תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

5 .סא

}844 פאט צם/; זאטטע אטעת

יע 4 ט

עטססתתפ תגתז/2./

צצפצט,ז4,ע 48 זא /1נ1 08 1,261 01:) טמ אעשידג, 111 מופ!נפמסזצ

2

אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

וו"ש 20

כּ ל ל - בּ יב ל יאָ ט ע ק

ז. שניאור

| פון דעם זיירנסי קװאַל

בּערלין 1922.תרפ"ג -

23 6 1881 / 6/68פֿ תוזסם / 8181-76:1864.

110,19994ז26 ,אה1זסע-14141 צט 116ויוציץןטט) +

1:141-1216166761, 1462118.

2 א

2 א יק

מענדעלי מוכר ספרים

אָנשמאָט א הקדמה

אין טאָנ-טעגליכן לעבּן, אין היימישע געשפּרעכן פון גרויסע מענשן שטעקט אַמאָל מער קינסטלע- רישער אמת, מער אוממיטלבּאַרע שענקײט, װי אין זײערע בּעסטע װערק. | |

װי בּאַשירן אַ קינסטלער זאָל ניט זיין, װי ערליך ער זאָל ניט פאַרמיטלען רורך זיין שרײבּן צװישן טאַלאַנט און לעזער, איז ראָך כּמעט שטענריג צו- געמישט, אַפִילוּ צו זיינע געלוננענסטע װערק, פּאָוע און פּאַרשלאָסנקײט,. ראָס טיפסטע איז צופיל פאַר- שלייערט, ראָס אױיבּערפלעכליכע -- צופיל אויסגע- ! פּרײנט. רער װירקליך פיינער גייסט שעמט זיך פאַר זיין נאַקעטער פײנקײט. ער פּועט עס אױס מֿיט פּאַרבּינע שמאַטעס, ער פאַרשטױבּט זיין לויכטנריגן נלאַנץ.,. טיט כּונה פאַרשטױבּט ער עס. ‏ /

ראָס אַלץ פאַלט אָבּער אָפט מאָל אַװעק אין זיין איינפאַכן פּריװאַט-לעבּן,. אין זיינע נעשפּרעכן מיט נאָהענטע. און אײנער פון אַזעלכע אִיו געװען אונזער פאַרשטאָרבּענער ליטעראַרישער זיירע: מענ- רעלי מוכר ספרים.

פאַר מיינע אוינן שטייט ער חיום, װי לעבּעריג, רעם זיירנס כאַראַקטער-קאָפּ מיט רער זילבּערנער גריװע האָר, װעלכע שטעלט אים אַװעק אין אײן פּרעכטיגער שורה מיט: הנאָ, איבּסען, לאָנגפעלאָו, ‏ טאָלסטאָי, טורגעניעו,. בּיערנסאָן און זײער גלײכן,

איך זעה נאָך זײנע בּאַוענליכע, פּלאַסטישע . קנייטשן איבּער זיין ראָזיגן, פרישן געזיכט, זיין הויכן שטערן, זיין שמייכעלע, זיין קוק איבּער רי שפּאַקולן, רי מינעס און גרימאַסן, װעלכע גײען איבּער זיין רירעוורינגן שפּיץ נאָז, װאָס איז נגעװען פייהיג אױיף צען פּאַרענרערונגען אין איין מינוט. וינע שטאַרע פּאָזעס, װען ער האָט געזוכט נאָך אַ פּאַסנריג װאָרט, נאָך אַ פּאַקנריג בּילר. און רערבּײ -- רער לײַרנ- שאַפטליכער אויסררוק אין די װינקלען פון זיין מויל, רער בּלאָנרזשנרער פייער אין זיינע קליינע שװאַרטצע אויגן -- אײנגעראַמט אין שמייכלריגע קנײטשעלאַך... ראָס איז בּיי אים שטענריג געװען רי לײרנשאַפט פון אַ געניאַלן סקולפּטאָר, װעלכער שטייט מיט האַמער אין רלאָטע פאַר אַ װילרן בּלאָק מאַרמאָר, מיט רעם שטאַרקסטן װילן אַרױסצוהאַקן פון פאַרשטי- נערטן שטיק כאַאָס אַ נײע פאָרם, אַרױסצושײלן - פוגם װייסן און האַרטן תּהו-ובהו אַ נײיעם בּילרליכן | קערן... ניט . צו פאַרצײכענען יערן געראַנק, יערן אַפּאָריום, װאָס געהערט פונם זיירן אַלײן, פון אַנרערע, װאָס

אַ שאָר, װאָס אַלע זײנע נאָהענטע אײלן זיך

8

ראָס איז בּיז אַהער געטאָן געװאָ רֵ

מעסער. װאָלטן זיך אַלע זיינע מקורבים רערצו גע" נומען, װאָלטן מיר אפשר אין ‏ גיכן געהאַט נאָך שיינע עטליכע געקליבּענע בּענר, אַ צונאָבּ צו מענ- רעליס שריפטן; ניט װײניגער אינטערעסאַנסע, װי רי, װעלכע רער זיירע האָט מיט זיין אייגענער פערער געשאַפן.

אָבּער ניט אַלץ, װײט ניט אַלץ, האָבּן זינע גאָהענטע פריינט בּאַהאַלטן אין וכּרון! אַ סך, ראָס בּעסטע פונם זײרן, אין פאַרלאָרן גענאַנגען, אױף אייבּיג פאַרלאָרן, ראָס איז ראָך אונוער אַלעמענס אומגליק: קענען מיר פּערזענליך רעם גרויסן גײסט, אײלן מיר זיך ניט הנאה צו האָכּן פון זין שײן. ;עס אי נאָך פאַראַן גענוג צײט" -- זאָגן .מיר. שטענריג האָבּן מיר גענו. עײט. פּלפלינ.. און רער גײסט אי אַװעק, אָפּנעשטאָרבּן. ניטאָ. זיין אָרט איו פּוסט. און אַ טיפער יאָמער, אַ יאָמער אָהן אַ קול, צעטרײיסלט אונזער רוח, אונזער גלײיכ- גילטיגקײט: אוי, אָט ראָ איז ער געועסן, אױ, אָם | ראָרט אין ער געשטאַנען, אָט ראָס האָט ער געת זאָנט און אַװי האָט ער געשמײכלט... און מיר.. מיר האָבּן פאַרשפּעטיגט הערן, פאַרשפּעטיגט זעהן. תּמיר פאַרשפּעטיגן מיר... װײל רי זן, אַז זױ גײם אונטער, זיינען מיר פונרעסטװעגן ויכער: מאָרגן און איבּערמאָרגן װעט זי װירער אויפנײן, איבּעראַנײס

9

לױיכטן; אָבֹּער אַ גרוסער מענשן-גײסט, װען ער | גײט אונטער, בּלײבּן מיר שטיין און קוקן עלנט, אָהן האָפענונג, אין רער נעפּלרינער צוקונפט, װײל מיר װײסן ניט, װען װעט אױפגײן און װען װעט אויפלייכטן אַן אַנרערער אָנשטאָט אים. -

8

1 אַ קעלבּערנער און אַ מענשישער | טאַלאַנ ט,

אינמאָל האָט אַ בּאַקאַנטעב שריפטשטעלער גע- רימט פאַר מענרעלין אַ נײיעם ײרישן שרײבּער, װאָס לויט זיין מיינונג איז ער אַרױס אין רער ליטעראַטור אַ. פאַרטיגער, אַ קיילעכיג און שפּיצינער, -מענרעלי

. האָט נעמאַכט אַ מינע און געזאָגט;

-- כ'וייס גיט. ‏ איך נלויבּ קײנמאָל ניט, אַו פון אַזעלכענע , פאַרטיגע* װעט עפּעס גרויסעס אַרױס- װאַקסן. ראָס זיינען תּמיר קעלבּערנע טאַלאַנטן. אַ קעלבּל שטעלט זיך נלייך אויף רי פיס, אינם ועלבּן טאָג, װען עס װערט געבּאָרן... אַ מענש מון אַרומ- קריכן חרשים לאַנג אױיף אַלע פיר. פאַלן איבּער רי אײיגענע פיס מוו ער... און טוט ער זך אָן אַ כֹּח און שטעלט זיך אַװעק -- שאָקלט ער זיף אַ װײלע און האָץ! אַנירערגעפֿאַלן... שרייט. און בּיו װאַנען אַ מענשישער װעץ לערנט זיך אױס גיין, = דערנאָך לויפן, דערנאָך טאַנצן... אֶה! אאָרן | גײען אַריבּער! -- פּונקט ראָס זעלבּע פּאַסירט און מו - פּאַסירן מיט אַן אמחן מיט {אַ מענשישן טאַלאַנט".. -

111

קום, קלייגעהן /

-- אָפֿט מאָל, װען איך זיץ און שרײיבּ -- האָט מיר אײנמאָל מענרעלי רערצײלט -- װען איך זיץ און שריבּ און זוך אַ װאָרט, אַן אױסררוק, װאָס זאָל קורץ און שאַרף אַרומכאַפּן ראָס, װאָס איך װיל זאָנן, קומען צוגיין אַ סך, אַ סך װערטער, אַ סך, אַ סך אויסרריקן, סינאָנימען... און שטעלן זיך אויס אַנטקעגן מיר אין איין שערענגע.

עס שטעלן זיך אויס זאַטע, מיט זיך צופרירענע װערטער; רויע, גראָבּע אָהן מאַנירן; שטיפערישע / װוערטער, שקצים... רײך-בּאַפּוצטע, אָנגעפּאַרבּטע; שטאָלצע, יחוסריגע, מיט אַלטע שטאַס-צעטלען אין רי הענט; װערטער ציניינער, װערטער מלכים... יערער פון זײ זעהט זיך מיר אַרױסװײזן פָון רער שענסטער - זייט. אַנרערע שמייכבלען, אַנרערע בּעטלען, אַנרערע ‏ געבן אָס טשעסט: ,ראַר סטאַראַטסיאַ, מענרעלי!" רי יחוסרינע, רי זאַטע, רי רייכע טעזעצן זיך בּהרחבה, װי בּיים טאַטן אין װײנגאָרטן: מענרעלי, אָהן מיר קאָגסטו ניט אויסקומען!... מענרעלי, אַז דו װעסט זיין מיט זיבּן קעפּ, װעסטו זיך פון מיר ניט אַרױס- דרייען!... מענרעלי, כ'קאָן רוהיג שלאָפן. אַזו רו װעסט ראַרפן, װעסטו מוחל זיין, מיך אויפװעקן!?".... נאָר ערגעץ װאו הינטער רער פאַרבּינער ראָטע, פּאַרקװעטשט הינטער רי בּייכינע און רייכע װערטער, שטייט זיך, געבּעך, אַ פאַרשעמט װערטעלע, אַ בּאַ- שיירנס, אַ קליינס, אַ. צאַרטס, אַ ציטעררינס. עס

19

יפילט זיך שלעכט צװישן אַזאַץ עולם מיט גבירים. ראָס פינגערל אין מײלעכל,.. טרערן שטײען אים

אין רי אוינן.

דערזעה איך עס -- לאָז איך שטיין אַלע זיינע קאָנקורענטן און ניבּ אים אַ װאונק סיט אין אױג און מיט איין פינגער;

-- אַ קום נאָר אַהער, קליינינקער! שעם ױך ניט, נעהענטער, נעהענטער. אָט אַװי! נאָר ריך, טייערינקער, ראַרף איך האָבּן, נאָר ריך!

8 ועליג רער קורצער און אַלטער רער הויכער,

מענרעלי אַלץ אַן אמתער מײסטער מיט אַ שטאַרקן ועלבּסטבּאַװאוסטזײן האָט בּטבע ניט גע" . קאָנט אַריבּערטראָגן רי קריטיק פון אונזערע גריבּלענ- רינע, קריינקליכע נאַטורן, װאָס רק זײ קראַצן און רק זײ זוכןן קייען שטענריג שאָלעכץ, און ראָס געזונטע, קערניגע זעהען זי איבּערהויפּט ניט.

צי אַזעלכענע איז ער געװען זעהר האַרט, אָפט מאָל -- אַן אכוזר,

ראַרף זיך אײנמאָל אָפּוכן אַ ייר פײטעלזאָן פון יעקאַטערינאָסלאַו, װעלכער איז בּאַקאַנט געװאָרן אין רער העבּרעאישער ליטעראַטור מיט זיינע קריטישע, מ'שטיינס געזאָגט, אַרטיקלען װעגן יונגען רור שרי= כּער. אַ קריינקליכע פּערואָן אין עס געװען, מיט

18

נריבּלענרינע נײגונגען. קורטויכטיג און אינגעבּויגן. - פאַרקאַטשעט אײנמאָל אָט רער זעלבּער פײטעלזאָן די אַרבּל און שרײבּט אָן ערנעץ או אַן אַרטיקל | װעגן זײירנס װערק. . | = לוט רעם. ראָױיגן אַרטיקל איז אויסגעקומען, מענרעלי אין נאָר פון אַן אַנרער אָפּגעשמאַגענער | װעלט, װעלכע שמעקט מיט בּאָר און מיט ציבּעלעס ! וכרומה נאָך אַועלכע מיני ירישע געװירצן. אָט אָבּער, אַז מענרעלי װאָלט גענאַנגען לערנען אין חדר בּיי רער מומע אײראָפּע און װאָלט װערן אַ מענש,. | אַזױ װי פײטעלואָן פאַרשטײט עס... ראַן... | = קיינער פון מענרעליס נגעטרייע לעזער האָבּן דעם אַרטיקל ערנסט ניט בּאַטראַכט. אַ סך האָבּן אים | גאָרניט בּאַמערקט. רעם זײרן האָט ראָס אָבּער פאַררראָסן. קומט אַמאָל רער פאַרפאַסער פונם ראָזינן אַרטיקל קיין אָרעס און פרענט זיך נאָך נאָן רעם זיירנס אַררעס, זאָגט מען פײטעלואָנען: ,גײט ניט! רער זײירע אין בּרונו"... מאַכט פײטעלאָן+ ,סיטיטש! פאַרװאָס בּרונז? אררבּא. ער האָט ראָס / ראָך מחמת ליבּע נעשריבּן... רי ,קריטיק" קאָן זיך ערלויבּן... אררבּא". זאָגט מען; אים נאָך אַמאָל: ,נײט ניט!* בּלײבּט עס רערבּי. - אָבּער מיט אַ פְּאָר טעג שפּעטער זיצט רער פאַר-

