7

XXVIII. Quomodo instinctu Arnaldi^ Romani ad- versus suum pontificem concitantur et senatoriam digni- tatem instaurare moliuntur.

XXVIIII. Epistola Romanorum^* ad regem. 5 XXX. De diversis preliis per expeditionem Hiero-

solimitanam sopitis.

XXXI. Qualiter castrum regis TJngariae Bosan vel Presburch^ captum et requisitum sit, et*^ de Boricio^.

XXXII. De situ Ungariae et more gentis.

10 XXXIII. De pugna habita inter regem Ungariae

et ducem Heinricum.

XXXIIII. De pugna Rogerii^ Siculi contra Grecos. XXXV. Quomodo auctoritate sedis apostolicae transmarina expeditio persuasa est^. 15 XXXVI. Epistola papae Eugenii super hac^ re.

XXXVII. Quomodo predicatione Bernhardi^ Clare- vallensis abbatis rex Eranciae cum suis principibus cruces acceperunt*^*.

XXXVIII. Quomodo ad predicationem cuiusdam 20 Rudolfi^ orientalis Francia ex magna parte eandem mi-

liciam professa est, et de persecutione contra ludeos.

XXXVIIII. Dehortatio Clarevallensis abbatis ab^ hac re.

XL. Quomodo idem abbas regi Conrado et multis 25 principibus crucem accipere persuasit.

XLI. De obitu senioris Eriderici ducis.

XLII. Quod multi de principibus et^ innumerabilis

multitudo aput Ratisponam^^ cruces" acceperunt, et quod

Saxones contra alios paganos expeditionem professi sunt.

30 XLIII. Epistola Clarevallensis abbatis^ super hac re.

XLIIII. Quod huius rei occasione subito pax in- credibilis facta est.

XLV. Quomodo Conradus rex filium suum Hein- ricum socium regni legit et coronari fecit, et de filio 35 ducis Heinrici.

XLVI. Quod rex Conradus in transmarinam ex- peditionem procinctum movit, subsequente eum rege Francorum^' cum suis.

a) Arnoldi A*. /?. C. a*) Roin. civium ad reg. super hoc C2. b) Presburck /?;

40 Bosan quod et Preabruc C 1; B. quod et Kresburg C 2 (eadem infra in texttt addita). c) et de B. om. (i. d) Poricio B3; Boritio C. e) Rugerii A* ; Quomodo Rogerius triremes in Graeciam destinat, caplis atque expugnatis quibusdam civitatibus ac arcibus, captivos abduccns C2. f) sit A. A*. C2. g) predicta ('2. h) Beruardi C. h*) ac- ceperint C2. i) Rodolti IH. 3; Rodolfi C. k) de A. A*. 1) et om. B. m) Ratis-

45 bon. C'l. n) crucem A*. o) abb. om. (i. p) Francorum — suis pagina exeunte om. fi.

8 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

XLVII. Brevis narratio de eventu huius expedi- tionis.

XLVIII. De Gileberto ^ Pictaviensi episcopo, quo- modo a suis clericis super doctrina sua pulsatus est.

XLVIIII. Quomodo abbas Clarevallensis contra 5 eum inductus est, et^ de Petro Abailardo *^.

L. Item*^^ de eodem. Epistolae^ pro eius condemp- natione hinc^ inde.

LI. De apollogetico eiusdem Petri, et super qui- bus capitulis pulsabatur, et **de^** obitu eius. lo

LII. De studio Gileberti^\ et de quibus impetere- tur capitulis.

LIII. Quibus testibus convinci putabatur posse.

LIIII. Subtilis^ eiusdem^ responsio.

LV. Theolog-icus excursus. 15

LVI. Qualiter causa episcopi usque ad generale concilium delata^ est, et de heretico Per eum"^- ^

LVII. De condempnatione eiusdem" et de gestis concilii.

LVIII. Quomodo episcopus Gilebertus^ post con- 20 cilium discussus est, et responsio eiusdem.

LVIIII. QuodP Gallicani episcopi convenientes fidem^ suam in^" scripto digesserunt.

LX. Quod cardinales Romanae aecclesiae de hoc indignati sunt, et oratio eorum contra papam Eugenium. 25

LXI. Quomodo^ tandem haec contentio tota fineni habuerit, et quomodo episcopus* Gilebertus^^ evaserit.

LXII. De exercitu nostro et rege Francorum, ubi in transmarinis applicuerit et quando Hierosolimam^' 30 venerit.

a) B'islberto A; Gilberto A* ; Gisilb. B1.3; Giselb. B2; Giliberto C2. b) uo- vum mimerat cap. (50) solus A* 1. c) Abaiolardo B. d) nulla cap, dist. C 1 ;

It. de e. otn. C2. e) novum cap. (LI) nioiieratitr A, ubi \A1 —LiKyi sequunttir ; item p], in quo huic argumento 51 (postea corr. e bQ), duobus sequenlihus 52 et 53 adscriptmu ; 35 novum cap. inc. etiam Cl. t) ad summum pontificem et eiusdem pontiticis respoiisiv.i C2. g) de deest ^. B. Cl; eius ob. A. A*. b) Gisilberti B; Giliberti C 2. i) hoccap. cum praecedente iunctum, num. 54 adscr. p. k) eius A. A*. /S. I) delatum /S. -Bl. 2; dilatum Cl; dilata, nescio an recte C 2. m) proprium nomen alio alrani.

superscr. (7 1. n) Eum add. C2, et post coneilii: et quod nuntii Henrici iunioris 40 Romanorum regis ad concilium praedictum veuerint ; De cond. concilii et de eiusdem gestis A. A*. o) Gilbertus A; Gwilbertus A", et ita post; Giselbertus h. l. B 1. 2.

p) Quomodo A*; Et qualiter C 2, hoc cap. cum praecedente iungens. q) suam fid. A*. r) dig. scriptis A. A*. e) et q. C 2, hoc cum p>^(fecedente iungens. t) episc. deest B; Gilib. ep. C2. u) Guilb. A. v) ler. A. 45

1) [Cf. infra p. 81; l. 13. 16. 237.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 9

LXIII. De * rege Conrado et de prefato rege Ludewico ^, qualiter ^ et ubi se invicem viderint. 'P. 351. *LXIIII. De reditu regis Conradi, et quod Fride-

ricum ducem ante se remisit. 5 LXV. Excursus ad excusandum eventum illius ex-

peditionis.

LXYI. Quomodo et quibus epistolis idem rex a papa Eug-enio exceptus sit.

LXVII. De obitu Heinrici iunioris^ regis et Hartliebi 10 Traiectensis episcopi et Arnaldi Coloniensis *episcopi®*. LXVIII. - Conradus ad inf eriores partes Reni ^ pro- ficiscitur».

LXVIIIL^ Quomodo^ post auditam causam Traiec- tensium in Baioariam ingressus est. 15 LXX.^ Quomodo^ terminatis omnibus diem obiit

et ubi sepultus [est™].

^[EXPLICIUNT^ CAPITULA]. [mCIPIT PROEMIUM SEQUENTIS OPEEIS]*.

Omnium qui ante nos res gestas scripserunt haec, 20 ut arbitror, fuit intentio virorum fortium clara facinora ob movendos hominum ad virtutem animos extollere, ignavorum vero obscura facta vel silentio subprimere vel, si ad lucem trahantur, ad terrendas eorumdem mortalium mentes promendo ponere. Unde hoc tempore 25 scribentes quodammodo iudico beatos, dum post turbu- lentiam preteritorum ^ non solum pacis inaudita reluxit serenitas, sed et^ quod^ ob victoriosissimi principis virtutes tanta Romani imperii pollet auctoritas, ut et sub eius principatu gens vivens humiliter silendo con- 30 quiescat, et barbarus quique vel^ Grecus, extra terminos ipsius positus, auctoritatis eius pondere pressus con- tremiscat. Fateor, dum ante aliquot^* annos priorem hjstoriam terminassem, spiritusque peregrini Dei ad sumenda^ contra gentes quae orientem inhabitant arma

35 a) et de C2, hoc cum praecedente iungens. b) Lodovico A. C2; Ludovico

A*2; Lodewico /3. Cl. c) et q. 7?1. d) regis iun. A. A*. e) episc. deest A. A*. /?. £3.

f) ita h. l. A. A*. Bl; Rheni /?. C'l. 2 (Rh. part.). g) prof. om. ^. h) LXX A.

i) et q. C 2, hoc cum praecedente iiingens. k) cum praecedente cap. iunct. A. 1) et

ibi oninibus bene conipositis Babenbergae dieni obiit C 2, hoc cum praecedente itingens. 40 m) est deesl fi. B. C\; et ubi sep. est om. C2. n) Expl. Cap. des. A. A*. ji. C. Ino. —

Operis des. A. (i ; Prologus in sequentem cronicam A* ; Prol. operis sequentis Cl;

Prol. s. operis C2. o) etiam A. A*. p) (luod deest A*2. C. q) et A*. r) aliq.

deest A. A*. s) dei assumenda A. A*.

1) [Cf. Ottonis epist. ad Fridericum imp. Chronicae praeniissatn, 45 2^' 27.

10 OTTONIS GESTA FRIDERICl IMP. LIB. I.

totam pene Hesperiam afflasset, pro pacis iocunditate, qnae orbi momentanee tunc arriserat, stilum vertere cogitaram, iamque scribere coeperam, sed, quo instinctu nescio, tam- quam animo futura presagiente finemque inspiciente coep- tum proieci opus. Sic tamquam a nolente seu nesciente 5 presenti tempori propositi^ implendi negotium reservatum fuisse estimo, dum ^ firma quies — si tamen rebus^ caducis aliqua fides adhibenda est — sub strennuissimo principe in Romano orbe expectatur. Quod autem dixi illo in tempore spiritu peregrini Dei occidentales populos lo afflatos, nemo sic intelligat, acsi quisquam a nobis pere- grinus Deus putetur, sed ab illo scripto ^, quod illis in diebu*s in multis Galliae locis lectitabatur , nos hoc dictum mutuasse*^ sciat, quod tale fuit: Tihi dico^ L pastor corporum primo elemento materiae silvae tuae^ , quem 15 inspiravit spiritus cliei peregrini Dei. In cuius scripturae tenore *subs'* quodam verborum involucro de expugna- tione regiae urbis necnon et^ antiquae Babjlonis^ et ad instar Cyri regis Persarum vel Herculis totius orientis triumphus prefato Ludewico^ Francorum regi 20 promittebatur. Unde talia ibidem dicta reperta sunt: Ctim perveneris acl costam tetragoni sedentis aeterni et ad costam tetragonorum stantium aeternorum et ad mtdtiplica- tionem heati numeri per actualem primum cuhum, surge ad eam, quam promisit angelus^ matris tuae visitare et non 25 visitavit, et pertinges ^^ de ea usque ad pemdtimum, p>rimtim cuius cum ascendit^ promissor, deficit promissio propter optimam mercem^ , et figantur vexilla tua rosea usque ad extremos lahores Herculis, et aperietur tihi porta civitatis B^. Nam erexit te sponsus arthemonem, harclia cuius pene 30 cecidit, in capite cuius^ triangulare velum, ut sequatur te qui precessit te. Tuum ergo L vertetur *in C^, qui*p. 352. dispersit aquas^ fluminis, donec pertransirent^ illud qtii^

a) inpl. prop. neg. A, A; neg. prop. impl. /?. B. b) cum y5. c) ita /?. B. C ; ead. rebus A. A*. d) mutasse B 1. 3. e) dico deest A. A*. f) sue quam A*; tuae 35 silv. (71. 2 (sylv.). g) iia /?. B; sub deest A. A*. C. h) et deest C. i) Babil. A. A*. (i. lc) Lodewico fi. C 1. I) ante angelus spatium c. 4 vel 5 litterarum rasum, uhi antea filius extitisse videtur, super angelus alio atram. superscr. vel filius Cl, filius in forma breviore, infra n. 1. laudata. m) pertingens A. /9 perperam. n) ascenderit C.

o) mercedem A. A*, nescio an melius ; merc. optimam A*. p) R. A. A*. q) eius 40 A. A*. r) F. A*; in C vertetur /9. s) aquam ^*. t) pertransierent -B 1. u) quae A. p. Cl.

1) Eandem formatn praebet fragm. cod. Mojiacensis 5254; brevi- orem cod. 3Ionac. 9516. et Ann. Corbeienses, SS. III, p. 14 fChronogr. Corb., Jaffe Bibl. I, p. 647? qtfi addunt : Hee litterae dicuntur divinitus missae 45 Loudhuwico regi Francorum; v. Giesebrecht, ^DKG.' IV-, p. 505 sq.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 11

stiident in prociiratione^ filionim. Quod scriptum tantae auctoritatis a probatissimis et religiosissimis Galliarum personis tunc putabatur^, ut a quibusdam in Sibillinis^ libris repertum, ab*^ aliis cuidam Armenio *divinitus®*

5 revelatum affirmaretur^. Sed quisquis fuit^ ille propheta seu trotannus ^, qui hoc promulgavit, videat, si in futura^ adhuc aliqua expeditione implendum expectetur, aut tamquam iam non impletum conculcandum Gallicanae levitati, quod fidem aliquam habere potuit, imputetur ;

10 hoc tantum sciens, quod^ non^ sine rationis proportione spiritus ille onines pene occidentales in peregrinationem mittens spiritus peregrini Dei tam a nobis quam ab illo vocatus est. Sicut enim iuxta^ quorumdam in logica notorum positionem"\ cum non formarum, sed subsisten-

15 tium proprium sit predicari seu declarari, genera tamen et species predicamento transumpto ^ ad causam predicari dicuntur ; vel, ut communiori utar exemplo, sicut albedo clara ^, mors pallida ^, eo quod claritatis altera, palloris altera causa, sic" appellatur^, utqueP dicitur: Eurus^

20 fiindit aquas, sic et causam dicti considerantes spiritum peregrini Dei dicimus, qui, ut tot et tanti propter Deum peregrinandi habitum assumerenf, causa^ fuit. Cum igitur * rebus in melius mutatis post tempus flendi tempus eccl 3, 4. ridendi, post fempus helli fempus pacis modo advenerit,

25 indignum ratus sum, augustorum clarissime Friderice, caeterorum regum seu imperatorum gestis enumeratis tua silentio" subprimere, immo, ut verius dicam, dignissimum putavi priorum virtutibus tuas sicut auro gemmam superponere. Inter omnes enim Romanorum

30 principes tibi pene soli hoc reservatum est privilegium, ut, quamvis a prima adolescentia bellicis desudasse"*" cognoscaris officiis, obscenum tibi nondum vultum for- tuna verterit. Sic etiam temperans in prosperis, fortis in adversis, iustus in iudiciis, prudens et acutus in causis

35 esse cognosceris, ut non solum ex convictu haec tecum coaluisse, sed tamquam divinitus inspirata et a Deo tibi^

a) procreatione emend. Gies. ex Corh. b) reput. A. A*. c) Syb. B 1. B. d) et ab C. e) div. deest A. A*. f) «iffirmatur B. g) ille fuitJSl. h) futuro C2. i) qui A. A*. k) non orn. A*. l) iuxta om. A. m) pouere A*. n) sit B 1.

40 o) apell. (71. p) et ut A. A*. q) hic W. de Giesehrecht in exemplari suo editionia Bogeri Wilmans aquosus eo quod Rurus excidisse sibi rideri annotavit (cf. Ilorat. Epod. XVI, 54: Aquosus Eurus). r) assument B\. s) c. fuit om. /3. t) ergo (ut saepe pro igitur^ //. u) tua si sil. B3. v) sudasse A. A*. w) tibi dee^t A. A*.

1) [Cf. Du Cange-Favre, Glossar. VIII, p. 196. 201^. 2) [Cf. 45 Gilh. Porr. Comm. in Boethil l. de Trin., Boeihii Opera, Basil. 1570, p. 11467. 3) [Ilorat. Carm. I, 4, 18: Pallida morsy.

