תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

6 +ס זאו

א אט / 8, |4,

1ז4161606/ 0ז16סתס

צצפצט,ז4,ע 48 זא /1נ1 08 1,261 01:) טמ אעשידג, 111 מופ!נפמסזצ

2

אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

א לע ווערק פון שלום עליפט

אַכ צנט ער בּאַנד

לבור :שוכ

מאַטעל פייסי דעם חונ'ס

ערשטער טײל: פון דער חיים קיין אמעדיקע

ווילגע--װאַרשע 1926 ווילנער פּאַרלאַג פון בּ. קלעצקין

עס אי שטרענג פאַראָטן צו קויפן און פאַר קויפן זאָס דאָזיקע. בּוֹך אין צפון און דרים אַמעריקע, אין דרומאפריקע און אין ענגלאגד

אזסע 466 {(6װמס15416ת90010) 2401000012 6184 צט ,1990 +מ08צץמסס

צוליבּ דעס פאַרלאַנג פון שלוםעליכמס יורשים, איז די אױסגאַכּע געדרוקט לויט דער אמעריקאנער אױסגאַבּע.

.''0122605 0ז46 26151 810101,, .411 .1 .מזסעס{ס0-81ז52016 ,8א81א80 41 .8 1/60906 סטו)ס/וואגסעש,, ג1וז8אטזס

מאַטעל פיימי דעט חונ'ס

כתבים פון אַ וונגע? א יתום

ערשטער טייל : פון דער חיים קיין אמעריקע

געשריבען אין יאָהר 1907

אינח אל טפ

זיינט איז יומ-טוב -- מע טאָר נישט װיינעןן מיר איו גום -- איך בין א יתום} . ., , . װאָס װעט זײן פון מיר? ‏ . . . . 6 . , מיין ברודער אליתו האָט חתונה . . . { 4 איך האָב ז' רײכע שטעלע . . . , ,1 } א שמאַלץגרוב . . . ...6 . ,1 } מיין ברודער אליהו'ס געטראַנ? ‏ . . . , / , מיר פאַרפּלײצען די װעלט מיט טיגט , , , , נאַכװעהענישען פון דער טינטיפאַרפלײצונג ‏ , , 8 גאָס ניסט . . . . . 6 . שש שא אונוער חבר פִיגִי . . . 6 . 6 6 .}0 ) שאט, מיר פאַהרען קיין אַמעויקע . . , . מיר גנב'ענען די גרעניץ /. . . . . ,4 , מיר וענען שוין אין בראָד} . . . , , , , קראַקע מיט לעמבערג . . . . . .4 4 ) מיט די עמיגראַנטען . . . . . . , ,1 , וויען איז א שטאָרט און גאָט איו אַ פאטער . װאונדער פון אַנטװערפּען . . . . . . ., רי האַליאַסטױע . . . . . . . ...1 ; די חאליאַסטרע װערד צעקראַכען . . . , ; זי געוונט, אַנטװערפּען . . . . , ,1 } ?אנראַן, פאר װאָס ברענסט דו נישט+ , , ,

זט

0:

1

גס

: חיינט איז יוםיטוב -- מע טאָר נישט וויינען 1

זַ היינט איז יוםיטוב -- מע טאָד נישט וויינען !

א. .

איך געה מיט אייך אין געוועט אויף וויפיע? איהר ווילט, אַז קיינער אין דער װעלט איז נישט געווען אַזױ צופריעדען מיט'ן װאַרעמען ליבטיגען נאָך"פּסח, וי איך, פּייסי דעם חזנ'ס יונגעל, מאָטע?, און דעם שכנ'ס קעלבעל, װאָס מע רופט דאָס , מעני" (דאָס האָב איך, מאָטעל, דעם אַ נאָמען געגעבען , מעני"),

ביירע גלייך האָבען מיר דערפיהלט די ערשטע שטראַחלען פון דער װאַרעמער זון אינ'ם ערשטען װאַרעמען נאָך-פּטח'דיגען מאָג, ביידע גלווף האָבען מיר דערשמעקט דעם ריח פונ'ם ערשטען גרינעם גרעזעלע, װאָס קריכט, שפּראַצט-אַרױס פון דער נאָר-װאָס אָפּגעדעקטער ערד, און ביידע גלייך זענען סיר אַרױיסגעקראַכען פונ'ם פינסטערען ענגשאַפּט צו מקבל-פּנים זיין דעם ערשטען זיסען ליכטיגען וואַרעמען פריהלינגס-מאָרנען. איך, פּייסי דעם חזנ'ס יונגעל, מאָטעפֿ, בין ארויס פון א טואן, פון ט קאַלטען נאַסליכען קעלער, װאָס שמעקט מיט זויערטייג און מיט רפואוח פון דער אַפּטײיק{ און מעני, דעם שכנ'ס קעלבעל, האָט מען אַרױסגעלאָזט נאָך פון אֵיין ערגערען עפּוש : פון אַ קליין, פינ-

9

10 - שלום"עלוכם

סּטער, בלאָטיג, פארפּאַסקודינט שטעלעכע? מיט אויסגעקרימטע צעפליקטע ווענט, װאָס ווינטער בלאָזט-אַרײן אַהין דער שניי און זומער שמייסט אַריין דער רעגען.

אַרױסגעחאַפּט זיך אויף נאָט'ס פרייע ליכטיגע וועלט, האָבען מיר ביידע, איף. און מעני, אויס דאַנקכאַרקײיט צוֹ דער נאַטור, זיך גענומען אויסדריקען אונזער צופריעדענחייט. איך, פּייסי דעם חזנ'ס יונגעל, האָב אויפגעהויבען ביידע הענט אַרױף, אויפנעעפענט דאָס מוי? און אַריינגעצױנען אין זיך די פרישע װאַרעמע לופט אַזױ פיע?, וויפיעל איך האָב געקאַנט, --- און עס האָט זיך מיר אױיסגעדאַכט, אַז איך ואַכס אין דער חויך, און עס ציהט מיך אַרױף-אַרױף, -אין דער טיעפער-טיעפער בלויער יאַרמעלקע אַרין, דאָרט וואו די שיטערע רויכיגע װאָלקענס שוועבען, דאָרט וואו די ווייסע פוינלען טוקען זיך, באַווייזען זיך און ווערען פאַרשוואונ- דען מיט אַ קוויטש און מיט אַ צוויטשער, און עס רייסט זיךף אַרױס פון מיין אָנגעפילטער ברוסט, אֶהן מיין וויסען, אַ מין גע- זאַנג, נאָך שענער װי יום-טוב מיט'ן טאַטען ביי'ם עמוד, אַ גע- זאַנג אָהן ווערטער, אֶהן נאָטען, אֶהן א שום מאָטיוו, אַ מין נאַטור" געזאַנג פון אַ ואסער-פאַל, פון יאָגענדיגע חװואליעס, אַ מין שיר- השירים, אַ געטליכע התפּעלות, אַ הימלישע באנייסטערונג:; אוידוועה, טאַטע! אוייועה, פאָטער! או-וועה, לעבעדיגער גאָאאָאָאָט !!! : אָט אַזױ האָט אַרױסבאַװיזען זיין צופריעדענהייט מיט'ן ער- . שטען פריחלינגס-טאָג פּייסי דעם חזנ'ס יונגעל. . גאַנץ אַנדערש האָט דאָס אויסגעדריקט מעני, דעם שכנ'ס קעלבעל.

מעני, דעם שכנ'ס קעלבעל, האָט קודם אַרינגעשטעקט די שװאַרצע נאַסע מאָרדע אין מיסט אַרײן, אַ שאַר געטהאָן מיט'ן פאַדערשטען פיסע? די ערד אונטער זיך אַמאָל דריי, פאַרריסען, דעם עק, אויפגעשפּרונגען נאָכדעם אויף אַלע פיער, און אַרוס" געלאָזט אַ טומפּינען ,מע !" דער ,מע" האָט מיר אויסגעוויזען

הוינם און וום-טוב -- מע טאַר נישט וויינען! 11

אַזױי קאַמיש, אז איך האָב מיך געמוזט צעלאַכען און נאָכמאַכען פּונקט דעם אייגענעם , מע" מיט'ן זעלביגען נוסח, װאָס מעני. מעני'ן איז דאָט, ווייזם אויס, געפעלען, װאָרום עס האָט פאַנג נישט גענומען, האָט דאָס קעלבע? איבערנע'חזר'ט דאָס איינענע נאָך אַ מאָל, מיט'ן זעלביגען נוסח און מיט'ן זעלביגען שפּרונג. זעלבסטפארשטענרליך, אַז איך האָב דאָס באַלד נאָכגעטהאָן מיט אַלע פּישטשעווקעס, מיט'ן קול און מיט'ן שפּרונג. אַזױי עטליכע מאָל ; איך אַ שפּרונג, דאָס קעלבעל אַ שפּרונג; דאָס קעלבעל 8 , מע", איך א , מע". ווער ווייסט, בין װאַנען דאָס שפיעפ װאָלט זיך אַזי געצויגען, ווען ניט א שנייד פון הינטען אין האַלז אריין פון מיין עלטערען ברודער אליהו מיט אַלּע זיינע פינף פיננער ;

--- איינגעזונקען זאָלסט דו ווערען ! אַ בחור'ע? פון כמעט נייען יאָחר שטעלט זיך אַװעק טאַנצען מיט אַ קעלבעל!.. אין שטוב אַריין געח, דו חולטיי איינער !... דער טאַטע װעט דיר שוין געבען |...

ב.

בלאַטע ! דער טאַטע װעט מיר ניט , נעבען" גאָרניט. דער טאַטע אוז קראַנק. ער דאַװענט שוין ניט פאר'ן עמוד פון שמחת- תורה אָן. גאנצע נעכט חוסט ער. עס געהט צו אונז דער שוואר- צער דאָקטאָר, א נראַבער מיט שווארצע װאָנסעס און מיט פאַ- כענדיגע אויגען -- אַ פריילוכער דאָקטאָר. מיך רופט ער , מּופּיס" און שנעלט מיר מיט די פינגער אין בייכע? אריין. ער זאָנט אָן אלע מאָל דער מאַמען, מע זאָל מיך ניט שטאָפּען כיט קיין קאַרטאָפליעס, און דעם קראַנקען זאָל מען געבען נאָר בוליאָן און מיל, מילך און בוליאָן, די מאַמע הערט איהם אויס, און אַן ער געחט אַוועק, באַחאַלט זי דאָס פּנים אין פארטוך און די אכסלען

12 יי | שלוֹטיעלוכם טרייסלען זיך ביי איהר.,. נאָכדעם װוישט זי אויס די אוינען, רופּט-אָפּ טיין ברודער אליחו אויף 6 זייט, און מע סוד'עט זיך שטילערהייד. ואָס זיי רעדען -- וייס איך ניט,. נאָר מיר דאַכט, זיי קריענען זיך, די מאַמע שיקט איהם ערגיץ, ער װיל ניט געהן. ער זאָגט צו איהר: |

--- איידער אָנקומען צו זיי, על איךף דיר בעסער נעהן אין דער ערד אַריין !,,,. איך װעל בעסער שטאַרבען היינטיגען טאָג !..

--- בייס דיר אִפּ די צונג, משומד איינער, װאָס רעדסט דו ?

אַזױ ענטפערט איהם די מאַמע שטיל, ציפּעט צונויף די צייהן, מאַכט צו איהם מיט די הענט, איז גרייט איהם דורם זיין. זי ווערד אָבער באַלד ווייך און מאַכט צו איהם ;

--- װאָס זאָל איך טחון, מיין זוהן, אַ רחמנות אויפ'ן טאַ- מען... מע מוז דאָך איהם ראַטעװוען!.. '

--- פאַרקויפט מען עפּיס. --- זאָנט מיין ברודער אליהו און | חאַפּט אַ קוק אויף דער גלעזערנער שאַמפע. און די מאַמע קוקט

אויך אויף דער זעלבער שאַפע, װישט די אוינען און זאָגט שטיל :

--- װאָס זאָל איך פאַרקויפען? די נשמח? שון נישטאָ װאָס צו פארקוופען. סיידען די לעדיגע שאַמע ?

-- פאַר װאָס ניט? -- זאָגט איהר מיין ברודער אליהו.

- רוצח! -- ענטפערט איהם די מאַמע מיט רויטע או- גען, --- פון ואַנען האָבען זיך צו מיר גענומען אַזעלכע רוצחים קינדער ?} /

די מאַמע פייערט און קאָכט, וויינט זיך אויס, ווישט-אויס די אוינען און בעט זיך באַלד איבער. אַזױ איז געווען אויף מיט די ספּרים, מיט דער זילבערנער עטרה פונ'ם טלית, מיט די צויי געגילטע בעכערלעך, מיט איהר זיידען מלבוש, און מיט אַלֶע איבע- רינע זאַכען, װאָס זענען פארקויפט געװאָרען ביי אונז איינצונ- ווייז, און אַלע סמאָל אֵיין אַנדער קונח.

חיונט איז וום"טוב -- מע טאָר נישט וויינען | 18

די ספרים האָט שוועקגעקויפט מיכ? דער פּאַקענטרענער, א איד מיט א שיטער בערדעפֿ, װאָס ער האַלט דאָס אין איין קראַצען, מיין ברודער אליחו אין נעבאך גענאַנגען צו איהם דריי מאָל, איידער ער האָט איחם אַראָפּגעבראַכט. די מאַמע האָט זיך מחית געווען, אַז זי האָט איהם דערזעהן, און באַװויזען איהם מיט'ץ פינגער, ער זאָל רעדען שטיל, בכדי דער טאַטע זאָל נישט הערען. מיכל האָט פאַרשטאַנען, פאַרריסען דעם קאָפּ אַרױף אויף דער פאליצע, זיך געקראַצט אונטער'ן בערדעל און אַ זאָנ געטהאָן:

--- אַנו ווייזט, װאָס האָט איהר דאָרטען ?

מיט אַ וואונק האָט מיר די מאַמע באַוויזען, איך זאָל אַרױף אויפ'ן טיש און דערלאַנגען די ספרים, צוויי. מאָל איבער'חור'ען איז נישט געווען נויטיג. איך בין מיט איין שפרונג אַרױף מיט אזא גדולה, אַז איך האָב מיך אויסגעצויגען איבער'ן טיש און נאָך געהאַפּט אַ צונאָב פון מיין ברודער אליחו, איך זאָל ניט שפּרינגען, וי אַ משוגענער. מיין ברודער אליהו האָט זיך אַלֵיין סמטריח געווען אוים'ן טיש און האָט דערלאנגט מיכלען אַלֶע. ספרים. מיכ? האָט מיט איין האַנט געבלעטערט די ספרים, מיט דער אַנדערער זיך געקראַצט דאָס בערדע?ל און געזאַנט חסרונות. יעדער ספר האָט זיין חסרון : דאָרט איז דער בונד געווען נישט- גוט. ביי דעם איז דער רוקען שטאַרק צענעסען. דאָ איז דער פפר אַליין קיין ספר ניט. און אַז ער האָט שוין גאנץ גוט איבעך- געקוקט אַלע ספרים, מיט אַלע בונדען, מיט אַלֶע רוקענס, האָט ער זיך א קראַץ געטהאָן אין בערדעל ; |

--- ס'זאָל זיין משניות'ען, אַ גאַנצער גאנג, װאָלט איך זי אפשר אַוועסגעקויפט,

די מאַמע איז געװאָרען טוידט וי די װאַנט, און מיין ברודער: אליהו איז, פאַרקעתרט, געװאָרען רויט וי פייער; ער אין אָנ" געפאלען אויפ'ן פּאַקענטרעגער ;

14 שלוםיעליבם

-- האָט איהר דאָך לכתחילה געקאַנט זאָגען, אַז איחר קויפט. נור משניות'ען ! װאָס זענט איחר געקומען דולען אַ ספּאָדיק און דרעהען אַ מוח ?

--- לאָז זיין שטי?! -- בעט זיך ביי איהם די מאַמע, און עס הערט זיך א הייזערינע שטים פונ'ם צווייטען אַלקיר,. וואו- דער טאַטע ליגט : |

--- ווער איז דאָרטען ? :

-- קיינער ניט! --- ענטפערט איהם די מאַמע און שיקם" אפ מיין ברודער אליהו'ן צום קראַנקען, און אַליין האַנדעלט זי מיט מיכ? דעם פּאַקענטרעגער, פאַרהאַנדעלט איהם די ספרים, אַפּנים, פאַר זעהר ווינציג געלט, װאָרום אַז מיין ברודער אליהו קומט-אַרױס פונ'ם טאַטענ'ס אַלקיר און פרענט זִי : ,וויפיעל 3" -- שמופּט זי איהם אִפּ און זאָגט איחם : ,ס'איז ניט דיין עסס { י. און מיכ? חאַפּט די ספרים גיך-גיך, פּאַקט זיי אֵיין אין א זאַס אַריין און מאַבט פּליטה. | |

.8

פֿון די אַלע זאַכען, װאָס מיר האָבװן אױספאַרקױפט פון | שטוב, האָט מיר קיינע פון זיי ניט צונעשטעלט אַזױ פיעל פאַר- געניגען, װי די נלעזערנע שאַפע.