שטאָרבענער שריפטשטעלער לעװינסקי און נאָך | = עטליכע ליטעראַטן בּיים זיירן. טראָגט מען אַריין אַ

װיזיט-קאַרטע: פּײטעלואָן. גיט רער זײירע אַ ציה מיט רער נאָז און אַ פרעג. פאַרװאונרערט: ,װעלכער

14

פײיטעלזאָן,. אַשטײנער?? מאַכן צו אים רי געסט ,אַפּנים,, רער ק ריטיקער פּײטעלאָןף. קוקן זיך איבּער, נײט צו אים מענרעלי אַרױס אין פאָרער- צימער. קוקט אים אָן פון אױיבּן אַראָפּ און פון אונטן אַרױף. אַ גידערינער, אַבּיסל רערשלאָנענער מענש איז פאַר אים געשטאַנען: פײטעלזאָן. מענרעלי אַנטײ קעגן אים אַ ריו מיט בּרײטע פּלײיצעס, אַלט א שטאַרק װי אַ רעמבּ, | | = -- איר װײסט! -- מאַכט צו אים מענרעלי אָהן איבּערינע הקרמות -- בי אונן אַמאָל אין קאַפּוליע איז געװען אַ בּערער, זעליג רער קורצער האָט ער געהייסן,, קורץ װי אַ דייזשקע אויף קרומע פּיסלאַך, און אַ נביר אין שטעטל האָבּן מיר געהאַט: עג מלך הבּשן! אַלטער רער הויכער האָט ער געהײסן. ערב יום-טוב פלענט אַלטער רער הויכער קומען אין דער קאַפּוליער בּאָר אַרײן און זעליג רער קורצער פלענט. אים. װאַשן. ‏ מילא, אָנזײפן אַלײן איז נאָך אַראָפּ װי ניט אין. שטעלט איך אָבּער פאָר רי סצענע, װען נאָכן פּאַרען און אָנזייפן פלעגט זע--עלינ דע--ער קו--ורצער ראַרפן אָפּניסן אַ--אַלטער רע--עם הוי--יכן מיט אַ--אַ שע--עפל װאַ--אַסער,..

רערבּײי אי מענרעלי מיט איין פוס אַרױפנע- קלעטערט אויף אַ שטול, נאָכמאַכנריג װי אַ קורצער | װיל נעבּעך װערן הויך און קאָן ניט, װי זעליג רער ! קורצער װיל רערלאַנגען רעם גבירס קאָפּ... |

| -- צוליבּ. װאָס רערצײלט איר סיר ראָס? -- פרענט פײטעלואָן רערשראָקן. |

15

רער זײירע האָט אים אָהן הקרמות רערקלערט: = -- װילט א יר, הײיסט עס, אָפּניסן מענרעלין מיט אַ שע--עפל קאַלט װאַ--אַסער?..,

רערבּיי האָט זיך רער זיירע אויסגעררייט מיטן רוקן און אַװעק, איבּערלאָזגריג פּײטעלזאָנען איינעם אַלײין אין. פאָרערטימער.

אַ קורצע צײט נאָך רעם ראָינן װיזיט האָט זיך פײטעלואָן פאַרסמט. רי, װאָס זיינען געװען בּײ דער סצענע מיט רעם ,שעפל װאַסער", האָבּן נע- לאָזט פאַלן אַ װאָרט, אַז ראָס האָט זיך רער קריטיקער גענומען צום האַרצן מענדעליס שאַרפן טאָן,.. אויף | וויפיל מיר איז בּאַקאַנט, האָט זיך פײטעלואָן שטעג- ריג אַרומגעטראָגן מיט פינסטערע געראַנקען. איך האָכּ אים גוט געקענט. ראָס איז געװען אַ קראַנקער ימענש, אַ גרויסער מעלאַנכאָליקער. אין געשפּרעכן האָט ער שטענריג ‏ געגעבּן אָנצוהערעניש, אַז ער װעט פריהער-שפּעטער אַװעק פון לעבּן, איירער מען װעט + אים הייסן נין, : | |

4 רי קריהע גייטן

מענדעליס זכּרון איז אויף רער עלטער שװאַך געװאָרן. װאָס שאַרפער אַ מעסער אי, אַלץ לײכ- טער קאָן ער טעמפּ װערן. זײן פאָרשטעלונג אין אָבּער געבּליבּן שטאַרק, רייך אין בּילרער און אין. פאַרבּן און פלעג לויפן פאָראויס זײין װאָרט. רערפאַר פלענן אים אָפְט מאָל אויספעלן דרי געװײגליכסטע

. 6

װערטער, רי איינפאַכסטע טערמינאָלאָגיע אױף רעם אָרער יענעם געבּיט. ריירן פלעגט ער, כַּמעט שטעג- דיג, היציג, מיט פײער; און פּלוצליגג אָנהױבּן שטאַמ- לען און בּלײיבּן שטיין װי פאַרטראַכט, רי האַנט אויפן הויכן שטערן. ער פלענט פּרובן אָנטאַפּן ראָס ריכ- -טינע װאָרט, רעם פעלנריגן נאָמען: נו, נו... אָפּט מאָל בּעטן, מען זאָל אים העלפן רערמאָנען זיך. אַזױ לאַנג, אַזױ בּרײט, בִּין ער פלעגט מיט פאַר- רראָס אַ סאַך טון מיט רער האַנט או אַ ואָג טון מיט אַ שטילן שטאָלץ, מיט אַ פאַרסורעט שמי- כעלע:

-- רי קריהע גײט!.. |

רערמיט האָט ער געמיינט געבּן אַ בּילר פון אַ טייך, װען ראָס אייו בּרעכט זיך און קריהעס לויפן אָן מיט האַסט אײינע אויף רער אַנרערער, בִּיו זײ פאַרשפּאַרן רעם שטראָם... | ,דרי קריהע גײט!5 -- ס'הייסט, רי בילרער און זכרונות זיינען אַזױ אָננעלאָפן אין זיין אַלטן קאָם... און ניט מחמת שװאַכקײט, נאָר מחמת גכורה מװ ער אָפּװאַרטן, בִּיו רי בּילרער װעלן זיך אַבּיסל טענעמען און רער זכּרון װעט זיך בּאַפרײען...

(95. כ'האָבּ שוין מורא!

אין מענרעליס אויגן אין זעהר ניט כֹּשֶר נע- װען רי קונצן-מאַכערײ פון רי קלאָמפּערשט ינע געלערנטע. אז ער פלעגט לײענען זײערע װיסנ-

2 י | | 17

שאַפטליכע אַרטיקלען העבּרעאיש אָרער ייריש, זײער שװערע שמאַלציגע עברי מיט רי לאַטײנערישע האַלבּע און, גאַנצע פראַזעס, מיט רעם רעש פון גרויסע נעמען און ציטאַטעס, פלעגט ער װערן אין כּעס. סקעפּ- טיש פלעגט ער עס ציטירן, הױך אויפן קול, און רערבּיי זעהר קאָמיש פאַרקרימען רי נאָז; |

-- זעהט נאָר, ועהט נאָר, פלעגט ער נאָכ- קרימען, ,נאָװאָריט", זאָגט ער, שאָפּענהױער, ,גאָ- װאָריט, מאַכט ער, ניטשע, ,נאָװאָריט", הייסט עס, קאַנט... אָבּער װאָס ,נאָװאָרעסט? רו? -- פלעגט ער זיך װענרן צום מחבּר, פּונקט װי יענער װאָלט אים געשטאַנען פאַר רי אױינן -- אַלײן, בּרוך השם, ! האָסטו ניט װאָס צו ,נאַװאָרען...

אָפט מאָל פלענט ער נאָך רערבּײ צוגעבן אַזאַ

מין , זאָאָלאָנישן פאַרנלײך;

רי שרײבּער, װאָס האָבּן ליבּ צופיל אָנשפּאַרן זיך אויף פרעמרע ציטאַטעס, ראָס זיינען אַלע , װייך- טירעי, ס'הייסט, חיות אָהן בּיינער, זײ האָבּן ניט קין ‏ אײנענעם חוט-השררה, שפּאַרן זײ זיך אָן אַזעלכע, װאָס האָבּן יאָ.

אַ. רריטן מאָל האָבּ איך רעם זיירן געפונען לײענענריג אַן אַרטיקל מיט זעהר קאָטישע גרימאַסן, אימפּראָװיזירנריג רערבּיי ראָס געליענטע, הי אַן אַרטיסט אויף רער בּינע. |= -- אַ -- אַזױ?.. פּלאַטאָן האָט געזאָנט, זאָגט ער... פּלאַטאָן? ...- אוי,, איך בִּין שוין אומגליקליך! (רערבּיי האָט ער זיך געהאַלטן מיט בּיירע הענט פאַרן קאָפּ)

18

װאָס װײטער? קרע--עראָ קװי--יאַ. אַכּסורדום... לאַײ טײן? כװעל איך זאָגן רעם אמת, כ'האָבּ שון מורא.,. (רערבּיי האָט ער זיך גענומען אָפּרוקן פון ושורנאַל אָן אַ זייט), כ'האָבּ שוין נאָר מורא אָנ צוהױבּן זיך מיט אים...

רערבּיי האָט מענרעלי געמאַכט אַ געױיכט פון אַ מענשעלע, װאָס דערזעהט אַ לײבּ אין דער מרבּר. סאיז כּראי געװען צו זעהן רערבּײ זיינע שאַרפינקע, לאַכנרינע שװאַרצע אױנעלאַך, װאָס האָבּן יונג און שטיפעריש געפינקלט פון זיין ראָזיג פּנים מיט רי שניי-װייסע האָר און בּאָרר,

6 וועמעןאָפּגעבּן אַ גרוס אין ארץ

ישראל?

צװישן רער גרופּע ,,חובבי שפת עבר" אין אָרעס און צװישן מענרעלין אין עפּעם פאָרגעקומען. אָנגע- הױבּן האָט זיך ראָס, װי שטענריג, פון אַ קליניג- קייט און געענרינט האָט זיך עס סיט אַ שטאַרקן בּרונז. די פּרטים זײנען מיר נים בּאַקאַנט. איך װייס נאָר, אַז עס אי רערנאַנגען רערטו, אַז רי {חובבים? האָכּן ניט רערלאָזן אױסקלײבּן מענרעלין אַלץ אַן ערן-פאָרױצנרן פונם העבּרעאישן פּאַראײן. 'מענרעלי האָט רערפון קײנמאָל גיט גערערט, נאָר פאַרנעסן האָט ער עס נים. ער האָט זײן כּעס אויסגענוצט, אַזױ צו זאָגן, אין אַ קיגסטלערישער פאָרם.

19 | :

אײנמאָל אין צו מענרעלין געקומען זיינער אַ בּאַקאַנטער יונגערמאַן, װעלכער אין געפאָרן בּאַ- זעצן זיך אין ארץ ישראל, בּיים געוענענען זיך האָט / ער בּיים זײרן געפרענט, װעסען ער זאָל ראָרטן אָפּנעבּן אַ גרוס. יי .

-- װעמען זאָלט איר אָפּנעבּן אַ נרוס? -- . פרעגט מענרעלי איבּער און טראַכט אַ װײלע, -- איר װײסט ראָך, רי װעלט אין אײנגעטײלט אין רומם, צומח, חי וְמרבּר, ס'היסט, זי בּאַשטײט פון | טויטע שטאָפן, פון שפּראָצנריגע, פון לעבּעריגע און פון. רײרנריגע.... איז אָט,. אויב. איר װעט אין ארץ ישראל טרעפן אַ רומם... רוממים האָט איר ראָרטן אַ סך... שטײנער, בּיינער, חורבות... בּערנלאַך זאַמר -- זאָלט איר זײי, למען השם, איבּערגעבּן אַ בּרייטן ? גרוס אין מיין נאָמען. נו, טאָמער רערועהט איר ראָרטן װאו ניט װאו אַ צומח.. אָט, אַ טײטל-. בּוים, אַ פרישן אתרוג-בּוים, אַ מילגרוימיכע, אַ - הרס.,, אַוראי און אַוראי דאַרפט איר זײ פון מיר אָפּנעבן אַ שלם-עליכם. נו, אפשר װעט איר, אויסער רעם, בּאַגענענען אַ חי, אַ "רישע בּהמה אַ צנועה, אַ ײירישע ציג מיט אַ בּאָרר, װאָס שטײט און מעלה-נרהט איבּער רי בּאָץסערן, מיט װעלכע זי האָט זיך אָקאָרשט אָנגעגעסן... מהיכי תּיתי... אַ בּעל-חיים אין ארץ ישראל... גריסט זײ! פאַרװאָס ניט? נאָר טאָמער בּאַנעגנט איר ראָרטן אַ מרבּר... אַ מרבּר-עכרית הײסט עס... אַ ;חוכב װאָס חובבט ,מעך". און רערט העבּרעאיש, אַועלכן קאַנט איר

20

דורכלאָזן אָהן אַ גרוס. איך װעל אױף אײך קײן פאַראיבּל ניט האָבּן! .

7 וװאָס אַ ייר פאַרגיגט ויך.

צװישן רי, װאָס האָבּן מעגרעלין אױסגעשלאָסן פון רער אָרעסער גרופע ,חובבי שפת עבר", אין אויך געװען דער בּאַקאַנטער ציוניסטישער עסקן פּראַנקפעלר, ער איז בּשעתן קריג געשטאָרבּן. אוב איך האָבּ ניט קיין טעות, אי פראַנקפעלר געװען איינער פון רי הױפּט-אָנפירער אין רער {קאַט- פּאַניע"* קעגן מעגרעלין אינם פאַראײן, געװיס אי רער נאַנצער קריג מיט מענרעלין געװען געשמאַקלאָזיג.