12 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

ob universale totius orbis emolnmentum concessa fuisse* videantur. Hanc ergo tuae nobilitati offero hjstoriam, ab omnium bonorum datore Deo postulans et petens, ut tuo bono principio melior finis apponatur ^. Sed ante- quam tuorum gestorum^ seriem attingam, de avo, patre 5 patruoque tuo quedam summatim prelibare cogitavi, ut, sic quasi quodam fiio narrationis descendens, per clara clariora, quae de tua persona dicenda fuerint, appareant. Si qua vero ex aliis regnis aecclesiasticae secularisve personae gesta incidenter interserta fuerint, ab huius 10 negotii materia aliena non putabuntur, dum omnium regnorum vel gentium ad Romanae rei publicae statum tamquam ad fontem recurrat narratio. Nec ^, si a plana hjstorica dictione ad evagandum oportunitate nacta ad altiora velut phjlosophica acumina attollatur oratio, preter 15 rem eiusmodi estimabuntur, dum et id^ ipsum Romani im- perii prerogativae non sit extraneum rebus simplicioribus altiora interponere. Nam et Lucanus, Virgilius caeterique Urbis scriptores non solum res gestas, sed etiam fabulosas, sive more^* pastorum vel*^ colonorum® summissius vel^^ 20 principum dominorumque orbis altius narrando, stiium tamen frequenter ad intima quedam phjlosophiae secreta attingenda sustulerunt. Sic enim non solum hi, quibus rerum gestarum audiendi seriem inest voluptas, sed et illi, quos rationum amplius delectat subtilitatis sublimitas, ad 25 eiusmodi^ legenda seu cognoscenda trahuntur. Ac pro- positae hjstoriae Deo auctore tale sumatur exordium^. '[EXPLICIT^^ PROLOGUS]*.

^fmCIPIT^ CHRONICA OTTONIS FEISINGENSIS^ EPISCOPIET EIUS ADBEEVIATORISRAHEWINI^]*. 30

iLIBER PRIMUS^i.

I." Cum sub imperatore Heinrico^, qui inter reges quartus, inter imperatores tercius huius nominis in-

*) fuisse om. C.

a) ser. gest. A. b) Et A. A*. c) id deest B; ad A. A*. c*) ita codd. 35 (pro mores?>. d) ei ^. e) colonum codd.omnes; colonorum iam emend. Pith. ; Waitz dnbitavit, an forte calonum legendum sit. f) huiusm. A. g) etc. add. fi. h) Expl. prol. des. A. A*. ,5. C. i) fere eadeni, paulum mutata et aucta C2 (ubi Radevici^. Incip. — Rahewini des. /?; in A* 2. Cl ante Friderici epistolam, in A et A* 1 post indicem similis inscriptio inveniti(r: Qronica Ottonis Frisiugensis episcopi eiusque adbreviatoris 40 (abbr. A*) Ragewini (Raraewini, superscr. de A*l; Radewici Cl) incipit (deest A*. C). k) Frisig. B 1. 1) itaB\; Rahebint B 2 ; PaHeWINIT. XXX) B 3. m) Liber primus (I. A* 2) incipiens a quarto (Illlto A* 2) Heinrico imperatore et finiens in morte Chunradi (Conradi A* 2) regis secundi A. A* 2 ; L. primus iucipit habens initium ab imperatore Heinrico III. et fiuiens in obitu Conradi r. II. Cl; Liber primus des. A*l. ^. B. C2. 46 n) rubras ex indice praemittunt A*. C2. o) Haiur. /?; Henr. C2 constanter.

1) [Cf. Ovid. Met. VII, 518 : Flebile principium melior fortuna sequetur; infra I, 22. IV, 22J.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 13

venitur, impermm gravissime scissum fuisset^ parteque maxima obtimatum principi suo rebellante tota pene regni latitudo ferro, flamma fedaretur, Gregorius sep- timus ^, qui tunc urbis Romae pontificatum tenebat, 5 eundem imperatorem tamquam a suis destitutum ana- thematis gladio feriendum decrevit. Cuius rei novitatem eo vehementius indignatione motum suscepit imperium, *i).353. quo^ numquam ante haec tempora huiusmodi *senten- tiam in principem Eomanorum promulgatam cognoverat ^.

10 Eapropter pluribus ex Italia, Gallia, Germania aput 1080. Baioariae^ civitatem Brixinoram®, in ipso Pjreneo^ haut procul a valle Tridentina sitam , coadunatis episcopis princeps curiam magnam celebravit ; ubi omnibus ad- venientibus iniurias sibi a Romana aecclesia irrogatas^

15 affectuose conqueritur, quod videlicet ipso inconsulto, qui tamquam rex et patricius primus in electione suae urbis episcopi esse deberet, Romani sibi pontificem pre- fecissent, cum a patre suo imperatore plures ibidem quasi sine electione intronizati fuerint. Hac querimonia

20 omnium animi eo facilius contra Romanam aecclesiam inclinari poterant, quo et laici secularis honoris con- sideratione accensi et episcopi consilio clericorum suorum, quibus recenter conubia ab eodem^ pontifice inhibita f uerant , inflammati voluntati principis accedebant.

25 Cunctis* igitur^ acclamantibus prefata electio ab eis cassanda iudicatur , Gwibertusque ^ Ravennatensium archiepiscopus, Clemens vel** potius Demens^ vocatus, assensu principis TJrbis episcopus creatur, Gregoriusque septimus^ ab ipsis pseudomonachus vel nicromanticus

30 appellatus exsufflatur. Unde communi consilio prenomi- nato pontifici scriptum conviciis et detractionibus plenum dirigere presumpserunt , inter caetera dicentes^: Sicut

*) His C. **) vel pot. Demens desunt C.

35 a) esset A*. b) VII. A\ om. B 1. c) quod B \. d) Bauvvar. A fere

semper. e) Brixionam £1. f) illa tas >4. ^*. g) a summo pont. ^*. h) ergo /S. i) Guib. A. /?. C. k) VII. A. /S. C.

1) [Cf. Ottonis Chron. VI, 357. 2) [Cf. Thomae, 'Die Chvonik des Otto von St. Blasien' p. 11 sq.; Ottonis Chron. jh 109, n. bj. 3) [Cf. 40 Deusdedit, Lih. contra invas. et si/nion. II, 12, LibelU de lite II, p. 330/. 4) Verba laudata non ex actis synodi Brixinensis die 25. lunii a. 1080. habitae, sed ex epistola episcoporum in synodo Wormatiae a. 1076. congregatorum, LL. [Constif. I, p. 1087; desumpta sunf. W. [Ceiernm non ad verhum descriptaj.

14 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

hactenus solebas dicere, quocl niiUus nostnmi esset episcopus, ita scias, quod nulli nostrum deinceps eris apostolicus^.

1081. II. Post haec^ princeps militem copiosum colligens

Italiam ingreditur, ad Urbemque^ usque progressus, Ro- mani populi favore pulso^ Gregorio, Gwibertum® ibidem 5

1084. ponens [et^] imperatoris et augusti ab eo nomen sor- titur. Venerabilis autem sacerdos persecutionem fugiens

1077. ad tutiora montana Tusciae in terram comitissae Mah- tildis^, quae imperatoris consanguinea fuit, se contulit ^ ibique per aliquot dies manens sententiamque^ anathe- 10 matis renovans epistolis, quae multis in locis habentur, principes regni adversus^ imperatorem suum concitavit.

1084. Deinde Campaniam seu^ Apuliam ingrediens in muni- cipio ^ Nortmannorum ^ , qui nuper Roberto"^ Gwiscardo'^ duce provincias illas, indigenis necatis vel eiectis seu 15 servituti subactis, irruperant, se recepit ibique diem

1085. mortis expectavit.

III. ^ Robertus iste ex mediocri stirpe in Nort- manniaP ex eorum militum ordine, quos vavassores vulgo ibi dicere solent, in plaga, quam Constantiam indigenae 20 dicunt, editus cum Rogerio^^ fratre, tam patri famis tem- pore morem, ut aiunt, gerens quam ob locorum sterili- tatis molestiam a natali solo progressus, multo tempore multas per^ provincias oportuniorem ^ ad inhabitandum terram querens oberravit. Unde et ab oberrandi circuitu 25 patria lingua Giscardus * tamquam oberrator vel girator ^ appellatus est. Cum ergo non paucis, ut dictum est, diebus multarum regionum girator existeret, a citeriori Italia, quae modo Apulia seu Calabria dicitur, tandem excipitur. Quam dum a Longobardis possessam inertis 30 plebis inhabitatione tamquam industriae defensionis va- cuam inveniret, remissis" in Galliam nunciis expositaque locorum ydoneitate ac gentis inertia ad expugnationem

a) Capitulum 1 adscr. />'. b) hoe A*. /?. B 2. c) que oin. A*. d) propulso A*. e) Guib. A. Cl. 2; Guibertus /?; Gwibertus B 3. f) et deest p. B. C. g) Ma- 35

theldis A. Cl; Mathildis A*. C'2; Malcheldis /9. h) ita A. A*. Cl; que deest ji. B. C2. i) adversum B. k) sive A*. 1) Norra. A. A*. /?. B 2. 3, semper. m) Ruberto A; Roberto Bl; Rudberto B2; Rodberto B3, et ita post. n) Guisc. A. C; Gisc. /5.

Bl. 3. o) exstat in B*, hac praemissa ruhra: De Roberto Gwiscardo et Rogerio

Siculo et Willehelmo Siculo. p) Norm. h. l. etiam Cl. q) Rugerio h. l. B 1. 40

r) per deest A. A*. C 2. s) oportunitatem B. t) ita h. l. A, A* ; Guisc. /?. (7 1 ;

Gwisc. Bl; Gwisch. B3; Guist. C 2. u) missis /?.

1) [Quod a. 1077, non a. 1084. factum est]. 2) [Salerni],

3) [Immo tamquam liomo astutus] .

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 15

earum provinciarum consocios^ invitavit. Et ne multis detinear, virtute, dolo, arte ignavi populi victor existens Campaniae, Apuliae, Calabriae, Siciliae ad ultimum pos- sessor inventus est*. Reliquit autem Rogerio fratri ex

5 parte sui comitatum Siciliae^ tenendum, ipse vero du- catum Apuliae cum Calabria sibi retinuit. Huius filius, qui multa postmodum tam in Grecia quam in caeteris^ orientis partibus fortia et gloriosa gessit opera, Boi- mundus fuit. Fratris vero sui Rogerii Rogerius, qui

10 postmodum regium nomen usurpavit, natus erat, huius, qui inpresentiarum est, Willehelmi'^-^ pater. Sed haec hactenus.

IIII. Circa idem tempus Saxonum gens inquietissima 1074. more suo principi rebellans castrum quoddam Harze-

15 burch® dictum, ob eiusdem gentis obpugnationem ab imperatore in ingressu provinciae in loco munitissimo fundatum, cum aecclesia pariter, in qua congregatio canonicorum fuit, funditus delevit. Occasio tamen huius rebellionis non tantum ex predictae gentis instabilitate -,

20 sed ex principis lascivia ortum sumpserat^. Dum enim

"p. 354. pre*dictus princeps in iuvenili adhuc positus aetate, toto

regno silente dominiumque suum humiliter portante,

prefatam terram ingressus fuisset, iuveniliter dixisse

fertur se mirari nullum per totum imperii ambitum in-

25 veniri, in quo vires suas exercere posset, idque non vir- tuti, sed ignaviae deputabat. Quod dictum non secun- dum naturam generis sui percusso aere mox transiit, sed tam efficaciter in mentibus plurium radicem^ figens germinavit, ut tota in brevi provincia illa adversus ipsum

30 commota et in unum corpus coadunata innumeris po- pulis et gentibus letifera pocula ministraverit. Discant^^ ergo principes orbis in summo positi omnium summum^ creatorem suum pre mente habendo ^ moderantiam servare,

*) Andrea et Alberto comitibus aliisque terrae illius principibus 35 expulsis addit B* [sed cf. infra II, 37. 497-

a) et socios B. b) Syc. Bl. c) locis add. ^. d) Gilbelmi A; Gwil-

helmi A* ; Gillemii /?; Gwillihelmi B* ; GTllelmi (71; Guilhelmi 0 2, et aimiUtev post.

e) Harseburg A; Harzeburc Cl. f) fuerat A*. g) radices C. h) sequentia

hahet B*. Capitulum quintum A. In A* h. l. praeniittitur ruhra: Excursus phil. etc,

40 cf. supra p. 5. i) suram. deest A. A*, iihi suum creat. ; summ. omn. B.

1) [I. (1154—1166)7. 2) [Cf Chron. VI, 5 fin., p. 267. et n. 4/. 3) [Cf. Ottonis epist. ad Frid. imp, Chronicae praemissam, p. 1 sq.].

16 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

•at iuxta Ciceronem ^, quanto maiores sunt, tanto se gerant summissius. Optime enim a physicis fallaciam complexionum considerantibus dictum cognoscitur : Me- liiis est ad summum quam in summo ^. Cum enim homo natus ad laborem, brevi vivens tempore ^, natura tam- 5 quam ex multis composita ad dissolutionem tendente, numquam in eodem statu manere valeat, si in summo fuerit, mox eum declinare oportebit^- ^. Cuius rei causa paulisper phjlosophari liceat, etenim

Felix qui potuit rerum cognoscere causas^. lo

V.^ Quicquid'^ est aut^ genuinum® est aut nati- vum. Sicut autem genuinum non potest esse non^ sim- plex et, ut ita dixerim, non singulare, non solitarium, ita nativum non potest esse non compositum, non con- forme, non concretum. Primo ergo videamus, quid ge- lo nuinum, quid nativum appelletur^, ut exhinc horum sensus verborum facilius appareat. Genuinum dicitur tamquam generans et non^^ genitum, id est carens gene- ratione; nativum velut natum aut genitum, descendens a genuino. Unde Plato^: Est igitur^ , ut 7nihi vicletur, in 20 primis dividendum, quid sit quod semper est, carens genera- tione, quid item quod gignitur nec est semper. Et Boetius ^ :

Qui tempus ab evo Ire iuhes.

Generationem vero large accipimus^ pro ingressu in quamlibet proprietatem vel, ut manifestius loquar, pro 25 quolibet ingressu de non esse ad esse. Unde Aristotiles ' : Fx oppositis fiunt generationes. In omni enim nativo ne- gatio prior est affirmatione. Genuinum est igitur^ carens generatione, carens principio , quale aput nos unum tantum invenitur, eternitas videlicet, soli divinitati ac- 30 commoda. ISfon enim tria aput nos, quae Plato posuit, 1. cor. 8, 6. inveniuntur principia, sed unum tantum, Deus pater, ex qiw omnia, Deus filius, per quem omnia, Deus spiritus

a) oportebat Bl. (71, corr. oportebit C 1. b) Capitulum Sextum incipit A; A* h. l. rttbram ponit: Excursus de divina generatioae et natura. o) autem add. 35 -4*; Quicquidem /?. d) aut deest C. e) est gen. A. f) nisi ^*. g) appellatur A*. h) non deest A. A*2, post add. A* \. i) ergo /?. k) accepimus C 1.

1) De Off. I, 26, 90 : quanto superiores simus, tanto nos geraraus summissius ; [cf. Chron. II, 247- 2) [Fe7'e eadem etiam infra p. 2'2J. 3) [Cf. loh 5, 7 : Homo nascitur ad dolorem ; 14, 1 : Homo . . . brevi 40 vivens temporey. 4) Verg. Georg. II, 490. 5) Timaeus c. V2, ex

interpretatione Chalcidii, Ilippolyti Op. ed. Fabricius, Hatnb. 1718, II, p. 235. 6) De consoL philos. III, 9, 2 (ed. Peiper). 7) De interpr. [c. 147; ex translatione Boethii, [rec. C. Meiser, Leipzig 1877; p. 21].

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIJ3. 1. 17

sanctiis, in quo omnia ^. Et hi tres, sicut nec ^ tres dii, ita nec tria principia nec tria aeterna, sed unum prin- cipium et unum aeternum. Sola ergo divinitas principio carens simplex esse necessariis probatur rationibus. 5 Quidquid enim componitur, ab alio componi necessarium est. Nulla enim res, sicut se non gignit, ita nec*^ se componit. Quod autem ab alio componitur, ab alio esse necesse^ est. Divinitas vero ab alio non est. Ab alio ergo ^ componi nequit. Simplex igitur est. Unde Boetius

10 in tertio iibro de consolatione ^: Qiiod si natura quidem inest, sed ratione diversum, cum de rerum principe loquamur Deo, fingat qui potest, quis haec diversa coniunxerit. Haec eadem divina^ essentia, eo quod nec actu nec natnra conformem habeat, singularis esse probatnr. Quod ex

15 intuitu naturalium facilius consideratur^. Cum enim ad contemplanda celsa divinitatis attollimur, eo quod in- tellectus noster, in quo sedeat, non habet, tamquam de re incerta palpitantes melius negando quam affirmando, id est quid^ non sit quam quid^ sit, conspicimus. In

20 nativis igitur^ omnem naturam seu formam, quae inte- grum esse subsistentis ^ sit, vel^ actu et natura vel na- tura saltem conformem habere necesse est. Verbi gratia : humanitas Socratis actu et natura conformis est humani- tati Platonis, dum secundum omnes partes et omnimodum

25 effectum, quod quidam formam substantiae et substan- tiam formae vocant, tam in isto quam in illo inveniatur. Unde, quamvis Socrates et Plato ratione partiendi^ in numerum veniant^", ut duo dicantur homines, tamen ratione assimilandi unus possunt" dici homo. Substan-

30 tialis namque similitudo non solum subiecta conformia, sed^ etP eadem et unum dici facit, iuxta illud : Partici- patione^ speciei plures homines unus, et secundum quod soliti sumus dicere : 'Idem vinum bibitur hic quod Romae'. Partes autem hic voco eas formas ^, quae ad

35 componendam speciem aut in capite ponuntur, ut gene-

rales, aut aggregantur, ut differentiales, aut eas comi-

tantur, ut accidentales. Omnis quippe diffinitio^* alterius

*p. 355. est et alteri convenit ; nam formae *est et subsistenti con-

a) uoa A*. b) se nec A. e) necessariura A. A*. d) ergo om. A*. e) ess.