אמת, די זילבערנע עטרה פונ'ם טאַטענ'ס טלית אַז מע האָט באַדארפט אָפּטרענען, איז אויך געווען פאַר מיר אַ שטיקעל יום- טוב. קודם -- דאָס דיננען זיך מיט יאָסע? דעם גאַלדשמיער, אַ בלייכער איד מיט אַ רויטער פּליאַמע אויפ'ן פּנים. דריי מאָ? ‏ איז ער אַװעקגעגאַנגען צוריק --- און אויסגעפיהרט האָט ערי נאָכדעם האָט ער זיך אַװעקגעזעצט אַ פום איבער א פוס צום פענסטער מיט'ן טאַטענ'ס טלית, אַרױסגענומען אַ קליין מעסערע? מיט אַ געל קלעצעל פון הירשענביין, אויסגענויגען דעם מיטעל-

אוונט אוו וומ"מוב -- מע מאָר נישט וויונען} 16

סטען פינגער און גענומען טרענען די עטרה אַזױ קונציג, אַז ווען איך קאָן אַזוֹי טרענען עטרות, װאָלט איך, דאַכט זיך, געווען איי- גער א גליקליכער ! און פון דעסטווענען, האָט איחר באדאַרפט אָנקוקען דעמאָלט די מאַמע מיינע, װי אַזױ זי האָט זיך עס אַ ביסעל צעוויינט !‏ אפילן מיין ברודער אליחו, װאָס ער אין שוין אַ בחור און אַ חתן, האָט זיך עפּיס אויך מאָדנע אויסגע- בויגען מיט'ן פּנים צו דער טיר, כלומרשט געשנייצט די נאָז מיט איין פינגער, פאַרקרימט דאָס פּנים און אַרױסגעלאָזט אַ מאָדנעם קוויטש פונ'ם האָלז און געווישט מיט דער פּאָלע די אוינען.

--- װאָס איז דאָרטען ? -- פרענט דער טאַטע פון זיין . קראַנקען אַלקיר,

-- גאָרניט ! -- ענטפערט איהם די מאַמע און װישט די רויטע אויגען, און די אונטערשטע לופ מים איהר גאַנצען האַלבען פּנים מרייסעלט זיך אַזוי, אַן מע דאַרף זיין שטאַרקער פון אייזען, מע זאָל ניט פּלאַצען פאַר געלעכטער,

נאָר וי קומט דאָס צו דער גלעזערנער שאפע ?

ערשטענס, װאָס חייסט מע װעט זי צונעמען 4 מיר האָט זיף תמיד געראַכט, אַז אונזער גלעזערנע שאַכּע איז צונויפגעװאַכסען מים דער װאַנט, --- וי אַזױי וועט מען זי נעמען 4 צווייטענס, וואו װועט די מאַמע פאַרשליסען דאָט ברויט, מיט דער חלח, מיט די טעלער, מיט די בלייענע 5עפטפ און גאָפּלען (צוויי זילבערנע לעמעל און איין גאָפּעל א זילבערנעם האָבען מיר געהאט, האָט זיי די מאַמע שוין לאַנג פאַרקויפט !), און וואו וועלען מיר האַל- טען פּסת די מצה? די געדאנקען זענען מיר געקומען אויםץ קאָפּ, בשעת נחמן דער סטאָליער אין געשטאַנען און געמאָסטען רי שאַפע מים זיין גרויסען רויטען נאָנעפֿ פונ'ם גראָבען פינגער פון דער אויסגעשמירטער האַנט. ער האָט אַלץ געדרונגען, אַן די שאַפע װעט ניט אַרױס פון דער טחיר. א סימן: אט האָט

5

8 שלום-עלוֹכם'

איהר אַייך די ברייט פון דער שאַפע און אָט האָט איחר די טתיר --- אָסור אויב זי װועט אַרױס ! בי

--- וי אַזױ זשע איז זי אַריין ז --- פרעגט איהם מיין ברד דער אליחו. :

= -- געה פרעג זי { -- ענטפערט איהם נחמן מיט בעם. --= אי ווייס, װוי אַזױ זי איז אַריין} מע האָט זי אַרינגעטראָגען, איז זי אַריין 1

איין מינוט איז געווען אַזעלכע, װאָס איך האָב מורא געהאָט פאַר דער שׂאַפע. דאָס הייסט, איך האָב געמיינט, זי בלייבט ביי אונז עס האָט אָבער כֿאַנג נישט גענומען, און נחמן דער סטאָליער איז געקומען מיט זיינע צוויי בנים, אויך סטאָליאָרעס, און מע האָט געגעבען אַ נעם אונזער גלעזערנע שאַפע, טאַקי נאָר וי דער רוח דעם מלמד ; מריהער איז געגאַנגען נחמן, נאַכדעם. ביידע בנים, הינטען --- איך, דער פאָטער האָט געקאָמאַנדע- װעט: ,לקאָפּעל, אָן א זייט! מענרעל, רעכטס ! קאָפּעל, ניט לויף } מענדעל, האַלט !... איך האָב זיי געהאָלפען נאָכטאַנצען. רי מאַמע און מיין ברודער אליהו האָבען ניט געװאָלט העלפען. זיר זענען געשטאַנען, געקוקט אויף דער לעדינער װאַגט, װאָס איז געווען באַדעקט מיט שפּינוועבם, און האָבען געויינט... אֵיין אַקציע מיט די צוויי --- נאָר זיי וויינען !..,, פּלוצים --- טוראך1 סאמע ביי דער טהיר האָט געפּלאַצט דאָס גלֿאָז, און דער סטאָליער מיט די בנים האָבען גענומען זידלען זיך, אַרופלעגען איינם אויף דאָס אַנדערע די באָד: ;אַ ריחר פון אַ בלייענעם פוינעל!" ,בערישע פיס !" ,דער רוח האַפּט איהם אַװעק!" ,ברעך דעם קאָפֿ, צו-נדאַכֿדי שווארצע יֹאָהר ! .-

--- װאָס איז דאָרטען ? --- הערט זיך אַ הייזעריג קול פונ'ם- פּראַנקען אַלקיל;

--- נאָרנישט | --- ענטפערט די מאַמע און װישט די אוינען-

*מוונט און וום-טוב -- מע מאָר גושט וויונען 1 י , 17

(צי

די בּעסטע שמחה פון אַלַע שמחות איז געווען ביי מיר, אַו כ גי געקומען צו מיין ברודער אליהו'ט קאַנאַמּקע און צו מיין בעטע?, /מיין ברודער אליהו'ס קאַנאַפּקע איז פריהער געווען אַ קאַנאַפּע, װאָס מע פלענט אויף איהר זיצען. נאָר זינט מיין כרודער אליהו איז געװאָרען א חתן און האָט אָנגעהוֹיבען צו שלאָפען אוה דער קאַנאַפּע און איך אויף זיין בעטעל, איז די קאַנאַפע געװאָרען א ,קאַנאַפּקע". אמאָל, אין די גוטע יאַהרען, אַז דער טאַטע איז געוען געזונט און געדאַװענט מוספים אין דער קצב'ישער קלוױין מיט פיער משוררים, האָט די קאַנאַפּע גע- האָט אין זיך , שפּרינזיגעס". איצט זענען שוין די ,שפּרינזינעם" געווען מיינע. איך האָב פון זיי געמאַכט כל המינים פאָקוסען שבעולם ; צעקאליטשעט די הענט, שיער נים אַרױסגענומען זיף אַיין אויג, אָנגעטהאָן זיי איינמאָל אויפ'ן האַלז און געשטאַנען 8 מינוט אויף צו דערװואָרגען ווערען. ביז מיין ברודער אליהן האָט סמיך גוט אָנגעבוכעט און פאַרװאָרפען די , שפּרינזינעם" אוים'ן בוידעם און צוגענומען דעם לייטער.

אָפּנעהאַנדעלט די קאַנאַפּע מיט'ן בעטע? האָט חנה די אידינע. איידער חנה האָט דאָס מעבע? אָפּגעקױפט, האָט זי די מאַמע נישט צוגעלאָזט אַרײנקוקען אינוועניג אין תוך אַריין :‏ ,אָט דאָס, װאָם איהר זעהט, דאָס קאַנט איהר האַנדלען { קוקען איז נישטאָ װאָס ו" נאר אַן חנה האָט זיף אויסגעדונגען און גענעבען אֵיין אויפנאָב, איז זי צוגעגאננען צו דער קאַנאַפּע און צום בעטע?, אויפגעהויבען דאָס בעטגעװאַנט, פאַװאָלינקע אַריינגעקוקט אין אַלע פאַרבאָר- גענע ערטער און האָט שטאַרק געשפּיגען... די מאַמע איז געווען ברוגז פאר'ן שפּייען, געװאָלט אומקעהרען דעם אויפגאָב, האָט זיך אריינגעמישט מיין ברודער אליהו;

שלום-עליכם בּ. |1זש א 2)

:יי י | שלוםיעלומם

--- געקויפט, איז פאַרפֿאַלען !

אויסגעבעט אויף דער ערד, האָבען מיר זיך אױסגעצוינען ביידע, איך און מיין ברודער אליחו, וי די גראַפען, צונעדעקט זיב ביידע מיט איין קאָלדרע (זיינע האָט מען פאַרקויפט), און ס'איז מיר געווען זעהר אַיינגענעהם צו הערען פון מיין עלטערען ברודער, אַז אויף דער ערד צו שלאָפען איז גאָר ניט אַזױ שלעכט.

איךף װאַרט-אָפּ ביז ער לייענט-אָפּ קריאת-שמע און ווערד אַנשלאָפען, דעמאָלט נעם איך מיך קאַטשען איבער דער גאַנצער ערד. פּלאַץ איז היינט דאָ, ברוך השם, גענוג. אַ פעלד, אַ פאַר- געניגען, א נךד-עדן !..

ה.

--- װאָס טהוט מען ווייטער ?

אַזױ זאָגט די מאַמע צו מיין ברודער אליהו אײינמאָל אין אַ פריהטאָרגען און באַטראַבט מיט אַ געקנייטשטען שטערן די לע- דינע פיער ווענט. איך און מיין ברודער אליהו העלפען איהר באַקוקען די פיער ווענט. סיין ברודער אליהו קוקט אויף מיר פאַרזאָרגט און מיט רחמנות.

--- געה אין דרויסען ! -- מאַכט ער צו מיר שטרענג. -- מיר דארפען דאָ עפּיס רעדען.. |

אויף איין פוס שפּרינג איך אַרױס אין דרויסען אַװיס -- און, פאַרשטעהט זיך, גלייך צום שבנ'ס קעלבעל. |

די לעצטע צייט האָט זיך , מעני" געגעבען אַ הויב אויף די פיסלעך, קיין עין-הרע אױיסגעװאַכסען, געװאָרען שען, דאָט שװאַר- | צע מאַרדעלע חנ'עוודיג, די קיילעכינע אוינען קלוג, מיט פאַר- שטאַנד, װוי להבדי? א מענטש, אַ בר-דעת, קוקט-אַרױס, מע זְאֶל דעם עפּיס געבען אין מוי? אַריין, האָט ליעב, אַז מע קראַצט דעם | מיט צוויי פינגער אונטער'ן העלזעל,

חוונט אוז ווםיטוב -- מע טאַר נישט וויינען} 19

--- שוין ? דוֹ האָסט זיך שוין װויעדער צונויפגעסקאַמפּאַניעט מיט'ן קעלבעל {ָ קאָנסט זיך נאָר ניט צעשיידען מיט דיין טייערען חבר ?

אַזױ זאָגט צו מיר מיין ברודער אליהו שוין אִהן קללות און נעמט מיך פאַר אַ האַנט און זאָגט, אַן ער געהט מיט מיר צו הערש-בער דעם חזן. ביי הערש-בער דעם חזן, זאָגט ער, װועט מיר זיין נוט. ערשטענס, זאָגט ער, װעל איך האָבען װאָס צו עפען. אין דער היים איז ניט גוט, זאָגע ער ; דער טאַטע, זאַנט ער, איז קראַנק, מע האַרף איהם, זאָגט ער, ראַטעװען. מיר ראַ- טעווען איהם, זאָגט ער, וי ווייט מיר קאָנען. און מיין ברודער אליהו צעשפּיליעט די קאַפּאָטע און ווייזט מיר אויף זיין זשילעט :

-- אָט האָב איך געהאַט אַ זייגער, אַ מתנה פון מיין מחותן, האָב איך איהם פאַרקויפט. דער מחותן זאָל וויסען, װאָלט זיף געטהאָן חושך ! די וועלט װאָלט זיך איבערגעקעהרט |...

איך דאַנק און לויב נאָט, װאָס זיין מחותן ווייסט ניט פונ'ם זייגער און װאָס די װעלט קעהרט זיך נאָך ניט איבער. װעה! וועה! ווען חלילה, די שעה זאָל גאָר ניט זיין, עס קעהרט זיף איבער די וועלט, װאָס װאָלט דעמאָלט זַיין מיט מעני'ן, מיטץן שכנ'ס קעלבעל? אַ שטומע צונג}!.. /

-- אָט זענען מיר געקומען ! --- מאַכט צו מיר מיין ברודער אלוהו,, װאָס ווערד צו מיר אַלע מינוט מעהר צונעלאָזט און פּריינדליך,

הערש-בער דער חזן איז אַ איד א , מנגן". דאָס הייסט, ער אַליין קאָן ניט זינגען; ער האָט נעבשך קיין 0ו? נישט. אזי ! האָב איך געהערט פון טאַטען. נאָר ער פארשטעהט נגינת. און זינגערלעך האָטס ער אַ שטיקלעך פופצעהן, און אין א ביזער מענטש -- סכנות ! ער פאַרהערט מיך זינגען. איך זאג איחם א ,מגךאכות" מיט א ,דריידע?". ער גלעט מיך און זאָנט צו מיון

6 | שלוטיעליכם

ברודער, אַז איך האָב אַ ,סאָפּראַנאָ". מיין ברודער זאָגט, אַן נים נאָר אַ סאָפּראַנאָ, נאָר אַ סאָפּראַנאָ שבסאָפּראַנאַָ !... מיין ברודער אליהו דינגט זיך מיט איהם, נעמט אֵיין אױיפנאָב און זאָנט מיר, אַז איך בלייב שוין דאָ, ביי רב הערש-בער דעם חזן. איך זאָל איהם פאָלנען, זאָגט ער, און איך זאָל ניט בענקען !.-

אויהם איז נרינג צו זאָגע;, איך זאָל נישט בענקען ! וי אַז ‏ זאָל איך ניט בענקען זומער-לעבען ? די זון באַקט, דער היִמעל.

אין וי אַ קרישטאָל, די בלאָטע האָט שוין לאַנג אויסגעטריקענט. אין דרויסען ביי אונז נעבען שטוב ליגען קלעצער.. נישט אונזערע, דאָס איז יאָסי דעם נניד'ס קלעצער. ער קלױיבט זיך בויען א שטוב, האָט ער צוגענרייט קלעצער, האָט ער נים וואו זיי אָפּצױ לעגען, האָט ער זיי אָפּנעװאָרפען נעבען אונז. פאַנג לעבען זאָל ער, יאָסי דער נגיד ! װאָרום פון די קלעצער קאָן איך מיר מאַכען 8 ,קרעפּאָסט", און צווישען די קלעצער װאַכסען שטעכעלקעס מיט קרינעלעך די שטעבעלקעס זענען גוט אויף צו שטעכען, און די קריגעלעך בלאָזט מען אָן און מע טהוט זיי אַ קנאַק אָן שטערן -- פּלאַצען זיי.

מיך איז נוט. מעני'ן, אונזער שכנ'ס קעלבעל, איז אויך גוט איך און מעני זענען די איינציגע בעלידבתים אט דאָ, ,איג- וועניג אין דרויסען", און װוי אַזױ זאָל איך ניט בענקען נאך מעגי'ן, אוזער שכנ'ס קעלבע? 1..