אײנמאָל איז אייגער אַ בּאַקאַנטער שריפטשטעלער אַרײנגעקומען צו מענרעלין בּאַװכן אים. ראָס אי געװען רור פרישמאַן. |

נײט אים מענרעלי אַרױס אַנטקעגן מיט אַ טענה, פּונקט װי זײ װאָלטן שוין פון פריהער אָן געהאַלטן אין מיטן שמועסן:

-- חי געפעלט איך, פּרישמאַן, אַואַ מעשה? ראָטשילר... רוכט זיך, ראָטשילד. װער קאָן זיך פאַרנלײכן מיט ראָטשילרן? איז ראָטשילר האָט קין איינציגן פ' אין זיין פאַמיליע. פּאַריז!... אַואַ שטאָס װי פּאַריז... אײין פ'! און ניט אַ פײ, נאָר אַ 8.. מיט אַ רנוש.. און אָט אַזאַ "ר װי פּפראַנק- פ פעלר האָט נאַנצע צװײ פיען! װאָס ואָגט איר, װאָס אַן אָרעסער ייר קאָן זיך פּאַרגינען?? |

21

8 די אַמאָלינע און די מאָרערנע חוה

אין איין שיינעם פאַרמיטאָג האָבּן מיר שפּאַצירט צװישן רי געריכטע אַלײען אין פּאַרק מאַ-רעפּאָ ‏ אין זשעגעװע (שװייץ). רערזעהען מיר ראָרטן צװײ אונטערגעשאָרענע מײרלאַך פונם טיפּ קורסיסטקעס, װאָס שפּאַעירן כּלומרשט אַרום אַרום אַ בּוים מיט בּליהעגריגן בּעז, און אַ כּונה האָבּן זי נאָר אַראָפ- צופליקן אַ בּליהענריג צװײגל... װי נאָר זײ האָבּן אונז רערועהן פון רערװײטנס, האָבּן רי מײירלאַף געמאַכט אַן אָנשטעל, אַז מיינען מיינען זי גאָר אָנ= - קוקן ראָס שענע בּליהעכץ און מער גאָרניט. מענ- דעלי מיט זײן שאַרפן בּליק האָט פון דערװײטנס רערקעגט אַלע העויות זײערע און האָט זיך גע- מאַכט כּלא ירע. פּלוצלינג ניט ער מיך אַ פרענ;

-- אפשר װײסט איר, װאָס מיינען ראָרטן רי מײרלאַך מיט זײער אָנקוקן רי נאַטור, רעם בּוים הייסט עס?

-- װוילן ‏ װילן זײ אָפּפליקן אַ פְּאָר בּלומען.. און האָבּן מורא, יי

-- מורא? װאָסי? פאַר װעמען, אַשטײגער, האָבּן זײ מורא?

-- מסטמא פּאַרן שומר פון פּאַרק. כ'האָבּ גע- הערט, אַז ועקס פּראַנק שטראָף מוו בּאַצאָלן רער, וועלכער פליקט ראָ אָפּ אַפילו איין איינציג בּלימט,-

-- נו, איז װאָסל -- גיט זיך מענרעלי אַ , בּיײ- זער" -- און אַז זעקס פראַנק, און אַז זעכציג פראַנק?

22

אויך מיר װײבּער, אויך מיר חוהס טעכטער! -- האָט ער אױף זײ צגעשאָקלט רחמנותריג מיטן קאָפּ -- חוה זײער בּאָבּע, אַ ליכטיגן גן ערן זאָל זי האָבּן, איז שוין געװען העלרישער פאַר זײ. גאָט האָט איר מחרה געװען: {אינם טאָג, װאָס רו װעסט עסן פון בּױים, װעסטו שטאַרבּןף,.. און . האָט פאָרט געגעסן און רעם מאַן איינגערערט, ער זאָל אויך עסן, און נאָר כּרי צו פאַרווכן רעם טעם פון אַן עבירח, כּרי פאַרזוכן... און אָט יענע ראָרטן, אונזערע מאָרערנע חוחס מיט רי אונטערגעשאָרענע טעפּלאַך... אַז אָך און אַז װײ! זעקס פראַנק שטראָף! מ--נאַ.

9 די נאַטור אין לאַץ.

רי ליבּע פונם זײירן צו אַלץ, װאָס װאַקסט און בּליהט, איז געװען אַן אומגעװײנטליכע. כּמעט אַ פיזישע ליבּע איז עס געװען. מיט אױגן פון אַ ריירנריגן אויף זיינע שטומע בּרירער האָט ער גע- קוקט אויף גרינע בּוימרלאַך, אויף האַלבּ אױיפגע- עפנטע בּלימלאַך. מער פעלט איך ניט, איר זאָלט פאַר אים אין רי אויגן אָפּרײסן אַ פריש צװײנל, אַפּשנײרן אַ בּלום און אַרײנשטעקן אין קנאָפּילאָך! איר װעט זיך אים שוין ניט אױסצאָלן.

-- הט,., איר זענט, הײסט ראָס, אױך איינער פון רי, װאָס שטעקן רי ,פּריראָרע* אין לאַץ

28

= אַרײן?... גיט ער אייך אַ פרעג אַזױ פון רער זייט = און קוקט אַבּיסעלע אַריבּער רי שפּאַקולן און אַזי, = אַז איר מווט זיך פאַרשעמען..

אײינמאָל בּשעת אַ , בּאָטאַנישן שמועס זאָג איך

צו אים; | -- איך רעכן,, זירע, ‏ אַן פּלאַנצן האָבּן. עפעס. אויך אַ נעפיל פון װײטאָג, װען מען שנײרט זי, װען מען בּרעכט זי אָפּ. פּאַמעליך, פּאַמעליך קומט אָן זײער װײטאָג, אַ סך, אַ סך לאַננואַמער, װי בּײ ‏ אַ בּאַשעפעניש מיט אַ נערװן-סיסטעם, אָבּער קומען קומט ער אָן. נאָר מיר, לעבּעריגע, קאָנען ראָס | ראָזינע געפיל ניט בּאַנרײפן. כֹּרי צו בּאַנרײפן אַועלכעס, מוון מיר האָבּן קרעכצן, קאָנװאולסיעס, בּלוט., | | - הי | -- װאָס הייסט? -- מאַכט צו מיר מענרעלי מיט . אַואַ טאָן, פּונקט װי איך װאָלט אים אױפגעטאָן אַ - נייע און טיפע חכמה, װי אַשטײגער, שנײי איז װײס און װאַסער אין נאַס... -- פלאַנצן, ראָס זײינען ראָך אָ רנאַנישע בּאַשעפענישן, װעלכע בֹּאַ- שטייען פון אָרגאַנישע קאַמערלאַך; ‏ אונזערע אָרנאַנישע בּרירער! | דערבּיי האָט מענרעליס פּנים אויסגערריקט עפּעס אַזױנס, פּונקט װי אין זיינע אָרערן װאָלט גערונען אַ קלאָרער, קילער זאַפט, און אויף זיין אַלטן, גלײכן און גרײז-נראָהען קאָפּ װאָלטן געװאַקסן יונגע צװיגן - טיט רוישנריגע בּלעטער. | הי

24

40 אַ מלך און אַ מלכּה

-- כי -- כר -- כי..

מענרעלי פלענט זיך אָפט מאָל, אין מיטן שװיגן, צעלאַכן מיט אַן אײנגעהאַלטענעם ריניגקען געלעב=- טערל. אָרער ער גִיט זיך אַי כאַפּ פאַרן נאָו סיט צװײי פינגער;, ררייט זיך אויף איין אָרט װי אַ רריירל, ניך, ניך אויף װיפיל זיין עלטער האָט אים ערלױבּט און לאַכט רערבּיי מיט אַ רערשטיקט קולעכל. און אַז איר קוקט אים אָן פאַרװאונרערט און נײיגעריג, בּלייבּט ער שטיין, גלײבט ויך אויס און פאַלט אײך אַרײן מיט אַזאַ אָרער מיט אַן ענליך בּילר+

-- איר װײיסט, אַשטיײנער, װי אַ ליטװישער מניד ניט אַ משל אין אַ ררשה און מאָלט אײך אױס אַ מלך מיט אַ מללכּח? איר װײסט ניט ‏ - |

זיצן זיך. אַװױ רער מלך און רי מלכּה בּיים טיש, איינער אַנטקעגן רער אַנדערער, דרי קרױנרלאַך אויף. רי קעפּ, און... קיניגן. .

נעמט דער מלך רי בּאָרר אין האַנט, גיט עס אַ גלעט און אַ בּיס רעם. שפּיץ, און װענרט זיך צו זין מלכּהג / -

-- הער נאָר, מיין װײבּ, װאָס האָסטו הינט געקאָכט װאַרמעס?. -

עֶנטפערט רי מללכּה:

-- װאָס זאָל מען קאָכן? טײגלאַך מיט בּעבּלאַך האָבּ איך געקאָכט יי | |

28

1 אַ, בּורא-מיני-דמוונותל"

איינמאָל איז געקומען צו רייר װעגן רער יירישער געטאָפּסיכאָלאָגיע: אַַ געמיש פון גאָטספאָרכט- קייט און פּראַקטישקײט; פון עולם הבּא און עולם הוהן אַ מין משונהריגער סיאַמעזישער צוילינג, װעלכע קומען אויס צװישן זיך זעהר גוט. איינס שטערט ניט ראָס ‏ צװײיטע. אָפט מאָל רערנײט עס צום אַבּסורר, צו אַ פאַרזעהעניש. אַזױ קאָנען מיר זיך אױסמאָלן אַ יידישן פּראָצענטניקל, װאָס בּענשט נאָכן אָקאָרשט געגעסענעם מיטאָג, געבּן אים שטייט אַ ײרענע אַן אַלמנה און בּעט זיך, ער זאָל אַװי גוט זין אָפ= ‏ װאַרטן אַבּיסל מיט רעם װאָכער. און מחמת ער טאָר ניט מפסיק זיין, בּענשט ער און צײלט איר רערבּי אויף רי פינגער: בּחן, בּחסר, בּרחמים, רבּים... און אַזױ װײטער. ראָס איז ניט קיין צביעוח. ער איז ערליך, סיי אין בּענשן, סײ אין צילן רי פּראָטצענטן אין איין און רערזעלבּער צײט. גענױ אַזױ ,ערליך" איז רער מאַרװיכער, װעלכער נעמט צו שבּת אַ ננבח פון וײינעם אַ ,קונר". ער נעמט

עס צו מיטן בּרעג טלית, װײל האַלטן מיט רער בּלויזער האַנט טאָר מען ניט, ס'איז מוקצה... (בּיי װײסענבּערנן). רערועלבּער משונהריגער גייסטינער צװילינג אין צו זעהן אויך בי יענקל שאַפּשאָװיץ אין שלום אַשס ;גאָט פון נקמה". / |

-- װאָצו זאָלן מיר ראָס ווכן בּיי אַזעלכע פיינע לייט װי יענקל שאַפּשאָװיץ? -- ניט מענרעלי אַ רייר

26

און אַ בּרייטער שמייכל צעניסט זיך אים איבּער דרי רינע ליפּן, ראָס אי צו ועהן אַפילו פונם ,בּורא מיני מזונותל"...

-- װעלכער ; בּורא מיני מוונותל?"

-- אויף אַ ‏ ײרישן בּרית... װען מע רערלאַנגט צום טיש רי שענע טײגלאַך געפרעגלט אין מאָן און אין האָניג.,. און ראָס איז שוין אַלעמען ירוע, אַז אַועלכעגע טײגלאַך זיינען פאַרקנאָטסן אויף גאָלע איער און מע דאַרף זיך אויף זײ נים װאַשן. רי ערשטע. שטרעקן אויס זײערע הענט נאָך רי טײנ- לאַך רי ,פּני? פון בּרים, מראדדאתראניקעס, ירן מיט תּורה. נאָר איירער זײי מאַכן די בּרכה, נעמט מען ררייען ראָס שטיקל טײגל מיט רי פיגנער, מע בּורקט עס, װי אַ שוחט אַ לונג און לעבּער. בּערר און פּאות נעמען זיך צואַמען אין קרייו, אױגעלאַך פינקלען, גערגעלאַך לויפן אַרױף און אַראָפּ, און ס'הויבּט זיך אָן אַ בּאַלעבּעטשערײ: ראַרף מען זיך יאָ װאַשן אָרער ניט װאַשן,.. מער װי אַ כּזית, װײיניגער װי אַ כּזית... אַפילו ס'איז פאַרקנאָטן אױף בּיצים, איז אָבּער אפשר ראָ אַ חשש פון מים... אַפילו רער בַּאר מים חיים* זאָנט... נאָר ,חי ארם" שטעלט זיך אַװעק... אמת, מחמת טרחה קאָן מען מיקל זיין... און ראָס טוען קלוגנע ירן, יײרן, װאָס װײסן, אַז אייער-שייג אין שוין רורכנעגאַנגען אַלע אינ- סטאַנצן פון , מיראָװאָי סוריאַ. בּיון סעגאַט", פון, להבריל, רעם רמבּים בּיון שולחן ערוך. איז, רוכט

ֿ7

זיך, אַ סך גלײכער: האָסטו גענומען אַ שטיקל טײיגל אין האַגט, מאַך אַ ברכה און נעם און פרר-- ע--עס! (ראָס האָט מענרעלי אַרױסגערערט מיט ‏ קאָמישער װאוט) ניין... מע מוז זיך טײלן מיט רעם | שטיקל טייגל מיטן רבּונוו של עולם, מע ררײט עס | װי כּשוף-מאַכער... יאָ בּורא מיני מזונות, ניט בּורא מזונות... סע ררייט זיך זײ אַ , בּורא מיני מזונוחל" צװישן רי פינגער... בּיז... עס װערט ניט גוס קוקנריג. סיי אויף זײי, סײי אויף רי טײגלאַך. . |

-- זײַרע -- האָט זיך דער צוהערער לאַכנריג . אָפּגערופן -- אַ טיש, װאָס מען האָט אױף אים געגעסן און ניט גערערט קיין רברי תּורה, איז פּונקט,, װי מזאָל עסן פון עבורה. זרה... אַ בּפירושע שטעלע, גיכער צוינגט אָט ראָ ס רי פרומע גוטע לײט בּים ברית צו מאַכן אַועלכעגע אָנשטעלן....

-- גיי---ן... האָט מענרעלי לאַנגזאַס געענטפערט, -= אַ פּירוץ, פאַרשטײט ויך, קאָן מען געפינען. סאיז - יאָבֶּער פאָרט רער , בּורא מיני מזונוחליי. איר זייט. נאָך ניט רערנאַנגען רעם סור פון אַ , בּורא מיני מזונותל" אויף אַַ ײרישן בּרית... |

2 אַ וואָראָבּייטשיקל.