40 div. A. f) consideratur — Socrate (p. 19, l. 32) denunt folio exciso Bl. g) quod A*.

h) ergo /S. i) subsistens B 3. k) et ^. 1) pariendi B 3. m) veniiint B.

n) posset A*. o) sed om. A. A*. p) et om. /?. (j) partion A*. r) differentia A. A*.

1) [Cf. Bom. 11, 3C : Quoniam ex ipso (Deo) et per ipsum et in ipso sunt omnia/. 2) L. l. III, 10, 45. 3) [Cf. Gilh. Porr. l. c. p. 11427.

Gesta Friderici. 2

18 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

venit. lam ex his, ut arbitror, patet quod dixi, humani- tatem Socratis secundum omnes partes et omnimodum effectum humanitati Platonis conformem esse ac secun- dum hoc Socratem et Platonem eundem et unum in^ universali dici solere ^ Si enim altera rationalis^, altera 5 esset mortalis, nec tota esset in isto nec tota in illo, sed aliam partem ista, aliam partem^ caperef* illa; de effectu® quoque clarum est, quod^, sicut haec illum rationalem^ seu mortalem, ita illa hunc rationalem seu mortalem facit. Concretio^ etiam^ in naturalibus non lo solum coadunatione^ formae et subsistentis, sed ex multi- tudine accidentium, quae substantiale esse comitantur, considerari potest^. Verbi causa^: humanitas, quae est integrum esse hominis et ex multis, ut ostensum est, formis composita, ad hoc, ut subiectum"^ informet, risi- 15 bilitatem caeteraque trahit accidentia. Snnt aliae formae subiectum integre'^ informantes, quae naturam^ tantum conformem habent. Esse quippe solis, etsi^ non actu, natura conformem habere noscitur. Quare quamvis plures soles non sint, sine repugnantia tamen naturae plures 20 esse possunt^. Patet igitur^i ex opposito per negationem, quod divina essentia nec conformis est nec concretioni subiacet. Quare, ut verba naturalia in divinam ver- tantur predicationem, sicut simplex, sic^' et singularis^ et solitaria'* dicatur, ut simplex contra compositionem, 25 singularis contra conformitatem, solitaria dividat contra concretionem. Nec igitur^ actu nec* natura conformis est, quia nec fuit nec est nec esse poterit alius Deus, p». 70, 19. alius creator, alius omnipotens. Unde psalmista: Deus,

quis similis tihi? Concretionem non recipit, cum nec 30 subiectum, quod informet, habeat, nec aliquam comitan- tiam accidentium admittat. Quare nec substantia pro- prie dici potest. Substantia enim potest quodam modo subiectum vocari, forma vero nullo modo subiectum esse potest. Hoc vero cum iuxta phjlosophum'^-^ nec pas- 35

a) in deest A. A*, superscr. fi. b) rationali B 3. c) partem om. ^*.

d) carperet B2. 3. B*. e) affectu ^3. Cl, alio atrani. corr. eff. (71. f) quod om. A. g) rationabilem A*. h) congretio Cl. i) autem A. A*. k) coadunationem ^. Bd. 1) gratia -4. m) substantiam A. A*. n) integrum C. o) natura A. /i. C.

p) si A. A*. q) ergo /3. r) ita A*. s) sol. et sing. A. A*. t) vel A*. u) philo- 40 sophiam A. A*.

1) [Cf. quae Prantl, 'Geschichte der Logik im Abendlande' II, ed. 2, p. 222, n. 474. ex Gilb. Porr. collegitj. 2) [Cf. Gilb. Porr. l. c.

p. 1138. 12387. 3) [Cf Gilb. Porr. l. c. p. 1236; Prantl l. c. p. 223, n. 4797. 4) [Cf. Hashagen, 'Otto von Freising' p. 11, n. 1]. 5) In 45 [praecedentibus etj sequentibus auctor Boethii de Trinitate librum, [rec. R. Peiper, Leipzig 1871, p. 151 sqq.], adhibuit.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 19

sionibus nec motui subiciatur, ex hoc aut ex illo con- stans, sed quidquid est, unum est, et ideo vere est, et fortissimum, nullo nitens, multo melius forma dicitur. Omne namque esse ex forma est. Non est ergo hoc

5 et hoc, sed hoc tantum : pulcherrimum et fortissimum. Si enim conforme haberet, pulcherrimum dici non^ posset. Si subiecto nitens comitantia accidentium^ egeret, fortissimum non esset. Quare pulcherrimum et fortis- simum est, nullo nitens, et ut^ optime a predicto phjlo-

10 sopho dictum est^, nec diffinitioni nec divisioni, multo minus demonstrationi vel resolutioni apta est. Vere. Cum enim superveniens genus, quo componatur, non habeat, diffinitionem non admittit. Divisionis sectionem quomodo reciperet, quae omnibus, in quas dividi posset,

15 speciebus caret? Demonstrationi quoque qualiter pateret, quae velut omnium principium et^ primum primiora, veriora, notiora super se habere non potest? Unde ne- cessario ex simplicitatis, singularitatis, solitaritatis, ut ita dicam, natura resolutionis necessitudinem excludit,

20 ut iure solum aeternum®, invariabile, incommutabile et sit et naturaliter esse credatur. Caetera namque, si qua sunt, quae variationem non suscipiunt, ut angeli, non ex propria natura, sed ex opificis sui gratia, a cuius in- variabilitate ipsi invariabiles denominantur, hoc habere

25 probantur, ut secundum hoc, cum dico : 'Deus est invaria- bilis, angelus est invariabilis', non alia in secunda quam in prima propositione predicetur invariabilitas, sed eadem. Verbi gratia: Cum dico artificem humanum et opus humanum, non^ aliam et aliam predico humanitatem,

30 sed hoc, quod de artifice substantive, de opere predico denominative ; velut^ cum dico: 'Socrates ridet, pratum ridet', non aliam de Socrate^, aliam^ de prato predico proprietatem, sed eandem, quam de Socrate proprie, de prato inproprie vel transumptive enuntio. Quod consi-

35 derans Boetius ait : Tropus nullius est proprietatis.

^Ostenso de divina essentia iuxta iudicium nega- tionis, cum nec composita, conformis, concreta dici

a) non om. A*. b) eg. acc. A. A*. c) ut om. B 2. 3. d) et om. /?. e) ex- ternum C 2. f) non — humanitatem om. A*. g) ut /?. h) et add. A*. i) pergit 40 ^l. k) Capitulum Septimum. A; A* praemittit rubram: Quomodo omne nativum eompositum conforme et concretum dicatur; littera initialis h. l, etiam fi. C 1,

1) [Sequentia in libro de Trinitate non leguntur].

2*

20 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

possit, simplicem, singularem, solitariam eam quoquo modo compreheudi, nunc, qualiter^ omne nativum com- positum^, conforme, concretum intelligatur, dicendum restat. Omne quippe quod natum est ab alio sine dubio originem sumit. Nichil enim a se nasci potest. 5 Quod autem ex alio est principium non est; ergo^ est hoc et hoc, ergo simplex non est, compositum igitur^ est. Non enim hic ad effandum de theologica et in- effabili generatione seu nativitate attollimur, sed tantum de ea, quae a phylosophis genitura, a nobis factura seu 10 creatura dici solet, disputationem instituimus. Sed no- tandum, quod compositio alia formarum, alia est® sub- sistentium; formarum^ ex formis, subsistentium ex sub- sistentibus. Nulla enim forma subsistentium nec sub- sistens formarum compositionem admittit. *Nam tanta 15 diversitate esse et id quod est seiunguntur^", ut nec*^'^^^' quod est^^ esse sui nec esse eius, quod ipso est, composi- tionem admittat. Et cum sub nullo genere conveniant compositionemque, ut dictum est, alterum^ alterius non admittat, alterum tamen sine altero esse nequit. Haec- 20 que talis diversissimorum, ut ita dixerim, compactio con- cretio potius oppositorum quam compositio similiuni vo- catur. Compositio igitur^^ alia^, ut dictum est, formarum, alia est"^ subsistentium. Formarum autem" aliae com- positae, aliae simplices; simplices, utalbedo^, compositae, 25 ut humanitas. At simplices in compositione compositae venire possunt; nulla autem simplex per se in naturali- bus subiectum informare valet, sed tantum compositam informantem comitaturP. Omnem igitur^ formam ad hoc, ut integre subsistentem informet, compositam esse 30 necesse est et esse hoc et hoc. Subsistentes quoque ex subsistentibus constare nulli dubium est. Omne enim corpus ex corporibus constat. Nec inconveniens arbi- trantur phylosophi, sicut quantitatem in inmensas quanti- tates, sic et corpus in infinita secare corpora. Nullum 35 itaque subsistens simplex, nulla forma, quae sit integrum'i esse, potest esse non composita. Sed sciendum est, quod subsistens alius^ suscipit coniunctionem partium, alius^

a) quomodo A. A*. b) composilivum B. c) ergo — et lioc om. A. d) ergo A. A*; ig. est om. fi ; est igitur C. e) est om, (i. i) formarum — forma subsistentium 40 om. /?. g) seiungitur A. A*. B 1, mox corr. seiunguntur B\. h) esse eius (ex

corr.) nec esse (priore s corr. ex e) sui /?. i) alt. om. A. A*. k) ergo ^. 1) ut d. est alia A. A*. m) est om. A. A*. n) suut A, o) albeldo C 1. p) comit- tatur ^l; conmittatur 6'1, quamquam primum t alio atram. expunct. q) in int. A*. r) alid alio atram. in loco raso et superscr. aliud C 1 ; aliud C 2. s) alid alio atram. 45

in loco raso C 1 ; aliud C 2.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 21

non. Corpus snscipit, spiritus non. Quare et spiritus simplex esse videtur. Ad hoc videndum est simplicitatem quandoque contra compositionem tantum^, quandoque contra compositionem simul et concretionem dividere.

5 Unde Boetius in octava regula libri ebdomade^: Omni composito aliud est esse, alitid ipsiim est. Non enim in hac regula diversitas inter id^ quod est et quo est, quae in secunda regula, in qua dicitur ^ : Diversum est esse et id quod est, assignata est, notatur, sed potius ea diversitas

10 formarum, qua subiectum alio est et alio aliquid est. Verbi gratia: Ut corpus^ corporeitate esse, colore ali- quid esse dicitur, sic et spiritus creatus, cum alio sit, alio sapiens sit, quamvis copulatione partium carens simplex esse videatur, tamen, quia formam ex formis

15 compositam habet, ex^ concretione huiusmodi formae et subsistentis plenarie simplex dici non potest. Omne igitur® nativum compositum. De conformitate et con- cretione supra probatum est, quod ^ videlicet ex substan- tiali similitudine conforme, ex eo quod subiectum in-

20 formet multitudinemque post se accidentium» trahat^, concretum dicatur. Inter omnia vero nativa nichil magis compositum invenitur quam homo, qui non solum ex esse compositum habet esse vel subsistentem ex sub- sistentibus, sed et ex oppositis compactus subsistentibus

25 oppositorum subsistentium iuncturam et eorumdem di- versarum subsistentiarum compositionem recipit. Quare haut mirandum, si ex tota^ et tanta compositione com- pactus^ facilius resolutioni subiacet. Item cum iuxta Boetii nonam regulam"^: Omnis diversitas discors, simili-

30 tudo appetenda sit, et quod appetit aliud^ , tale ipsiim esse naturaliter ostenditur, quale est illud Jioc ipsum, quod appe- tituY , tanto vehementius ad dissolutionem tendimus, quanto dissidentius ex oppositis partibus constamus. Verbi causa"^: Corpore ex IIII" elementis compacto^,

35 igne sursum, terra deorsum^, aqua et aere quasi e regione distrahentibus sibique^ hoc modo partibus dissidentibus, quid inequalius esse poterit? Id ipsum etsi non sensus,

a) t. q. c. comp. om. A*. b) illud A*. c) corpus om. C. d) et ex C.

e) ergo A*. (i. f) quia A. A*. g) accuciu /?; accutiii <71; aecedentium £1. 3

40 (sed cf. supra p. 18, l. \'d). h) trahet C. i) tota et des. A. A*. k) compactum A*.

1) tale al. A. A*. m) gratia A. A*\. n) IIII'"' /?; quatuor Cl; quattuor C 2.

o) sicquo A. A*l; atque A* 2.

1) Opera l. l. p. 1182. [Quomodo substantiae in eo quod sint

bonae sint, rec. Peiper p. 169J. 2) Ibid. p. 1181. [Peiper l. c.J.

45 3) Ibid. p. 1182. [Peiper l. c. p. 1Q9 sqj. 4) [Cf. supra p. 18, n. 4/.

5) [Cf. ex. gr. Boeth. Cons. philos. III, il: flammas quidem sursum . . .

terras vero deorsumj.

22 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

ratio tamen in compositione formae percipit. Accedit ad hoc, quod non solum forma, quae^ substantiale est esse, ex formis est^* composita, sed quod ipsae^ formae componentes, nunc nascentes, nunc occidentes, neque umquam in^ existendi*^ conditione constanti et rata per- 5 severantes subiectum quiescere non permittunt. Unde, decedentibus® aliis, aliae semper sine intervallo succe- dunt. Quem celerrimum fluxum formarum cum sequatur^ fluxus morarum, tempus tam acutum emergit, ut eius in- stans vix vel numquam conspici queat. Bene ergo a tam 10 mutabilitatem^ naturae quam morae considerantibus dictum est: Melius est ad summum quam in summo, quia, cum amplius quo crescat non habeat, decrescere necesse est ^. Sicut autem a medicis precipitur, ut bonae habi- tudines, cum in summo fuerint, solvantur, sic non in- 15 merito a probatis animarum medicis suadetur, ut mens, quae rerum prosperitate in summo posita elevari assolet, ^•ce^/. 11, 27. malorum intuitu reprimatur. Unde^^ est illud : In die honorum ne inmemor sis malorum. Sed ^ iam ad propositum redeamus^. 20

^F/ 34?"' VI. ^ Igitur Saxonibus a capite suo dissidentibus, ex

1075. omnibus regni visceribus princeps ad debellandos eos fortem et magnum militem cogens"^ instauransque exercitum predictam provinciam ingreditur^. Fuerunt in comitatu eius quatuor magni duces, singuli" cum singulis legionibus, Zuerde- 25 baldus^ dux Boemorumi^ Gwelfo^ dux Noricorum, Ru- dolfus '^■duxSuevorum,*Gotefridus ^ • ^ duxLotharingiorum * , *p. 357.

et alii principes, comites nobilesque innumerabiles. Ita iuxta fluvium Unstrutti dictum publico bello commisso, cruenta rex potitus victoria rediit '^. Non multo post tempore duo 30 prefati duces^ Welfo^^' et Hudolfus, qua occasione du- bium, principi rebellantes Saxonibus iunguntur. Gote- 1096-1100. fridus^-'^ autem Lotharingiae dux orientalem expeditionem

a) quae om. C. a*). est om. C. b) ipsum A*. c) iu oni. A, B 1.

d) existenti B. e) unde de accedent. B 3. f) consequatur A. g) mutabilitate A. A*. 35 y6'. B. h) Unde — malorum oni. A* 2. i) Sed — redeamus eras. B*, qui pergit c. 25. k) rubram: Regressus ad materiam add. A*, et De Saxonibus etc. ut in indice add. A* 2. I) Cap 9'" (pro Capitulum octavuuV A. m) corr. colligens A* 1, et ita A* 2. n) sing. om. A*. o) ita A* ; Huerdebaldus ^; et Uerdebaldus ji ; Zwerdeb. B; luerdebaldus, alio atram. corr. Zuendeb. Cl; Zuendeb. C 2. p) Bohem. ^* semper. q) Guelfo /?. 40 r) Radolf. plerumque /?. B, et ita post ; Rodolfus C 1, et ita post. s) Godefr. /i.

t) Lotharingorum -4. /?/ Lothoringorum ^*, et post semper'Lo\h.ov. u) ita Cl; Unster- rut (Unst'rut) A; Unstrut ^. A*. C2; Unstrot B. v) scilicet add. /5. w) ita h. l. A. A*. B; Guelfo (i. C. x) Gothefr. /j. l. Bl.