4 1

עס איז שוין באַלד דריי װאָכען, וי איך בין ביי הערש-בער דעם חזן, און זינגען זינג איך כמעט נאָר ניט. איך האָב אֵיין אַנדער אַרבייט. איך טראָג מיך אָרום מיט זיין דאבצי'ן. דאַבצי איז א קינד אַ הויקער. קיין צוויי יאָהר אַלט, און פון דעסט" ווענען איז זי, קיין עין-הרע, אַ שווערינקע, שווערער פון מיר.

הוונט אוז וומיטוב -- טע מאָר נושט ויינען! 21

איך ריים סיר אֵיין דאָס געזונט, זי טראַנענדיג. דאָבצי האָט מיך ליעב. זי חאַפּט מיך אַרום מיט איהרע דאַרע הענטלעך און טשעפּעט זיך אַן טיט די דינע פינגערלעך. זי רופט מיך , קיקא". װאָס עפּיס קיקא, ווייס איך ניט. דאָבצי האָט מיף ליעב. פֿאָזט מיך ניט שלאַפען גאַנצע נעכט: ,קיקאָ, קי!' -- דאָס הייסט, איך זאָל זי װויענען. דאָבצי האָט מיך ליעב. אַז איך עס, רייסט זי ביי מיר מונ'ם מוי?: , קיקא, פּי!" -- דאָס הייסט: געב עס מיר(., עם ציחט מיך אַהים. דאָט עסען אין דאָ אויף ניט אי-אַידאַי,,, וום-טוב. שבועות אויף דער נאַכט. עס ווילט זיך געהן אין דרויסען זעחן, װי דער הימעל שפּאַלט זיך. דאבצי לאָזט ניט. דאָבצי האָט מיך ליעב: ,קיקא, קי!' -- איך זאָל זי וויעגען. איך וויעג זי און וויעג זי און װוער אַנשלאַפען. און עס קומט צו מיר 8 גאַסט -- מעני דעם שכנ'ס קעלבעל, קוקט אויף מיר מיט אויגען, וי אַ בר-דעת, און זאָנט מיר : קום! און מיר לאָזען זיך געהן באַרג-אַראָפּ, צום טייך. נישט לאַנג גע" טראַכט, פֿאַרקאַטשע איך די הויזלעך: האָפּ! איף בִין שוין אין טייך, איך שווים, און מעני שװוימט מיר נאָךְ. אױף יענער זייס אין גוט. ניטאָ קיין חון, ניטאָ קיין דאָבצי, ניטא קיין קראַנקער טאַטע... ‏ איך האַפּ זיך אויף --- ס'איז נאָר א חלום. אַנטלויפען ! אַנטלויפען ! אַנטלױיפֿען ! / וי אַזױ אַנטלויפט מען ? וואוהין ? אַהײם, געוועהנטליך. הערש-בער דער חון איז שון אָבער אױפּגעשטאַנען פריהער פון מיר, ער האָט אַ גרויסען קאַ- מערטאן, פּרובט איהם מיט די צייהן, טראָגט-צו צום אויהער. ער הייסט מיר אָנטהון זיך אויף גִיך און געהן מיט איהם אין שוהל. מע װעט היינט צו מוסף זאָגען ,אַיין אויסנעשטעלטע זאָך". ‏ אין שוהפ זעה איך מיין ברודער אליחו,. װי קומט ער אהער? ער דאַװענט דאָךְ נאָר ביי די קצבים, דאָרט וואו דער טאַטע אין חזן ! װאָס באַדייט עס .... מיין ברודער אליחו רעדט עפּיס מיט הערשיבער דעם חזן. הערש-בער דער חזן אין גיט צופריעדען. ער זאָגט ; |

2 | | שלומ-עלוכם

--- גערענק זשע, למען השם, תיכפ נאָכ'ן עסען !...

--- קום ! וועסט זיך זעהן מיט'ן טאַטען ! -- אַזױ זאָגט צו מיר מיין ברודער אליהו, און מיר געהען אַהיים אין צווייען. ער נגעהט, און איך שפּרינג. איך לויף, אִיך פליה.

--- האָב צייט! װאָס פליהסט דו אַזױ ? -- זאָגט צו מיר שיין ברודער אליהו און האַלט מיך צו. איהם װוילט זיך, אַפּנים, מיט מיר אַ ביסעל רערען. ‏

--- דו וװוייסט ? דער טאַטע איז קראַנק, זעהר-זעהר קראַנס 1..- ! גאָט ווייסט, װאָס ס'וועט זיין מיט איהם... מע דאַרף איהם ראַײ טעווען, ניטאָ מיט װאָס... קיינער װויל ניט העלפען... אין ,חקדש". װױיל די מאַמע איהם נישט לאָזען בשום אופן ! זי װעט פריהער שטאַרבען, זאָגט זי, איידער לאָזען איהם אין הקדש |... שאַ, אָט געהט די מאַמע.

ז

טיט אויסנעשטרעקטע הענט נעהט אונז די מאַמע אַקענען, פאַלט מיר אוים'ן האַלז, און איך פיה? אויף מיינע באַקען אַ פרעמדע טרער. מיין ברודער אליהו געהט צום קראַנקען טאַטען, און איך סיט דער מאַמען בלייבען שטעהן אין דרויסען. מע חאָט זיך אונז אַרומגעשטעלט פון אַלע זייטען: אונזער שכנ'ס ווייכ פּעסי די נראָבע, און איהר טאָכטער מינדעל, און איהר שנור פּערע?, און נאָך אַ צוויי ווייבלעך.

-- איהר האָט אַ נאַסט אױיף שבועותת? נאָט ליעב אַייך מיט איער נאַסט !

די מאַמע לאַזט-אַראָפּ די אָנגעשװאָלענע אויגען.

-- אַ גאַסט. משטיינס געזאָנט, אַ קינד. געקומען געװאָהר ווערען דעם קראַנקען טאַטען, פאָרט אַ קינד..

היונט אוז וום"טוב --- מע מאָר נישט ויינען! 58

אַזױ זאָנט די מאַמע צו דער נאַנצער כנופיה ווייבער, און צום שכנ'ס ווייב, צו פּעסין, זאָנט זי עקסטרא, שטילערהייר, בשעת פּעסי שאָקעלט מיט'ן קאָמּ :

-- אַ שטאָדט ! עמיצער זאָל זיך אפילו אַרומקוקען,.. דריי און צװאַנציג יאָהר אָפּגעקלאָפּט ביי'ם עמוד,.. דאָס געזונט אַוועק- געלעגט,,, = איך װאָלט איהם אפשר ראַטעװען -- נישטא מיט װאָס... אַלץ, ברוך השם, פאַרקויפט... דאָס לעצטע קישעלע.. דאָס קינד באַשטעלט ביי אַ חזן... אַלץ צוליעב איהם.., אַלץ צו- ליעב'ן קראַנקען... |

אַזױ באַקלאַנט זיך די מאַמע פאַר איהר שכנה פּעסי, שטּע". הענדיג אין דרויסען. איך דרעה דעם קאָפּ אויף אַלע זייטען.

--- וועמען זוכנסט דו 4 -- מאַכט צו מיר די מאַמע.

--- וועמען זוכט א קונדס ? דאָס קעלבע? מן הסתם..

אַזױ זאָגט פּעסי אונזער שכנה און מאַכט צו מיר מיט אַ מאָדנע פריינדשאַפט ; |

--- ע, יונגעלע ! נישטאָ קיין קעלבעל! געמוזט פאַרקויפען דאָס דעם קצב. אַ ברירה האָט מען? גענוג אַז מע דארף האָ- דעווען איין סקאַטינע --- נאָך צוויי סקאַטינעס טראָנען אוים'ן קאָםּ 1...

איז שוין ביי איהר דאָס קעלבעל, דאַנקען נאָט, אויך גע- װואָרען אַ סקאַטינע 9...

אַ מאָדנע אידינע אָט די פּעסי. אומעטום שטופּט זי אַריין איהר נאָז. זי דארף וויסען, צי האָבען מיר אַ מילכיגע סעודה ?

--- אַקענען װאָס פרענט איהר דאָס ? -- פרענט ביי איהר די מאמע.

גאָט אַזױ } -- זאָגט פּעסי, הויבט אויף די שאַל און שטופּט דער מאַמען אַ טעפּעל מיט סמעטענע. די מאמע שמטפּט- אָפּ דאָס טעפּעל מיט ביידע הענט.

94 ' . שלום"עלוכם

|--- גאָט אין מיט אַייך, פּעסי! װאָס טהוט איהר דאָס? װאָס זענען מיר?} חלילה עפּיס ווייס איךף װער? איהר קענט מיך נישט ? |

--- אררבח, --- פאַרענטפערט זיך פּעסי --- טאַקי וויי?ל איך קען אַייך. דאָס בהמה'לע, קיין עין-הרע ניט, האָט זיך די לעצטע צייט פאַרריכט. פאַרהאַן, קיין עיןדהרע, קעז און פּוטער. איך לייה אַייך אויס... איהר װועט מיר, אם ירצה השם, אָפּגעבען..

און פּעסי די שכנה רערט נאָך לאַנג מיט דער מאמען, און מיר ציהט דאָס האַרץ צו די קלעצער, צום קעלבעל, צום קעלבעל, צום קעלבעל !... איך זאָל מיך ניט שעמען, װאָלט איך מיך צעוויינט..,

-- אַז דער טאַטע װעט דיך פרענען, ואָקסט דו זאָגען: אַ דאַנק גאָט! .

אַזױ זאָגט מיר אָן די מאַמע, און מיין ברודער אליהו גיט דאָס מיר צו פאַרשטעהן א ביסעל ברייטער:

-- זאָלסט זיך גיט באַקלאָגען, ניט דערצעהלען קיין פּזמונות, נעכטינע טעג. זאָלסט נאָר זאָנען: א דאַנק נאָט. דו הערסט, װאָס מע רעדט צו דיר?

און מיין ברודער אליהו פיהרט מיך אַריין אין קראַנקען חדר.. דער טיש איז אָננגעשטעלט מיט פלעשעלעך, פּידעלעך, באַנקעלעך., סע שמעקט אַפּטײיק. דאָס פענסטער אין צװעמאַכט. לכבור שבועות האָט מען איהם צונעקליבען דעם חדר מיט גרינט, צו- קאָפּענס איבער'ן בעטע? האָט מען איהם אויפגעהאנגען א מג" דוד פון , ליוביסטיק". דאָס איז מיין ברודער אליחו'ס אַרבייט. אויף דער ערד איז אױסגעשפּרײט שמעקענדיג גראָז. דער טאַטע. דערזעהט סיך, רופט מיך צו צו זיך מיט אַ לאַנגען דאַרען פינגער. מיין ברודער אליהו שטופּט מיך אונטער. איך נעה-צו צום טאַ- טען,. איך האָב איהם קוים דערקענט. דאָס פּנים וי לעהם. די גרויע האָר גלאַנצען, שטאַרצען איינצינווייז, ווי אַרייננע- /

הוונט אוז ווס"טוב -- מע טאָר נישט וווונען| 96

שטרייכטע, פרעמדע האָר. די שװאַרצע אוינען זיצען טיעף, וי אַריינגעפאַסטע, פרעמרע אוינען. די צייהן זעהען-אויס, וי אַרײיג- געזעצטע, פרעמדע צייהן, דער האַלז איז אַזױ דין, אַז קוים װאָס דער קאָפּ האַלט זיך אַיין אױיף איהם. אַ גליק, װאָס ער קאָן גיט זיצען... מיט די לימען מאַכט ער עמּים מאָדנע, װי אַ מענטש בשעת ער שוימט. מפּפן!.,. עך לעגט-אַרױה אויף מיין פּנים אַ הייטע האַנט מיט בייגעריגע פיננער, דאָס פּנים מאַכט אַ קרומען שמייכע?, װי א מת.

אין דעם קומט-אָן די מאַמע. נאָך איהר דער דאָקטאָר, דער פרייליכער שוואַרצער דאָקטאָר מיט די גרויסע װאָנסעס. ער באַ- געגענט מיך, וי אַיין אַלטען גוטען ברודער. ער אין מיךף מכבד מיט אַ שנעל אין בייכעל און מאַכט צום טאַטען פרייליך :

--- איהר האָט אַ גאַסט אױף שבועות? גאָט ליעב אַייף מיט איער גאסט ! |

-- א דאַנק ! --- זאָגט די מאַמע און ווינקט צום דאָקטאָר, ער זאָל באַטראַכטען דעם חולה און זאָל איחם עפּיס פאַרשרייבען, דער שװאַרצער דאָקטאָר עפענט דאָס פענסטער מיט א רעש און בייזערט זיך אויף מיין ברודער אליהו, פאַר װאָס מע האַלט דאָט פענסטער צו.

-- איך האָב אֵייך טויזענד סאָל געזאַנט, אַן א פמענסטער האָט ליעב, אַז מע האַלט איהם אִמען !

מיין ברודער אליחו ווינקט אויף דער מאַמען, אַז דאָס אין די מאַמע שולרוג : זי לאָזט נישט עפענען קיין פענסטער, האָט מורא פאר'ן טאַטען, ער זאָל זיך חלילה נישט פארקיחלען. די מאַמע ווינקט צום דאָקטאָר, ער זאָל שוין באטראכטען גיכער דעם חולה און זאָל איהם עפּיס פאַרשרייבען,,. דער שווארצער דאָק- טאָר נעמט-שרויס דעם זייגער, אַ גרויסען גאָלדעגעם זייגער,. מיין ברודער אליהו קוקט זיך אַיין מים ביידע אויגען אינ'ם דאָקטאָר'ס זייגער, ‏ דער דאָקטאָר באמערסט דאָס,

46 ד ה שלום-עלוכט

== איהר ווילט וויסען, וואו האַלט דער זיינער ?‏ אָהן פיער קאַלב עלף, וויפיעל? איז ביי אַייך? | = --- מיין זיינער שטעהט. --- ענטפּערט איהם מיין ברורער. אליהו און ווערד מאָדנע רויט פון דעם שפּיץ נאָז ביז אויף יענער זייט אויהערען.

די מאַמע רוהט ניט. זי װאָלט געהרען, מע זאָל שוין באַ- טראַכטען דעם חולה און איהם עפּיס פאַרשרייבען... דער ראָק- טאָר חאָט אָבער צייט. ער פרעגט זיף אויס ביי דער מאַמען זייטיגע ענינים: װען איז מיין ברודער'ס חתונה? און וואָס זאָגט הערש-בער דער חזן אויף מיין שטים? ביי מיר דאַרף זיין, זאגט ער, אַ גוטע שטים. אַ שטים, זאָגט ער, געהט בירושה. די מאַמע עקט זיךף! מיט אַ מאָל טהוט זיף דער דאָקטאָך אַ דרעה-אויס מיט'ן בענקע? צום קראַנקען טאַטעו, נעמט איהם אֶן ביי דער טרוקענער הייסער האַנט :

--- נו, חזן, וי אַזױ דאַװענט מען עפּיס ביי אונז היינטיגען שבועות ? | | -= אַ דאַנק גאָט{ -- ענטפערט איחם דער טאַטע מים 8 שמייכעל פון אַ מת.

--- דהיינו ? ווינציגער געהוסט 1 גוט געשלאַפען ? --- מרענט איהם דער דאָקטאָר און בויגט זיך אֵיין צו איהם נאַנץ נאַהענט. | -- נוין ! -- ענטפערט איהם דער טאַטע, קוים װאָס ער חאַפּט דעם אָטהעם. --- אַדרבה... הוסטען הוסט מען.... און שלאָ- פען שלאָפט מען דוקא ניט... נאָר דאַנקען גאָט... ס'איז שבועות... אַזא טאָג... מקב? נעווען די תורה... חיינט אַ גאַסט... אַ נאַסט אויף שבועותי.. : |

אַלעמענ'ס אויגען קוקען אוים'ן , נאַסט", און דער ,נאַסט". קוקט אַראָפּ אויף דער ערד, און דער קאָפּ איז איהם אין דרויסען, צרניץ ביי די קלעצער, ביי די שטעכעלקעס, װאָס שטעכען, ביי די קריגעלעך, װאָס קנאַקען, ביי'ם שכנ'ס קעקבעל רעם בר"רעת,

חוינט אוז וום-טוב --- מע מאָר נישט וויונען | 91

װאָס איז שוין געװאָרען 8 ,סקאַטינע", ביי'ם טייכעל, װאָס רוישט דאָרט באַרג-אַראָפּ, אָדער גאָר אין דער הויכער, ברייטער, טיעפער, בלויער יאַרמעלקע, װאָס מע רופט דאָס הימעל..

1

דאָס ביסעל , מילכיגס", װאָס אונזער שכנה, פּעסי די גראָבע, האָט אונז ‏ אויסגעליהען", איז אונז, נישקשה, צונוץ געקומען. איך און מיין ברודער אליהו האָבען דאָס געמאַכט אַ מילכיגע טעודה, געטונקען ביידע פון איין שאָל פרישע חלה אין דער קאַלטער סמעטענע, און ס'איז טאַקי געווען גאָר ניט שלעכט.