אין זשענעווע, אין ענגלישן פּאַרק, בִּין איך אײנ- | = מאָל געזעסן מיט מענרעלין אויף אַַ בּאַנק און נע- | װאַרעמט זיך אין רער ערשטער װעסגעו. . |

28

| = מענרעלי איז געועסן אין זיין געװאַנטענעם האַלבּ- צילינרר-חוט און עפּעס געטראַכט.

אַ װאָראָבײטשיקל אַ קליינם, גראָהס איז אַראָפ- געפלוינן צו אונוערע פים און גענומען בּאָרן זיך אין אָננעװאַרעמטן זאַמד. רערנאָך אין עס אַ װײלע געבּליבּן זיצן, װי אַ קינד אין װאַנע, און אָנגעקוקט אונז פון אונטן. אַרױף מיט שפּיצעכינע פײגלשע אױגעלאַך. אַזױ פיל קאָמישע קינרערשע גוטמוטיג- קײט איז געװען אין זיין קוקעלע, װאָס איו נעװען רערצו נאָך פאַרשטשורעט פון רער זן. ער האָט,. רוכט זיך, געװאָלט זאָגן.

-- אין,, מענשן, איז גומן מיר, מ'שטינס גע- ואָגט, נאָטס בּאַשעפעניש אין אױך גוט. לאָמיר לעבּן בּשלום! ‏ |

מענרעלין האָבּן פּלוצים גענומען רינען טרערן פון דרי אױינן. עֶר האָט אַרױסגעצױגן זיין שני- װײיס טיכעלע און גענומען טריקעגען זיך רי טרערן אונטער די שפּאַקולן,

-- װאָס איז, זירע? /

ער האָט מיר אָנגעװיזן אויפן װאָראָבּיטשיקל און מיט אַ װײכהאַרצינער, טעװאַרעמטער שטים נע- גומען רײרן+ - | |

-- גיט נאָר אַ קוץ... סע לעבּט... סע װיל לעבּן. ס'בּעט זיך... אַ יתומל אין נאָטם װעלט.,, אַ פיטשי- מאָנטשיקער... אַ בּרעקעלע... טשעפּעט מיך ניט... טשעפּעט מיך מײגמאָל ניט... כ'בּין נאָמס מיזיניקל...

5:

5

וויפיל ראַרף איך רען אויף רער ערר?... אַ שמין | קאָן צעגיין... אַ צער בּעל חײים!...

איך האָכּ געהאַט ראָס געפיל, װי װען אַן אַלטער. יוסף לאָוט זיך רערקענען צו זײן פּאַרפאַלענעם שטומען בּרורערל אין רער נאַטור, װעלכן ער האָט אַקאָרשט. רערקענט, אינם אָנגעװאַרעמטן זאַמר צו זיינע פיס.

3 פּאָסטאַָיאַלטעס.

מענרעלי אי געװען אַ זקן אַ "ײר. ער האָט רערצײילט, אַז ער איז איבּער אַכציג. נאָר מענשן, װאָס קענען אים, האָבּן געמאַכט אַ רעכענונג פון איבּער ניינציג... |

מענרעלי איז נאָך כּמעט בִּיז עטליכע חרשים פאַר זיין פּטירחה געגאַנגען גלייך, מיטן רוקן אױסגעבּוינן אויף הינטן, ח, ג. בּיאַליק האָט אויף רעם געמאַכט אַ װיץ, אַז אינם זיירנס עלטער האָבּן זיך איבּער- געבּיטן רי יוצרות. אַלע אַלטע לייט, װאָס עלטער זי װערן, אַלץ מער בּויגן זײ זיך איבּער נאָך פאָרנט, און מענרעלי -- װאָס עלטער ער װערט, אַלץ מעה. בּוֹינט ער זיך איבּער אויף הינטן...

רער זיירע-פלעגט אַלע אין רערפריה, סיי זומער, סיי ‏ װינטער, נעמען אַ קילע װאַגע און האָט זיף שטענריג געפילט פריש. האַלבּ װיצינ; האַלבּ ערנסט האָט ער זיך ניט אײנמאָל אויסגערריקט, אַז... אָהן

80 =

הונדערט צװאַנציג גיט ער זיך ניט אונטער... ער האָט מיט רעם רבּונו של עולם אַ קאָנטראַקט..

אַװי האָט ער נאָר נערערם. נאָר ערגעץ װאו, טיף אין האַרצן האָט ער נעגלױבּט, אַן ער װעם לעבּן און לעבּן און סיװעט זיך קינמאָל ניט ענרינן. | װי אַזױ ראָס װעט געשען, קאָן מען ניט װיסן. אַלע -- יאָ, ער -- ניט... ראָס האָט מען געפילט אין זיין גאַנצן האַלטן זיך, אין זיין בּאַהאַלטענעם שמייכעלע - אין די אױגן-װינקלען, װען ער האָט געקוקט אױף ייגגערע פון אים, קריינקליכע... |

קיין איינצינער צאָן איז אים שוין לאַנג ניט געבּליבּן. נאָר װי בּיי אַלע אַלטע לײט, האָבּן זיך אים די יאַסלעס אַזױ אַנטװיקלט און פאַרהאַרטעװעט געװאָרן, אַז ער פלענט מיט זײ קייען אַזױ נוס, װי מיט ציין, סיירן ער פלענט רײרן. אַװי אין נים געװען קענטיג, װײל רי בּאַקן זײנען אים געבּליבן נאָרמאַל, אָהן איינגעפאַלענע פאַרקנײטשטע לעכער,

בּקצור, ער האָט גענומען, אַפּנים, קוקן אויף ציין, װי אויף אַן איבּעריגער זאַך, װי אויף אַן עפּיואָר, װאָס קומט אָן און גײט אַװעק אין לעב

אײנמאָל, װען סאיז אויסגעקומען ריירן מכּח ציין, מאַכט ער;

-- ציין, ראָס זיינען ראָך , פּאָסטאָיאַלצעסײ, שטייען איין און גײען אַװעק. און אַז פּאָסטאָיאַלצעס גײען אַװעק, ערשט ראַן װערט גרוימיג אין שטובּ. ניטאָ קיין אײיננשאַפט, קיין װײטאָנ... אַ ליכט אין רי אוינן!

1

= יע

ה14. , ער איו געקומען ויךף געועגענען"

פונרעסטוועגן, אַז מענרעלי. פּלֶענט עפּעס קראַנק װערן, . פאַרקילן זיך אָרער גלאַט פילן ויך שלעכט, פלעגט ער זיך איינװיקלען אין רער בּאָבּעס װאָלענער פאַטשײילע, אַרײנלײגן זיך מיט זיין לאַנגען נוף אין בּעט און פלעגט פאַר וזיך שטילינקערהײיט קרעכצן. זיין בּטחון, אַז ער, מענרעלי, װעט אומנין ראָס, װאָס װעט אַמאָל קומען, װאָס מו אַמאָל קומען, האָט זיך, אַפּנים, אַ שאָקל געטאָן. ליגט ער זיך אַזױ מיט פאַרמאַכטע אויגן און ויפצט מיט אָפּנע- האַקטע רערשראָקענע זיפצעלאַך: -י

--- מאַמע, אוי, מאַמע, מאַמע, אוי, מאַמע...

| רעם זעלבּן געפיל פון בּאַהאַלטענער מורא פאַר רעם, װאָס מון אַמאָל קומען, האָבּ איך אײנמאָל . רערשפּיהט בּיי מענרעלין און רוקא אין אַ זומער- טאָג און דוקא, װען רי זון האָט געלױכטן, און רער זײרע איז נעװען קערךגעווגט. איך בִּין ראַן צו אים אַרױפגעשפּרונגען אָפּנעזעגענען זיך מיט איִם, - װײל אין עטליכע שעה אַרום האָכּ איך נעמװט אַװעקפאָרן קיין אױסלאַנר,. ראָס אין געװען אין אָרעס. יי

נעפונען האָבּ איך רעם זיירן אין זיין גרויסער . בּיבּליאָטעק, אויף ריעגטיאַרנע נומער 4, בי אַ ספר און בּיי אַן אָפּגעקילטער גלאָן טײ. .

איך האָכּ אים נלײך רערקלערט, אַז איך בִּן אַרױף נאָר אױיף אַ פּאָר מינוט.

/ 2

מענרעלי האָט ניט ליבּ געהאַט אַועלכע נע- כאַפּטע װיזיטן, ער האָט בּכלל ניט ליבּ געהאַט לעבּן אין אילעניש, שרײבּן אין איילעניש, שמועסן אין אײילעניש. |

האָט ער מיר אַבּיסל בּרונזריג אַ זאָג געטאָן;

-- היינט צוליב װאָס זייט איר אַרױף? |

-- זיירע, איך בּין אַרױף נאָר געועגענען זיך מיט אייך, װײל אין אַ פּאָר שעה. אַרום מוז איך אַװעקפאָרן.

רער זיירע האָט זיך אויפגנעשטעלט, אָפּנעמאָסטן מיך מיט אַ דורכרריננענריגן בּליק און... פּלוצלינג געלאָזן זיך לויפן איבּער אַלע טירן, איבּער אַלע צימערן פון זיין װאוינונג. לויפט און קלאַפּט מיט רי טירן און רופט רער בּאָבּען הויך אױפן קול, רעמאָנסטראַטיװ: ‏ - |

-- פּעסיניו, פּעסיניו! װאו בּיסטו ראָרטן? נאַ, הערסט? מען איז זיך געקומען , זעגענען" איז מען גע- קומען... קום גיכער, מען איז געקומען , זעגענען זיך!...

פוֹן זיירנס קול און פון זיירנס לויפן האָבּ איך פאַרשמאַנען, אַן מיין , געזעגענען זיך" האָט אַרױס- נערופן נאָר אַן אַנרער שטימונג, װי איך האָבּ גע- װאָלט. עס האָט בּיים זיירן אַרױסגערופן אַ סיטואַציע מיט יעקב אבינו, בּשעת ער געזעגנט זיך מיט זיינע קינרערן מיט משה רבּנו, װי ער געועגנט זיך מיט יהושע בּין נון.

זײט רעם, קומענריג צופאָרן קיין אָרעס, בִּין איך צום זײרן קײנמאָל מער ניט געגאַנגען אִפּ- ‏

88 3

זענענען זיך, איך פלענ עס אוױסמײרן און פאַר- שוינרן אָהן אַ , זײט נעזונט"! און רער זיירע האָט דערפאַר קײנטאָל.קיין פאַראיבּל ניט געהאַט. פאַר= - קערט, רערזעו ענריגי מיך פּלוצלינג נאָך אַ פך חרשים בּיי זיך אין שטובּ, פלענט ער מיך אויפנעמען אַװי, - פּונקט װי ערשת געכטן זײנען סיר זיך צעגאַנגען אין מיטן אַן אינטערעסאַנטן און איבּערגעריסענעם - שמועס. י

5 אָט ראָס איו שויןמיין קראַסאַװויצע!

מענרעלי האָט אין זיין לעבּן צװײ מאָל חחתונה געהאַט, ראָס ערשטע מאָל ערגעץ װאו אין װאָלין אויף אַ גבירס אַ טאָכטער, מיט עפּעס אַ פעלער. מיר רוכט: מיט אַ בּעלמע אױף אײן אױג. ראָס | צװײיטע מאָל אויף רער ,בּאָבּען, װי מיר האָבּן ז - אַלע גערופן. אַ הויכע, אַ מאָגערע ײרענע פון בּער- ריטשעו. מיט גריגליכע אויגן. ועהר אינטעליגענט

און זעהר קאַרג. אױבּ זי אין אַמאָל געװען שען, .

ראָס איז, אונו יוננע, שװער נעװען צו רערקענען, װײל רי בּאָכּע אין נעװען זעהר אײננעראַרט װי אַ מומיע,. איך זעה נאָך ער היום פאַר רי אױגן איר הויכע,. אינגעבּוינענע פיגור, אירע אינגע-- שנירטע שטאָלצע ליפּן, איר אויסגעשטרעסטע מאָ- נערע האַנט, װען זי רערלאַננט טײי מיטן צוקער אין נלאָז און זאָנט אָפּ איר פּסוק!

-- נאַטיע טשאַיו, פּעיטיע! (נאַט אייך טײ, טרינקט),

84

לעבּן האָכּן רער זיירע און רי בּאָבּע געלעבּט בּשלום,. הלואי אויף אַלע ײרישע קינרער געואָגט געװאָרן, - טיט רעם גרעסטן ררך ארץ אײנער צום אַנרערן. קוקנריג אויפן זיירן, האָט מען געקאָנט מיינען, אַז אַ גליקליכערער אַלטיטשקער אי נאָר אויף רער װעלט ניטאָ.

אײנמאָל אין זשענעװע, װאוהין רער זײירע איז אַנטלאָפן פון רי פּאָנראָמען נאָך רער ערשטער | רוסישער רעװאָלוציע, זיצן מיר אַװױ בַּײ אים אין אַרבּעטצימער, אַ קליינע גרופּע יונגע לייט סטורענטן און שמועסן. רי בּאָבּע איז אַװעק מאַכן טײ. פרעגט אונז מענרעלי, װי מיר פאַרבּרײננען ראָ רי צײט, ענטפערט מען אים: גאַנץ גום, גאַנץ פרייליך,. מע מאַכט לאַננע שפּאַצירנאַנגען אין רי בּערנ. רער װײן אין רי רערפלאַך אין גוט,.. מען זינגט. שיינע מײירלאַך איז אויך ראָ אַ סך,

מענרעלי האָט זיך שטאַרק פאַראינטערעסירט און רוקא מיטן ,שענעם סין", װער זײנען זײ, װי זײ זעהען אויס. יערער האָט אָפנהאַרציג רערצײלט פון זיין , רולציניעץ".

| דער זײַרע האָט זיך רערװאַרעמט, איין בּעקל האָט אים גענומען פלאַמען, און פּלוצלינג מאַכט ער, האַלבּ מיט געמאַכטן, האַלבּ מיט אמתן פֿאַררראָס;

-- און איך װײַס ניט, װאָס מיט מיר איז פאַר אַן אומגליק! װאו אַ פּאַסקורסטװע, אין זי ראָ בּײ | מיר,,, |

28 | 5*

אין רער רנע אין אָננעקומען רי בּאָבּץ מיט . צװײ גלעזער טי אין בּיירע הענט. װי צװײ הברלה- בּעכער האָט זי עס געטראָגן.