1) [^f- supra c. 4, p. 16J. 2) [III. (Gibbosus) dux Lotha- 45

ringiae inferiorisj. 3) [Cf. Chron. VI, 347- 4) [IV], supe7-ius

dicti sororis filius.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 23

aggressus, Hierosolimis ducatum populi Dei tenens, ibi-

dem in pace quievit.

VII. ^ At Eomanus pontifex Gregorius, qui iam^,

ut dictum est^, principes adversus imperatorem concitabat, 5 omnibus, ut alium crearent, latenter et manifeste scri-

bebat. Igitur Rudolfus dux Suevorum ab eis rex 1077.

factus diadema a Romana aecclesia accepisse traditur

cum huiusmodi scripto :

Boma dedit Petro, Petrus diadema Rudolfo^-^. 10 Huius Rudolfi^^ filiam quidam ex nobilissimis regni opti-

matibus Berhtolfus® nomine de castro Zaringen^ habuit.

Non multo post tempore Rudolfusg" in publico bello a fidelibus vi,35.

imperatoris necatur et in aecclesia Merseburch^' cultu^ 1080,

regio sepelitur. Fertur de imperatore, quod, cum pa- 15 catis paulisper his seditionum motibus ad predictam

aecclesiam Merseburch^ venisset ibique prefatum Ru-

dolfum velut regem humatum vidisset, cuidam dicenti,

cur eum, qui rex non fuerat, velut regali honore sepultum

iacere permitteret, dixerit^ : 'Utinam omnes inimici mei 20 tam honorifice iacerent'. Occiso Rudolfo gener eius

Berhtolfus^ ducatum Sueviae^^ tamquam a"^ socero sibi^

concessum usurpat ^.

VIII. ^ Ea tempestate comes quidam FridericusP nomine, ex nobilissimis Sueviae comitibus originem

25trahens, in castro Stophe*i dicto coloniam posuerat. Hic, cum esset consilio providus, armis strennuus^ ad curiam imperatoris assumptus per multos dies ibidem militarat^' strennuissimique ac nobilissimi militis officium implens ^ in omnibus periculis suis viriliter imperatori

30 astiterat^. Videns ergo* princeps rei publicae tam dubium statum, vocato^^ ad se secreto prefato comite,

a) Capitulum nonurn A; nulla capitis distinctio hic in Bl; rnbricas deinceps add.

B^. b) ut iam A. A*. c) Radulfo /?. d) Radulfi (i ; Rodulf. C 1, et ita

post. e) ita B3 plerumque; Pertholdus A; Perchtoldus A*, mox Eertoldus et Berch- 35 toldus, infra vero etiam Bertholfus vel similiter ; Bertolfus /?. Cl; Bertholfus Bl (sed

infra etiam Berht.). C2. f) Zaringin A. A* ; Zarin{> /?; Zaringe Bl. g) Radulfus h. l.

Bl. h) Merseburc Cl. i) culto £1. 3. k) dixit /?. iJ 1. 3. 1) Berthold. ^; Bertolf. /^/

Bertholf. C2. m) Swev. /?. n) a et sibi om. A. A*. o) Capitulum decimum A.

p) Fred. C 1 constanter. q) ita A. A*l; Stoyphe /?. C; Stoiphe B. r) ifa recte

40 A. fi. C; militaret A*. Bl. 3. s) assistebat A*, uhi rubrica additur : De ducatu

Suevorum. t) autem A*. u) vocatum Cl.

1) [Cf. supra c. 2J. 2) [Cf. SigebeHi Chron., SS. VI, p, 364; Helmoldi Cron. Slavor. I, 28, ed. % rec. Schmeidler, SS. r. G. p. 56 ; Meyer v. Knonau, 'Jahrb. d. D. R. unter Heinrich IV. u. V! III, 45 p. 630 sg. 6887- 3) [Immo demum a. 1092, mortuo Bertholdo duce,

filio Rudolfi regis[ 4) [Eadem fere verba Chron. VI, 28, p. 291. de Conrado II. imp.J. 5) [Sallust. Cat. c. 60, 4 : strenui militis et boni imperatoris officia simul exsequebatur. Cf. Chron. IV, 12, p. 199/.

24 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

sic eum alloquitur: 'Virorum optime, quem inter omnes in pace fidelissimum et in bello fortissimum expertus sum, cerne, qualiter Romanus orbis tenebris involutus, fide vacuus, iuxta quod dicitur ^ :

UUima caelicolwn terras Astrea reliquit, 5

ad ausus nefarios factaque nefandissima concitatur. Nec parentibus reverentia nec dominis debita subiectio ser- vatur. Sacramenta, quae tam iure poli quam iure fori principi a milite publice exhiberi solent, contempnuntur, factiosaque iuramenta^, quae contra leges divinas et 10 humanas in angulis fiunt, diabolo instigante pro sacro- sanctis habentur. Nullus legibus, nullus divinis sanc- tionibus honor inpenditur. Cum enim omnis potestas a Deo sit, qiii potestati resistit, Dei^ ordinationi resistit-. Assurge igitur^ huic tam pessimo morbo atque ad de- 15 bellandos imperii hostes viriliter accingere. Neque enim priorum meritorum tuorum inmemor existo nec futurorum ingratus ero. Filiam quippe unicam*^ ••''', quam habeo, tibi in matrimonio sortiendam tradam ducatumque Sueviae, quem Berhtolfus® invasit^, concedam'. Sic itaque pre- 20 dictus Fridericus dux simul Suevorum et gener regis factus ad propria rediit et, ne multis morer, Berhtolfum^-* tandem pacem petere coegit. Quod'^'**'^ tamen quidam 1098. sub filio suo Friderico factuni tradunt. Conditio autem pacis^^ talis fuit, ut Berhtolfus^ ducatum^ exfestucaret, 25 sic tamen, quod Turegum nobilissimum Sueviae oppidum a manu imperatoris ei tenendum remaneret. Hoc oppidum in faucibus montium versus Italiam super lacum, unde Lemannus fluvius fluit, situm imperatorum seu regum olim colonia fuit tantaeque iuxta maiorum nostrorum 30 traditionem auctoritatis, ut Mediolanenses, si quando ab imperatore ad Transalpina vocarentur iudicia, ibi discuti vel iudicari de iure deberent. Unde ex eiusdem tam

*) bello temptatum ^ add. ^. **) Quod — tradunt des. /?. 35

a) sacramenta A*2. b) voluntati et ord. Dei A*. c) ergo ^. d) quam h. un. C. e) Berthold. A; Bertolf. /?; Bertholf. C. f) habet ^. A*. g) Bertold. A ; Bertolf. /S. Cl. h) talis fuit pacis B. i) Bertholdus A; Berhtoldus h. I. B 1. 3:

Eertold. /i ; Bertolf. C. k) duc. deest B.

1) Ovid. Met. I, 150. 2) [Eom. 1.3, 1 : non est enim potestas 40 nisi a Deo ; 2 : Qui resistit potestati , Dei ordinationi resistity. 3) [Agnetem] . 4) Haec post addita esse videntur. 5) [Cf. Ottonis Chron. VII, 12, p. 324: bello temptatusj.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 25

in rebus quam honoribus babundantia in ipsius porta scriptum dicitur:

Nohile Turegum multarum^ copia rerum^ . A predicto etiam Lemanno fluvio ^ — unde Lucanus-:

5 Deseruere cavo tentoria fixa Lemanno —

tota illa provincia Alemannia vocatur^. Quare quidam totam Teutonicam terram Alemanniam^ dictam putant omnesque Teutonicos Alemannos vocare solent, cum illa tantum provincia, id^ est Suevia, a Lemanno fluvio

10 vocetur Alemannia, populique eam inhabitantes solum-

modo iure® vocentur Alemanni. Berhtolfus^ iste,

quamvis in hoc negotio imperio simul et iusticiae ces-

serit, tamen strennuissimus ac fortissimus fuisse tra-

*i9. 358. ditur. Unde et adhuc ab *antiquioribus de ipso dicitur,

15 quod, si quando nuncius aliqua tristia ipsi apportans, secundum^ quod fieri assolet, hesitare voluisset, dixerit: 'Dic, dic ! scio enim, quod semper^^ laeta tristia vel tristia precedunt laeta; quare tantumdem mihi est primo audire nubilosa, cum^ postmodum^ auditurus sim

20 serena, quam primo auditis serenis post auditurus sim nubilosa'. Magnifica* vox et viro forti digna, qui nativorum volubilitatem sine litteris naturali percipiens ingenio nec in diebus bonorum immemor malorum elevatus nec in diebus malorum immemor bonorum ^

25 fuit fractus. Fridericus^ autem ducatum Alemanniae exhinc sine contradictione habuit ac strennue diebus non paueis rexit.

VIIII.™ Suscepit vero ex^^ nobilissima compare sua Agnete duos filios, Fridericum et Conradum, et ipse post

30 multa virtutum suarum insignia^ in senectute bona^ diem ultimum claudens in monasterio Laureacensi in proprio fundo constructo^ humatus est. At supra nominatus BerhtolfusP, vacuum exhinc nomen ducis gerens, id quasi hereditarium posteris reliquit ; omnes enim usque

35 a) multorum A. A*. /i. Bl. Cl, alio atram. corr. multarumC71. b) regura ^*.

c) Allem. A, et ita post. d) id est om. A*. e) itn A. fi. B2. 3; deest in reliquis.

f) Berchtold. A; Bertolf. /?. Cl. g) scilicet A; vel A*. h) semper deest A. A*.

i) cum — nubilosa om. A*. k) postea A. I) hic incip. c. 9. A*\. iJ3. m) nulla

cap. dist. A. /?. B 1. n) ita A. A*. ji. C; de B. o) constructum /?, B. Cl.

40 p) Bertold. A; Bertolf. /?. C.

1) De Limniat fluvio cogitat, Lucanus de lacu Lemanno. 2) Phars. I, .396. 3) Isid. Etym. IX, 2, 94. 4) /^Magnifica —

digna ad Cic. De off. III, 1: Magnifica vero vox et magno viro ac sapiente digna conformataj. 5) [Cf. Eccli. 11, 27; supra c. 5, p. 22] . 45 6) [Cf. Chron. III, 20, p. 160, /. 29 sq.J. 7) Cf. Gen. 25, 8 : mortuus est in senectute bona.

26 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

ad^ presentem diem duces dicti sunt, nullum ducatum habentes soloque nomine^ sine re participantes — nisi quis ducatum esse dicat comitatum inter lurum et montem lovis, quem post mortem Willehelmi^ comitis filius suus Conradus ab imperatore Lothario suscepit, 5 vel a ducatu Carentano, quem numquam habuerunt^, ducis eos nomine honorandos contendat^ — , in aliis tamen rerum et honoris non parva polientes magni- ficentia^.

1105. X.^ Mortuo Alemannorum^ duce Friderico, Agne- 10 tem^ ab ipso viduatam frater suus Heinricus^, impera- toris Heinrici filius, in sua suscepit eamque Leopaldo Orientali marchioni, quod alias a nobis plenius dictum est '\ in uxorem dedit, filiis ipsius Friderico quindecim, Conrado duodecim ^ annos habentibus. Porro Fridericus, 15 qui maior natu erat, patri in ducatum successerat. Circa

1106. idem tempus imperator Heinricus aput Leodium Belgicae urbem diem obiit; sepultisque '^ ibidem intestinis eius, corpus in Galliae civitatem Spiram deportatur ibique in aecclesia beatae Dei genitricis semperque^ virginis 20 Mariae, quam ipse miro^ et artificioso, sicut hodie cernitur, construxerat opere, iuxta patrem, avum ^ im- peratores cultu regio sepelitur ^. Eique in regnum suc- cessit filius suus Heinricus , in ordine imperatorum quartus, regum vero quintus. Hic armis strennuissimus 25 totum imperium ita in brevi suae subiecit ditioni, ut et omnes in Romano orbe positi subiectionis iugum humi- liter portarent et vicini dominationem eius suspectam habentes metu obrigescerent.

XI." Quot^ ergo et quanta tam Romae quam in 30

Italia fortia gesserit, quia in priori dicta sunt hjstoria ^,

supersedemus. Hoc tantum ad presens ponere sufficiat,

quod, cum in summo statu positus , omnibiis GaUicanis

^'^^J^^g*' trepidantibus , castrum JBarrumP contra opinionem multorum

a) in A. A*. b) Willelmi A. /i. Cl; Wilhelmi A*". C2. c) quis dicat 35

A. A*. d) nmnerum 9 (omisso 8, cf. supra p, 25, n. m) adscribit fl. e) novus

versus coeptus et Jittera initialis M minio picta, sed non cap. novus niimerus A. f) AUe- mann. A; Alamannorum h. l. Bl; Alemannorum seu Suevorum B2. g) Agnetam A*. h) Henr. A* saepius. i) XII A. /3. k) s. virg. des. B. 1) m. et des. A. A*.

m) avumque B 1. n) Capitulum undecimum A; nulla cap. dist. Bl. o) quod 5 1 40 semper fere; om. B2. p) sec. r alio atram. expunct. Cl; Barum C2.

1) [Cf. Chron. V, 13. 15. 21, p. 245, /. 1. 35. 249, l. 28J. 2) [Cf, Mei/er von Knonau, ^Jahrh! II, p. 195, n. Ib]. 3) Chron. VII, 9.

4) [Similia verba de Conrado II. Chron. VI, SIJ. 5) [Cf. Chron.

VII, 16 fin. de Heinrico VJ. 6) Ibid. VII, 14. 45

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 27

assultn cepisset ibique comitem Reginalduma comprehensum 1113. captivum abduxisset, iuxta eiusdem comitis arcem Munzun^- ^ dictam castra" posuit. Quam in altissimo monte sitam naturaque locorum munitissimam dum nulla arte vel vi 5 capere valeret, patibulum erigi precepit, dicens, quod*^, nisi velociter castrum redderetur^, comitem ipsum suspendio perimeret. Oppidani usque in alterum diem inducias petunt. Illa in nocte comitissa^ filium genuit. Itaque oppidani convenientes infantulo recenter genito

10 sacramento fidelitatis astringuntur. Mane facto , cum imperator rursum^ ad deditionem castri oppidanos ex- posceret, dominoque illorum comite coram ducto, suspen- dium interminaretur, ipsi responderunt se propter mortem illius castrum reddere nolle, presertim cum novum do-

15 minum, quem illa nocte uxor eius sibi'^ peperisset, ha- berent. Qua de re inflammatus princeps predictum comitem ad patibulum trahi iussit. Cumque a principi- bus qui aderant, ne id faceret, rogaretur, ipsoque in proposito perseverante ^ , a quibusdam, ut salteDi divina

20 animadversione a coepto^ desisteret^, diceretur, turbato

pre ira oculo, respondisse fertur: Caelum caeli domino^ Ps. ns, iq. terram autem dedit filiis hominum. Tandem tamen irratio- nabili motu defervescente, cunctorum precibus augustus"' inclinatus a mortis sententia animum revocavit^^ pre-

25 dictumque comitem secum captivum ducens ad familiaria domicilia rediit.

XII. ^ Non multo posfi' ipso in civitate Galliae 1114. Maguntia^ nuptias cum multorum principum astipula- tione magnifice celebrante, imperium, ut alibi a nobis pro-

30 fusius dictum est^, scinditur. Quae scissura illo tempore

tam ^ gravis fuit, ut preter Fridericum ducem fratrem-

que suum et Gotefridum^ palatinum comitem Rheni*

*i). 359. vix aliqui ex principibus fuerint, qui prin*cipi suo

non rebellarent. Quot ^^ et quanta ergo Fridericus

35 Suevorum^ dux nobilissimus vel imperatore presente vel in Italia morante stilo digna^ tunc gesserit, quia in multo-

a) Reinaldum C. b) Muntzeiin A ; Munzeun A*. c) castrum C. d) quod om. A. A*. e) redderet ^. t) cometissa Bl. g) rursum deest C. h) sibi deest B. i) persisten te -4. k) anim. accepto 7^3. 1) desistere B. — diceretur om. C2. 40 m) incl. aug. A. A*. n) inclinavit A. A*. o) nulla cap. dist. B l. p) tempore

add. C. q) Magotina (sic) fi ; Mag-untina B. r) tanta fuit et t. gr. A. A*.

s) Grodefridum A. P; Gotfridum BZ. t) Reni A. A*, semper fere. u) Quanta et quot A. A* (sed cf. I, 11. 21). v) Swevorum A* i. Bl, saepUts. w) tunc digna C.

1) Mouzon. 2) Chron. VII, 15.