;איין חסרון, װאָס אַזױ ווינציג". -- האָט באַמערקט מיין ברודער אליהו, װאָס איז דעם טאָג געווען זעהר האָפערריג, אַזױ האַפערדיג, אַז ער האָט מיר צוליעב געטהאָן, איך זאָל ניט געהן אזוי גיך צוריק צו הערש-בער דעם חזן און איך זאָל זיך נאָף אַביסעל שפּיעלען אין דער היים,

-- דו ביזט דאָך ביי אונז אֵַיין אורח אויף שבועות, --- האָט ער מיר געזאָגט און ערלויבט צו שפּיעלען זיך אין דרויסען אויף די קלעצער, נאָר מיט אַ תנאַי, איך זאָל ניט קלעטערען צו פיעל און חלילה גים צערייסען די איינצינע פּאַר הויזלעך,

| חאדחאדחא ! נישט צערייסען די איינציגע פּאָר הויולעךר? נישטאָ ווער ס'זאָל לאַכען, וי איך בין אַ איד ! איהר זאָלט זעהען אַ פּאָר הויזלעך --- נו-נו! לֿאֲמיר בעסער ניט רעדען פון קיין הויזען !... לאָמיר בעסער רעדען פון יאָסי דעם נגיד'ס קלעצער. אי, קלעצער, קלעצער! יאָסי דער נגיד מיינט, אַן די קלעצער זענען זיינע קלעצער, אַ נעכטינער טאָג! די קלעצער זענען מיינע קלעצער! איך האָב מיר געמאַכט פון זיי א פּאַלאיץ מיט אַ װײיננאָרטען. איך בין דער פּרינץ. דער פרינץ שפּאַציערט אַרום פראַנק און פריי ביי זִיךְ אין װיינגאָרטען, רייסט אפ 8

28 | שלוםי עלוכם

קרינעלע -- אַ קנאַק אָן שטערן, נאָך א קרינעלע -- אַ קנאַק אֶן שטערן... אַלַע זענען מיר מקנא. אפילו יאָסי דעם נגיר'ם יונ- געל, העניך מיט'ן אוינעל, פאַרגינט מיר ניט מיין גוטס,. ער געהט פֿאַרביי אין זיינע נייע ליוסטרינענע מלבושימ'לעך און ווייזט מיר - אויף מיינע הויזען און לאַכט און קרימט דאָס אוינעל און זאָגט צו מיר : |

--- זעה נאָר, זאָלסט עפּיס ניט פאַרלירען..

-- געה בעסער אוועק מיט גוטען, --- זאָג איך איהם -= אַניט, רוף איך אַרױס מיין ברודער אלְיהו !...

פֿאַר מיין ברודער אליהו. האָבען אַלֶע יונגלעך דרך-ארץ, און העניך מיט'ן אויגעל טראָגט זיך אָפּ, און איך בלייב װויעדער אַלֵיין, וויעדער דער זעלבער טפרינץ ביי זיך אין װייננאָרטען.. אין עבירה נאָר, װאָס , מעני" איז דאָ ניטאָ! אונזער שכנ'ס קעלבעל איז שוין מעחר קיין קעלבעל, ס'אין שוין 8 ,סקאַטינאַ" (אַזױ ! זאָגט אונזער שכנה פּעסי). װאָס הייסט דאָס אַ סקאטינאַ? און צוליעב װאָס האָט מען דאָס פאַרקויפט צום קצב 4 שױן זשע אויף אַוועקצוקוילען ? צוליעב דעם איז דאָס געבוירען געװאָרען, מע זאָל דאָס נאָכדעם קוילען ?... צו װאָס ווערד געבוירען א קעלבע? און צו װאָס ווערד געבוירען א מענטש6..

פּלוצים דערהער איך פון שטוב ארויס אַ מאָדנע אויסגעשריי מיט אַ געוויין... איך דערקען דער מאַמע'ס קול.. איךף הב אויף די אויגען --- אֵיין אַיינגעלױף ביי אונז אין שטוב... אידען אוֹן ווייבער... דער אַרױס, דער אַרײן,.. איך ליג אױף א קלאָץ סמיט'ן בויך אַראָפּ. מיר אין נוט .. שאט-שאט! אט געהט יאָסי דער נגיד ! יאָסי דער נניד איז נבאַי אין דער קצב'ישער קלויז, דאָרט וואו מיין טאַטע איז חזן שוין דריי און צואנציג יאָהר. יאָסי אין אַליין נעווען אַמאָל אַ קצב. היינט האנדעלט ער מיט אָכסען און מיט פע? און אין א נגיד, אַ גרויסער נגיףרן /

הוונט אוו וום"טוב -- מע טאָר נישט ויונען! 59

יֹאָםוּ מאכט מיט די הענד, בייזערט זיך אויף דער מאַמע און טענה'ט : .

--- סטייטץ, סטייטץ ! װאָס האָט מען מיר ניט געאָנט, אַז פּייסי דער חזן אין אַזױ סלאף? (ער קאָן ניט אויסרעדען קיין שין). װאָס האָט איהר געסוויגען ?

--- װאָס זאָל איך שרייען 4 -- פאַרענטפערט זיך פאַר איהם די מאַמע און גיסט מיט טרערען. -- די גאַנצע שטאָדט האָם געזעהען, וי איך מוטשע מיך, געװאָלט איחם ראַטעװען.. און ער אליין האָט אויך געבעטען זיך, מע זאָל איהם ראַטעװען...

און די מאַמע קאָן נישט רעדען ווייטער, פאַרברעכט מיט די הענט, פאַרואַרפט מיט'ן קאָפּ, מיין ברודער אליחו האַפּט זי אונטער :

--- מאַמע ! וואָס דאַרפסט דו זיך פאַרענטפערען ? מאמע ! פארגעם ניט, מאַמע, ס ואין יום"טוב, ס'איז שבועות, מע טאָר ניט וויינען, מאַמע {..

און יאָסי דער נגיד הערט ניט אויף צו פייערען אויף מיין מאמע ;

-- װאָס דערצעחלט איהר מיר -- די גאַנצע סטאָדט ! װער איז די סטאָדט ? זאָגען זאָלט איהר מיר! למען הסם, צו מיר! אלסדינג אויף מיין חסבון ! חברה קדיסא, סאַמאָסים, תכריכים --- אלץ אויף מיר, אלסדיננ אויף מיין חסבון }.,, און טאַמער דארף מען עפּיס מחון פאַר די יתומים, זאָלט איהר געהן צו מיר, אוהר זאָלט זיך גאָר ניט סעמען ! |

יאָסי דעם נגיד'ס ווערטער בארוהיגען אָבער ווינציג-װואָס מיין מאַמע,. זי האַלט אין איין ואָמערען און אין איין חלש'ען ביי מיין ברודער אליהו אויף די הענט. אוֹן מיין ברודער אליחו, װאָס האַלט אַליין אין וויינען, הערם נישט אויף צו דערמאַנען איהר, אַז , היינט איז יום-טוב, מאַמע, היינט איז שבועות, מאַמע | מאַמע, מע טאר ניט ויינען, מאַמע!"..

80 | | שלום-עלוב

און מיט אַ מאָל ווערד מיר אַלץ קלאָר. און עס טהוט מיר אַ קלעהם דאָס הארץ, א ציה ביי דער נשמה, און עס נלוסט זיך מיר וויינען, און איך ווייס ניט אויף וועמען... און רחמנות האָב איך אויף דער מאַמע, און איך קאָן ניט זעהען וי זי וויינט, און וי זי חלש'ט, און װוי זי צאַפּעלט ביי מיין ברודער אויף די הענט. און איך פאַרלאָז מיין פּאַלאַץ, מיט מיין װיינגאָרטען, און איך געה-צו צו איהר פון הינטען, און איך זאָג איהר מיט'ן זעלבען לשון, װאָס מיין ברודער אליהו, און טרערען קאַפּען פון מיינע אוינען :

--- מאַמע ! היינט איז יום-טוב, מאַמע, היינט אין שבועות, מאַמע! מאַמע, מע טאר ניט וויינען, מאַטע !==

זז | מיד איז גנט -- איך בֿין אַ יתום 1

זך מֿיר איז גום -- איך בין אַ יתום !

5

פון זינט איך בין צו מיין שכ? געקומען, געדענק איך ניט, איך זאָל זיין אַזאַ מיוחס, װי אַצינד. װאָס אין מיט מיר דעף יחוס ? --- מיין טאַטע, פּייסי דער חזן, ווייסט איהר דאָך, איז געשטאָרבען דעם ערשטען טאָג שבועות, און איך בין געבליבען אַ יתום.

פון דעם ערשטען טאָג נאָך שבועות האָבען מיר אָנגעהויבען זאָגען קדיש -- איך און מיין ברודער אליחו. ער טאקי האָט מיך אויסגעלעהרענט זאָגען קדיש.

מיין ברודער אליחו איז א געטרייער ברודער, אָבֶער נישט קיין נוטער רבי ער אין אַ כעסן, ער שלאָנט ויך! ער האָט אויפגעעפענט אַ סדור און האָט זיך אַװעקגעזעצט מיט סיר און האָט אָנגעהויבען מיט מיר שטודיערען :

--- יתגד? ויתקדש שמיה רבה... ער וויל, אַז איך זאָל שוין קאָנען אויסענוועניג. ‏ ער חזר'ט-איבער מיט מיר נאך אַ מאָל און נאָך א מאָל, פון אֶנחוֹיב ביז'ן סוף, און הייסט מיר, אַז איצט זאָל איך שוין זאָגען אַלײין, איך זאָג אליין, אָבער עס געהט ניט.

| 55 שלוםיעליכט 3. וְןזֶשׁ א (3)

24 שלום-עלוכם

ביז , ויצמח פּורקניה" איז נאָך װי עס איז, און קומט צו ,ויצמח פּורקניה", פאַרטשעפּע איך מיך. דערלאַנגט ער מיר מיטץן ; עלענבויגען און זאָנט מיר, אַן דער קאָפּ אין מיר, אַפּנים, ערניץ אין דרויסען (גלייך וי געטראָפען), אָדער ערגיץ ביי'ם קעלבעל (גלייך וי ער איז געװען דערביי),.. ער פוילט זיך ניט און חזר'ט ‏ אַיין מיט מיר נאָך אַ מאָל, איך האָב מיף קוים דער- שלאָגען ביז , לעילא ולעילא מן כל ברכתא ושירתא תושבחתא" -- און ווייטער נישט א טראָט! ער נעמט מיך אֶן פאַר'ן אויהער און זאָגט, אַזן דער טאַטע זאָל אויפשטעהן און זעהען, װאָס פאַר א זוחן. ער האָט {..

--- װאָלט איך פאַרשפּאָרט זאָנען קריש..

אַזױ זאָג איף צו מיין ברודער אליהו און חאַפּ פון איהם אַ געשמאַקען פּאַטש מיט דער לינקער האַנט אין דער רעכטער באַק אַריין, דערהערט די מאַמע און גיט איהם אַ 9סק, ער זאָל מיף ניט שלאָגען, װאָרום איך בין אַ יתום.

--- גאָט איז מיט דיר ! װאָס טהוסט דו? וועמען שלאָגסט דו ? האָסט פֿאַרגעסען, אַפּנים, אַז דאָס קינד איז אַ יתום ?!

| = שלאָפען שלאָף איך מיט דער מאַמען אינ'ם טאַטענ'ם בעט --. דאָס איינציגע שטיקע?ל מעבעל אין שטוב. די קאָלדרע גיט זי אפ כמעט אינגאַנצען מיר. |

--- דעק דיך אֵיין, זאָגט זי צו מיר, און ווער אַנשלאָפען. מיין טייערער יתום. עסען אין ניטאָ װאָס.. |

דעקען דעק איך מיך אֵיין, אָבער שלאָפען שלאָף איך ניט. איך חזר מיר דעם קדיש, אויף אויסענוועניג. אין חדר געה איך ניט, לערנען לערען איך ניט, דאַװנען האַווען איך ניט, זינגען זינג איך ניט. פִּטור פון אַלסדינג.

מיר איז גוט --- איך בין אַ יתום.

מור און גום -- אוך בין אַ יתוםן

בוט וע

4

מזל טוב! איך קאָן שוין גאנץ קדיש אויף אויסענוועניג. רבנן-קדיש אויך. אין שוה? שמעה איך אױיף א באַנק און קלאָפּ רעם קדיש, װי אַ מזיק. א קולינגינה האָב איך אויך, בירושה פון מיין טאַטען, אַיין אמת'ע סאָפּראַנאָ,. אַלע יונגלעך שטעלען זיב אויס אַרום מיר און זענען מיר מקנא. ווייבער וויינען,. בעפו- בתים שענקען מיר אַ קאָפּיקע. יאָסי דעם נגיד'ס יונגעל, העניף מיט'ן אויגעל (ער אין אַ מורא'דיגער ניט-פאַרנינער !), אַז עס קומט צו רבנן-קדיש, שטעלט ער מיר אַרױס אַ צונג, --- ער װיפ, ער געהט-אויס, ער חלש'ט, איך זאָל מיף צעלאַכען. איתם אוֹיף צודלהכעיס על איך ניט לאַכען ! האָט דעזעהען אהרן דער שמש, האָט ער איהם גענומען פאַר איין אויהער און האָט איהם צונע- פיהרט צו דער טיר, א מצוח אויף איהם ! מחמת איך זאָנ קדיש אין דער פריה אוֹן אויף דער נאַכט, נעה איך שוין מעהר ניט צו הערשיבער דעם חזן און טראָנש מיך ניט אום מיט זיין דאָבצי'ן, איך בין פריי. אַ גאַנצען טאָנ געפין איך מיך ביי'ם טיוף -- ארער איך חאַפּ פיש, אַדֶער איך באָד מיך. האַמען פיש האָבֿ איך סיך אויסגעלערענט פון זיך אַלין. אַז איהר וילט, קאָן איך אֵייך אויך אויסלעהרנען. מע טהוטאויס דאָט העמד און מע פֿאַרקניפּט דעם אַרבעל און מע געהט פּאואֵלִי ביז'ן האלן אין װאַסער. מע דאַרף געהן לאַנג -- לאַנג, אַז איהר פֿיהלט, או דאָס העמד אין שווער, אין אַ סימן, אז ס'אין פול, געהט איחר אַרוֹים װאָס גיכער און טרייסעלט-שאויס דאָס גאַנצע גראָז סיט דער בּלאָטע און קוקט זיך גוט צו. אין גראָז לינען פֿאַר- פּלאַנטעט אָפטמאָל קליינע זשאַבקעלעך -- װאַרפט זיי אַריין צוריק אין װאַסער אריין, ס'אַ צער בעל-חיים,. אין דער גע" דיכטער בלאָטע קאָנט איחר אמאָל געמינען א פּיאַווקע. פּיאַ- קעס איז געלט -- פֿאַר א צעהנדליג פּיאווקעלעך קאַנט איחר באט

06 | שלוט-עלוכם

קומען דריי גראָשען, אָנדערהאַלבען קאָפּיקעס. עס געהט נישט צודפוס... קיין פיש זאָלט איהר ניט זוכען. אַמאָל איז געוען פיש אויך, היינט איז נישטאָ, איך יאָג זיך נִיט נאָך קיין פיש. איך בין צופריעדען, עס זאָל חאָטש זיין פּיאַװקעס. ניט אַלע מאָל איז דאָ פּיאַווקעס. היינטינען זומער אין ניט געווען איין פּיאַװקע ! פון װואַנען האָט זיך דערוואוסט מיין ברודער אליהו, אַז איך חאַפּ פיש --- ווייס איך ניט. ער האָט מיר שיער ניט. אָפּגעריסען אֵיין אויהער פאַר די פיש. אַ גליק, װאָס פּעסי די גראָבע, אונזער שכנה, האָט דערזעהען. אֵיין איינענע מאַמע דאַרף זיך אַזױ ניט אַיינשטעלען פאַר איהר קיגר.

--- אָט אַזױ שלאָגט מען אַ יתום 4.. מיין ברודער אליהו האָט זיך פאַרשעמט און האָט סיר אִמּי

געלאָזט דעם אויהער, אַלֶע שטעלען זיך אֵיין פאַר מיר, מיר אין גום -- איך בין אַ יתום.

ג.

אונזער שכנה פּעסי די גראָבע האָט זיך אין סיר פאַר" לועבט. זי האָט זיך צונעטשעפּעט צו דער מאַמען, װי א קלעשטש, איך זאָל דערוויילע זיין ביי איחר, ביי פּעסי'ן הייסט עֶס.