האָט זיך מעגרעלי אויפגעשטעלט איר אַנטקעגן, געמאַכט אַ טין קאָמישן רעװעראַנס און אָנגעװיזן אונז אויף איר מיט צװײי אוסגעשטרעקטע אָרעמס:

- אָט ראָס אין שוין מיין קראַסאַ- וויצעע!- -

-- װאָ--אָס? װאָ--אָס?... האָט רי בּאָבּע אָנ- געהױיבּן פאַררעכטיג צו שטאַמלען.

דער זיירע איז גלײך רוחיג און בּראַו געװאָרן:

-- גאָרנישט, פּעסיניו, גאָרנישט.

רי בּאָבּע האָט אַװעקגעשטעלט בּײירע גלעוער אויפן טיש, מיטן צוקער אין טײ, און אָפּגעואָגט איר פּסוק; הי

|-- נאַטיע טשאַיו! פּעיטיע!

616 קוקט מיך אָן

מענרעלי פלעגט זיך נאָר בּיסלעכװײז געװײנען צו גײע מענשן. פאַר אומבּאַקאַנטע אין ער געװען פאַרשלאָסן. מיט נייע בּאַקאַנטע פלעגט ער זיך בּאַנעמען העפליך, אָבּער טרוקן. װי יערער קאַ- בּינעט-מענש, װאָס אין שטענריג אַרינגעטאָן אין זיין אינערליכער װעלט, האָט ער ניט ליבּ גע- | האָט אומגעריכטע פאַמילערע אורחים, און הויפט- זאַכליך -- װען ער האָט געהאַלטן אין מיטן אַרבּעט.

6

אין אַואַ מאָמענט קלאַפּט מען אים אײנמאָל אין טיר און מען זאָגט אים אָן רי כּשורה; אַ "ר מוז אים זעחר נויטיג ועהן. -

מענרעלי איז צו אים אַרױסגענאַנגען:

-- װאָס װעט איר זאָגן גוטס?

-- איך בִּין דאָ אין אָרעס אונטערװעגס -- האָט אים רער גאַסט אָפּנהאַרצי רערקלערט -- איך בִּין אײערער אַ טרײער לעוער, אַ חסיר אײערער, האָכּ: איך זעהר, זעחר געװאָלט אייך אָנקוקן-

-- אַזױ! אָנקוקן?

מענדעלי האָט זיך פּאַר זיין גאַסט גענומען ררייען אַרום זיך אַלײן; | |

-- אָט, אָט, בּיטע, קוקט מיך אָן פון פּאָרנט... אַצינר, זײט מוחל, פון רער רעכטער זײט. פאַר- טינ? און אָט האָט איר סיך פון הינטן. שוןו.. איצטער, איך בּעט אייך, דרי לינקע, רי לינקע זייט. בּאַפרירינט?

און רער זיירע לאָוט שטיין רעם אומגעבּעטענעם אורח און נײט אַװעק גלײך צו זיך אין קאַבּינעט אַרײן

7 נואַלר.. איר לאָוט דאָך גאָר אַ וואָרט ניט אויסריירן!

מענדעלי איז געװען אַ שטאַרקער פוסנײער. לאַנגע שפּאַצירונגען האָט ער ליבּ געהאַט ראָס חיות. אויף זיין אַלטן סוקעװאַטן, אונטן אָפּנע-

87

ריבּענעם שטעקן פלענט ער וך זעלטן אָנשפּאַרן. ער פלענט אים האַלטן גלאַט אַזױ אין רער לינקער האַנט. די רעכטע האַנט אין בּװעם. רעם שטעקן פלעגט יער נעמען אין רער רעכטער האַנט און אַראָפּלאָון אויף רר'ערר נאָר ראַן, װען ער פלענט רערועהן, ניכער רערשפּירן, ניט װײיט פון זיך אַַ קאַנאַװקע, אַ פאַררעכטיגן שטיין, אַ משופעריג בּערגל. אָפט ‏ מאָל פלעגט ער נאָך רערבּיי נעמען זיין בּאַלײטער אונטערן אָרעם... נאָר כּרי מען ואָל גיט מערקן, ‏ אַ ראָס טוט ער מחמת מורא געשטרױכלט צו װערן, פלעגט ער רערבּיי אַרײַנפאַלן מיט אַ פּאָר װערטער, װי אינער, װאָס בּינרט אָן אַן איבּערגע=. ריסענעם שמועס:

-- יאָ,. איז װאָס האָב איך אייך געװאָלט. זאָגן רערמיט... | -- מיט װאָס?!

-- אָט מיט רעם... מכּח װאָס האָבּ מיר אָקאָרשט גערערט? = = אָבּער װי נאָר רי קאַנאַװקע אָרער ראָס פאַר= - רעכטיגע בּערנל. איז אַריבּער, פלעגט שוין מענרעלי װירער אָפּלאָון רעם בּאַלײטערס אָרעם, פלענט שפּרײזן פּראַנק און פריי, איין האַנט אין בּװעם- קעשענע און מיט רער צװײטער געװינט רעם סוקע- װאַסן שטעקן אַרער געקלאַפּט : צום טאַקט אױיף רי

| = שטײנרלאַך אין װעג.

רײרן האָט מענרעלי געקאָנט שעחן"לאַנג, וי אַלע עלטערע קיגסטלער און ריינקער, װעלכע קאָנען

88

נאָך געבּן און ניט מער נעמען. זײ װײסן צוסיל, זײ האָבּן רערלעבּט צופיל -- װילן זי זיך נאָר אַרױס- זאָנן,. אויסצוהערן רעם צװײטן, רעם ינגען רור, האָבּן זײ מער קיין שום גערולר און קיין שום אינ- טערעס. זײער װעלט אי שוין אָפּנעשלאָסן, אויס- געפילט, אויך רער גרעסטער רעזערװואַר איז בֹּאַ- גרעניצט, נאָר רי ינגנט אי עלאַסטיש און קאָן. אויפנעמען מער, װיפיל זי בּאַראַרף. |

מאַכן מיר אײנטאָל אַ לאַננען שפּאַצירגאַנג צום פּטי-סאַלעװ (אַ בּאַרג אין ושענעװע). בּיון סאַלעװ אי אַ װעלכע אַכט קילאָמעטער, צוריק -- אַכט קילאָמעטער. האָבּן מיר אַ קימא-לן פון ועכצען קילאָמעטער. אַרױסגעגאַנגען זײנען מיר נאָך פריה- שטיק אַזײגער עלף. און נעקומען צוריק אין שטאָט. אַזײגער פיר--פינף נאָכמיטאָג. כּטעט רי נאַנצע צײט האָט מענרעלי רערצײלט. איך בּין געגאַנגען און זיך צונעהערט און שװײננריגערהייט בּאַװאונרערט רעם זיירנס פיזישע קראַפט און אויסרויער. פאַר רער גאַנצער צייט האָט ויך מענרעלי נאָר צעװײ מאָל צונעזעצט אויסרוהען. רי געשיכטעס פון זײין לעבּן, זיינע בּיבּלישע, גראַמאַטישע, זאָאָלאָנישע און בֹּאָ- טאַגישע בּאַטראַכטונגען זײנען געװען אַװי אינ- טערעסאַנט און אַזױ פאַרבּנרײך, אַז איך האָבּ קין ישום חשק ניט געהאַט איבּערשלאָנן אים אין מיטן. ס'האָבּן זיך בּיים זיירן, אַװױי צו זאָגן, מיט איין מאָל אױפגעשפּאַלטן אַלע קװאַלן און פאַרשפּרורלט מיט זײיער שוים רעם שליאַך, יערן בּוים און שטײן און

29

פויגל -- אַלץ, װאָס סיר האָבּן בּאַנענגט אױף אונזער שפּאַציר,

נאָר פאַרנאַכטליך, װען איך האָבּ דעם זיירן צו- געפירט צו זיין הויז, האָבּ איך מיך רערפילט מיר און גענומען זוכן אַ מיטל װי אָפּצושטעלן רעם

= זיירנס בּרויזנריגן געשפּרעך. מאַך איך:

-- זיירע, אַנטשולריגט, װאָס איך פּאַל אייך אַרײן אין די. רייר. כ'האָבּ אייך טאַקע געװאָלט זאָגן, אַום ‏ - :

שלאָגט מיך איבּער מענרעלי -מיט בּאַהאַלטענער קפּירה; | הי

-- גװאַלר, סאַראַ. מאָרנער מענש איר זײט}. איר לאָזט ראָך נאָר אַ װאָרט ניט אויסריירן...

ניט װילנריג האָבּ איך אױסגעשאָסן מיט אַ נע- לעכטער: -- עי,,. זיירע, דאָס אי שוין ניט ריכטיג, איך בּעט אייך איבּער, אָבּער איר רערט ראָך שוין, קיין עין הרע, אַ שעה פינף. איך האָבּ דאָך רי נאַנצע טיט געשוינן.

רער זיירע איז אַ וילע שטעהן געבּליבּן פאַר- פּלעװט,. עפּעס װי אױפגעכאַפּט זיך פון טיפן טרוים. ער האָט זיך אַ ריבּ געטאָן רעם שטערן:

-- יאָ, מאַכט ער, כ'בּין שוין אַ--לט! |

ראָס איז געװען ראָס. איין איינציגע מאָל פאַר רער גאַנצער צייט, װאָס איך האָבּ מענרעלין געקענט, ער זאָל זיך מורח זײן, ער איז שוין אַלט.

40

8 ווי אַווי עס ווֹאַקסט אַן אונערקעי

בּשעתן שפּאַטירן פלעגט מענרעלי קיין איין זאַך ניט רורכלאָזן אומבּאַמערקט. אַ בּױים: אַהאַ! אָט אַזױ װאַקסט ער, אָט אַזױי בּליהט ער! אַ פױגל רורכגעפלוינן: אַהאַן אָט ראָס אין ער, אָט אַװי לעבּט ער, אָט אַזאַ נעסט בּויט ערן אַ זשוק גראַבּלט זיך אין גראָו: אַ זשוק? ס'קאָצל קומט! אַ נאַסט! און בּאַלֹר אַ פּרעס צו רעם האַלו, אַ מאַך מיט בּיירע אָרעמס, און מענרעלי װערט אַ זשוק, אַן אמתער זשוק. נאָר אין גרויסן פאָרמאַט.

מענרעלי פלענט מערקװירריג קאָפּירן אַלע חיוח און עופות און אינסעקטן, װאָס ער האָט געקענט פון זעהן אָרער װאָס ער האָט אַמאָל שטורירט, בּאַ- אַרבּעטנרי. אין העבּרעאיש זיין נאַטור-געשיכטע: ,תּולרות הטבע2, װיל ער, װערט ער אַ לײבּ מיט בּרענענרינע אוינן, װעלכער גײט אַרום אומרוהיג און קייזערליך אין שטייג{ אַן אָרלער מיט אַ קרומען בּלוטרורשטיגן שנאָבּל און מיט אָנגעצילטע שאַרפע. נעגל, בּשעת ער פאַלט אַרױף אױף זײן קרבּןן אַ בּרילן-שלאַנג, אַ װילרע קאַטשקען אַ שטאָרך אויף איין פיסל, װעלכער קוקט לאַנננאָזיג און רבּניש אין װאַסער אַרין, מיט זיין פליכעװאַטן קאָפּ ,אָהן אַ יאַרמעלקע?... = רי. פיינסטע,, האָר-רינע עפעקטן, בּיים קאָפּירן, האָט מעגרעלי רערגרייכט מיטן שפּיץ-נאָז. אַזאַ מין בּאַװעגליכן שפּיץ-נאָו האָט שוין רער זײרע געהאַט.

41

ראָס מיטל-װענטל פון זײן נאָן איז געװען עטװאָס. לענגער פון רי נאָזלעכער. ראָס האָט אים צונע- געבּן אַן אויסררוק פֿון סאַרקאַזם, פון , צולהכעיס", ראַרױף איז געועסן אַ װײכער טעמפּער שפּיץ, אַ בּאַװעגליכס, אַ צאַפּלרינס, פול מיט געפיל און מיט גערװן. אַ סין אױסנאַנגספונקט פון אַלע ! וינע נרימאַסן,

-- איר װילט זעהן -- מאַכט אינמאָל רער זיירע -- װי אַ לײבּ מאַכט אַ בּרכה אויפן שטיק פלייש, |איירער ער נעמט זיך עסן?

מענרעליס שפּיץ-נאָז גיט זיך איין ציה. רי נאָז װערט טעספּ און פאַרשװאומען מיט רער אױיבּערשטער ‏ ליםּ, װי בּיי אַ גרויסער קאַץ. ‏ רי אוינן װערן שטאַר און גרויס און צינרן ויך אָן. רי הענט קרימען זיך אויס װי מורארינע לאַפּעס און רוקן זיך אַרײן טיף אין אַ. װײכער ואַפטיגער מאַסע- /

-- אַצינר קומט רי בּרכה! -- זאָנט מענרעלי, פאַרװאַרפט רעם קאָפּ אָן אַ זײט און לאָזט אַרױס ! אַ בּרייטן, װײיכן און טיף-דונערנרינן ריטש} .

ר--ר--יר--ה---ה! | = ערשט רערנאָך נעמט ער זיך צום ,רײסף און ,פרעסן?, י |

-- אָהן אָט דער ראָזיגער צערעמאָניע -- רער=. קלערט נאָכרעם מענרעלי, װען ער װערט צוריק אַ / מענש -- אָהן פאַרװאַרפן רי גריװע אָן אַ זײט,. אָהן צורעקן ראָס שטיק פלייש מיט רי לאַפּעס, װי אַ ‏ פרומער "ײר, להבריל, רי חלות... און אָהן אַ

48 |

ריטשע. טון זײן ,ה--ה--המוציא" קאָן רבּי לײבּ ניט עסן. אַן מען שמועסט... אַ--אַ פרומע זאַך!