28 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

rum adlmc habentur memoria, summatim dicemus. Ipse enim de Alemannia in Galliam transmisso Rheno^ se recipiens totam provinciam a Basilea usque Maguntiam^, ubi maxima vis regni esse noscitur, paulatim ad suam inclinavit^ voluntatem. Nam semper secundum alveum 5 Rheni^ descendens, nunc castrum*^ in aliquo apto loco edificans vicina quaeque® coegit, nunc iterum procedens, relicto priore, aliud munivit; ut de ipso in proverbio diceretur ^ : Dux Fridericus in cauda equi sui semper trahit^ castrum. Erat autem predictus dux in bellis 10 fortis, in negotiis ingeniosus, vultu= et animo serenus, in sermone urbanus donisque tam iargus, ut ob hoc multitudo maxima militum ad eum conflueret seque ad^ serviendum illi ultro offerret.

XIII. Igitur omnibus circa Rhenum ^ , ut supra 15 dictum est, ad nutum suum inclinatis, Maguntino^ archiepiscopo Alberto, omnium iilius temporis *reg'ni^* principum versutissimo et locupletissimo, eo quod pre- 1117. dictae factionis caput et auctor fuerat, belium indixit ; vastatisque cunctis in circuitu, tandem"^ ipsam civitatem 20 cum infinita multitudine militum ac piebis'^ obsidione cinxit. Est autem predicta civitas magna et fortis super^ E.henumi' posita et ex^ ea parte, qua Hhenum attingit, spissa et populosa, ex^" aiio iatere rarum habitatorem^ habens vacua, muro tantum forti, non paucas turres 25 habenti, circumdata. Porrecta*-- in inmensum in^ iongi- tudine, in iato angustior. Necessitas iocum signavit. Nam ex ea parte, qua Gaiiiae contigua est, monte mediocriter in altum subiato artatur^; ex alio vero ia- tere, qua Germaniam respicit, Rheno. Unde fit, quod 30 circa Rhenum nobiiibus tempiis et edificiis vestita sit et versus montem vineis^^ aiiisque usibus exposita. Vuigus, quod cum duce in obsidione fuit, ex iila parte, qua rara est civitas, predandi gratia eam assuitu capere voluit.

*) Porrecta — exposita (l. 32^ des. ^. 35

a) Ren. /?. b) Mogunciam /?; Mogontiam h. l. Cl. c) declin. A* (sed cf,

infra l. 16; incl. etiani Chron. l. c). d) castra A*. e) quoque /?. f) castr. tr. A. A*. g) vultuque A*. h) ad om. A* ; illi ad serv. A. i) Renum ?i. l. Cl.

k) Moguntino /i; Magontino Bl. 3. 1) regni deest A. A*. m) e corr. Cl; tand. et ipsam C2. n) rusticorum add. (i. o) et s. A*. p) Renum ^. q) ex 40

deest B. C\. v) et ex C. s) inhabitatorem -4. t) in oni, C2, u) vinetis (ti alio atrani, e corr.) C\, et ita C 2.

1) [Cf. Agnell, Lib. poniif. eccl, Ravenn. c. 37, SS. Lang, p. 302, nhi similiaj 2) /^Porrecta — signavit ex Hegesipp. De hello ludaico III, 57. 3) [Cf, ihid,].

OTTONIS GESTA FKIDERICI IMP. LIB. I. 29

Timens autem nobilissimus dux, si irrationabili plebis 1117. furori talis daretur licentia, sanctorum forte loca direp- tioni et flammae exponi, ne voluntas illorum^ effectui^ manciparetur, summopere laboravit. At episcopus civi-

5 tatis, fidei ducis non rectam '^ recompensationem reddens, directis de civitate ad ipsum in dolo nunciis treugam postulat, diem, quando et ubi conveniant^, petit, se ad gratiam imperatoris velle venire promittit, sicque ducem exercitum dimittere, obsidionem solvere ac ita cum

10 paucis ad propria redire persuadet®. Episcopus solutam obsidionem, dimissum cernens exercitum, apertis portis, cum magna ducem ®* insequens milicia ex inproviso^ in- vadit^'. Dux cum suis, quos adhuc^^ de tanto exercitu residuos^ habebat, tunc primo^ dolum sentiendo, non,

15 ut assolet arma ex inproviso^ corripientibus ^ accidere, mente"^ turbatus, sed ex presentia hostium amplius ad virtutem animatus , arma sumit in hostemque^^ ruit; viriliterque pugnantibus Alemannis^, tandem ex parte Francorum comes Emichoi^*\ qui caeterorum primipila-

20 rius erat, letali sauciatus vulnere ^ occubuit. Qua de re fracti animo Franci terga verterunt presidioque fugae se committunt. Quos fortissimus dux insecutus, occisis plurimis et captis, reliquos usque ad portas^ civitatis cum episcopo suo triumpho potitus fugavit. Cives, qui

25 parentes et amicos in illa caede amiserant, tanta cordis amaritudine affecti erant, ut pene in proprium episco- pum velut huius concussionis auctorem irruerent.

XIIII. Idem etiam dux illustrissimus alia vice, dum 1116. predictus^' Albertus^ episcopus cum Lothario Saxonum

30 duce aliisque principibus in magna et valida militum manu castrum Linburch* in territorio Spirensi situm obsidione clausisset et iam", oppidanis fame et inedia astrictis^, castrum^ pene ad deditionem coegisset^, mi- litem colligens^ supervenit predictosque principes obsi-

35 dionem solvere fecit. Fertur pretaxatos oppidanos, dum

a) eoruin A*. b) manc. eff. A (effectu). A*. c) recomp. rect, A, A*.

d) veniant A*. e) prosuasit A; persnasit A*. e*) ducem om. />'. f) inprovisu

A. A*. g) invasit C. li) adh. deeiit A. A*. i) resid. deesl B. C. k) prinium A. 1) arrij). C. m) mente om. /?. n) que deest C. o) Allem. A. p) Aniicho A. A*. ft. 40 q) portam ^l. r) prefatus A. A*. s) Adilbertus B. t) Linburf»: A. A* ; Lin- deburg ji ; Lintburc C\, u) iam deest A*, ulio atram. in loco raso C\. v) aftlictis alias astrictis A. w) castrnm om. A*. x) coegissent fi. B. y) cogens A. A*.

1) [de Leininqen]. 2) letali vulnere Verg. Aen. IX, 580.

[Cf. infra IV, bb].

30 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

fame laborarent, quid facto opus esset ^, consilium inisse ; dumque alii et alii sic et sic consulerent, Olricum^ quendam de Horningen, natione Alemannum^, vi mentis corporisque proceritate insignem, dixisse melius fore, ut pingues monachi — nam monachorum cenobium in 5 eodem castro positum erat^ — ederentur, quam castrum propter ciborum inopiam hostibus traderetur. Quo dicto cognito monachi perculsi cibaria, quae reposita habebant, publicaverunt cunctosque ibidem manentes milites usque ad liberationem castri in his quibus poterant alimentis lo paverunt. Quid plura? Pretaxatus dux, ut breviter dicam, per omnia patrem induens, tam fidus principi miles, tam utilis avunculo^ amicus extitit, ut sua vir- tute honorem regni labe*factatum viriliter contra hostes */?. 36o. decertando*^ tam diu sustentaret, donec membra a ca- i5 pite suo^ dissidentia ad gratiam principis veniendo ad cor redirent ^. Accepit autem Heinrici Noricorum ducis filiam^ in^ uxorem, ex qua postmodum Fridericum glorio- sissimum, qui inpresentiarum imperator est, et luditham^, quae modo Matheo Lotharingiorum duci copulata nosci- 20 tur, genuit.

Qff c^^,^^^ XV. Imperator Heinricus^ revocatis in pacem qui

VII, 16. ei oppositi erant principibus, libere potitus imperio, aput

^^^?."j5' inf erius Traiectum Fresiae urbem in pentecoste^ curiam cele-

riifrtH- 23;. bravit. Ubi morbo correptus, rebus humanis exemptus, se- 25

pultisque ibidem interioribus, per ripam^ Rheni ad super-

iora deportatus in civitate Spira patribus suis appositus est'^.

XVI. ^ At^ imperatrix MahtildisP, Heinrici^ regis Anglorum filia, regalia in potestate^' sua habebat. Quam predictus Albertus Maguntinae^ aecclesiae archiepiscopus 30 ad se vocavit falsisque promissionibus ad sibi tradenda regalia induxit. (16). XVII. * Igitur Albertus — nam id iuris, dum regnum

vacat, Maguntini archiepiscopi ab antiquioribus esse tra-

a) Delricum A. A* ; Ulr. (i. C; Odalricum B. b) AUem. A. c) fuerat A*. 35 d) amico alias avunculo A. e) tamdiu decertando C. f) suo om. C 1 (versu exeunte). 2. g) f. iuniorem ex A*. h) luditam /?. Cl. i) Hainr. /8. k) pentecosten A. B\. 3. 1) Rh. ripam B. m) tiunierus 15 adscriptus p. n) nulla cap. dist. A. A*\. B 1. C. o) litiera initialis A niinio picta /?; Ae C2, alio atram. corr. At Cl. p) Mathildia A, p. C. q) Hainricus (sic) (i. r) sua pot. A. A*. s) Maguncie A; Mogont. /9; Ma- 40 gontiae mox corr. Magontinae B 1. t) Capitulum XVI. A.

1) [Ad hoc dictuni cf. Lamperti Hersfeld. opera, SS. r. G. p. 461, ubi addas Oros. adv. pag. IV, 6, 25. VI, 15, 3 ; infra c. 19. 33, p. S2J. 2) [Cf. Is. 46, 8: redite . . . ad cotJ. 3) [ludithamj.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 31

ditnr — principes regni in ipsa civitate Maguntina^ 1125. tempore autumpnali convocat, malorumque a duce Fride- rico sibi illatorum haut inmemor, cum predictus dux ad regnum ''a^ multis* exposceretur, ipse Lotharium

5 ducem Saxonum^, virum tamen ex probitatis industria omni honore dignum, plus familiaris rei, quantum iu ipso erat, quam communi^ commodo consulens, in regem a cunctis qui aderant principibus eligi persuasit. Quae res laudabiliter facta gravissimae tamen scissurae semi-

10 narium denuo fuit. Nam predictus princeps consilio eiusdem Alberti® Maguntini^ episcopi, iuxta quod dicitur ^ :

Non missura cutem nisi plena cruoris hirudo^, nondum odio in heredes imperatoris Heinrici saciati,

15 Fridericum ducera fratremque suum Conradum perse- quitur. Cuius rei gratia castrum Noricum, ubi ipsi pre- 1127. sidia posuerant et^ tamquam iure hereditario posside- bant, adiuncto sibi Boemorum duce Ulrico^- et Baioa- riorum^ Heinrico ^ obsidione clausit. Dux autem Boe-

20 morum, eo quod barbari, qui cum ipso venerant, nec Deum timentes nec hominem reverentes ^ • ^, omnia vicina depopulando nec etiam aecclesiis parcerent, a principe post aliquod tempus redire permissus est"\

XVIII. '^ Itaque Fridericus dux fraterque suus Con- (i?).

25 radus militem colligunt ac data oppidanis die ac signo ipsi quadam die cum milicia sua castro appropinquant. Quod videntes oppidani, laeticiam cordis dissimulare non valentes, in voces magnas et cantus prorumpunt. Prin- ceps, tutius iudicans alio in tempore prefatum castrum

30 obsidione cingere quam infidae fortunae fidei se incaute committere, obsidionem solvit ac per Babenberch^ trans- iens in civitatem Herbipolim se contulit. Oppidani cum ingenti clamore descendentes castra iam vacua irruunt et, si qua ibi remanserant, diripiunt dominosque suos

35 a) Maguntia B 1. 3. b) a multis des. A, A*. c) Sax. — industria om. A* 2.

d) communi o»i. J5. e) Adelberti iil. 3. f) MagontiniejBl. g) ^Jta A. fi. C; hyrundo B. h) ita codd. ; supplendum videtur quod. i) Ulrico^; Odelrico Bl. k) Ba-

ciwarorum (sic) A. 1) dum add. /?. m) numerus 17 adscr. /j. n) Capituhun XVII. A; littera initialis I minio picta ^; nulla cap. dist. B 1. 3. o) Babeberch A; Ba-

40 bemberch A* ; Bavenberc ^. Cl.

1) Horat. Ars poet. v. 476. 2) [Soheslavo]. 3) [sc. Superbo, quamquam auctor, ut Giesebrecht sensit, eius patrem, postea Nigrum appellatum, intellexisse videtur; cf. c. 19 in.J. 4) [Luc. 18^ 4:

Deum non timeo nec hominem revereor; cf. ibid. v. 2J.

32 OTTONIS GESTA FRIDERIOI IMP. LIB. I.

cum magna laeticia suscipientes in castrum ducunt. Duces oppidum ipsum victualibus aliisque necessariis muniunt; sicque regem insequentes, illo^ in civitate manente, tjrocinium, quod vulgo nunc turneimentum^ dicitur ^, cum militibus^ eius extra^ exercendo usque 5 ad*^ muros ipsos progrediuntur. Post haec^ Rhenum transeunt in Spirensique civitate, cuius populus eos ob fidelitatem imperatorum, qui ibidem humati sunt, tam- quam eiusdem sanguinis consortes, devote susceperat^", 1128. presidia coilocant. Quam princeps iuncto sibi Alberto lo Maguntino obsidione circumdat^^ multosque ibi dies con- sumens prevalere *tunc^* non potuit.

(18). XYIIII.^ Porro Heinricus^ Noricorum dux, supra

nominati Heinrici ducis filius, ob gratiam principis, cuius filiam Gerdrudim"^ noviter in uxorem duxerat, Friderico i5 duci, haut memor affinitatis, quae ex copula sororis suae ludithae" inter ipsos erat, bellum indicit ; coadunatoque 1127. ex Baioaria^ non^ parvo milite Alemanniam*i ingressus non longe a Danubio super fluvium Werenza^**^ dictum castra^ posuit. Quo comperto sepe dicti duces etiam^ 20 ipsi mili*tem colligunt nec longe ab eo castra metantur. *p, sei. At dux Noricorum missis exploratoribus, quod^^ hostium robur sit, inquirit. Quibus redeuntibus et ea quae vi- derant enarrantibus suos consuluit, quidque^ facto opus^^ sit^, perquirit^. Illi incautum fore, si hostes 25 expectentur^', iudicantes fugam consulunt. Tanta ergo *cum''^* festinatione Norici hostes tamquam sibi iam im- minentes declinaverunt, ut pontis angustias suspectas habendo infidis''* predicti amnis^ procellis, qui ex multi- tudine ymbrium plus solito excreverat, incaute se com- 30 mitterent, ipsoque non tam transvadando^ quam trans-

a) et illo B. b) turnoimentum A. /3; turnimentum Cl; tornamentum A*.

c) ei. mil. ^. d) extra om. A*. e) ad om. B 1. 3. f) hoe /?. g) susceperant

A. A*. h) circumdat, sigtio compendii eraso A; circumdant J.*. i) tunc deest A. A*. k) Capitulura XVIII. A. 1) Hainr. /)\ m) Gerdrudem A. A* ; nov. Gerdr. A. 35

n) ludith A* ; deest ft. o) Bauwar. A. p) mil. non parvo A. A*. q) Allem. A. r) Wernha ^; Beniha ^*; Berenzafi2 (ut semper fere b pro yvj. s) tabernacula locavit C t) et /S. u) quid A*. v) quodque op. (om. facto^ A*. w) opus om. /S. — sit om. A. A*. x) r e q u i r i t C. y) exspectarent alio atram.

corr. exspectentur C l. z) cum deest A. A*. a) in inf. C 1 ; in Siridis C 2. 40

b) annis A*. ^. C1. c) transvadendo A*. B 1, corr. transvadanda B 1 (cf. infra I, 33, p. 52, n. t).

1) [Cf, infra IV, 11; Thatcher in 'Mitth. d. Inst. f. Osterreich. Geschichtsforschung' XXIII, p.Q^Osqq.J. 2) Wernitz. 3) fCf.

supra p. 30; n. IJ. ^

\

OTTONIS OESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 33

natando periculose transmisso, ad propria cum rubore remearent *.