--- װאָס װעט אַייך אַהרען? -- האָט זי גע'טענה'ט. -- עס געהען ביי מיר צום טיש צוועלף, װעט ער זיין אַ דרייצעהנ" טער. ביי דער מאַמען האָט זי קוים גע'פּועל'ט. האָט זיך אָבער אַרויסנעשטעלט מיין ברודער אליהו.

--- װעד װעט אויף איהם אַכטונג געבען, ער זאָל געהן זאָ- גען קדיש ? :

--- איך על אַכטונג געבען, ער זאָל געהן זאָנען קדיש. ט, שוין ? האָט איהר צו מיר גאָרניט ? |

מיר אוז גוט -- איך בון אַ יתום | 81

פּעסי איז נישט קיין נביר'טע. איהר מאַן אין אֵיין אַין- בינדער און הייסט משה. ער האָט אַ שם פאַר'ן בעסטען בעל מלאָכה. דאָס אַליין אין אָבער קאַונ. מע דאַרף נאָך האָבען מזל אויך. אַזױ זאָגט מעסי צו מיין מאַמען. מיין מאַמע גיט איהר נאָך. זי זאַנט, אַן צום שלים-מזל דאַרף מען אויך האָבען מול, פֿאַר א סימן נעמט זי מיך. אט בין איך אַ יתום, און אַלֶע ווילען מיך. פאַרחאַן בעלנים, װאָס ווילען מיך צו זיך אויף שטענדיג, נאָר דוי לאַנג קרענקען איהרע שונאים, וי לאַנג זי װועט מיך אַועקגעבען אויף שטענדיג ! אַזױי זאַנט די מאַמע און וויינט. זי האַלט זיך אַיין עצח מיט מיין ברודער אליחו.

--- זוי מיינסט דו ? זאָל ער זיין דערוויי? ביי פּעסי'ן ?

מיין ברודער אליחו איז שוין אַ גרויסער. אַניט, װאָלט מען זיך מיט איחם ניט געהאַלטען קיין עצה. ער גלעט זיך מיט דער האַנט דאָס ריינע נאָך נים באַװאַכטענע פּנים, גלייך װוי ער װאָלט שוין געהאָט א באָרד, און רעדט וי א גרויסער :

--- מחיכי תיתי, אַבי ער זאָל נאָר ניט זיין קיין שייגעץ.

און עס בלייבט, אַז איך על זיין דערוויי? ביי אונזער שכנה פּעסי, נאָר בתנאי, איך וזאֶל ניט זיין קיין שייגעץ. אלסריננ הייסט ביי זי אַ שיינעץ! אַנהענגען דער קאַץ אַ פּאפּיער אוים'ן עק, זי זאָל זיך דרעחען --- הייסט ביי זיי א שייגעץ. קלאָפּען מיט אַ שטעקעל איבער די גראַטעס פונ'ם גלח'ס הויף, אַלֶע הינט זאָלען זיך צונויפלויפען --- הייסט ביי זיי אַ שיינעץ, אָפּשטע- קען ביי לייבקע דעם וואַסער-פיחרער דעם צאַפּען פון דעם פאַס, ס'זאָל אויסלויפען העכער האַלב װאַסער --- הייסט ביי זיי אַ שייגעץ, |

2 דיין גליק, װאָס דו ביזט א יתום! -- זאָנט צו מיך לייבקע דער װאַסער-פיהרער. -- אַניט, װאָלט איך דיר איבער"

8 | : שלום-עלובם

געבראָכען א האַנט מיט אַ פוס! מענסט מיר גלויבען אויף נאמנות. |

איך גלויב איהם אויף נאמנות. איך ווייס, אַז איצט וװעט. ער מיך ניט אָנריהרען, ווייל איך בין א יתום,

מיר אין גום -- איך בין אַ יתום,

ד.,

אונזער שכנה פּעסי, זאָל מיר מוח? זיין, האָט געזאָגט אַ גרויסען ליגען,. צוועלף, האָט זי נעזאָנט, געהען ביי איהר צום טיש, לויט מיין רעכענונג, בין איך דער פערצעהנטער,. אַפּנים, זי האָט פאַרגעסען אַריינרעכענען דעם בלינדען פעטער ברוך. און אפשר האָט זי איהם ניט אַריינגעשטעלט צווישען די עסערס דער- פאַר, ווייל ער איז שוין זעהר אַלְט און האָט קיין צייהן ניט אויף צו קייען איך װוע? מיך נים שפּאַרען. קייען קאָן ער נישט, רערפּאַר אָבער שליננט ער, וי אַ נאַנז, און חאַפּט. . אַלע חאַפּען זיי. זייער חאַפּען איז חוץ לדרך הטבע. איך האפ אויך,. שפא- גען זיי מיך. מיט די פיס אונטער'ן טיש שלאָגען זיי מיך מעהר פון אַלע שלאָגט זיך ושתי. ושתי איז אַ רוצח. הייסען הייסט ער הערשעל, נאָר מחמת ער האָט אַ נאֶלִי אוים'ן שטערן, האָט מען איהם אִי נאָמען נענגעבען ,ושתי". אַלע האָבען זיי דאָ נעמען און צונעמען : , קלעצעל", , קאָטער", , טשערנאָחוז", , בופּלאקס", ,פעטעלעלע, ,נעב-מיר-נאָך", , שמיר-מיט-פּוטער"...

האָט קיין יסורים ניט -- יעדער נאָמען האָט זיך זיין שורש.. מּיני הייסט , קלעצעל" דערפאַר, וויי? ער איז גראָב און קיילעכיג, וי אַ קלעצעל ועלוועל איז אַ שװאַרצער, רופט מען איהם , קאַ- טער", חיים איז א בופלאַקס, הייסט ער , בופלאקס". פענדעפ האָט אַ שפּיצעכינע נאָז, איז ער א , טשערנאָהוז". ,פּעטעלעלץ?

ב"א

מיר אוז גוט --- אוך בין אַ יתום} | 80

האָט מען אַ נאָמען געגעבען פייטלען דערפאַר, וויי?ל ער קאָן ניט רעדען,. בערע? אין אַ גרויסער נאַשער; אַז מע גיט איהם א שטיקעל ברויט מיט שמאַלץ, זאָנט ער : , נעב מיר נאָך". זרח'ען האָט מען געגעבען א מיאוסען נאָמען , שמירימיט-פּוטער? איבער א מיאוסען חסרון, װאָס ניט ער אין שולדיג. שולדיג קאָן זיין איז די מוטער, װאָס זי האָט דאָס פאַרלאָזט און קינדווייז ווינציג ! געצװאָנען, און אפשר איז זי אויך ניט שולדינ? איך װעל ויך ניט געהן שפּאַרען. שלאָנען זיך אודאי ניט }! קורץ, ס'אין א שטוב, װאָס יעדער האָט אַ צונעמעניש. וװאָס דאַרפט איהר מעהר -- די קאַץ, שוין גאָר אַ שטומע צונג, שוין געוויס גאָט די נשמה שולדינ, הייסט זי ביי זיי : , פייגע-לאח די גבאי'טע". איהר ווייסט, פאַרװאָס ? דערפאר, װאָס זי איז אַ גראָבע, און פייגע" לאה נחמן דעם נבאי'ס ווייב איז אויך א גראָבע. וויפיעל, מיינט איהר, האָבען זיי שוין געחאַפּט פּעטש דערפאר, זיי זאָלען ניט רופען קיין קאַץ מיט א מענטשליכען נאָמען ? וי אֵיין אַרבעס אין װאַנט! האָבען זיי גענעבען עמיצען אַ צונעמעניש, אין מאַף" פאַלען !

ה.

מיר האָבען זיי אַי נאָמען גענעבען -- טרעפט וי אַזוֹי ? , מאָז טעל מיט די לעפצען".,. לעפצען אין אַ דייטשעס װאָרט. אויף אונזער לשון חייסט דאָט , ליפַּען". אַפּנים, זיי איז ניט געפעלען מיינע ליפּען. זיי זאָגען, אַז איך עס, מאַך איך מיט די לימַען. איך װאָלט וועלען זעהען יענעם מענטשען, װאָס זאָל עסען און ניט מאַכען מיט די ליפּען! איך בין ניט פון די האָנאָריסטע, ואס מע טאָר זיי ניט אָנריהרען זייער כבור. נאָר איך ווייס ניט פאַר- װאָס --- מיר איז דאָס צונעמעניש שטאַרק נישט געפעלען! און ווייל ס'איז מיר ניט געפעלען, רייצען זיי זיך מיט מיר און רופען

48 | שלום"עלובם

מיך דוקא אַזױ. אַיינגעגעסענע ברואים -- איהר האָט נאָך אַזעל- כע ניט געזעהען ! פריהער האָב איך ביי זיי געהייסען : , מאַטעל מיט רי לעפצען". נאָכדעם: גלאַט , מיט די לעפצען". שפּע- טער: ,די לעפצען?, גאָר שפּעטער: , לעפצען".

--- לעפצען !‏ וואו זענט איהר געווען ? 2 --- לעפצען ! ווישט אִפּ די נאָן !

עס פארדריסט מיך און עס ברענט מיך, און איך וויין, דער- זעהט דער פאָטער זייערער, פּעסי'ס מאַן, משח דער אַיינבינדער, איינמאָל, אַז איך וויין, פרעגט ער מיך : װאָס וויין איך ? ואנ איך איהם : װי אַזױ זאָל איך ניט וויינען, אַז איך חייס מאָטעל. און מע רופט מיך , לעפצען"! פרענט ער: װער? זאָג איך: ,ושתי". וויל ער שלאָגען ,ושתיץ", זאָגט ,ושתי": ס'אין ניט איך, ס'איז ,קלעצעל". וויל ער שלאָגען ,קלעצלען", זאָגט , קלע- | צעל? 3 ס'איז ניט איך, ס'איז , קאָטער".

איינער אויפ'ן אַנדערען, דער אַנדערער אויפ'ן דריטען -- אַ מעשה אֶָהן אַיין עק ! איז זיך מיישב דער פאָטער, משה דער אֵיינ- בינדער, און לעגט זיי אַװעק אַלע איינציגווייז און שמייסט זיי אִםּ מיט אַ טאַװעל פון אַ ,קרבן-מנחח" און זאָגט זיי :

--- ממזרים ! איך װעל אֵייך ווייזען, װי אַזױ צו לצ'עוען פון א יתום! עס װעט אַ דוח אין אַייער טאַטענ'ס ערד אַרין !...

אָט אַזױ. יעדער נעמט זיך אֵן מיין קריוודע. אַלע, אַלע שטעלען זיך אֵיין פאַר מיר. '

מיר איז גוט -- איך בין אַ יתוֹם...

זזז װאָס וועט זיין פון מיך ?

זזז װאָס וועם זיין פון מיך ?

.8

אַנו, טרעפט, וואו איז דער גךעדן ? איהר װעט ניט טרעפען. ווייסט איהר, פֿאַר װאָס ? ווייל ביי איטליכען איז ער אויף אֵיין אַנדער אָרט. למשל, די מאַמע זאָגט, אַז דער נן"עדן איז דאָרטען, וואו מיין טאַטע, פּייסי דער חזן, געפינט זיך. דאָרטען, זאָגט זי, נגעפינען זיך אַלע עחרליכע נשמות, װאָס זענען נעבאך אָפּנעקומען אויף דער וועלט {; דערפאר װאָס זיי האָבען ניט די וועלט, קומט זיי יענע װעלט. דאָס איז דאָך קלאָר, װוי דער טאָג דער בעם- טער באַווייז אין טאַקי דער טאַטע מיינער,. װאָרום וואו רען זאָל ער זיין, אַן ניט אין גז-עדן? קארג האָט ער זיך אָנגעמוטשעט אויף דער וועלט 9,,. אַזױ זאָנט דרי מאַמע מיינע און װישט זיך בשעת מעשח די אוינגען, װי איהר שטייגער איז, אַז זי רערט פונ'ם טאַטען. פרעגט-זשע אָבער ביי מיינע חברים, וועלען זיי אֵייך דערצעהלען מעשיות, אַז דער גךדעדן געפינט זיך ערגיץ אויף א באַרג פון סאַמע קרישטאָל, חויך ביז'ן הימעל, יונגלעך פויפען דאָרם אַרום פראַנק און פריי, לערנען לערענט מען ניט, נאָר מע באָדט זיך גאַנצע טעג אין מילך און מע עסט האָניג מיט פולע

68

44 | שלום-עלוכם

הויפענס. זענט איהר שוין פאַרטיג ? קומט צו געהן אַ איד אֵיין אַײינבינדער און טחוט זיך אַ זאָג, אַז דער אמת'ער נדעדן איז גאָר פרייטאָג אין באָד. איך האָבֿ עס אַלֵיין נעהערט פון אונזער שמנה'ס מאַן, משחה דעם איינבינדער, איך זאָל אַזױ הערען אַלדאָס גוטס ! היינט געהט דערגעהט אֵַיין עק!. מע זאָל, אַשטײגער, פרעגען מיך, װאָלט איך געזאָנט, אַז דער גןדעדן --- דאָס איז מנשה דעם רופא'ס גאָרמטען,. זינט איהר לעבט, האָט איחר נאָך אזא גאָרטען ניט גע- זעהען,. דאָס איז דער איינצינער נאָרטען ניט נאָר אויף אונזער גאָס, ניט נאָר ביי אונז אין שטאָדט, --- איך האָב מורא, אַז אויף דער גאַנצער וועלט איז ניטאָ נאָך אַזאַ נאָרטען. נישט געװען און סע וװעט ניט זיין ! דאָס וועלען אייך אַלע זאָנען. װואָס װוילט איהר, זאָל איך אַייך כאַשרייבען פריהער : מנשה דעם רופא מיט זיין ווייב מנשה'כע די רופא'טע? צי איך זאָל אַייךְ מאָהלען פריהער דעם נױ-עדן, מיין איך דעם גאָרטען זייערען ? איך רעכען, אַז פריהער פון אַלץ זאָל איך אַייך דערצעהלען פון מנשת'ן מיט מנשה'כען. זיי זענען דאָך די בעלי-בתים, קומט זיי פריחער דער

כבור. |

3

מנשה דער רופא טראָנט סאי ווינטער סאַי זומער א העננ- קאָלנער. ער טהוט נאָך דעם שװאַרצען דאָקמאָך. איין אוג האָט ער אַ קליינס, און דאָס מויל איז איהם, ניט אין מיין מאָס, אַ ביסעל אויף א זייט. דאָס הייסט, ניט אַ ביסעל, נאָר א סך, טאקי נאָר אַ סך. פון א ווינטעל איז דאָס איהם נעקומען. אַזוי זאָגט מנשח דער רופא אַליין, איך פאַרשטעח ניט, װי אַזױ ווערר" דאָס פון אַ װוינטעל דאָס גאַנצע מוי? אויף אַי זייט ? ווימיע? ווינ- מען, גרויסע אוּן קליינע, בין איך, אַשטײגער, אױסגעשטאַנען אין מיין לעבען ! דער נאַנצער קאָפּ װאָלט שוין אַצינד באדארפט זיין

װאָס וועם זיין פון מור צִ 8

ביי מיר פון יענער זייט פּלייצעס. איך רעכען, אַז ס'אין נאָר אַ רגילות, וי אַזױ מע געוועהנט זיך אֵיין, אֶט, למש?, פאַרהאַן ביי מיר א חבר בערעל, פּינטעלט ער מיט די אוינען. נאָך אַ חבר האָב איך, וועלוועל, זופּט ער לאַקשען מיט יויך ווען ער רעדט, אלסדינג אויף דער װעלט איז א רנילות. און חאָטש דאָס מוי? אין איהם אויף אַ זייט, פון דעסטוועגען מאַכט מנשח בעסער פון אַלֶע דאָקטוירים ערשטענס, איז ער ביי זיך ניט אַזאַ פּריץ, װי אַנדערע דאָקטוירים. אַז מע רופט איהם, קומט ער באַלד צו לוימען א פאַרשוויצטער,. און צווייטענס, אין ביי איהם נישט קיין מאָדע שרייבען רעצעפּטען. רפואות מאַכט ער אַלײן, אַנו- מעלטען האָט מיך אַ חאַפּ געטהאָן א מין שטעכעניש מיט א קעלט , מים אַ ציטערגיש (אַפּנים, פון צופיע? ליגען אין טייך ?), איז די מאַמע באַלך אַװעקגעלאַפען און האָט אַראָפּנעגראַכט מנשה דעם רופא. האָט ער מיך באַטראַכט און א זאָנ געטהאָן מיט'ן קרומען מויל צו דער מאַמען ;