-- איר װילט ועהן -- גיט מיך מענרעלי אַ פרעג אַ צװײט .סמאָל -- װי עס װאַקסט אַן אונערקע? -- | |

מעגרעליס שפּיץ-נאָז ניט יזיך אַ ציה, נאָך אים דער נאַנצער פּנים, רער האַלו, דער גאַנצער נוף -- אַלץ װערט עפּעס אַװי שמאָל און ציהט זיך קאָפּ-אַראָפּ, ‏ און אַלץ אַזױ לאַנגזאַם, לאַנגאַם אין איין געקרימטער ליניע, װעלכע בּלאָוט זיך אָן און נלײכט זיך רערנאָך אויס... און איר זעהט פאַר זיך בּאַשײספּערליך װי אַ יוננע אוגערקע פול מיט בּלאָטירלאַך קריכט געבּויגן מיט רעם געלינקען, בּליהענריגן בּעכערל איבּערן בּייט. װערט אַלץ לענגער |און קרימער, גיסט זיף אָן מיט זאַפט, שטופט אָפּ מיטן נאָן רי בּלעטער, גלײכט זיך אויס און בּלײבּט - לינן בּייכינ און צייטיגנ אויף רער זאַפטינער ערר,

9 אַ נבכיר און א ראָקטאָר.

רי בּיטערע אָרימקײט, ראָס גראָשענע לעבּן אין רער אַמאָלינער קאַפּוליע -- מענרעליס געבּורט- שטאָט אין רער ליטע -- האָט נעפירט צוֹ טיפסטן ררך-ארץ פאַר רעם, װאָס האָט רי מטבע. בי ווילרע און האַלכּ-װילרע פעלקער פאַרנעמט רעם זעלבּן פּלאַץ רער קולאַק. אין רי אַמאָלינע ײרישע שטעטלאַך, אָנגעפילט מיט רערשראָקענע ײרעלאַך,

42

װאָס האָבּן נאָר מוט צו פּאַטשן זיך פּאַר עליות, . האָט רעם פּלאַץ פון שטאַרקן פאַרנומען רער ,קליין-

קאַפּיטאַליסט, מ'שטיינגס געואָגט... | - = רער קלאַסן-קאַמף, רי עקאָנאָמישע פּראָבּלעמען האָבּן נאָך געשלומערט אין זײערע הײבּלאַך. רי װייס-רוסישע חשכריגע' שטעטלאַך האָבּן פון זי אַפילו מיטן שפּיץ-אוער גיט געהערט.

דער איינצוגער רעװאַלוציאָנער, װעלכער האָט געבּונטעװעט קעגן רי גבירים און פּראָטעסטירט קעגן רער , הערשנריגער אַררענונג? איז געװען.. ראָס שנײרערל. שמחת-תורה, אַז ער פלענט זיך אָנשכּורן, פלעגט ער קומען צו לויפן אָהן אַ קראַנן אין בּית- מררש און פלעגט אָפּבּונטעװען קעגן נבּאי, קעגן בּעל-טאַקסע און גלאַט קענן רי גראָבּע בּייכער; איינ- מאָל... פאַר אַלע טעג פון אַ נאַנץ יאָר.

רערפּאַר פלענט ער קרינן בּמזומן אױסגעפּאַטשט און אַרױסגעװאָרפן פון בּית-מררש.

ניט קיין קלענערן רעספּעקט האָבּן רֹי אַמאָלינע. ליטװוישע. משכּילים געהאַט פּאַר יערן שלים-מזל מיט אַ בּילדונג-צענז. רי ישיבה-בּחורים, איירימלאַך אויף קעסט, װאָס האָבּן בּאַהאַלטענערהײט געלערנט רוסישע גראַמאַטיק אונטער רער גמרא, און רער- פאַר געכאַפּט אויסגעריסענע יאָרן פון משגיחים און נגירישע שװערן, האָבּן אויף רי גליקליכע ,נעבּיל- | רעטע* געקוקט פון אונטן אַרױף, װי אויף אַ קװאַל פון ליכט. װאָרום והא ראיה, עס אין ראָך ראָ אַ

4

בּסירושער פּסוק: ,דרי בּילרונג אין ליכט און דרי ניט-בּילרונג -- פינסטערניש".

אָט ריועלבּע פראָוע, װעלכע קליננט אונז איצט אַזױ פלאַך און אױסנערראָשן, האָט נאָך מיט דרייסיג יאָר צוריק געקלונגען אין דרי אױערן פון אונוערע/ עלטערע בּרירער װי רער עלפטער געבּאָט, אַ צונאָבּ צו רי צען, װאָס זי האָבּן געלערנט אין חרר...

אַלע ,צילןף, ‏ אַנטװיקלונגען?, תּכליתים, װעלכע זעהען היינט אויס, אַפילו אין די אוינן פון אונזערע אָרטאָראָקסן, װי פּראָסטע פּראָפעסיעס, האָבּן אויס- געזעהן אין רי אויגן פון אַמאָלינן ישיבה-בּחור, אין מענרעליס ציטן, װי הײלינע אירעאַלן, װאָס נאָר װײנינע זײינען רערצו זוכה. יערער ליאַרי פעלרשערל האָט אויסגעזעהן רורך רי אויסגעקרימטע, אָפּנע- בּרענטע שױבּן פון רער ישיבה עפּעס װי אַ מין ,אויבּער-מענש?, ‏ אַן אויסנגעהונגערטער סטורענטל, אַז ער האָט זיך פאַרבּלאָנרזשעט אין יענער צײט פון רער גרויסער שטאָט אין שטעטל, האָט געלויכטן מיט זיינע אָפּנעבּליאַקעװעטע בּלויע לאַמפּאַסן פון היטל און חויון װי אַ געטליכער מלאך. ראָס שלעכטע רוסיש-ריירן פון פאַרמאַטעפטל אין אַפּטײק האָט ! געקלוננען װי אַַ געואַנג. ראָס אַלץ, װאָס ועהט היינט אויס אַזױ װאָכעריג, אַפילו אין רי אוינן פון פאַרשפּעטינטן פּױילישן משכּיל, אי אַמאָל געװען ,קרש-קרשים" בּיים ליטװישן , שטרעבּער"...

דער נביר און דער ראָקטאָר -- ראָס זינען ראַן נעװען רי צװײ ליכטפּונקטן, רי צװיי זיילן פון

45

מאַטעריע און. נײסט, אויף װעלכע עס שטייט הארי װעלט". -- | מענרעלי מוכר ספרים, רער חכם, רער טיפער קינסטלער, רער סאַרקאַסט, רער ערשטער קעמפער פּאַרן ײרישן אַרבּעטער און אָרימאַן, האָט אָבֶּער אין זײן פּריװאַטן לעבּן ‏ מיטגעבּראַכט פון זיין קאַפּוליע דעם אײננעװאָרצלטן, כּמעט אינסטינקטיװן יראת- הכּבור פאַרן נביר און פאַרן ראָקטאָר. ער האָט זיך רערפון ניט געקאָנט בּאַפרײען ראָס נאַנצע לעבּן אָפּט מאָל אין געשפּרעך, װען ער פלעגט רער" מאָנען רי גרויסקייט פון פאַרנאַנגענעם רור, איבּער= - צײלן זײנע מעלות און רערניין צו... נבירישקיט, פלענט ער מיט אײן מאָל נעמען שאָקלען מיטן אַלטן קאָפּ, װי נאָכן פאַרװכן אַ נוטן װײן, א מיט האַלבגעשלאָסענע אויגן, מיט אַפּעטיט און מיט אַ טיפן בּרוסט-קול אַרױסרײרן} | -- געװעזן אַ--אַ. נביר--ר--ר אַ--אַ ײר, אַ-אַן / אריר--ר--ר!. - | איך פלעג בּלײבּן זיצן פּאַרגאַפט און אָנקוקן מענרעלין מיט חשר: מינט ער עס ערנסט, אָרער ‏ טרייבּט ער קאַטאָװעס? רערט עס אַ ײר מיט השנות פון אַמאָלינער קאַפּוליע, אָרער -- רער ריכטער פון רער , קליאַטשע*? | | מענרעלי האָט עס געמיינט ועהר ערנסט. | = נאָך שטאַרקער פלעגט זיך, פון צײט צו צײט, אַרױפרײַסן זיין בּאַהאַלטענער קאַפּוליער ררך ארץ פאַרן ,ראָקטאָר*: ניט פאַרן מענש, נאָר פאַרן טיטל

46

|,דאָקטאָר",. מעג ער אויך זיין אַ ליאַרי ראָקטאָרל פון בּערנער ראַקטױירים, | { = איך האָבּ אין זשענעװע געקענט אַן אַנטיפּאַטישן ופש מיט צװײי קלײיגינקע, כיטרע אױגלאַך. ער איז אָבּער געװען בּאַטיטלט. ,ראָקטערײ האָט מען אים גערופן. מיר רוכט, מעריצינער איז ער געװעון. ער האָט אַפּנים נוט געװאוסט מענרעליס שװאַכע סטרונע און נעשפּילט אויף איר, ער פלענט אַרױפנײן צום זיירן טיט רער אַראָגאַנץ און מיט רער בּריטקײט פון אַ תּכשיט, װאָס אַלץ איז אים ערלױבּט;

-- גאָספּאָרין אַבּראַמאָװיץ ראָמאַ? יאַ נאַמערען וויטאַשטשיט יעװאָ פּאָנוליאַט! (הער אַבּראַמאָ- װיץ איז אין רער ה"ם? איך האָבּ בּרעה אַ רויס- שלעפּן אים שפּאַצירן)), | = װי נאָר מענרעלי פלעגט רערהערן זיין קול אין קאָריראָר, פלעגט ער אָפּבּרעכן אין מיטן |שמועס. אויפגעהױיבּן זיך און עפּעס געװאָרן ניט מיט אַלעמען. /אֵה... רער ראָקטער אין נע- קומען!* -- פלענט ער אַרױסרײרן מיט חשיבות און | בּאַטאָנען ראָס װאָרט ,ראָקטער". שמועסנריג מיטן דאָקטאָר אויף אָרעסער רוסיש, פלעגן זיך בּיים זײידן רויטלען רי קנייטשן איף רי בּאַקן, װי בּײ אַ ‏ פאַרליבּטן, בּשעת ער רערט פאַר ערות מיט זיין שטאָלצער געליבּטער, װעלכע ערלויבּט, מען ואָל זי ליבּן.. | | = און ראָס איז געװען מענרעלי רער גרויסער יירישער שרײבּער, רער שעפער פון צװיי נײע סטילן,

47 | :

אייגנטליך -- צװײ ליטעראַטורן; נײ-ייריש און נײ- העבּרעאיש, װעמענס טיפע קענטעניש אין געשיכטע, זאאָלאָגיע און בּאָטאַניק אַלײן מען האָט געקאָנט פּאַרטײלן אויף פינף אַזעלכע ליאַרי ראָקטױרימלאַך, װי זיין גאַסט. אָבּער זיין נאַסט איז געװען אַ ,ראָק- טער און מענרעלי -- ניט. און ראָס איז שוין נעװען גענוג, מענרעלי זאָל פּאַר אים בּטל װערן.

כּרי צו ערקלערן אַזאַ רעטעניש און גרינגער צו מאַכן מיין אַנטושונג, פלענ איך נעמען צו הילף מענרעליס ראָטּלטן ,איך", װי ער אַלין האָט עס אין זײנע װערק בּאַשריבּן. מענרעליס ,איך", װאָס האָט זיך געטײלט אין ,חכם* און אין ,שוטה"...

אין אַזעלכעגע מאָמענטן פון לײירנשאַפֿטליכער אויפרענונג בּיים זיירן, בּשעת ריירן מיט אַ {ראָקטערי און מיט אַ ,נביר", איז בּיי מיר קיין צוייפל ניט גע- װען, אַז ראָס איז אַרױסגעשפּרונגען , מענרעלי רער שוטה", רער פאַרלעגענער קאַפּוליער אָרים-בּחור, און מענרעלי רער חכם האָט קײן כּח ניט געהאַט אָפּצוהאַלטן אים, |

0. רער שטעקן

מענרעלי האָט ליבּ געהאַט פאַרטיפן זיך ניט נאָר אינם לעבּן פון מענשן, חיות און פּלאַנצן, נאָר אויך אין שטיל-לעבּן פון טויטע פאַרגליװערטע זאַכן,. אין רער {טױטער נאַטור".

2 | | 48

ער האָט מיר אַלײן עטליכע מאָל רערצײלט, װי ער רערט מיט שטײנער און בּײינער, מיט טעלער און טישן, מיט שפּאַלטן אויפן װאַנט... און קריגט אַן ענטפער. יערער געגנשטאַנר האָט בּײ אים, װי בּיי יערן קינסטלער מיט אַ שטאַרקער פאַנטאַױע, געהאַט אַ פיזאָנאָמיע,. און רי פיזיאָנאָמיע איז ניט געװען אַ בּאַשטיסמטע. זי האָט זיך געקאָנט בּײטן װי אַ שטימונג, װי רי קאַפּריון פון ליכט און שאָטן.