XX.^ Alio** itidem^ tempore predictus dux *Hein- ,-^^gP' ricus^* Alemanniam*^ ingressus ad propria ibi domicilia

5 se contulit. Erat enim natione Alemannus*^, ex antiqua et® nobilissima Gwelforum^ familia originem trahens ac per hoc multas possessiones ex ea parte, qua Pjre- neos^ montes attingit Alemannia^, iure hereditario habens, vir*** per omnia laudabilis, tam animi quam

10 generis nobilitate insignis, in hoc solo facto tantum reprehensibilis. Missis itaque legatis ad Fridericum ducem Suevorum eum amice tamquam sororis suae ma- ritum monet, ut ad gratiam principis redeat, durum esse dicens quempiam quantumcumque magnum vel probum

15 principem totius imperii pondus solum sustinere ; addit etiam ^ huius negotii se , si monitis eius acquiescere vellet, fidum fore mediatorem. Ubi ergo et qua die simul conveniant oreque ad os de hoc familiarius con- ferant, monasterium quoddam Zwivelton dictum consti-

20 tuitur. Dux Fridericus nil perperam expectans ad pre- dictum locum cuni paucis venit. Ille vero non simpli- citer ambulans ^, quo loco nocte cubare vellet, latenter exploravit. Itaque sole ad inferius hemisperium^ descen- dente, cum tenebrosis mentibus tenebrarum oportunitas

25 se offerret, cubiculum, in quo dux iacebat, circumdatur, et quod non amicus, sed ut hostis advenerit, re et voce aperitur^. Quid faceret? Quo se verteret? Arma cor- riperet? Sed pene nullum, quo iuvaretur, habuit. Fu- geret? Sed nullum cubiculi meatum sciens fugae pre-

30 sidium non invenit. Dolum itaque cognoscens ad divinae tantum gratiae se vertit adiutorium. Qua opitulante

*) (i eodem versu pergit: Videns ^ predictus Hainriciis dux se hoc modo prevalere non posse, ad dokim'" ver- titur, iuxta illud : 35 Dohis an virtiis quis in Jioste reqidratf^

**) Igitur Alemanniam ingressus ad propria (l. 4c) etc. /?. ***) vir — reprehensibilis (l. ii) des. /?.

a) Capitulum XIX. Incipit A; nidla cap. dist. B\. 3. b) inde C. c) Heinr. deest A. A*. d) Alleni. A. e) et o»i. fi. f) Guelf. /?. C. g) Pireneos A*. B2. 40 h) Allcmanniara A. i) et ^. k) emisp. A*. 1) aper. om. B. m) solum /?.

n) mim. 19 adscriptus /?.

1) [Cf. Prov. 10, 9. 28, 18: Qui ambulat simpliciter; 11, 20: qui simpliciter ambulant/. 2) [Cf. infra p. 34, l. 19 sqq.].

Gesta Fridericl. 3

34 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

1129. per abdita quedam cubiculi penetralia tunc sibi primo quasi caelitus ostensa aecclesiam introivit, turrim, quae aecclesiae contig-ua erat, ascendit. Hostes cubiculum irrumpunt et non invento duce claustra etiam monacho- rum ingrediuntur cunctasque^ officinas ipsorum*^ ferro 5 perscrutantur. Phebo ab inferis redeunte superioremque^ aeris regionem*^ illuminare incipiente vicini quique fideles ducis, tam® teterrimo cognito^ facto, aggregatim^ in adiutorium eius advolant. Hostibus adhuc secretiora claustri rimantibus ignemque minantibus*\ Fridericus 10 suos de turre adventare prospiciens, iam securus factus, Heinricum ducem exposcit eumque sic affatur: 'Contra fas, bone^ dux, fecisti, qui me^ in pace vocatum, pacis non ferens signa, inimicum te potius quam amicum ostendisti; nec te ab hoc facto propriae famae revocavit 15 honestas nec carnis, qua coniungimur, affinitas. Ne autem malum pro malo reddere ^ videar, te tamquam amicum fideliter ammoneo, ne fideles meos\ quos undique adventare cerno, expectes'. Excusatur tamen'^ a quibus- dam hoc factum ducis non* solum ex hoc, quod eo in 20 tempore inimici fuerunt, iuxta illud^:

Dolus an virtus quis^^ in lioste requirat? sed et^ ex eo, quod pro fideiitate regni et rei publicae quiete^^ principi eum tradere pacemque imperio instau- rare volens hoc fecerit. 2»

(20) XXI. ^^ Dissensio igitur^' inter Fridericum ducem

Lothariumque imperatorem pene per X^ annos protracta imperinm quiescere non permisit. Qualiter autem ad ultimum pacatum fuerit, et quot et quanta virtutum in- signia Lotharius reliquerit, in priore ^ hystoria dictum ^ 30 sufficiat. Verum silentio preterire nolumus, quod pre- dictus princeps adversam nimis circa regni primordia fortunam sensit. Quidam enim Otto^^ Maraviae comes

*) non solum — sed et ex (l. 2S) des. /?.

a) que oni, C. b) eorum perscr, ferro A. A*. c) que deest A. A*. 35

d) reg. aeris A; aeris ont. A*. e) iam C 2. f) facto cogu. Bl. g) aggregati B3. h) comminant. A*. i) dux bone A*. k) in pace me B. 1) meos om. A*. m) tamen om. C. n) quis om. A. A*. o) et deest C. p) quietem A. A*. fi. B. C 1 ; duhites fere an auctor verba principi eum tradere posterius inseruerit. q) Capitulum XX.

Incipit A. r) ergo ji. s) decem C. t) priori A*. ^, item, in loco raso A, u) Otho 40 /i. B3. Cl.

1) /1. Petr, 3; 9: Non reddentes malum pro maloj. 2) Verg. Aen. II, 390. 3) Chron. VII, 17 i^qq.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 35

362. ducatum Boemiae^ *affectans principem adiit eique 1125. magnam pecuniam promittens ad hoc, ut Boemiam se- cum intraret ibique eum ducem crearet, inclinavit. Quod Ulricus^, qui eundem ducatum tunc forte habebat, im- 5 pedire volens nullo principem obsequio a coepto^ revo- care potuit. Igitur rex Saxoniam intrans militem in- 1126. staurat ducensque secnm Ottonem*^ claustra silvarum, quae Boemiam et Saxoniam seiungunt, hyemali tempore ingreditur. Dux autem® Boemiae Ulricus^ in ipsis sil-

10 varum abditis locis, septis undique silvis, super amni- culum quendam ^ castra posuit. Eex cum suis propter nimietatem nivium a recta via exorbitans ac per devia silvarum oberrans ad predictum amnem forte venit, suis viae labore nimio et inedia exhaustis quiescere volenti-

15 bus; barbari turbatum cernentes amnem hostes in pro- ximo esse presentiunt^ ex inprovisoque supervenientes Saxones, qui in prima acie erant, iam per nives deambu- lando fatigatos invadunt^ ac paucis per fugam elapsis, quibusdam captis, caeteros crudeliter occidunt^. Yidens{Febr.isj.

20 hoc princeps suisque ex angustia viarum nullum presi- dium ferre valens, sevissima mentis amaritudine per- culsus, rerum tamen, quas ab adolescentia gesserat, ac antiquae virtutis memoria quasi caelesti rore repletus in collem quendam cum paucis, quos adhuc'^ residuos

25 habebat, se recepit. Quem prefatus dux, suis in cir- cuitu [ipsiusM positis magnarumque arborum iactu et clausura reditum negantibus, tamquam clausum tenuit. Tandem Heinrico Saxoniae marchione "^, qui de sorore ^ ducis natus cum rege advenerat, mediante ad pedes im-

30 peratoris satisfactionem offerens humiliter dux venit hominiumque^^ sibi cum sacramento fidelitatis exhibeus ducatum ab eo suscepit, captivos reddidit ; sicque prin- ceps, portatis secum eorum qui nobiliores erant funeri- bus, cum multo merore rediit.

35 a) Boliem. A* (semper). /i. h) Udalricus yl ; Olricus B. c) obs. accepto

A. Bl, radendo corr. a cepto A. d) Othonem /?. J5 3. Cl; Otthonem B\. e) autem oni. C. f) cernunt A. A*. g) invadit . . . occidit A*. h) adh. 0)n. A*. i) ij^s. deest /?. B. C. k) hominumquc A* 1 (c.orr.). C 1 ; hoiihque /?.

1) [Tellnitz ftuvium, qui Ciilmam vicum praeterflidt , intelU'

10 genduni esse prohavit D. Schafer in dissertatione de Lotharil expeditione

Bohemica, in libro 'Historische Aufsdtze' Karolo Zeumer ab amicis dc"

dicato p. 797. 2) [Marchiam nonnisi a. 1131. accepitj. 3) [lii-

dithaj.

3*

36 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

^^^' XXII. ^ Inter caeteros nobilissimus marcliio Saxo-

■ niae Albertus captus f uerat. Tanta vero strages Saxonum et precipue nobilium et illustrium virorum ibi facta fuit, ut perpetui odii inter Saxones et Boemos fomes tunc accensus nondum extinctus sit. Otto^ quoque, qui huius 5 concussionis auctor fuerat, ambitionis suae penas luens ibidem necatus est. Sed, ut dicitur^:

Flebile principium melior fortuna sequetur, sic et hunc principem melior fortuna secuta ad tantum apicem provexit, ut, sedatis omnium tempestatum moti- 10 FJ/, 20.' bus, cum triumpho et victoria de Italia rediens in ipsis mon- tibus vivendi finem fecerit^. Verum Fridericus dux, mortua uxore sua luditha*^ dissensionis tempore^, Friderici co- mitis de Sarburch®, fratris Alberti episcopi^, filiam Agne- tem ^ in uxorem duxit ; ab eaque Conradum, qui palatinus 15 comes Rheni^' nunc esse noscitur, et Clariciam^ Lode- wici^* Turingiae^ comitis uxorem accepit^.

VTT 20^22 XXIII. Defuncto imperatore Lothario ac in monasteri o

1137! Lutre^ quod in eius proprio fundo situm est, humato, 1138. principes regni aput Galliae oppidum Confluentiam, ubi Mo- 20 sella™ Rhenum influit, conveniunt et de ehgendo principe^ consilium ineunt. Igitur Conradus^ Friderici ducis frater (Mart.i,n).2ih omnibus qui aderant exposcitur, ad regnumque levatus in palatio Aquis coronatur. Quod eo facilius fieri potuit, quod imperatoris Ileinrici odium in mentibus pluriumP 25 1137. iam deferbuerat Albertusque Maguntinus^i archiepiscopus r/t<w. 23;. iam *recenter^'* vivendi finem fecerat. Accessit etiam ad huius negotii promotionem, quod Heinricus Noricorum dux pro nota superbiae pene omnium, qui in expeditione Italica cum Lothario imperatore fuerant, odium con- 30 traxerat. ih.c.22. Itaque^ Fridericus dux Maguntiam*i, quae tunc pastore

1138.gyQ orbata vacabat, venit omnesque tam clericos quam ' ' laicos ad hoc, ut* Albertum iuniorem ^, uxoris suae, quam secundo acceperat, fratrem, eligerent, induxit, principe 35

a) Capitulum XXI. Incipit A; nulla cap. dist. B 1. 3. b) Otho /S. C 1 ;

Ottho Bl. c) fec. fin. C; uicerit B 2. 3. d) ludita C 1 ; N. ^. e) Sarbr A. A* ; Sarbr /?; SarbVCl; Sarbur C2. f) Agnetam J.*. g) nunc R. C, alio atrani. transpos. R. n. Cl. h) Claritiam ^. C. h*) Lodebici £2; Lodov. C2. i) Turinge B2. 3. k) generavit (ex archetijpo, ut vid.) add. A. A*. /5. B. 1) Capitulum XXIII. (sic!) A. 40 m) Mosella B 1. n) principem A*. o) Chunr. A (plerumque Cunr.^. p) plurimum C. q) Magont. JSl. r) rec. deest A. A*. s) novum cap. inc. A*. t) ut om. A. A*.

1) Ovid. Met. VII, 518. [Cf. siipra prooem. p. 12 ; infra IV, 227. 2) [Cf. supra c. 21; p. 34, l. 26 sqq.]. 3) [I. archiepiscopi Moguntini]. 4) Konigslutter. 5) [II. (1138 — 1141;). 45

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 37

ad hoc corroborandum adscito ^. Qui patruum suum seniorem Albertum non exuens non bene gratus bene- ficiorum extitit nec plene fidum principi suo se^ exhi- *p.363. buit. Qualiter vero Heinricus^ dux "Noricorum pre- 5 dictae sublimationi principis contradixerit et quem finem ipse sortitus f uerit, quomodo etiam princeps tam de ipso H,f 20; quam de multis aliis triumphaverit, in priori hystoria^ dictum " sufficiat.

XXIIII. Circa idem tempus lohannis regiae urbis(23).

10 imperatoris apocrisiarii, viri clarissimi, Komanorum prin- cipem adeunt, tam confederationis vinculum ob Rogerii Siculi insolentiam inter duo imperia, Hesperiae videlicet et Orientis, renovare cupientes quam in huius rei argu- mentum*^ aliquam regalis sanguinis puellam filio suo

15 Manuel® in uxorem dandam postulantes. Princeps com- paris suae sororem ^ potius illo destinavit, in huiusque rei confirmationem venerabilem Herbipolensem ^ epi- scopum Embriconem, virum prudentem et litteratum, in Greciam misit, lohanne iam mortuo sedenteque in urbe 1}^'^.

20 filio suo predicto Manuel. Qui omnia sapienter et sol- lerter ordinans nuptias proxima post epiphaniam ebdo-j2f^_ mada in urbe regia celebrari cum fastu et decore regio persuasit ; et ipse non paucis ibi diebus ad promotionem huius et aliorum regni negotiorum manens, dum remi-

25 gando ad patriam redire cogitaret, multis^ Grecorum

xeniis honoratus et oneratus, aput Aquilegiam^^ vita de-(Nov.ioj. cessit. Super his autem negotiis inter utrumque prin- cipem huiusmodi directae inveniuntur epistolae. Quae ne omnes ponerentur, compendium in^ causa fuit:

30 XXV. ^ Conradus Dei gratia Romanorum imperator 11^2.

augustus^ lohanni eadem gratia Constantinopolitano impera- tori salutem et fraternam dilectionem. Amicitiam, Jionorem "^ et gloriam, ut parentes nostri, videlicet^ JRomanorum im- peratores, antecessores nostri, ad antecessores vestros, scilicet^

36 regnum^ et populum Grecorum, constituerunt, constituo et, sicut servaverunt, conservaho^. Non est gens^', regnum aut

a) se om. /?. b) Hainr. /S. c) hist. p. d) argumento A*. e) Emanuel A;

deest p. C. f) Erbip. B 3. g) multisque A*. h) Aquileigiam B 1. i) in oin. A.

k) nuUa cap. dist. C 1 ; sequentem epistolam habet B*. 1) aug. deest A. A*. m) gl.

40 et hon, A*. n) videlicet — nostri om. A. o) sc. et B. p) regum A; regui et

populi A*. q) servabo A. A*. r) regn. gens A. A*.

1) [Cf. Chron. VII, 22J. 2) Chron. VII, 23. 3) Bertham; cf. Chron. VII, 28.

38 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

1H2. populus, qui non noverit mstrae Romanae rei puUicae vestram novam^ Romam et dici et fore fiJiam, ex huius radice ramos et fructus eius jorocessisse ; propter quod hereditatem, quae a matre dehetur filiae, constituimtis aeternamque volumus, et eo amplius, quod, quae matri dehetur, fdiam veJJe cernimus, 5 sciJicet ut auctoritas materna precinat consiJio , auxiJio respondeat autem gJoria et honore fiJiastina cJiJectio. Sint ergo res utriusque communes, utriusque amicus idem, idem^ inimicus, sive in terra sive in mari, et cognoscat ac timeat matris virtutem et vaJentiam, qui non honoraverit fiJiam^, 10 sive Normannus^ sive SicuJus sive quis aJter quicumque ithicumque. Neque enim ohJiti sumus vel ego vel principes imperii^ nostri quoscumque hostium nostrorum incursus veJ invasiones in imperium et magnificentiam Romanam. Sed cum divina cJementia sidjveniet, retrihuemus unicuique ipso- 15 rum secuncJum muJtitudinem^ ipsormn^ maJiciae. VideJnt ergo et audiet universa regnorum^ Jatitudo, quam faciJi manu ptrosternentur ^ Jatrones, qui insurrexerunt in utriusque imperii yiostri monarchiam, quia cooperante^ Deo, si aJas^ excutiemus, hostem modo voJitantem capiemus et cordis eius 20 eviscerahimus audaciam, quae modo extoJJitur contra utrius- que imperii nostri honorem et gJoriam. Conservamiis^ igitur^^ quae iusta et amicahiJia sunt ad vos, eadem vos ad nos, et tanto studiosius, quanto per coniugium sororis diJectissimae coniugis nostrae, imperatricis videJicet nohiJissimae, et fiJii 25 tui confederati sumus propinquius. Verum quia de nostris hyJarescere^ successihus diJectionis et nohiJitatis tuae credimus experientiam, quid post discessum imidentissimorum apocri- siariorum tuorum in generaJi et soJJempni curia cum uni- versis imperii nostri principiJms ceJehrata, cui eos interesse 30 voJuimus, Deo auxiJiante actum sit, tihi sicut unico fratri nostro et^ amico diJectissimo dignum cJuximus intimare. Noveris igitur^, quod omnes, qui imperium nostrum offen- disse videhantur, cooperante Deo potenter nostro^ imperiaJi iure incJinavimus eosque in pJenitudinem gratiae nostrae 35 suscipientes universas imperii nostri partes hahundanti pace ditavimus. AcJhaec^ Francia, Hyspiania^ , AngJia, Dania^

a) R. n. A. A*. b) quod A*. c) filiam — Norraannus om. p. d) Northrn. Z? 1 ; Norhtm. -B 3. e) nostri imp. C f) magnitudinem A. g) eorum A* ; el (alio atram. delet.) ipsorum (impiorum alio atram. delet.) C 1. h) crecorum alio atrani. 40

corr. Grecorum A; Grecorum A*. i) prosternereutur B 1. k) operante B\. 3.