-- איחר האָט זיך ניט װאָס צו שרעקען. ס'איז א געלעפֿ- סער, דער שיינעץ האָט זיך צונעקיחלט די לונג,

און מיט די ווערטער נעמט ער אַרױס פון קעשענע א בל פלעשעלע און שיט אויס אין זעקס שטיקלעך פּאַפּיער עפּיס א ווייסע זאַך, דאָס ווערד אָנגערופען ,פּראַשקעס?. איין פּראַשעק הייסט ער מיר, איך זאָל אַייננעמען באַלד. דרעה איך מיך און קנייטש מיך אויף אַלע זייטען. דאָס האַרץ זאָנט מיר, אַז עס דאַרף זיין ביטער, װוי דער טוידט. כך הוה. איך האָב דאָך טאַקי געטראָפען ! ביטער צו ביטער איז ניט גלייך פרישע קאָרע פון קליינע בוימעלעך האָט איהר אַמאָל פאַרזוכט 4 אָט אַזאַ טעם האַ- בען זיינע פּראָשקעס. איהר זאָלט האָבען אַ כל?: װיבאַלד פּראָש- | קעס, מוזען זֵיי זיין ביטער. עס האָט מיר ניט געהאָלפען קיין שׁוֹם רבונודשל-עולם. איך האָב דעם פּראָשעק אֵיינגענומען אוג

46 אי | שלום-עלוכם

געזעהען זיך מיט'ן טוידט... די איבעריגע פינף פּראָשקעס, האָט ער אָנגעזאָגט דער מאַמען, זאָל איך אַייננעמען אַלע צוויי שעה אַ פּראשעק. געפונען אַ בעלן אויף אייננעמען גאַל! רי מאַמע. האָט זיך נאָר אָפּנעקערעװעט אויף א מינוט, געגאַנגען אַנזאָגען מיין ברודער אליהו, אַז איך בין קראַנק, האָב איך אַלע פינף פּראָשקעס אױיסגעשאָטען אין פּאָמעניצע און אָנגעשאָטען אין די פּאַפּיערלעך א ביסע? מעח?. א גוט שׂטיקעל? אַרבײיט האָט אויף זיך געהאַט די מאַמע : אַלֶע צוויי שעָה האָט זי געמוזט לויפען צו אונזער שכנה פּעסי קוקען אויפ'ן זיינער. נאָך יעדען פּראשעק, װאָס איך האָב אַיינגענומען, חאָט זי באַמערקט, אַז עס ווערד מיר בעטער, נאָך דעם זעכסטען פּראַשעק בין איך אוױיפגעשטאַנען א געזונטער מענטש.

-- אָט דאָס הייסט אַ דאָקטאָר! -- האָט זי געזאָנט און נישט געלאָזט מיך נעהן אין חדר, געהאַלטען אַ גאַנצען טאָג אין שטוב און גענגעבען מיר זיסען טיי מיט ווייסער בולקע,

--- מנשה איז מעחר דאָקטאָר פון אַלע דאָקטױירים, געבען זאָל איהם נאָט געזונט און אַ סך יאָהרען ! ער האָט אַזעלכע פּראָש" קעס, װאָס זענען מחיח מתים, מאַכען פון טוידט לעבעדיג...

אַזױ האָט זיך די מאַמע נאָכדעם באַריהחמט פאַר דער גאַנצער וועלט, בשעת-מעשח זיך געווישט די אוינען, װוי איהר שטיינער אין, |

=(

| מנשח דעם רופא'ס ווייב רופט מען אויף איהר מאַנ'ס נאִי מען : , מנשח'כע די רומא'טע". זי איז אַ טרפח אירינע. אַזי זאָד נען אַלֶע. ווייסט איחר, פאַר װאָס? װויי? זי איזן אַ רשע'טע. א פּנים האָט זי, װי אויף צודלחכעיס, אי מאַנסבילשען, אַ קול פון

װואָס װועט זיין פון מור? 87

אַ מאַגסביל, טראָגט מאַנסבילשע שטיווע? און אַז זי רערט, ראַכט זיך שייך אויס, אַז זי בייזערט זיך, זי האָס אַ שענעם שם אויף דער װעלט. זינט זי לעבט, האָט נאָך קיין אָרעמאַן ביי איהר קיין שטיקעל ברויט ניט אויפגעגעסען, און אַ שטוב איז ביי איהר פון כ? טוב. ביי איהר קאָנט איחר געפינען אַיינגעמאַכטסען פון פֿאַר"אַדיאָהרען, פון פֿאַר דריי יאָהרען און פון פאר צעחן יאָהרען, װאָס דאַרף זי, למשל, אַזױ פיע? איינגעמאַכטס ? פרעגט זי, אַשטײ- גער, ווייסט זי אַלין ניט. אָט אַזאַ טבע איז ביי איהר,. א פאַף. פאַלענע זאַך, איהר וװעט זי שוין ניט איבערמאַכען,. זי ווייסט, אַז עס קומט דער זומער, האַלט זי אין איין פּרענלען איינגעמאַכטס, איחר מיינט, זי פּרעגעלט אויף קויהלען ? װערװואָס? זי קאָן באַשטעהן אויף שטעכעלקקעס, שישקעס, אָפּנעפאַלענע בלעטלעך. זי מאַכט אַן אַזט רויך אויף ידער נאַנצער גאָס, אַן מע קאָן דער- שטיקט ווערען. טאַמער וועט זיך אייך מאכען אַמאָל קומען צו אונז זומער-ציים און איחר װועט דערפיהלען א רויך פון , סמאַלינע", זאָלט איחר זיך ניט שרעקען, ס'איז נים קיין שרפח. דאָס פרע- געלט מנשח'כע די רופא'טע אַייננעמאַכטט, אַלֵיין, מיט איהרע איינענע הענט, פון איהרע אייגענע פּירות, אין איחר איינענעם גאָרטען, און אָט אַזױ קומען מיר צו צום גאָרטען, װאָס כ'האב אייך צונעזאַנט,

יי

װאָס פאַר א פּירות געפינט איחר ניט אינ'ם דאָזיגען גאָר- טען 4 עפּעל, און באַרען, און וויינשע?, און פלוימען, און קאַרשען, און שגרעסען, און װײימפּערלעך, און מפערשקעס, און שפּאַנקעס, און מאַדעלען, און מאַלינעס, און אַזשעניצעס, און שאָלקאָװיצעט, און װאָט ניט ? װאָס דאַרפט איהר מעחר -- אפיל וויינטרויבען ערב ראש-חהשנח אויף שחחיינו וואו קרינט מען? -- ביי איחר,

8 | שלום-עלוכם:

ביי מנשה'כע דער רופא'טע ! אמת, די וי נטרויבען אַן מע פאַר- זוכט, דערזעהט מען קראָקע מיט לעמבערג. אַזױ שטאַרק זױער זענען זיי! פון דעסטוענען, נעמט זי אִפּ פאַר זיי נוט געלט ! פון אַלסדינג מאַכט זי געלט. אפילו פון די סאַנישניקעם. גאָט זאָל אַייך חיטען, איהר זאָלט ביי איחר בעטען אויסרייסען אַ סאָד נישניק! זי װעט אַייך ניט געבען! א צאָהן זיך אויסרייסען מונ'ם מויל איז ביי איהר נריננער, װי אויסרייסען אַ סאָנישניק ביי איחר פונ'ם גאָרטען. חיינט ווער רעדט פון אֵיין עפּעל, אַ. באַר, אַ וויינשעל, אַ פלוים ? חיות ניט זיכער! איך בין באַקאַנט מיט'ן דאָזינען גאָרטען, וי אַ איד אין אשרי. איך ווייס אפילו, זואו איטליכס בוימעלע געפינט זיך, און װאָס עס װאַכסט אויף דעם, און צי ס'איז חיינטיגס יאֶהר געראָטען אָדער ניט אַזױ גע" . ראָטען. פון װאַנען ווייס איך דאָס? שרעקט אַייך ניט, איך בין דאָרטען נאָך קיינמאָל ניט געווען. װי אַזױ האָב איך געקאַנט | זיין, אַז דער נאָרטען איז אַרומגעצױמט מיט א חויכען פּאַרקאַן, איבערגערעקט מיט מורא'דיגע שטעכעלקעס 4 זענט איהר שוין / פארטיג ? איז אינוועניג דאָ אַ חונט. נישט קיין הונט, נאָר א װאָלף ! אויף אַ לאַנגען שטריק שטעחט ער צוגעבונדען -- אִט דער דאָזיגער כלב שבכלבים, און אַנו, לאָז נאָר עמיצער דורכגעהן פאַרביי, אָדער לאָז זיך איחם דאַכטען, אַז עמיצער נעחט פאַרביי, הויבט ער אַן צו רייסען זיך, שפּרינגען און בילען מיט אַזצ כעס, גלייך וי דער רוח חאַפּט איהם אַװעק! פרעגט זיך אַ קשיא: װויבאַלד אַזוֹי, װוי קום איך אין נאָרטען אַריין ? הערט-זשע, װעל איך אַייך דערצעהלען,

װאָס װועט זיין פון מוףל - | יי - 40 1

מענדעפֿ דעם שוחט'ס קענט איהר, צי ניין? קענט איחר דאָך מענדעל דעם שוחט'ס דירח אודאי נישט. זי אין די אַנדערע פון מנשה דעם רופא'ס און קוקט גלייך צו איהם אין גאָרטען אַרין, ביי מענדעל דעם שוחט'ט אַן מע זיצט אויפ'ן דאַך, קאָן מען זעהען אַלסדינג, װאָס ביי מנשח דעם רופא אין גאָרטען טהוט זיך, די גאנצע קונץ איז, וי אַזױ קלעטערט מען אַרויף צו מענדעל דעם שוחט'ס אויפ'ן דאך ? מיר אין דאָס גאָרנישט. וייסט איהר, פֿאַר װאָס ? ווייל מענרטל דעם שוחט'ס דירח איז די אַנדערע פון אונז און איז א סך נידעריגער פון אונזער דירח. אַז מע דראפּעט זיך ארויףם צו אונז אויפ'ן בוירעם (איך סחו דאָס אֶהן א לייטער ; איך װועל אייך אפשר אַמאָל זאָגען, וי אַזוי), און שטעלט איחר אַרויס אַ פוס פונ'ם קליינעם פענסטערעק, אַזױ זענט איחר שוין ביי מענדע? דעם שוחט'ס אוימץ דאַך. דאָרטען לענט איהר זיף אוועק וי אַזױ איחר ווילט + אָדער מיט'ן פּנים אַרױף, אָדער מיט'ץ פּנים אַראָפּ, יעדענפאלט, לענען זיך מוזט איחר, אַניט -- קאָן מען אֵייך חלילח דערזעהען : װאָס טחוט איהר ביי מענדעל דעם שוחט'ס אויפ'ן דאַך ? איך האָב אויסנעקליבען תמיך א צוים פאַרנאכטליך, צווישען מנחה און מעריב, ווען איך בין גענאנגען אין שוח? אריין קדיש זאָגען. דעמאָלט אין ניט טאָג און ניט נאַכט, די בעסטע ציים, פון דאָרטען אַראָפּגעקוקט אין גאָרטען אריין, שווער איך אייך, אַז ס'איז אַ נדערן שבגן-עדן }...

אַז דער זומעף הויבט זיך אַן און די בוימער חויבען אֶן צו בליהען, זיך באַדעקען מיט ווייסע פעדערלעך, קאַנט איחר האָפען, אַו נים היינט אין מאַרגען -- וועלען זיך :באַװייזען אין די קורצש שטעכעלדיגע בוימעלעך גרינע טגרעסען. דאָס איז די ערשטע פּרי, װאָס עס גלוסט זיך אייך פארזוכען. פארהאן מענטשען, װאָס װאַרטען ביז די אַגרעסען ווערען רויט. נאַראָנים ! איך זאֶל הא

שלום-עליכט בּ. }11ש א

50 | שלום-עלוכם

בען די ברכות, װאָס גרינערהייד זענען זיי א סך מעהר באַ'טעמ'ט. און נעשמאַק. איהר װעט זאָגען, זיי זענען זויער ? עס װוערד פון זיי חייליג די צייהן ? נו, װאָסיזשע איז 4 אַ זויערס קװיקט דאָס האַרץ, און צו הייליגע צייהן איז דאָ אַ סגולה: זאַלץ. מע שיט אַרױף זאַלץ אויף די צייהן און מע חאַלט אָפען דאָס מויל אַקעגען אַ חאַלבע שעה, קאָן מען נאָכדעם עסען װויעדער א מאָל דיזעלבע אַנרעסען. נאָך די אַגרעסען קומען-אויף די װיינפּערלעף. רו- טינקע, מיט שװאַרצע פּיסקעלעך, מיט געלע קערעלעך, און צעחנ- דפיגער-צעהנדלינער אויף איין צווייגעלע. איין צווייגעלע אַז איהר פיחרט דורך צווישען די ליפּען, באקומט איחר אַ פולע מויל מיט ויינפּערלעך, ווייניגע, שמעקענדיגע, מחיה נפשות ! אַן זיי קומען- אויף, קויפט מיר די מאַמע פאַר אַ גראָשען אַ קווערטעלע ויונ- פּערלעך אויף שחחיינו --- עס איך זיי מיט ברויט. ביי מנשהּ'כּע דער רופא'טע אין נאָרטען זענען דאָ צוויי רייהען קליינע בױמּע- לעך, חאַרט ביי דער ערר, אָנגעזעצט מיט װיינפּערלעך. אויף דער זון ברענען זיי און פינקלען אָפּ, און עס גלוסט זיך חאָטש איין צווייגעלע, חאָטש איין װיינפּערעל מיט צוויי פינגער געבען אַ ריס" אֶפּ און נלייך אין מויל אַריין ! איהר װעט מיר גלויבען? אַז איך רעד פון גרינע אַגרעסען מיט רויטע װיינפּערלעך, ווערד מיר שוין חייליג די צייהן. לאָמִיר בעסער רעדען פון וויינשעל. ויינשעל. האַלטען זיך ניט פֿאַנג גרין. וויינשע? ווערען גיך פאַרטיג. איך קאָן אֵייך שווערען ביי װאָס איחר ווילט, אַז איך אַליין האָב באַ- מערקט, ליגענדיג ביי מענדע? דעם שוחט'ס אויפ'ן דאַך, עטליכע וויינשעלעך זענען אין דער פריח געווען נרין אַזױ װוי גראָז, איך האָב זיי גוט באַמערקט, נעמאַכט אויף זי אַ סימן. בייטאג האָבען זיי פון דער זון באַקומען רויטע בעקעלעך. דעט זעלבען טאָג פאַר" נאַכט זענען זיי שוין געווען רוט װוי פייער ! וויינשעל פלענט מיר - אויך די מאַמע ברעננען אויף שהחיינו, אָבער וויפיעל וויינשעל? פינף שטיק אויף אַ פאָדעם. װאָס טהוט מען מיט מינף וויינשעל }

טואס װעט זיין פון מיר ? 81

מע שפּיעלט זיך מיט זיי אַזױ לאַנג, בין מע ווייסט ניט, וואו זיי זענען אַהיננגעקומען.

:

וויפיע? שטערען אין חימע? -- אַזױ פיעל ויינשעל בי מנשה דעם רופא אין גארטען. איחר קאַנט טאַרשטעהן, אַז איך בין אַ בעלן געווען אויף איין צוויינעלע איבערצעהלען די וויינשעל. האָב איך נעצעחלט, און נישט געקאַנט איבערצעהלען !... וויינשעל האָבען א טבע, זיי האַלטען זיך שטארק אויף די ריטלעך. זעל- טעזעלטען ווען עס פאַלט אראָפּ אַ וויינשעל אויף דער ערד --- ער מון שוין זיין איבערצייטיג, שווארץ אזי װי אַ פלים. זעהט איהר, פערשקעם -- די פאלען אָפּ, וויבאלד נאָר זיי ווערען רעכט נעל?. אך, פערשקעם ! פערשקעס! איך האָב זיי ליעב מעחר פון אַלֶע פּירות. איך האָב אויף מיין לעבען נגענעסען נישט מעחר וי אוין פערשקע, פינט זי מיר נאָך אין טעם. דאָס איז געווען מיט עטליכע ואָהר פריהער, איך בִין דעמאַלט נאָך נישט אַלט געװען מיין פינף יאָהר. טמיין טאַמע האָט נאָך נעלעבט, און אין שטוב איז נאך געווען ביי אונז אַלסדינג: די גלעזערנע שאפע, מיט דער קטנאַפּקע, מיט די ספרים, מיט'ן גאַנצען בעטנעװאנט. קומט צו געהן איינמאָל דער טאטע פון שוה? אהיים און מאַכט צו מיר און צו מיין ברודער אליחו, און לענט אריין די האנט אין דער הינטער- שטער קעשענע, דאָרט וואו מע האַלט די נאַזפאַטשײלע }

-- קינדער}! פערשקעס וועט איהר עסען? איך האָב אֵייך געבראַנכט פערשקעס, א מפַּאַר פערשקעם.