מענרעלי האָט געהאַט אַ שטעקן. אַ סוקעװאַטער ליבּער שטעקן איז עס געװען, מיט אַן אויסגענלעט קעפּל, ניט הונט, ניט פערר, מיט אַ רימעגרל רורך די אויערן רורכגעצויגן. אויף רעם ראָױגן שטעקן -פלעגט ויך מעגרעלי כּמעט װי גיט אָנשפּאַרן. נאָר גלאַט אַזױ, כּרי צו האָבּן עפּעס אין האַנט. רער שטעקן אַלין איז צו קורץ געװען, אַו מענרעלי מיט זײן הויכן װאוקס זאָל קאָנען, װי געהעריג, בּאַנוצן זיך מיט אים. כּמעט אַ רריטל פון שטעקן האָט זיך אױסגעריבּן, אַ ‏ סך יאָרן האָט אים רער זײירע מיט- געטראַנן, מיטנעשלעפּט אויף פעלרער און װעגן און טראָטואַרן,. מענרעלי איז געבּליבּן בּיי זיין שלאַנקען הויכן װאוקס און זיין שטעקן אין געבּעך קירצער נעװאָרן. | |‏ -- קוקט אים נאָר אָן -- האָט מיר מענרעלי אײנמאָל אָנגעװיזן אויף זיין סוקעװאַטן , פריינט? -- אַז ער װאָלט געװען אַ מענש, װאָלט ער שוױן נע- - האָט אור-אור-איײניקלאַך. איך האָבּ אים ליבּ, ער

40 | | 4

האָט מיך ליבּ. סיר קענען זיך פון רי קינדער- ואָרן אָן. מיר פאַרשטײען זיך בּיירע זעהר נוט, איך אַלין האָבּ אים בּאַקומען אַ מתּנה פון אײינעם אַן אַלטן מאַן. מיר רוכט זיך, אַז ע ר האָט שוין אַ (נשמה. ניט אומזיסט טראָגן אים אַרום מענשישע הענט שוין װאָסערע הונרערט יאָר! ער בּרונזט זיף אויף מיר, װען איך האַלט אים ניט אַ שטיקל צײט אין האַנט. שטייט אין װינקל און בּלאָוט זיך. אין - אייפערזיכטינ, - קאָן איך ניט זעהן זײין צער. נעם איך אים, אָפט. מאָל אין מיטן רער אַרבּעט, און ניבּ אים אַ גלעט איבּערן קעפּל:

| -- שאַ--שאַ, זײ ניט אין כּעס. איך הָאָב ריך ניט פאַרנעסן. רו זעהסט ראָך, אַו איך בּין פאַרי- נומען... |

-- איר זעהט, װאָס פאַר אַ גלאַט קעפּל ער | האָט?.... אײנמאָל האָט זיך מיר געחלומט אַ װיסטער חלום, ניט היינט געראַכט. סהאָט זיך מיר גע- חלומט, אַז מיין שטעקן איז פאַרפאַלן געװאָרן. ניטאָ מער קיין שטעקן! האָבּ איך ויך אויפגעכאַפּט מיט + אַ געװיין, כּמעט מיט ספּאַומעס... גלייך אַראָפנע- שפּרוננען פון בּעט און נעלאָפן צום װינקל, װאו ער שטייט אָנגעטאַפּט אים אין רער פינסטער, גע- פונען. האַ -- האַ! ער איו ראָ. טפו -- טפו.,. אויף װיסטע פעלרער אַזאַ חלום! מײן שטעקן איז ראָ. -- יי 2

50

1 רער אַלטער און רער נייער קאַם.

אַן ענליכע מעשת האָט מיר מענרעלי רערצײלט פון זיינע צװײי האָר-קאַמען.

-- אַ צײט מיט יאָרן האָבּ איך בּאַנוצט אַ קאַם, רער קאַם איז אַפּילו געװען אַבּיסעלע אַלטמאָריש, | אָבֶּער סאָליר,| אמח טאַקע, עטליכע צײן האָבּן אים שוין געפעלט, און רי איבּעריגע צײן זײנען שוין געװען אַבּיסעלע אויסגעקרימט, אַ קאַפּעלע אָנגע- שפּאָלטן, אָבּער איך בִּין אים געבּליבּן טרײ, איר זאָלט מיר בּריינגען אַ גאָלרענעם קאַם אָנשטאָט אים, װאָלט איך אים ניט פאַרבּיטן. אין רערפריה, װי נאָר איך האָבּ בּאַנעצט רעם קאָפּ, האָט ער מיר שוין צוגעשמײיכלט פון טואַלעט-טישל אונטערטעניג און פריינטליך, װי אַן אַלטער רינער אָהן ציין אין 'מױיל; יי | |

-- אַ גוט מאָרגן, װאַשע סיאַטעלסטװאָ! איך בִּין גרייט אייך צו בּאַרינען!

-- ויהי היום, בּריינגט מיר מיין טאָכטער אַ מתנה אַ ניײיעם שענעם קאַם פון העלפאַנט-שאָן. אַ פיינער קאַם. געטאָקט. צײן װײסע, גלאַנטעריגע, װי בּײ אַ יונג װײבּל, בִּין איך געבּליבּן אין פאַרלעננהײט, װאָס זאָל איך דאָ טן? צוריק נעבּן אָרער בֹּאַ- האַלטן דער טאָכטערס מתּנה, װעט זיך רי טאָכטער בּאַלײיריגן, אַװעקלײנן אין שלאָפצימער אויפן װאַש- טיש רעם נײיעם קאַם -- װעט זיך רער אַלטער קאַם

יי יו י | - 51

בּאַלײרינן...- װאָס זאָל איך אייך זאָנן, אברהם אבינו איז נעװען גריננער איינצופירן רי יונגע רינסטמויר הנרן אַנטקעגן רער אַלטער עקרה, שרה אוזער מוטער, װי מיר, להבריל, רעם נײעם קאַם אין שכנות ‏ מיטן אַלטן... - פון אַרױסװאַרפן רעם אַלטן

|| קאַם איננאַנצן האָט נאָר קײן ריר ניט געקאָנט

זיין. ‏ איך װאָלט בּשום אופן ניט רערלאָץ, אָנטון מיין אינװאַליר אַזעלכע בּויונות אױף רי עלטערע יאָרן. בּקצור, רער אַלטער האָרענער קאָס אין נע- בּליבּן אויף זיין פּאָסטן, אויפן רעכטן זייט פון װאַש-

טיש, אוך רער נײער -- אױפן לינקען זײט. רי /

ערשטע צײט האָבּ איך זיך נאָך אַלץ נעקעמט מיטן אַלטן קאַם, און נאָר אַבּיסעלע, פון צײט צו צײט, רערקעמט זיך מיטן נײיעם. נאָר בּיסלעכװײו האָט רער יונגער קאָס פון העלפאַנט-בּײן, מיט רי לאַכע- רינע װײסע צײין, גענומען רי אױבּערהאַנט. ער איז טאַקע נעװען בּאַקװעמער, גלאַטינער און אָנגענעמער פאַָרן קאָפּ. כ'האָבּ זיך לסוף צונעװײנט צום נײעם און ,געפעלשט אַ פעלשונג? אין אַלטן מאָכרעסריגן קאַם... און רער אַלטער לינט נעבּעך ער היום רער- בּיי און קוקט צו, אַ צוקרימטער, אַ פאַרטריקנטער, אַ ,סקאַלעזובּער", װי איך פלירטעװע פאַרן שפּינל מיטן נײעם קאָנקורענט זײנעם... אָפּט מאָל הער איך פּשוט, װי ער װײנט שטילערהיט, שאַמקעט װי אַן אַלטיטשקער מיט אױסגעפאַלענע צײן;

;אָט ראָס האָט מען אױף רער עלטער.. אָט ראָס איז רי ראַנקבּאַרקײט, אַז מע װערט אַלט!=

9

-- טו איך אויף אים בּייז אַ קוק און גיכּ אַ מורמל מיט האַרץ: גענוג צו נוריען, פּאָראַ טשעסט ונאַט! װעסט מיר אַזױ װײטער פאַרבּיטערן מײנע פריה- מאָרננם, װעל איך ריך לאָץ אַרױסװאַרפן אין מיסטקאַסטן, דו הערסט, רו אַלטער תּרה ר

נאָר בּאַלר כאַפּט עס מיך בּים האַרצן: אַן אינװאַליר נעבּעך, אַואַ אַלטיטשקער רינער... אַ געטרייער... ניב איך אַ װאָרף רעם נײעם, װײסן קאַם און נעם ויך קעמען מיטן אַלטיטשקן. איך קעם זיך און טרײסט אים;

נו, שאַ -- שאַ... װײן ניט! אָט ועהסטו, אָט קעם איך זיך מיט ריר װירער. איך רײס מיר רי האָר פון פּאַטילגיצע... נאָר פאַרקלאָג מיר ניט מיין קאָפּ, פאַרקלאָג מיר ניט מײנע אאָרן!..

9. ראָס הערינגל.

מענרעלי האָט ליב געהאַט ספעטיסיש ירישע מאכלים. געהאַקטן הערינג מיט אײ און עסיג האָט ער ליבּ געהאָט ראָס חיות,

נאָך עטליכע װאָכּן פאַר זיין פּטירה, װען ער איז געלעגן האַלב פּאַראַליוירט אין אָרעסער שפּיטאָל און עסנװאַרג אי קנאַפּ געװאָרן, האָט ער גע- בּעטן, מען זאָל אים טון אַ חסר און פאַרשאַפן אַ שטיקל געהאַקט העריננל.

רי בּאַרעמהאַרצינע שװעסטער אין שפּיטאָל האָט עס אים געטאָן. געקראָנן אַ גוטן הערינג, איינגע-

83

האַקט מיט איי, מיט ציבּעלעס, מיט עסינ; אויס- געלעגט אין רער פאָרם פון אַ גאַנען הערינג צוריק אויפן טעלער, און כּרי עס צו פּאַרשענערן האָט ז ראָס ניט-צעהאַקטע קעפּל צוגעפּאַסט פון איין זײט, דאָס עקל--צו רער צװייטער זײיט און אַװעקגעשטעלט אויפן טיש, בּשעת מעגרעלי האָט געכאַפּט אַ ררעמל. אַז מענרעלי האָט זיך אױפגעכאַפּט, האָט ער צו זיין גרויסן פאַרגעניגן רערועהן פאַר זיך זײַן נעװינשטן מאכל. ער אין אָבּער געבּליבּן ליגן און לאַנג בּאַטראַכט. אים. פון בּעט אַרױס. מיט אַמאָל איז אָנגעקומען ח. ג. בּיאַליק, װעלכער. האָט זיך ראַן אויך געהײלט אינם ועלבּן שפּיטאָל, ‏ מענרעלי האָט אים געבּעטן זעצן זיך נעבֿן זיך, אָנגעװיזן אים אויפן הערינגל און געואַנט: { = -- איר זעהט... מיר ברע קוקן זיך שוין איבּער. אַ רעכטע װײלע און מיר שמועסן זיך רורך... איך האָבּ זיך ראָ ניט לאַנג אױפגעכאַפּט און רער- | זעהן, װי ער. קוקט אויף מיר מיט זיין פאַרזאַלצן אוינל. אַז איך האָבּ זיך אויסגעשטשוכעט און גע- נומען קוקן אויף אים מיט אַפּעטיט, האָט ער זף ‏ רערשראָקן+ + -- זעה... מענרעלי... - װאָס קוקסטו אַזױ? -- װאָס אַרט ריך, אָנ איך, נאַרעלע,, װאָס איך קוק? . | נאָר װי איך האָבּ געמאַ כט אַַ בּאַװענונג, האָט ער זיך נאָך מער רערשראָקן: | = -- זעה... ‏ זײַרע... װאָס װילסטו טון?.

54

מאַך איך שוין צו אים מיט רציחה:

-- איך... איך װעל ריך טאַקע אויפעסן!

בּעט זיך אַלץ בּּיי מיר ראָס הערינגל, רחמיםי תּחנונים בּעט ער זיך:

-- זעה... מענרעלי... טשעפּע מיך נים... אָט,

זעה... רו לינסט זיך אַזױ אױסגעצויגן... קראַנק... און קוקסט... איך ליג אַזױ אויפן טעלערל מיט צע- האַקטע זײיטן און קוק... לאָמיר זיך אַזױ װײטער בּײירע לינן און קוקן... איטליכער אויף זיין אָרט... װאָס אַרט ריך? טשעפע ניט..

3 ס'ל עקעכל.

רי בּאָבּע, װי שוין פריהער רערמאָנט, איו גע= וען אַבּיסל קאַרגליך. פּאַר געװײגליכע געסט האָם זי רערלאַנגט נאָר טײ מיט צוקער אין גלאָו. פאַר אױסערגעװײינליכע געסט -- פאַראַיאָריגע מצח אָרער פאַראַיאָרינע קעקס. אײנמאָל, אין שבט, האָט זי מכבּר נעװען רעם עולם מיט מצה צום טײ. האָט איר איינער געמאַכט אַ קאָמפּלימענט: |

-- אוי,,. בּאָבּע, איר זענט ראָך עפּעס גאָר אַ

בּריה! איר האָט נאָך מצה פון פּסה. |

רופט זיך אָפּ רי בּאָבּץ מיט שטאָלץ:

ס'איז רען פון רעם פּסח? סאי ראָך מצה פון פאַר צװיי יאָרן פּסח...

משמעות, אַז די רייה פון הײיאָרינע מצה איז נאָך ניט רערנאַנגען |

58

מען קאָן ניט זאָגן, אַז דער זײרע איו זעהר צופרירן געװען פון רער בּאָבּעס עקאָנאָמיע. נאָר ער איו צו פיל געװען אַרײנגעטאָן אין זיין אייגענער װעלט, האָט ליבּ געהאַט זײן רוה און האָט איר רעריבּער װעגן איר בּאַלעבּאַטישקײט קײנמאָל קײן װאָרט ניט געואָגט. האָט אָפט מאָל, װי אַן עכטער סטאָאיקער, מיטגעמאַכט ראָס איבּערגעטריבּענע שפּאַרעניש. איך װיל ראָ בּריינגען נאָר איין קליינע אילוסטראַציע:

| אײנמאָל אין אָרעס -- שוין נאָך ושענעװע -- האָבּן מיר זאַלבּעצװײט בּאַזוכט רעם זיירן. מיר רוכט, י, ‏ ר. בּערקאָװיץ איז נעװען רער צװײטער. רי בּאָבּע האָט רערלאַנגט טיי, פון אַ בּאַהאַלטן קעמערל אַרױסגעטראָגן, אויף אַ טעלערל, עטליכע לעקעכלאַך. די לעקעכלאַך זיינען אָבּער געװען אַזױ פאַרראַרט, אַז זי האָבּן געקלונגען װי גנוטער ענגלישער שטאָל. איינער פון רי צװיײ נעסט האָט עס אַ פּרוב גע- טאָן בּרעכן, האָט ער זיך שיעור ניט צעבּראַכן אַ פיננער. רער צװײטער האָט געפּרובט אַ בּיס טון -- האָט ער זיך שיעור ניט צעבּראָכן אַ צאָן. האָבּן מיד זיך בּאַנוננט מיט טײ און רי לעקעכלאַך גע- לאָון שטיין.

מענרעלי האָט, װי זיין שטייגער איז, רערצײלט און דערבּײ אונטערגעגעבּן אונז חשק, מיר זאָלן זיך נעמען, מיר זאָלן ניט פּאַרשעמען רי לעקעכלאַך.