1) alias A. A*. B\. 3. m) ita codd . (Conservemus?). n) ergo ji ; ig. ad vos q.

iusta et amic. sunt A. A*. o) exhvlarescere A*. p) ac A*. q) ergo fi.

r) in n. /8. C. s) hec ^. ^l. 3. Cl (h) ; hoc reliqiii. t) Hisp. /?; et H. (Ispania Cl) C. u) Dacia A? A*. 45

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 39

caeteraque regna imperio nostro adiacentia cotticliana lega- 1142. *p. 364. tione sua ciim *clehita reverentia et ohsequio nos frequentant, ad ea quae imperii nostri mandata sunt se prompta esse tam ohsidihus quam sacramentis affirmantes^ , Nolumiis 5 etiam latere discretionis tiiae prudentiam, quod domnus papa totaque Apidia, Italia et Longohardia de die in diem ad- ventum nostrum desiderant et, ut nostra eis imperiali suh- veniamus potentia, cum omni devotione expostidant^ . Huius rei gratia dilectissimum^ et precordialem imperii nostri prin-

10 cipem Emhriconem^ venerahilem Herhipolensem^ episcopinn, amicum tuuniy ad exquirendam domni papae voluntatem Romam direximus. Cognita vero ipsius circa nos voluntate, communicato principum nostrorum consilio, ea quae ad utri- usque imperii nostri Jionorem spectant per karissimos et pru-

15 dentes nuncios nostros, Rohertum^ scilicet principem Ccqm- anum, illustrem utique^ virum ac nohilem nohisque fidelem, necnon Alhertum^, dilectum capellanum nostrum et in fide constantem, tuae significamus nohilitati. Hos igitur^ tam- qitam nos audias et^ quae tihi dixerint, sicut decet excellen-

20 tiam tuam et sicut de te speramus et credimus, ad effectum perdiicas, et honestos ac^ ydoneos^ apocrisiarios tuos tma ciim nunciis nostris sine dilatione ad nos remittas. Preterea de Reutenis " , qui ad contemptum imperii nostri, occisis hominihus nostris, pecuniam nostram sihi usurpaverunt, sicut

25 convenit in causa amici et propinqui tui , et sicut nohis scripsisti, ita facias. Militihus quoque imperii nostri, Ale- mannis^ scilicet^, qui aput te sunt, sicut^ decet magnificen- tiam^' tuam, henignus existas. Nichilominus etiam te roga- mus, ut hominihus imperii nostri, Teutonicis^ videlicet, qui

30 Constantinopoli^ morantur, locum, in quem ad honorem Dei aecclesiam edificent, concedas, tum^^ respectu divinae remune- rationis, tum etiam interventu ac pteticione nostrae dilectionis. Becordari quoque dehet tua discretio, quod nos in litteris priorihus, per prefatum capellanum nostrum tuae nohilitati

35 presentatis, hoc idem a te pro Dei amore et honore petivimus, quia, si ipse qui dat salutem regihus ^ fuerit in medio nostri, certum est, quod non gaudehunt inimici nostri.

a) oblirni. A. A*. b) ex supra lin. supplet. a scriba A; postulant B. c) di- lectum B. d) Enbr. A. e) Erbip. Bl. B*. f) Rubertum A. A* ; Riibertiim B*. 40 g) (ilio (itram. in marg. Cl, h) A. Bl. 3; Aribertum A. A* ; Arnoldum />'. B*.

i) ergo />'. k) et om. /?. 1) ita A. fl. B. B* ; et A*. C. m) idon. A. jL B*. C. u) Rut. C2. o) Alam. /^. B 1. B*. p) ita A. ji. B. C; scil. deest A. A*. q) sicut om. A*. r) exeell en tiam C. s) Teutun. A*. t) Constautinopolim B 1. o. u) cum fi.

1) [Ps. 143, 10: Qui das salutem regibus/.

40 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

^J^j^^' Dahim^ XVIIL Kalendas^ Marcii^ Batisponae, in Chrisfo ^' feliciter. Amen^ . (24). lohannes in Christo Beo^ ficlelis rex porphirogenitus,

siiblimis, fortis, augustus, Cominos et imperator Romanorum, ad nohilissimum fratrem et amicum imperii mei. Nohi- 5 lissime^ et dilecte amice imperii mei, rex. Littera tuae nohi- litatis, fraterni affectus sigmim, ad nostram deJata mansue- tudinem per pr^identissimum apocrisiarium nohilitatis tuae mtdta nos laeticia replevit. Nam hona tuae^ nohilitatis voluntas et cognationis amicahilis^ affectio^^ et dilectio, quam 10 demonstrasti et^ per litteras et per verha et per opera ipsa erga nostrum^ imperium, nostram^ consequenter pietatem totam toto animo ad tuum amorem pertraxit. Quare etiam diversos fidelissimorum et familiarissimorum hominum suorum ad tuam nohilitatem emisit, recommunicare p)er eos volens 15 nohilitati tuae totis de causis , propter quas et mandasti et scripsisti ei. Vtdt enim cum^^ Deo in omnihus amice sapere et cognationahiliter et fraterne ad tuam nohilitatem^ et omnia agere secundum quod videtur ei, quae ad honorem sunt no- hilitatis tuae. Quia vero prudentissimus dux Venetiae Petrus 20 Polanus mediator a nohilitate tua in his causis assumptus est, sicut vir honus et fidelis amhahus partihus, et hoc nohis placere dignum visum est. De causa Apuliae et Longo- hardiae prudentissimis apocrisiariis nostris quae nohis^ visa sunt iussimus. Nam etsi quidam horum ad susceptionem 25 mcigis nohilissimae cum Deo futurae nurus imperii mei missi sunt, tamen etiam communiter eis notum est p imperii mei velle. De causa, quae facta est^ in Rossia, sicut imperio meo scripsisti, sicid convenit imperio meo facere in^' causa amici et propinqui sui, sic et feci-. Sed de 30 ccdjcdlariis nohilitatis tuae, quod scripta tua nominatim com- prehendehant , et magis de eo qui^ defecit in viventihus ex eis, sic fecit imperium meum^, ut scripsisti. Vale, nobilissime amice'-^ imperii mei, rex^ .

a) Dabt. Cl; Dat. — Amen des. A. A*. B* (uhi etiam seqttens exstat epistola). 35 b) Kal. Marc. om. ^; Marcii om. C. c) Aliud exemplar seq. A; aa add, /?. d) Deo deest B; rex deo tidelis, litteris alio atram. superscriptis transpos. A. e) Nob. om.

A*. f) nob. tue A. g) et amic. ji. B. C. h) atf. et om. ji. i) et deest A. A*. k) nostrum imperium nostrum A ; imp. nostr. C. 1) cons. nostr. A. A*. m) in C. n) voluntatem C. o) a nobis C. p) est om. C 2. q) sunt eadem, ut videttir, manu 40 superscr. B 1, et ita B 2. 3. r) in causa om. /]. s) quod fecit iu amice viv. A,

cf. n. u. t) nostrum alias meum (sed nostrum pro])ter foramen non omnino certum) A. u) am. Ji. l. om. A; cf. n. s. v) Aliud exemijlar sequitur add. A.

1) [Dies male indicata, sed Fehr. 12. intellegunt etiam Giese- brecht, 'DKG.' IV'-, p. 202. 466; Bernhardi, 'Konrad 111! I, p. 269; 45 n. 187. '-^) [Cf. litteras Conradi supra p. 39, l. 22 — 267.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 41

Conradus^ Dei gratia *vere^* Bomanorum imjperator 1145. augustus Jcarissimo fratri suo Manuel^ porphirogenito Co- miano^, illustri et glorioso regi Grecorum, salutem et fra- ternam dilectionem. Nohilitatis tuae litteras, ut a^ tanto et

5 tam caro amico nostro serenitati nostrae transmissas, *gra-

*^''^^^' tanter excepimus et viso earumdem tenore de incolomitate^

et suMimitate tua admodum gavisi sumus. Sed auditis a

Nikoforo^, tuae^^ dilectionis prudenti apocrisiario, preter illa

quae in litteris continebantur, quihusdam verhis duris et, ut

10 verum fateamur, ah omni retro tempore inauditis et nostrae maiestatis ^ , idtra quam lingua explere valeat, perturhata est mansuetudo, et est ammirata universa^ imperii nostri lati- tudo. Unde vel a quo Jioc^ tam amarum verhum processerit^^, presertim cum inter caetera"^ Jiuius mundi regna Grecorum

15 regnum omni sapientia et discretione hactenus floruex.it, admodum^ mirati sumus. Si enim idem^ nuncius tuus NiJioforus^ unicum filium nostrum, Heinricum in presentia nostra morti dedisset, ad maiorem iram maiestatis nostrae animum^ provocare non poterat. Cumque iam^ per triduum

20 in Jioc acervo^ lahorasset et rigorem nostri animi nullo in- genio nullaque sapientia ad suam voluntatem inflectere potuisset, vix tandem quarto^ die aliis verhis dulciorihus ex- cellentiam nostram^ exJiglaravit nostraeque^'^ furore indigna- tionis mitigato nohilitatis^ tuae voluntatem nohis aperuit.

25 Et quoniam ita nunc est et esse dehet, quod tu, amicorum amicissime, uxorem accipies^ dilectissimam^ filiam nostram, sororem videlicet nohilissimae contectalis^ nostrae, volumus^ , ut insit aeternum fedus perennis amicitiae, quam videlicet amicitiam presente^ apocrisiario tuo ore et manuscripto fir-

30 mari iussimus, ita videlicet, ut et^ amici amicorum tuorum^ et inimici simus^ inimicorum tuorum. Proinde certa sit prudentia tua, quod, si» tuae nohilitati undecumque aliqua molestia^ vel iniuria fuerit illata, non lianc tihi tantum, sed etiam nohis factam iure dilectionis reputamus , quoniam

35 virtutis tuae nohilitas et maxime generosi sanguinis, quo in pignus perpetuae dilectionis confederati sumus, propinquitas

a) Chunr. B 3. b) ita /i. B 2. 3. B*, mox superscr. B 1 ; deest A. A*. C.

c) E. /?. C. d) Cumiano A, A*. e) a om. (i, superscr. A, f) incolum. A. C,

g) Nykif. A, /?; Nici^if. A*. B* ; Nyl<yf. C. h) dil. tuae A*. i) magestatis Bl semper 40 fere. V.) universia, a eras. C 1. 1) hoc om. A. m) miramur add. C; et add. A. A*.

n) c A; circulum A*. o) adm. mir, sumus des. C (cf. n. m>. p) idem om. (i.

q) Nykyf. /*. l. A; cf. n, g. r) anim. om. /y. s) iam deest A, A*. t) ita codd.

omnes (a ceruo /?) et ed.pr. (C2); acerbo corr, Pith.; cf, Giesebrecht, 'DKG.' IV-, p. 469.

u) quarta A. A*. v) nostr. om, A, A*, w) que deest A. A*. x) nob. tuac alio 45 atram. in margine C 1. y) accipias, una littera super sec. a scripta erasa A. /,) di-

lectam A, a) contoralis A* 2, et ita emendare voluit Cusp, b) nohunus B \. 3.

c) ita A. A*. B* ; presentem /J/ preseutiae B. C, d) et deest A, A*. e) tuorum

om. A, f) alio atram, superscr, Cl. g) si tuae 0)ii. B. h) ingenio A. A*.

42 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

114:5. nos invitat^, iit te tamquam filium Ixarissimiim totius ulnis caritatis amplectamur et cuncta quae tihi placita sunt lihenti animo faciamus. In qua re iustum arhitramur, ut eandem amicitiam^ nohis et imperio nostro firmari facias, ut, com- pletis omnihus honorifice, utrique imperio dehitus honor ex- 5 inde deferatur et pax et nomen Christi per universum mun- dum inde^ magnificetur. Porro de quingentis militihus, quos nohilitas tua petiit, hoc tihi respondemus, quod non solum quingentos, sed etiam duo^ vel tria milia, sinecesse^ hahueris, tihi mittemus et, quod magis^ est^, antequam detrimentum lo aliquod honoris tui pati [fe^J videremus, elahorata^ totius imperii nostri fortitudine in propria^ persona tihi, sicut precordiali filio et fratri carissimo, deficere et deesse non possemus. Preterea scripsit nohis tua nohilitas, quod magnos et caros nuncios sinceritati tuae mitteremus ; in quo voluntati i5 tuae acquievimus, quoniam quos cariores hahuimus excellentiae tuae transmisimus, scilicet^ carissimum ef^ precordialem nostrum JEmhriconem^ venerahilem Wirzihurgensem^ episco- pum, illustrem et magnum imperii [nostri^*] principem, qui est cor nostrum et anima nostra, necnon^ dilectissimum^ 20 nostrum Eoherfum^\ illustrem et nohilem principem Capua- num. Misimus etiam quasi utrasque manus nostras germanos duos fratres, scilicet fratrem Bernonem, virum sapienfem et religiosum, et fratrem ipsius Biwinum^-'^, qui nohis valde carus est et familiaris, et nohilem^ et honorandum principem 25 imperii nostri Rogerium^\ illustrem comitem de Ariano''', cuius fidem et constantiam sepius^ experti sumus, et Gual- terum^ fidelem nostrum. Istis itaque ea quae in litteris non continentur industriae tuae referenda commisimus, quorum verhis fidem adhiheas et quae fihi dixerint tamquam a nohis 30 dicta credas. De Ruthenis'^' - vero, pro quihus patri tuo divae recordationis lohanni imperatori per fidelissimum capelJanum nostrum Adalhertum'^ et^ per comitem Alexandrum de Gro- vina scripsimus, et de loco, in quo nosfris Teutonicis ad

a) invitantB/ inuctant y?. b) amic. deest A. A*. c) exinde J.. A*. d) milia 35 add. Bl. e) est Ji. l. perperam insert. A. t) ma,ins ^. C. g) est otn. h. l. A; cf. n. e. h) te deest /J. B. C. i) ita omnes codd.; devorata conicit Giesehrecht, 'DKG.' l. c, sed dubito, nuni emendatione opus sit. k) fort. impropriaCl. 1) scil. om. A. ji. m) et erasum Cl, deest C2. n) Embrikonem Cl. o) Wirzb. (vel secundum formam litterae potius Wirhb.) A; Wircib. /?. J5 3; Wirzeb. Cl. o*) nostri deest^ji. B. C. 40

p) et alio atram. add. Cl. q) ita A. C. (fi?) ; dilectum A*. B. B*. r) Rodb. JS 3 : Rub. jB*. s) Ribin. A. t) nobilis codd.; corr. Giesehrecht l. c, quem cum H. Kohl prohandum putamus. u) Rog A. /?. C 1. v) Arino p; Adriano C. w) sepe ^. ^I*. x) Gwalt. ^. Bl. y) Roth. B*. z) Adilb. Bl. 3. a) Adalb. comitemque Alex. A.

1) [Fundatores monasteru Ebracensis; cf. SS. XV, % p. 1040 sqq.]. 45 2) [Cf. ad ea quae sequuntur supra p. 39; l. 22 sqq.J.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 43

lionorem Dei aecdesiam^ edificare^ volumus, et de nohilihnsll^b. haronihus Apuliae, Alexandro videlicet Clarimontis, Phi- lippi^ de Surris^ et Heinrico^ comite et Senne Pustellis^, ille noster precordialis Wirzihurgensis^ episcopus et caeteri fa- 5 miliares nostri voluntatem nostram tihi referent; quihus tamquam nohis credas. Super his omnihus fidelem apocri- siarium tuum Nihoforum^, licet in principio legationis suae nos conturhaverit, tihi attentius commendamus, et quia con- stanter perduravit , ut eum remuneres , rogamus. Vale ^ .

10 **De^ hoc hacteniis**.