און ער נעמט אַרױס די האַנט פון דער חינטערשטער קע- שענע, דאָרט וואו מע האַלט די נאַזפאַטשײלע, און טראָגט אונז אונטער, מיר און מיין ברודער אליהו, צוויי גרויסע געלע קיילע"

09 | שלוםיעלוכם

כיגע שמעקענדינע פּירות. מיין ברודער אליהו האָט קיין ציים ניט. ער מאַכט אַ ברכה, הויך אויף, אַ קול, ,בורא פּרי העץ", און האָפּט-אַריין די גאַנצע פּרי אין מויל? אַרין. איך קאָן באַ" שטעהן פריהער זיך צנשפּיעלען, זיך אָנשמעקען, אַנשפּיעגלען, און נאָכדעם שוין וע? איך זי עסען, אי דאָס -- נישט אױף איין מאָל, נאָר שטיקלעכווייז, און מיט ברויט. פערשקעס זענען גום מיט ברויט. פון דעמאָלט אָן האָג איך מעהר קיין פערשקעס נישט פאַרזוכט, נאָר דעם טעם פון יענער ערשטער פערשקע קאָן איך ניט פאַרגעסען ! איצטער שטעהט פאַר מיר אַ נאַנצער בוים מים פערשקעס, און איך כיג ביי מענדע? דעם שוחט'ס אוימ'ן דאַך און קוק און קוק און זעה, װי עס פאַלט אַ פערשקע נאָך א פערשקע. ינע א געלע, אַזש א רויטליכע, האָט זיך פאַרשפּאָלטען און גע" עפענט. עס זעהט זיך אַרױס פון איהר דאָס בייכינע קערעל. װאָס װעט זי טהון, די רופא'טע, מיט אַזױ פיעל פערשקעט? ז*/ וועט זיי אֶפּטרײסלען מן הסתם און וועם פּרעגלען פון זיי אַיינגע- מאַכטס. דעם איינגעמאַכטס װעט זי פאַררוקען ווייט אין דער חרובע. ווינטער װעט זי איהם אַװעקשטעלען אין קעלער אַריין, און דאָרטען וועט ער שטעהן אַזױ לאַנג, ביז ער װעט ווערען גע- צוקערט און חאַפּען אַ שימעל,

נאָך די פערשקעס קומען-אויף פלוימען,. נישט אַלע פלוימען מיט א מאָל,. איך האָב צוויי סאָרטען פלוימען ביי מנשח דעם רופא אין נאָרטען, איין בוים האָב איך מיט , טשערקינעם". דאָס איז א מין קיילעכינע, זיסע, האַרטע, שװאַרצע פלוים דער אַנדערער כוים איז א בוים פוּן פּראָסטע פלוימען. דאָס איז אַ מין פלוימען, װאָס מע רופט זיי , עמערפלוימען?". מע פאַרקויפט זיי אויםץ עמער. זיי האָבען אַ דין הייטע?, זענען גליטשיג און קלעפּעריג און ואסעריג אוים'ן טעם. פון דעסטוועגען זענען זיי ניט אַװי ‏ שלעכט, וי איהר מיינט. חלואי װאָכט מען זיי נאָר וועלען גע" בען. מנשה'כע די רופא'טע איז אִבער ניט פון די איבעריגע גע"

ואָס וועם זיין פון מירל | 68

| בערקעם. זי מאַכט בעסער פון די פלוימען פּאָװוידלע אויפ'ן ווינ- סער. ווען װעט זי אויפעסען אַזױ פיעל פּאַװוידלע ?

(

אַראָפּנע'פּטר'ט די וויינשעל מיט די פערשקעס מיט די פלװו- מען, הויבט זיך אָן פאַר מיר אַ סדרה עפּעל, עפּעל, דאַרפט איהר וויסען, אי ניט קיין באַרען. באַרען, זיי מענען זיין די בעסטע באָרען אין דער וועלט (, בערגאַמאָטען"), וויבאַלד זיי זענען נגיט ו'עכט פאַרטיג, קאָנט איהר מיט זיי גאָרניט מאַכען, געהט קייט האָלץ ! עפּעל מענען זיין וי גרין, די קערעלעך מעגען זיין וי ווייס, האָבען זיי שוֹין אַ טעם פון עפּע, איחר שמעקט אַריין די צייהן אין אַ גרינעם עפּעל, ווערד אייך זויער אין מויל. ווייסט איהר, װאָס איך על אייך זאַנען ? איך װועל אַייך ניט אוועקגעבען קיין האַלבען גרינעם עפּעפ פאַר צוויי צייטינע. אויף צייטינע דאַרף מען װואַרטען ביז העט-העט, און גרינע עפּעל קאָנט איהר' האָבען תיכף, נאָכדעם װי דאָס בוימעלע האָט אָפּגעבליהט. עס וענדט זיך נאָר אין דער גרויס. װואָס ווייטער אַיין עפּעל װאַכסט, וועהד ער גרעכער, װוי, לחבריפ, אַ מענטש.., עס אין ניט קיין ראיה, אַז א גרויסער עפּעל דאַרף זיין גום. = אַמאָל מאַכט זיך, אַ קליין עפעלע זאל זיין בעסער פונ'ם גרעסטען עפּעל. למשל, נעמט ,ארץ-ישראפ- עפּעלעך". זיי זענען וויינינ, אָבער געשמאַק. צי, אַשטײגער, קיסליצעס, אָדער קװאַסעפּעלעך, װאָס געהט זיי אִפּ? היינטיגען זומער אין אויף זיי אַ מורא'דיג גערעטעניש. עס װעט זיין אַזױ פיעל, אַז מע װעט זיי פיהרען מיט וועגען. אַזױ האָב איך נע- הערט פון מנשח'כע דער רופא'טע'ס מױי. זי האָט דאָס געזאַנט צוֹ ,ראובן דעם עפּעל-איד", בשעת די עמּעל זענען נאָך געווען אין רעכטען בליהען. ראובן דער עפעל-אוד איז געקומען צו געהן אָנ- קוקען דעם גאָרטען. ער האָט געװאָלט אָפּהאַנדלען ביי איחר דו עפּעל מיט די באַרען אויפץ בוים. אויף עפּעל און אויף באַרען

54 | | = שלוםדעלומם

איז ראובן שוין איין מאָל אַ מבין, ער, אַז ער טהוט א קוק מיט איין אויג אויף אַ בוים, װועט ער אַייך באַלד זאָנען, וויפיעל פּרנסת דער בוים קאָן געבען. ער וװועט אייך קיינמאָל נישט האָבען קיין טעות אויף אָט אַזױ פיעל. סיידען עס וועלען זיין גרויסע ווינטען, און די עפּעל וועלען אָפּפּאַלען פאַר דער צייט, אָדער א װאָרעם וועט זיך אַרײינהאַפּען, אַ , האָסעניצע?. װעט זיך זעצען. דאָס אין אַלץ אזעלכע זאכען, וואָס אַו מענטש קאָן ניט וויסען,. אַ ווינט איז דאָך פון נאָט, און , האָסעניצעס" אויך. חאָטש אפילו איךף ווייס ניט, אויף װאָס דאַרף גאָט װערעם מיט , האָסעניצעס" ? סיידען. צוליעב דעם, זיי זאָלען צונעמען ביי ראובן דעם עפּעל-איד דאָס שטיקע? ברויט ?... ראובן זאָגט, אַז ער פאַרלאַנגט נישט מעחר פון אַ בוים, וי אַ שטיקעל ברויט. ער האָט, זאָגט ער, אַ ווייב און קינדער און זוכט פאַר זיי אַ שטיקעל ברויט. מנשה'כע זאָגט איהם צו נישט נאָר אַ שטיקעל ברויט, נאָר ברויט מיט פלייש. . זי װוינשט זיך אזא מז?, װאָס פאַר בוימער זי ניט איהם. ס'איו דען בוימער 4 ס'איז נאלד, ניט קיין בוימער.

--- איחר ווייסט, אַז איך בין אַייך, חלילח, נישט קיין שונא"- טע, --- זאָנט איהם מנשה'כע. --- װאָס איך ווינטש אייך, מעג עס מיר אָנקומען,

--- אָמן } --- מאַכט צו איהר ראובן. - מיט ַ שמייכע? אויף זיין גוט רויט פּנים, וואָס סע שיילט זיך פון דער זוֹן. -- איהר גיט מיר אַרױס אַ כתב פּאַר ווינטען, װוערעם און האָסעניצעס, געב איך אייך נאָך מעחר וויפיעל איהר ווילט.

מנשה'כע טהוט אויף איחם אַ מאַדנעם קוק פון אונטען אַרױיף און מאַכט צו איהם מיט איהר מאַנסבילשער שטים ;

--- גיט מיר אַרױס א כתב, אַז איהר געהט אַװעק פון דאַנען און גליטשט זיך ניט אויס אויפ'ן נלייכען װעג און ברעכט זיךף ניט אויס אַ פוס,

-- פון אויסגליטשען זיך און אויסברעכען זיך אַ פום איז קיינער ניט באַװאָהרענט ! --- זאָגט ראובן און קוקט אויף איהר

װאָס װועט זיין פון מיהר? 66

מים זיינע גוטע שמויבלענדינע אוינען. -- דאָס קאָן זיך טרעפען מיט א נניד נאָך גיכער װי מיט אֵיין אָרעמאַן, וויי? א נגיד האָט מיט װאָס צו קרענקען,

--- איחר זענט אַ איד א חכם ! -- ענטפערט איהם מנשה'כע מלא נזלן. -- נאָר אי מענטש, װאָס ווינטשט דעם אַנדערען זיך אויסברעכען אַ פוס, קאָן איחם אֶפּדאַרען די צונג אַזוֹױ, אז ער זאָל גארנים וויטען, פון װאַנען ס'איז צו איהם געקומען, |

--- פּאַר װאָט ניט 9 -- זאָגט זיך ראובן אַלֵץ מיט'ן זעלבען שמייכעלע. --- פאַר נויט איז א צונג אויך נישקשח, אַבי נישט חלילה ביי'ם קבצן... ' |

ד.

אַיין עבירח, װאָס דער נאָרטען איז ניט אַריבער צו ראובן דעם עפּעל-איד אין רשות אריין. סיר װאָלט דאָס געווען א טך מעהר ניחא, וי ביו דער מכשפה'טע. איהר הװאָט נאָך אזא צרה ניט געזעהען. לאָז אַראָפּטאַלען איין עפּעלע אי ווערעמדיגס, אֵיין אַווני געדאַרטס, אֵיין אַיינגעקנייטשטס, וי ביי אַיין אַלטעל באבעצי דאָס פּנים, װעט זי זיך נים פוילען זיך אָנבוינען, אויפהויבען, אַרײינ- לענען אין פאַרטוך אַריין און אַװעקטראָגען. וואוחין טראָנט זי זיי ? - אַפּנים, אויפ'ן בוידעם, און אפשר אין קעלער ? עס וייזט אויס, אַן אין קעלער. מחמת איך האָב געהערט דערצעחלען, אַז פאראַיאָהרען איז ביי איהר פאַדפוילט געװאָרען א קעלער מיט עפּעל, איז נישט א מצוח, מע זאָל ביי איהר רייסען עפע95 יאָ, אָבער וי אַזױ רייסט מען זי ? אַרײינחאַפּען זיך אין נאָרטען ביי- דערנאַכט, ווען אַלע שלאָפען, און אָנשטופּען פולע קעשענעס, װאָלט אַודאי געווען אַ שכל, װאָסיזשע װעט אָבער זאָגען רער כלב ? און וי אויף צודלהכעיס ואַכסען חיינטינען זומער עפּעל איינט אין איינס,. זיי בעטען. זיך, זיי חלש'ען, מע זאָל זיי אֶפּרייסען ! װאָס טחוט מען 4 ס'אָל זיין אַזא שפּרוך, א מין כישוף, די עפּעפֿ

6" שלים-עלימם

זאָלען געחן צוֹ מיר !.,,. איך קלער אַזױ לאַנג, ביז איך דערטלער. - נישט קיין שפּרוך און נישט קיין כישוף, נאָר אֵיין אַנדער זאַך. אַ שטעקען, א לאַנגען שטעקען מיט א צװיאָק ביי'ם שפּיץ. מיט דעם שטעקען אַבי איהר טרעפט נאָר מיט'ן צװיאָק ביי'ם הענגערעל . | פונ'ם עפּעל און טהוט א ציה צו זיך --- איז דער עפּעל אַייערער. איחר דאַרפט נאָר זעהען האַלטען דעם שטעקען אַזױ, אַז דער עפּעל זאָל חלילה ניט אַראָפּפאַלען אויף דער ערד, און טאָמער פאַלט דער עפּעל אַראָם, אין אויך אֶהן אֵיין אומנליק. זי װעט מיינען, אַז דאָס האָט איהם דער ווינט אַראָפּגעשלײדערט. פאַרי שטעהט זיך, איהר דאַרפט דעם עפּעל ניט אָנריחרען מיט'ן צװיאָק, זי זאָל זיך ניט שטויסען,.. איך שווער אַייך בנאמנות, אַז איך האָב איין עפּעל נישט צעשלאָגען. און אַראָפּגעפאַלען איז ביי מיר אויך ניט. ביי מיר פאַלען נישט קײַן עפּעל, איך ווייס, וי אַזױ מע דארף האלטען א שטעקען, אַז מע רייסט עפּעל, דער עיקר איז, מע זאָל זיך ניט חאַפּען,. װאָס האָט איהר קיין צייט ניט? איחר האָט דערטאפט אֵיין עפּע?? עסט איהם אויף שטילערהייד, רוחט זיך אִפּ אַ ביסעל און רייסט ווייטעד. איך בין אֵייך ערב, אַז קיין פויגעל װועט נישט וויסען !

געהחט זייט אַ נביא, אַן די מכשפה וועט נאָר וויסען רעם חשבון פון די עפּעל נאָך אויפ'ן בוים ! אַפּנים, זי האָט זיי איבער- געצעהלט בייטאָג און האָט זיך געחאַפּט אויף מאָרגען, אַן עס פעהלען איהר עטליכע שטיק. האָט זי זיך באַהאַלטען ביי זיך אויפ'; בוידעם און גענומען אונטערקוקען זיך, טאָמער װועט איהר | געראָטען חאַפּען דעם ננב, אַזױ דענק איך. מחמת פון װאַנען דען האָט זי געקאָנט דערוויסען זיך, אַז איך לינ ביי מענדעל דעם שוחט'ס אויפ'ן דאַך און אַרבייט מיט'ן שטעקען? נעחיי װאָלט זי מיך חאָטש געחאַפּט אליין אָהן עדות, װאָלט איך מיך געקאַנט אָפּבעטען ביי איחר,. פארט א יתום --- טאָמער וועט זי װאָבען אויף מיר רחמנות ? איז זי זיך אָבער מיישב און נעחט-אַװעק צו מיין מאַמען און צו אונזער שכנה פּעסי און צו דער שוחט'סע און

װאָס װעט זיין פון מיר 7 87

נעמט זיי אַלֶע דריי מיט זיך און קלעטערט מיט זיי אַרויף צו אונז אויפ'ן בוידעם (אַ מכשפה קאָן !), פונ'ם בוידעם אין זיי שױן געווען ניט שווער צו זעהען דורכ'ן פענסטערעל, ווי אַזױ איך אַר- בייט מיט'ן שטעקען.

-- נו 4 װאָס זאָגט איהר אויף איער תכשיט ? אַצינד גלויבט איהר שוין ?