סיר האָבּן זיך אָבּער געמאַכט נים הערנריג.

6

כּרי צו געבּן אונו אַ מוסטער פון מוטיגקײט און כּרי רערװײזן אונז, אַז קיין זאַך אויף רער װעלט איך ניט שטאַרקער פון אַ מענשישן רצון, האָט דער זײירע | גענומען איין קליין לעקעכל אין מױל אַרײן און געװאָלט עס טעקײע. נאָר גײ קײ אַ שטײן! א נאָך מיט גאָלע יאַסלעס... |

האָט עס רער זײרע ריירנריג גענומען אַריבּער- . װאַרפן מיט רער צונג אַהער און אַהין, שװײנקען מיט הייסן טײי, אפשר װעט גאָט העלפן, ראָס האַרץ פון לעקעכל װעט װײכער װערן און עס װעט יך אונטערנעבּן. נאָר ראָס לעקעכל האָט זיך אײנגע- שפּאַרט איין מאָל פאַר אַלע מאָל: ;נײן! או אַ סוף, אַן עק.

און מיר העלפן מענרעלין ריירן און קוקן בּננבה, װאָס ראָ װעט װערן פון דועל צװישן זײרן און רעם שייגעץ רעם לעקעכל, װער פון בּיירן װעט מנצח זיין.

מענרעלי האָט בֹּאַלר רערכאַפּט אוער קוקן אין די אוינן זײינע האָט זיך בּאַװיזן אַ שטיפעריש- יינגלש פייערל, און אַ װינק טוענרינ אויפן לעקעכל אין מויל, האַקט ער איבּער זיין געשפּרעך און זאָנט:

-- איז דאָס ראָך האַרט, אַ--אַ?

מיר האָבּן צונעגעבּן, אַז װי עס שייגט... , לוט רער אָרימקײט פון אונזער װיסן...* מוו ראָס לעקעכל רעכט האַרט זײן | | -- נאָר אַז מען װיל, קאָן מען עס בּייקומען! -- האָט מענרעלי בּאַשלאָסן, אַ ופ געטאָן טײ און

=

אַראָפּגעשלונגען ראָס פאַרעקשנט האַלבּ-צענאַנגען

7

| לעקעכל, - װי מען שלינגט אַראָס אַ מעריצינישע אָבּלאַטקע. |

4 רער לעצטער מאָהיקאַף

אײנמאָל, . אין ושענעװע אין עס נאָך געװען +וין 7, איז מיר אויסגעקומען צו שמועסן מיט מעג= . רעלין װענן רי געשעהענישן אין רוסלאַנר זײט רעם - קישינעװער פּאָנראָם פון 1903, װעגן רער רעװאָ- / לוציע, װעגן רעם בּלוט, װאָס האָט זיך גענאָסן אין. װאַרשע נאָך רעם בּאַקאַנטן 9-טן יאַנװאַר, װען רי | קאָזאַקן זיינען אָנגעקוֹמען ,מאַכן אָררענונג, װעגן רער העלרישקיט, אָפט מאָל קינרערשער העלריש- ‏ רקײט,, פון יירישע יונגע-ליט, װאָס זײינען רעמאָנ- סטראַטיוװ געפאַלן אין רי גאַסן פאַר גאָרנישט מיט

נישט. איך האָבּ אים רערצײלט פון אַ בּלוטיגער

סצענע אין װאַרשע אויף רױיקאַ גאַס, פון װעלכער איך בִּין געװען צופעליג אַן ערות. װי ררײ יונגען, 7 יאָריגע ינגלאַך, האָבּן זיך עפּעס אין אַ מין עקסטאַ? צונויפנערערט: לאָמיר אַרױסװאַרפן אַ רויטע פאָן און פאַלן אַ קרבּן פאַר רער פרײהײט! גע- זאָגט -- געטאָן: אַרױס אין מיטן גאַס, אַרױסגע- | װאָרפן אַ רוט פענרל און עפּעס אויסגעשריען אַנט- קעגן עטליכע קאָזאַקן, װאָס זיינען אױף זײ אָנגע- לאָפן מיט רי פערר און מיט רי בּיקסן. אין אַ מינוט זײנען שוין רי ררײי יונגען געלעגן טױט אויפן שטיין- בּרוק אין אַ טײיך בּלוט און מאַרך. רי קאָזאַקן האָבּן

58

די קערפּערס צונעשטופּט צו אַ טױער, מיטגענומען רי פאָן און אַװעקגעריטן, | | | רערנאָך... רער מאַניפעסט פון 17-טן אָקטאָבּער, רי רעאַקציע, רי פּאַגראָמען, פּאָנראָמען און פּאָנראָ- מען... בּיטערע אינצלהײטן, מיאוסע פּרטים..,

מעגרעלי האָט ניט ליבּ געהאַט אָפּעסן זיך ראָס האַרץ,, גלאַט אַזױ, אין מיטן מיטװאָך נאָך האַלבּן טאָג... האָט ער אַ מאַך געטאָן מיט בּײירע הענט. װי מיט פאַרחלשטע פליגלען און אַ זאָג געטאָן אין בּאָרר אַרײן;

| -- נו, | װאָס זאָל מען טון, װאָס זאָל מען טװ!

מיך האָט עס אַבּיסל פּאַרדראָסן. װאָס הײסט / -- ;װאָס זאָל מען טון?* אָפּלײענען קריאח-שמע. און זיך לײגן שלאָפן? אָט אַזױ רעאַגירט מען ראָס אויף אַזעלכע זאַכן? און כּרי אים צעװאַרעמען, האָבּ איך אים רערצײלט פון אַ נאַכט, װי מען וואַ רט אויף

אַ פּאָגראָם... יונגע לײט נײען אום אין רי פינסטערע -

גאַסן פּאָרװײן אין ,אָבּכאָר* און היטן רי שלאָפנ- דיגע... רער רעװאָלװער אין קעשענע... ראָס האַרץ רריקט... סע גלױבּט זיך ניט, אַז מיר יונגע װעלן בּאַלר שיסן מענשן... שלאָגן זיך אױף טױט און | לעבּן... ראָס װאַרטן איו פיל, פיל ערנער װי רער פּאָנראָם אַלײן... נײען מיר רורך רי גאָס אײנמאָל, טױיט. קײיינער ניטאָ. גײען מיר צוריק. זעהען מיף מיט שרעק, אַז דער גאַנצער טראָטואַר איז פאַר- שאָטן מיט פרישע פּאָגראָס-אויפרופן {אוסצושלאַכטן אַלע זשירעס"! ריזעלבּע שװאַרץ - מאהריגע פּראָ-

9

קלאַמאַציעס אױסגעקלעפּט אויף רי װענט... אַ שוידער גייט רורך רורך רי בּײינער. אַלזאָ, רער שונא שלייכט ויך דאָ אַרום אונז און מיר ועהען אים ניט!... רער שרעק נעמט אָן עפּעט מיסטישע פאָרמען... און ראָ פאַר- נעמט זיך איף טאָג... נראָה װערט רער הימל, רי פּנימער -- נעלבּ, דרי אומבּאַהאָלפנקײט אַנט- פּלעקט זיך... װאָס װעט רער טאָנ בּרײנגען?

-- אַזאַ שלעכטע צײט, װי דרי צײט -- האָבּ איך פּאַרענריגט -- אין נאָך פאַר ײרן אין רוסלאַנר קײינמאָל ניט געװען.

-- איר האָט אַ טעום -- מאַכט מענרעלי און קוקט אין רער לופטן אַבּיסעלע העכער איבּער רי שפּאַקולן, ראָס טוט ער שטעגריג, װען ער ריינקט נאָך.

-- װאָס הייסטל

-- געװען אַמאָל ערנער, אַ סך אַ סך ערנער! | און פּונקט װי אַ פײערל האָט זיך אָנגעצונרן אין מענרעליס רוהינקייט. רי אױינן האָבּן זיך אים צעפלאַמט, די װײסע גריװע האָר האָט זיך אים צע- שױבּערט. ער האָט גענומען רערציילן פון אַמאָלינן יירישן לעבּן, אין ניקאָלאַי רעם 1-טנס ציטן... פון יירישע בּעלי-טובות און טאַקסע-לײט און מוסרים. פין רער בּהלה-צײיט, װען מען האָט חחונה געמאַכט. אַכט-יאָרינע קינרער, כֹּרי צו ראַטעװען זײ פון רער פינסטערער ניקאָלאַיעװער סאָלראַטשינע... נאָר ניט תמיר האָט עס געהאָלפן. רי ;,כאַפּערס" (אַ רוח/ אין זײער טאַטנס טאַסן אַרײן!) זײנען װי רי װעלף אַרומגעלאָפן איבּער רי שטעטלאַך, איבּער װעגן און

0

בּקידמררשים, אַרױסגעריסן רי קינרער בי רי מאַמעס פין אונטער רי פאַרטוכער, אָפּנעריסן אין רי תּלמור- תּורהס פון חומש מים רש"י און פאַרקױפט זי, װי מע פאַרקויפט שעפסן, אין רי פּריסוטסטװיעס.., נישקשה, רי ײרישע גבירים האָבּן רערפאַר. געטאָלט נום געלט, אויסלייזנריג רערבּײי רי איינענע , בּנים?.., קליינע קינרער, שװאַכינקע בּנידיחירים, איין איינצינע בי מאַמעס-אלמנות האָט מע ניט געשאַנעװעט.. געבראַכט זי אַ קרבּן רי נבירישע משפחות... היינט רי רציחות, די מסירוח.., רער שמוץ... רער שרעק.., נעװען אַ סכּנה אַרױסצופאָרן אַ יגנען מאַן אין װעג אַרײן.... אים אַלײן האָט מען שוין אײנמאָל אין װעג געכאַפּט און געבּונרן.. מע האָט אים אָכּער אָפּנעראַטעװעט... עפּעס אַ נס האָט אים געטראָפן...

רי בּילרער פון זיין ,װינשסינגערל", פון זיין ,טאַקסעײ, פון רער , קליאַטשע? האָבּן אויפגעפלאַמט פאַר מיינע אויגן מיט אַ נײער פרישקײט, מיט. נײע פאַרבּן. אַ שרעקליכע פינסטערע מנילה האָט זיך פונאַנרערגעקיקלט, און מענרעלי שטייט איבּער רער ראָזיגער מנילח און טייטלט מיר מיט אַ מין אַכוריות פון אַ גרויסן מאָלער;

-- נאַ, ועה, שיינעץ איינער, נאַ, לײיען!

איך האָבּ מיר נעמוזט מורה זיין אין האַרצן, אַז אַזױ פ ינ ס טע ר איז בּײ אונז אינם איצטיגן (1907) רוסלאַנר גים. מען קעמפט ראָך. מען האָט מוט צו קעמפן. עס איז ראָ אַן עפנטליכע מײננוננ. --

81

מעליך אַרױסגערערט: .

-- איך בִּין שוין רער לעצטער, רוכט מיר.. רער לעצטער מאַָהיקאַן פן יענע איבּער+ לעבּונגען... אַלע מיינע חברים פון יענער צײט.. ניטאָ, ‏ אױסגעשטאָרבּן. ניט פּאַר קײן ײרן גע" ראַכט אַזאַ צײט. קיין נוטער ײר זאָל פון אַזאַ צײט ניט װיסן!. | |

און נאָך אַצינר, װען איך רערמאָן זיך אָן זײרן, אָן זײַן גאַנצקײט, אָן זיין אױסגעהאַלטנקײט, אָן זין גראַרן כאַראַקטער, אָן רער גרויסער פאַרבּנרײכער װעלט, װאָס ער האָט מיט זיך אין קבר אַװעקגע- טראָגן, זאָג איך נאָך אין געראַנק זײינע איגענע װערטער; | | |

-- , רער לעצטער מאָהיקאַן...* יאָ.

מענרעלי האָט אַ װײילע געשױיגן, רערנאָך פּאַ-

ו

בּערלין, 1922.

מענדעליס אָנדיינקען (עפּילאָג) ‏ -

| קומען די אײניקלאַך צום זײרן צונעהן, -

לױכט זײ רי זון און רי האָפענונג שען, --

כאַ--כאַ, אַ געפּילרער, אַ ליאָרים}

-- גיבּ, זיירעניו ליבּער, פון פענסטער אַ בּליק!

צו ריר אײלט רי יוננט פון נלות צוריק

מיט װינטן, װאָס יאָנן זיך װאָרעם,

מיר קומען מיט פּלאַטערנרע פאָנען און קװײטן, מיר זינגען, מיר טראָגן טעריסענע קײטן, !

רו װאַרטסט ראָך אױף רעם אַװי לאַנג! (געלאַכט האָסטו בּיטער פון אונוערע טאַטעס, | פון טאָרבּעס, פון קרעכצן, פון הײיליגע שמאַטעס... מיר ראַנקען ריר איצט מיט געאַנג,

ואוו בּיסטו? צי שלאָפסטו נאָך הינטערן װאַנט? אָרער רו טרױימסט מיט רער פערער אין האַנט,. און שװעבּסט אַצינר װײט פון רער װעלט?.,

| װאַרטן רי אײניקלאַך,. ס'קלאַפּט זי ראָס האַרץ, ראָס פענסטער קוקט עלנט, אין פענסטער איז שװאַרץ, רער זילבּערנער זיירעניו פעלט,

68

גײען רי אײניקלאַך אין קאַמער אַרײן,

געבּן' צװײי ליכט זײ אין פּנים אַ שין, --

רער זערע לינט בּלאָס אױסנעצױיגןן

פאַרװיקלט אין טלית... מיט גרײזדגראָהער פּראַכט בּאַשײנט אין זיין פּנים. און ס'האָט אים פאַרמאַכט אַן אײיבּינער שמײיכל רי אױגן...

ראַן װײינען ‏ רי אײניקלאַך אַלע אין כאָר, -- איבּערן טלית און זילבּערנע האָר

קויקלען זיך טרערן און פליסן... .

און עס פאַרבּױגן זיך שטום, אין האַלבּיקרײן, פאָנען בּלוט-רויטע און פלאַגן בּלאָה-װײס, -- רעם שװײינענרן זיירן צופיסן.. . |

,7