XXVI. Creverat autem^ Fridericus Friderici stren-(25). nuissimi ducis filius miliciaeque chigulum iam sumpserat"\ nobilis patris futurus heres nobilior. Igitur bonae in- dolis virtutem non dissimulans, educatus, ut assolet, ludis

15 militaribus , ad seria tandem tyrocinandi^ accingitur *i). 366. *negotia, patre° adhuc vivente terramque suam plenarie

tenente. Nam et comitem quendam nobilem Heinricum (1146). de Wolf radeshusen P hostem denuncians Baioariam^i cum magna militum copia ingreditur. Norici et maxime co-

20 mites et nobiles, velut tyrocinium^* ^ celebraturi, quod modo nundinas^ vocare solemus, in^ predicti comitis castro se recipiunt. Itaque strennuissimus superveniens adolescens Noricos ante murum stantes ipsumque armatos expectantes non ut iocando, sed ut rem seriam agendo

25 viriliter aggressus est, diuque* et fortiter utrisque pugnantibus, tandem, ut hostes castro se reciperent, coegit^^ Versis in fugam Noricis ac ex angustia porta- rum artatis, comes quidam Conradus de Dachowe, tunc* nobilis comes, postea dux factus Croatiae et Dalmatiae^;

30 qui incautius extra remanserat, ab hostibus circumdatus^*

*) tunc — Dalmatiae des. /5.

a) aeccl. om. /?. b) ila A. A*. p. £1. 3; edificari B2. C; fabricare B''.

c) ita A. A*. /?. B (Phillipi 2). Cl (Phillippi). 2. d) sic A; Surr A*. /L B. Cl;

Surre C2. e) Heinricum comite /i ; Heinricum comitem Bl. i) iia A*2; Pustell' 35 A. A*l. C; PusteH B\. 2; Pustelli B5. g) Wirzeb. vel Wirheb. A; WirKeb. Cl;

Wircib. /?. Bl. h. l. h) Nicof. h. l. Bl; Nycof. B3; Nykyf. A. C; Hikiforum (sic) /i.

i) Vale om. /?; in B* seqnitur I, 48. k) De hoc hact. des. /3. C. 1) autera om. C.

m) cinxerat A. A*. u) tir. A; tyrocinanda JS 1. 2; tayrocinanda /?. o) adh.

patre C. p) Wolfradeshausn A; Wolfrade.shawsen A"^; Wolfradehawsen /5; Wolf-

40 rathusen B. q) Bauvvar. A. r) ita h. l. A. fi. C; tir. A*. B. s) ia om. A.

t) que deest B 1. 3. u) coegit om. A. A*. v) circumd. deest C.

1) [Cf. cle hoc loco, quem viri doctl diverse interpretati sunt, Biesler, 'Gesch. Baierns' I, p. 641, n. 1; Bernhardi, 'Konrad III.' II, p. 484, n. 42 ; Simonsfeld, '•Jahrbilcher d. d. R. nnter Friedrich I/ 45 t. I, p. 8; n. 28, aliosj. 2) [i. e. torneainenta ; cf. Dii Cange- Favre, Glossar. V, 025; Bernh. Clar. ep. 386, Migne, Patr. Lat. CLXXXII, col. 581, n. 9887. 3) [Cf. infra IV, 11] .

44 OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I.

(1146).capitnr ; sicqne adolescens prefatum ducens comitem ad propria cum victoria revertitur. Cumque a multis sibi suaderetur, ut pecuniam magnam^ ab eo extorqueret, ipse ex innata sibi nobilitate pravorum declinavit con- silia. Nam, sicut fortiter captum, sic eum liberaliter 5 dimissum ad propria redire sine pecuniae^ exactione^ permisit. (26). XXVII. Post haec'^ Conrado duci, supradicti^ Berh-

tolfi® ducis filio, bellum indicit, captoque^ supra me- morato Alemanniae oppido Turego^, presidia ibidem po- 10 suit. Dehinc^^ iunctis sibi etiam quibusdam de Baioaria^ nobilibus prefati ducis terram cum magna manu militum introivit atque ad ultima pene^ Alemanniae procedens ad Zaringen usque, eiusdem ducis castrum, pervenit, nullo sibi obviante vel resistere valente. Non multo post 15 etiam arcem ipsius quandam -, quae cunctis adhuc cer- nentibus inexpugnabilis esse videtur, cepit et expugnavit ac contra multorum opinionem ^ fortissimum et ditissimum ducem tam acriter debellavit, ut ad patrem patruumque suum supplicem'" eum venire ac pacem petere cogeret. 20 Haec et alia tam ardua in ipsa puerili aetate gessit negotia, ut non iumerito cum multorum stupore de ipso inc. 1, 66. dici posset illud^^ evangelii^: Quis piitas puer iste^ erit? (^l^J)- XXVIII. His diebus Arnaldus^ quidam religionis

" habitum habens, sed eum minime, ut ex doctrina eius 25 patuit, servans, ex^' aecclesiastici honoris invidia urbem Komam ingreditur ac senatoriam dignitatem equestrem- que ordinem renovare ad instar antiquorum volens^ totam pene Urbem ac precipue populum adversus ponti- ficem suum concitavit. Unde ad^ eorumdem temeritatis 30 vel potius fatuitatis corroborationem ab eis ad principem 1149. [suum*] destinatum tale scriptum invenitur*:

*) In marg. cod. Adnmnt.y qiii excerpta continet, manu aequali addita sunt : qui non post multum tempus captus et suspensus est et corpus eius igni traditum. 35

a) multani A. A*. b) pecunia /^. c) exact. om. p. d) hoc A*. e) ita B 2; Bertolfi ^, h. l. etiam A*. C; Berth. J51; Berchtoldi A. f) que deest A. A*. g) Thur. A*. h) Deinde A. A*. i) Bauwar. A. k) proc. Alem. pene jB 1. 1)_?P-

^in.Bl. m) suplicem Cl. n) ill. evang. om. A*. o) ewangelicum ^ ; euglu /S. p) iste om. A. q) Arnoldus A. A*. r) ex om. A. s) et ad C. t) suum deest /?. B. C. 40

1) [Cf. siipra c. 7. 8, p. 23 sqq.J. 2) [Heyck, 'Gesch. der Herzoge von Zdhringen' p. 304: sq. castrum nuper a Conrado supra Friburgum in monte qui Schlossberg vocatur exstructum intellegenduni esse pidat, cuni quo sentit Simonsfeld l. c. p. 10, n. 3SJ. 3) [Cf. infra II, 28, sed res illas hic perperam relatas esse constatj. 45

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 45

XXVIIII.^ Excellentissimo^ atque preclaro Urhis^ ^^u\q orbts totius domino^ , Conrado^ Dei gratia Romanorum^ regi semper augusto senatus populusque Romamis^ salutem et Romani imperii felicem et inclitam guhernationem. Regali 5 excellentiae per^ plurima iam scripta nostra facta et negotia diligenter exposuimus, quomodo in vestra fidelitate^ perma- neamus ac pro vestra imperiali corona exaJtanda et omni modo augenda cottidie decertamus. Ad quae quia regalis industria, ut postulavimus, rescrihere dignata non fuit, plane

10 tamquam filii et fideles de domino^ et patre satis miramur. Nos enim quidquid agimus pro vestra fidelitate et honore facimus. Et quidem regnum et imperium^ Romanum ^ , vestro ^" a Deo regimini concessum, exaltare atque amplificare cupientes, in eum statum, quo fuit tempore Constantini et

15 lustiniani, qui totum orhem vigore senatus et populi Romani suis tenuerunt^ manihus, reducere, senatii pro his omnihus Dei gratia restituto, et eis, qui vestro imperio semper rehelles erant quique tantum honorem^ Romano imperio suhripuerant, magna ex parte conculcatis, quatinus ea quae cesari et im-

20 perio pertinent p per omnia et in omnihus ohtineatis, velie- menter atque unanimiter satagimus atque studemus. Et oh huius rei effectum honum principium ac^ fimdamentum feci- mus. Nam pacem et iiisticiam omnihus eam volentihus oh- servamus, fortitudines, id est turres et domos potentum^ Urhis,

25 qui vestro imperio una cum Siculo ^ et papa resistere parahant,

cepimus et quasdam in vestra fidelitate tenemus, quasdam

*p.m. vero^ suhvertentes solo coequavimus. Sed *pro his omnihus,

quae vestrae^ dilectionis fidelitate facimus, papa, Fraiapanes^

et filii Petri Leonis, homines et amici Siculi, excepto lor-

30 dano^ nostro in vestra"^ fidelitate vexillifero et adiutore'^, Tolomeus quoque et alii plures undique nos inpugnant, ne lihere, ut decet, imperialem regio capiti valeamus imponere coronam. At nos, quoniam amanti nullus lahor gravis est^,

a) habet B*, praemissa ruhra: Romanus senatus ad iinp. Chonradum. b) to- 35 cius orbis et urbis A. A*. c) dom. om. A. d) Cunrado A fere semjjer ; Conrado B 1; Ch2niado B*. e) Rofh ^. B* ; Rom /?; Rora. Cl; Romano ^* 1. Bl. 2, corr. Roma- norum A* 1. t) Roiti C 1. g) per om. A. A*. h) felicitate B 1. 3. i) patre

et dom. A. A*. k) nostrum add. A*, sed deesi A. /?. B. C. Wih. 1) ita Wih. ;

Rom J.; Roln fj. B*. Cl; Rom. A*. Bl; Romauorum C2. m) a Deo vestro reg. A*. 40 n) tenuere 6'2. o) imp. Rom. hon. A. A*. j)) pertinerent f-i ; doberentur C.

q) ad Bl. r) potencium A, s) vero aliu atram. versu exeunte stippl. C\. t) pro V. Wih. u) alio atram. corr. franiipanes Cl; Praniipanes C2. v) lordane Bl. 3. w) nostra A. A*. ji. Bl. 3; n. f. in v. C, sed siffnis ordo restitutus C 1.

1) Sequens epistola etiam inter Wibaldinas exstat , ed. Jaffe, 45 BiU. I, nr. 214, p. 332. 2) [Rogerio regej. 3) [Cf. Chron. VII, 31/. 4) [Haec siniilia verbornm Ciceronis, Or. 10, 33: sed iiihil difficile amanti puto].

46 OTTONIS GESTA FmDERICI IMP. LIB. I.

1149. licet inde plurima dampna sustineamus, pro vestro amore^ et Jionore gratanter patimur. Scimus namque nos a vohis proinde premium sicut a patre accepturos vosque in eos sicut in^^ imperii hostes vindictam daturos. Cum tanta igitur^ nostra in vohis fidelitas sit tantaque pro vohis susti- 5 neamus, precamur, ne spes ista nohis deficiat, neu regia dignitas nos, vestros fideles et filios, despiciat; neque, si in regalihus aurihus aura sinistra de senatu et nohis flaverit, in eam intendat aut respiciat, quia, qui de nohis vestrae altitudini mala suggerunt, de vestra et nostra, quod ahsit, 10 dissensione laetari voJunt et utrosque, ut soliti sunt, callide opprimere moliuntur. Sed circa haec, ne fiant, regalis pru- clentia, ut decet, soIUcita sit et provida, reminiscaturque vestra sollertia, quot et quanta mala papalis curia et dicti quondam cives nostri imperatorihus, qui fuerunt ante vos^, 15 fecerint^ ; et nunc deteriora vohis cum Siculo facere tempta- verimt; sed nos Christi gratia in vestra fidelitate viriliter eis resistimus ac plures ex illis ah Urhe sicut pessimos hostes imperii, ut sunt, pepidimus. Appropinquet itaque nohis im- perialis^ celeriter vigor, qiconiam quidquid vultis in Urhe 20 ohtinere poteritis et'^, tit hreviter ac succincte loquamur, potenter in Urhe, quae caput mundi est, ut optamus, hahitare, toti Italiae ac regno Teutonico, omni clericorum remoto oh- staculo, liherius et melius quam omnes fere antecessores vestri dominari valehitis. Sine mora ergo^^, precam^ir, ut veniatis 25 et interim^ de statu vestro, quem semper desideramtis saluhrem et prosperum, de^ his regalihus litteris aut nunciis nos lae- tificare dignemini. Sumus enim per omnia vestrae volun- tati semper^ ohtemperare parati. Sciatis preterea, qida^^^ pontem Midviura^ extra tlrhem parum longe, per tempora 30 multa pro imperatorum contrario destructum, nos, ut exer- citus vester per emn transire queat, ne^ Fetri Leonis per castellum Sancti Angeli vohis nocere possint, ut statuerant cum papa et Siculo, magno conamine restauramus, et in parvi temporis spacid muro fortissimo et silicihus iuvante 35 Beo complehitur. Concordiam autem inter Sicidum et papam hiiiusmodi esse accepimus. Fapa concessit Siculo virgam et anulum, dalmaticam et mitram atque sandalia^, et ne^

a) lion. et am. A. b) in ovi. Bl, c) ergo p. d) nos A. A*. /?. B 1. 3. Cl, alio atram. superscr. vel u (vos) Cl. e) fecerunt A*. B*. f) nobis celeriter re- 40

galis vigor A. A*. g) ut et B. h) igitur B. i) iterum B 1. 3. k) ita /i. C; reg. litt. aut nunc. nos de his A (hiis). A* ; reg. de his litt. aut nune. Wilm. Waitz ; et de his omnibus reg. litt. aut nunc. Wib. 1) obt. semper Wib. m) quod Wib. n) ita A. A* 1. 2. Cl, corr. Milvium A*l; Mubium iJ 1 (m e corr., ut videtur). 3; Mul- nium jB2; Milvium C2. Wib. ; om. [i. o) et ne Wib.; filii siipplendiim esse iam moniiit 45 Kohl; cf. siipra p. 45, l. 29. p) scandalia /3. Bl. 3. B*. Cl. q) ut uullum A.

OTTONIS GESTA FRIDERICI IMP. LIB. I. 47

ullum mittat in terram suam legatum, nisi quem Siculus 1149. jpetierit ; et Sieulus dedit ei multam pecuniam pro detrimento vestro et Bomani^ imperii, quod Dei gratia vestrum existit. Haec omnia soUicite vestra^ animadvertat, optime rex, pru- 5 dentia,

Rex valeat, quidquid cupit optineat super hostes,

Im.perium teneat, Romae sedeat, regat orhem

Princeps terrarmn, ceu fecit lustinianus.

Cesaris accipiat cesar, quae sunt siia presid, Matth. 22.21.

10 Ut Christus iussit, Fetro solvente trihutum^ . ^C-^f^^''

Nos de caetero, legatos nostros, precamur, ut bemgne reci- piatis et quod vohis dixerint credatis, quia scrihere cuncta nequivimus. Sunt enim nohiles viri, Guido^ senator, laco- hus filius Sixti^ procuratoris et Nycolaus^ , eorum socius.

15 At^ christianissim-QS princeps huiusmodi verbis sive

neniis prebere aures abnuit'\ quin immo venientes ad se ex parte Romanae aecclesiae viros magnos et claros, quorum unus Guido*^ Pisanus, eiusdem curiae cardinalis et cancellarius, erat, renovationemque antiquorum privi-

20 legiorum suorum postulantes honorifice suscepit et ho- neste dimisit.

(29).

XXX. ^ Ea tempestate ubique terrarum bellorum 1146, turbine orbem replente fermeque totum imperium sedi- tionum motibus involvente — nam et in Alemannia

25 inter predictum adolescentem Fridericum et prenomina- tum^ ducem Conradum hoc dissensionis malum agitabatur; in Baioaria^^ inter Heinricum Leopaldi marchionis filium, eiusdem terrae ducem, et item Heinricum^ Ratisponensem episcopum gravissimum bellum excitatum in dies augmen-

30 tabatur; in Belgicam Gallia viris magnis et egregiis Alberone vii,':]l''

•^;. 368. Treverorum *archiepiscopo et Heinrico Namucense comite

debellantibus omniaque preda et incendio commiscentibus,

maximnm rei pubhcae dispendium expectabatur; Pokmia'^

quatuor fratribus, tribus - cum quarto ^ pro ducatu con-

35 tendentibus, maximam effusionem sang-uinis minabatur, caeteris quoque° imperii provinciis huius mali non ex-

a) Rom (i. B\. b) vestra om. A*. c) triumphuiu A. A*. d) Gvvido A*. Bl.

e) ita A. A*. /5. C; Syxti B; S. fil. A. A*. f) Nic. /^. C. g) Capitulum XXX.

lucipit. A. h) renuit A. i) Capitulum ad idem J. k) Bauvi^ai-ia A seinper feve,

40 h. l. Bl. 1) Hainr. /?. ra) Bellica B l. 2. n) Polonia A. C2; Polimia vel Po-

lunia Cl; PoliniaV /?; Polimia reliqui. o) quoque oni. A. -4*.

1) fCf. supra c. 21, p. 44/. 2) fBoleslao, Mescone, IleinHco sive CasimiroJ. 8) fWladislao II, eoruni seniore. Cf. Chron. VII,

34, p. 368.