די ווערטער האָבען געהערט צו דער רופא'ט?. איך האָב דערקענט איחר מאַנסבילשע שטים. איך האָב אויסגעדרעהט דעם קאָפּ צום בוידעם און האָב דערזעהען אַלע פיער ווייבער. איךף האָב דעם שטעקען מיט'ן עפּעל ניט אַװעקנעװאָרפען: זיי זענען אַליין אַרױסגעפאַלען, אַ גליק, װאָס איך אַלֵיין האָב מיך נע- האלטען אױף די פיס. איך האָב נישט געקאָנט קוקען קיינעם אין די אויגען אַריין. דער הונט זאָל ניט ליגען אין גאָרטען, וואלט איך זיך דער'הרג'עט פֿאַר בזיון. ערגער פון אַלץ איז מיר געווען דער מאמע'ס טרערען. זי האָט ניט אויפגעהערט צו קלאָ- גען און צוֹ יאָמערען און צו באַװויינען מיך ;

--- וועח איז מיר ! װוינד איז מיר ! צו װאָס איך האָב מיך דערלעבט ! איך האָב געמיינט, אַז מיין יתום געהט אין שוהפ אַריין זאָגען קדיש נאָכ'ן טאַטען, צום סוף ליגט ער נאָר אױיף אַ בוידעם, א דונער איז מיר, און רייסט עפּעל פון א פרעמדען גאָרטען 1... :

און די מכשפה שטעהט איבער איהר און לענט-צו מוט אוהר מאַנסבילשער שטים :

-- שמייסען דאַרף מען איהם, אָט אַזא משומד ! קאַטעװען ! גנאַטעוען, בלוט זאָל געהן! א יונגע? זאָל וויסען דאָס אַנדערע מאָל, וי אַזױ צו זיין אַ ג...

די מאַמע דערלאָוט נישט אַרױסזאָגעַן ראָס װאָרט , ננב".

--- ער איז אַ יתום! געבאַך אַ יתוֹם ! --- טענח'ט די מאַמע צוֹ דער רופא'טע און קושט איהר אין די הענט אריין און בעט ביי איהר, אַז זי זאָל מיר מוחפ זיין, אַז מעהר װעט ראָס שוין ניט

8 שלום-עליכם

זיין ! זי שווערט איהר מיט כ? השבועות שנעולם, אַז דאָס אין דאָס לעצטע מאָל, אַניט -- זאָל זי אָדער אַליין שטאַרבען, אָרער זי זאָל חלילה מיך ביגראָבען |...

--- לאָז ער שווערען, אַז ער װועט שוין מעחר אפילו ניט אַריינקוקען צו מיר אין גאָרטען אַריין { --- פאָדערט די רופא'טע מיט איהר מאַנסבילשער שטים אֶהן אַ קאפ רחמנות צו אַ יתום,

--- לאָז מיר אָפּדאַרען די הענט! לאָז מיר אַרוֹיס די אוי- גען ! -- זאָג איך, און געה מיט דער מאַמען אַהיים און הער-אויס איהר מוסר מיט איחר וויינען, און צעוויין מיך אלֵיין אויך גאַנץ געשמאַק.

--- איך פרענ דיך נאָר, װאָס וועט פון דיר זיין 4 --- פרעגט. מיך די מאַמע מיט טרערען, און שטעלט מיר צו אַ בענקעלע פאַר מיין ברודער אליהו, מיין ברודער אליהו הערט-אויס די מעשה מיט די עפּעל און וװוערד בלאָס. אַפּנים, פאַר כֿעס. רי מאַמע דערזעהט, אַז ער איז אויסער זיך. זי האָט מורא, ער זאָל מיך ניט שלאָנען. זי רוימט איהם אֵיין אַ סוד, ער זאָל מיך ניט שלאָ- גען, װאָרום איך בין אַ יתום.

-- ווער טשעפּעט איהם ? -- זאָנט מיין ברודער אליהו. -- איך בין נאָר אַ בעלן צו וויסען, װאָס װעט זיין פון איהם ? וואָ ס' הוועט זיין פון איהם?!!

אַזױ זאָנט מיין ברודער אליהו און קריצט מיט די צייהן און קוקט אויף מיר, איך זאָל איהם זאָנען, װאָס װעט זיין פון מיו ‏ איך ווייס, װאָס וועט זיין פון מיר ? אפשר ווייסט איהר, װאָס װועט זיין פון מיר ?. |

זִן

מיין ברורער אליהן האָט התונה

שז מיין ברודער אליהו האָט חתונח

.8

מול טוף ! איהר ווייסט 4 מיין ברודער אליחו האָט חתונח }

וועה-וועח, װאָס סע טחוט זיך! עס קאָכט די שטאָדט. די וועלט װיעגט זיך ! אַזױ זאָנט אונזער שכנה, מעסי די גראָבע. זי זאָגט, אַן עס װעט זיין א געהויבענע חתונה. אַזאַ חתונה, ואָגט זי, איז שוין לאַנג ניט געווען ביי אונז אין שטאָדט 1

װאָס איז די סמעשח 4 נאָר מצד רחמנות. פמחמת די מאַמע איז אֵיין אלמנה און דער חתן איז אַ יתום. און א ביסעל איו טאַקי צוליעב זכות אָבוֹת דעם טאַטענ'ס נאָמען! דער טאַטע, עליו חשלום, האָט איבערגעלאָזט א שענעם נאָמען ! מאַר'ן לעבען האָם מען עפּיס ניט געהערט, עמיצער זאָל פון איהם אַזוי שטארט רעדען. איצט, נאָכ'ן טויט, איז פּייסי דער חזן געחויכט און גע- קרוינט. סכנת נפשות! איך הער, װאָס מענטשען אָגען דעף מאַמע מיינער. זיי זאָגען איחר, אַז דער מחותן איז נים קראנס צו נעמען אויה זיך אַלע חוצאות און נאָך עפים צוצאהלען אויך. ער טאָר ניט פאַרגעסען, זאָנען זיי, אז ער נעמט פּייסי דעם חזנ'ט זוֹהן פאַר א חתן! מיין גרודער אליחו הערט דאָס. ער פֿאָר-

61

69 שלום-עלוכם ו:

שעמט זיך, גלעט זיך דאָס בערדע?, וי אַ נרויסער, װי אַ מאַנסבול. ער איז שוין אַ מאַנסביל, ערשט אָט דאָ ניט לאַנג האָט זיך איהם אָנגעהויבען שיטען אַ בערדעל, געוויס אין דאָס איהם געקומען פון רויכערען. פון זינט דער טאַטע איז געשטאָרבען, האָט ער אָנגעהויבען רויכערען. די ערשטע צייט האָט ער זיך געמוטשעט, פלענט זיך פאַרהוסטען. איצט פאַרציהט ער זיך שוין און קאָן אַרױסלאָזען דעם רויך דורך דער נאָז,. אַ טייערע מציאה! איהר מיינט, אַז איך קאָן דאָס ניט4 די נאַנצע צרח, װאָס איך האָב ניט קיין טיטון ! רויכער איך פּאַפּיער, רויכער איך שטרוי, רויכער איך דער רוח ווייסט װאָס, איז געװאָהר נעװאָרען דערפון מיין ברורער אליהו האָט ער מיר גענעבען! ער מעג, און איך טאָר ניט! באשר איך בין נאָך ניט אַלט קיין גאַנצע נייען יאָחר, אם כן װאָס בין איך שולדיג 4 איך האָב איהם גענעבען דאָס װאָרט, איך האָב איהם געשװאָרען ביי אַ חומש, אַז אֵיין עק, מעהר רויכער איך ניט. װי מיינט איהר, לאַנג האָב איך געהאַלטען װאָרט + איך בעט אייך, ווער רויכערט ניט חיינטיגע צייטען ?

ב.

באלד װעט זיך איבערקעהרען די וועלט. אַזױ זאָגט פּעסי, ‏ אונזער שכנה. זי איז געקומען צו געהן פונ'ם מחוֹתן אַ געקאָכטע, ס'אין אַ מיאוסע מעשה. דער סחותן איז געװאָחר געװאָרען, אַז דער חתן (מיין ברודער אליהו) האָט ניט דעם זייגער. דער זייגער איז געווען אַ גוטער זיינער, איין אמת'ער אַ זילבערנער זיינער. דאָס האָט איהם דער מחותן געקויפט א מתנה. ואו איז אַהינ- געקומען דער זייגער ? ער האָט איחם, חלילה, ניט פאַרשפּיעלט. אין קאָרטען. ער האָט איהם פאַרקויפט און דאָס געלט אויס" געגעבען אויף דאָקטוירים און רפואות. ער האָט געװאָלט ראַטע- ווען דעם טאַטען -- װאָס קומט איהם דערפאָר? אַזױ האָט גע" טענה'ט פּעסִי. דער טחותן אין אָבֶּער אי פּראַסטער איד, עַר

.:

פוון ברודער אלוהו האָט התונה | 68

פרעגט, װאָס געהר זיך אֶן א פרעמדער טאַטע צו זיין זיינער ש ער אין נים מחויב, זאָגט ער, מיט זיינע זייגערס אויסצוהאַלטען פרעמדע טאַטעס. פונ'ם זייגער אין שוין ביי איהם געװאָרען זייגערס? און פונ'ם טאַטען -- ,טאַטעס"! פּעטֿי זאָגט, אַז פון אַ חזיר'שען עק קאָן מען קיין שטריימעל ניט מאַכען!... דאָט מיינט זי אונזער מחותן. ער אין אַ פּראָסטער נפש. א בעקער איז ער און הייסט יונה דער ביינעלבעסער, ער באַקט ביינע? ;איהר מענט שוין קיגען אין דער ערד און באַקען בייגעל?. אַוי ואנט איחם פּעסי, מסתמא אױף קאַטאַװעס. און אפמשר מיינט זי טאַקי אויף דער אמת'ען? איך פאַרשטעח ניט, וי אַזױ קאָן מען ליגען אין דער ערד און באַקען בייגע? : ווער װועט זיי דאָרטען קויפען 4... ער אין אַ איך א נגיד, אונזער מחותן. פַּעסי דריננט, אז ער איז איין אדיר ! זי זאָגט איהם אין די אויגען, אַז ווען זי טאַרמאַנט האַלב פון איהם, טהוט זי מיט איהם קיין שירוך ניט. זי האָט פיינט אַ חזיר. ער מוז אָפּשװײגען, װאָרום צו איחר אז מע פאַלט שריין, איז דאָט בעסטע -- שווייגען. ער אין שין מוחל?ל דעם חתן דעם זייגער, אבי 7אָז דאָס האָבען א סוף. זאַנט אָבער פּעסי, אַז זי אין ניט מוח?. זי װויל, ער זאָל קויפען דעם חתן שׁ נייעם זייגער עס פּאַסט ניט, זאָגט זי, אַ חתן זאָל געחן צו דער חופּה אָחֹן אַ זייגער, טענח'ט ער: װאָס פאַר אַ שייכות האָט זי מיט זיין חת? זאָגט זי : עס האָט אַ שייכות, דערפאַר, װאָס דער התן אין פּייסי דעם חזנ'ס אַ זוהן, און ער, יונה דער בייגעלנעקער, אין ביידע זאַכען: אי אַ נניך, אי אַ חזיר. טאר" רריסט דאָם איהם, טחוט ער אַ קלאָפּ מיט דער טיר און זאָגט : לאָז דאָס געהן אין דער ערד אריין 71 זאָנט איהם פּעסי: ,אויף געהן אין דער ערד אַריין זענט איחר בילכער -- איחר זייט א בעקער |..

די מאמע האָט שטאַרק מורא, טאָמער חלילח שיקט ער אִם רי תנאים. זאָנְט איחר פּעסי, זי זאָל שלאָפען רוהיג: א יתוט שיקט מען נישט אִפּ קיין תנאים. איהר מיינט, ער חאָט אויס-

6 | : שלום"עלוכם

געפיחרט ? מיר ! דער מחותן האָט נעקויפט דעם חתן (מיין ברודער אליחו) אי נייעם זייגער, אויך אַ זילבערנעם. נאָך אַ בעסערען פון יענעם. דער מחותן האָט איהם אַלֵיין געבראַכט צו טראָגען. אוי, ווען איך האָב אַזאַ זייגער ! װאָס מיינט איהר, װאָלט געווען ? קודם װאָלט איך אַרױסגענומען די געדערים און דערגאַנגען דעם שב?, פאַר װאָס אַ זייגער געהט. און נאָכדעם 4 נאַכדעם ווייס איך שוין װאָס ס'װאָלט געווען. די מאַמע װינשעװעט איהם, דעם מחותן, ער זאָל דערלעבען איחם קויפען אַ גאָלדענעם זייגער. דער מחותן ווינשעוועט איחר אִפּ צוריק, זי זאָל דערלעבען חתונח מאַכען דעם מיזיניק. דאָס מיינט מען מיך. איך בין צופריעדען אפילו היינטיגען טאָג, אַבי אַ זייגער, די מאַמע גלעט מיך און זאָנט, אַז עס װועט נאָך גענוג װאַסער איבערלויפען, און בשעת מעשח זענען איהר די אוינען נאס. איך פאַרשטעח ניט, װאָם דאַרף פויפען אַזױ פיעל װאַסער איידער איך געה חתונה האָבען, און װאָס דאַרף מען דערביי וויינען 4 וויינען איז ביי איהר א װאָכעדיגער גאַנג, און דאָס מוז זי אַלע טאָג, װיינען איז בי איחר, װוי, למשל, ביי אַייך דאַוונען, אָדער עסען. דער שניידער האָט אָפּנעבראַכט דעם חתן די מלבושים, װאָס דער מחותן װאָט באַשטעלט --- דאַרף זי וויינען. פּעסי האָט איהר אָפּנעבאַקען לעקאַך צו דער חתונה --- דאַרף מען וויינען. מאָרגען אין דער צייט איז די חופּה --- װויעדער געװויינט! איך פאַרשטעה נים, . פון ואַנען נעמען זיך ביי מענטשען אַזױ פיעל טרערען 3..

3

עס גיט זיך אויס א מאָל א טאָג -- אַ גדעדן ! אין דרויסען איז חצי-אטול, און טאַקי חצי-אפול'דינ. די זון בראָט ניט אױף . צו שוויצען, אויף צו וועלען באָדען זיך. זי װאַרעמט און גלעם . און קושט אַזױ זי אַ מאַמע. דער חימעל איז אױסגעצװאָגען שבת'דינ, דער גאַנצער אינדרויסען פרעחט זיך, װאָס מיין גרודער

מיין בוודער אלוחו האָט התונה 65

אליחו חאָט חתונח. גאַנץ פריח האָט זיך אויסגעשטעלט אַ יריף אין שטעדטעל. וױבּאַלד אַ יריך, מוז איך דאָרטען זיין. איךן האָב ליעב אַ יריד דאָס חיות. אידען ליפעןדאָרום, וי פאר'סמ'טע מייז, שוויצען, שרייען, פּילדערען זיך, רייסען די גויים פאַר די פּאָלעס,, געהען אויס לייזען נעלט -- אַ טהעאטער מיט זיי! און די גויים האָבען צייט ; זיי געהען דוקא פּאַװאָלי, די חיטלען אַרוף, קוקען, טאַפּען, קראַצען זיך, דינגען זיך, ווילען האַנדלען מציאות, נויעס מיט משונה מאָרנע שלייערס, מיט ברייטע אָפענע פּאַזוכעס, | מע זעחט ארויס די בהוסט., אין די פּאַזוכעס חאַפּען זיי אַריין טמאֵל, אַן מע זעחט ניט, אַ שטיקעל? סחורח. אידען ווייסען שוין, קוקען מיט אויגען, אַז מע דערזעחט, טרייסעלט מען אויס, און עס ווערד א חתונה. אַמאָל מאַכט זיך, אַז אֵיין ערלית קויפט אַ ליכטע? אין קלויסטער אַויין און פאַרשטעקט דאָס אין שלייער. יונגע לייט האָבען ניט װאָס צו טחון, ווילען זיך מאַכען א שטיקעל יום"טוב, צינדען זיי איהר אָן שטילערחייד דאָס ליכטעל. אלע קוקען אויף דער ערלית און לאַכען. די ערלית וייסט ניט װאָס די אידען לאַכען. הויבט זי אָן צו שעלטען אַלע אידען מיט טוידטע קללות,. לאַכט מען נאָך מעחר. אַמאָל װערד דערפון א געשלעג צווישען גויים און אידען, איך זאָג אייך -- מע דאַרף נישט קיין טהעאַטער !... שענער פון אַלץ אין די , קאַננע"?. וייסט איחר, װואָס דאָס הייסט 4 דאָס איז דער פערדימארק. דאָרט קויפט מען און מע פֿאַרקויפט פערך. דאָרט זעהט איהר פערד, צוגיינער, בייטשען, אידען, גוֹיים און פּריצים. דער טומעל אין דאָ חוץ לדרך הטבע, מע קאָן טויב ווערען. די ציגיינער שווערען זיך, אידען פּאַטשען איבער די הענט, פּריצים קנאַקען מיט די בייטשען און פערדלעך פויפען אַחין און אַחער פיי? אוים'ן בויגען, איך האָב ליעב צו קוקען, וי פערדלעך לויפען, און ווער שמועסט לאָשעקלעך } איך געח-אויס, איך שטאַרב נאָך א לאָשעקע?! און נישט נאָר קליינע לאַשעקלֶעך האָב איך ליעב -- אַלסדינג װאָט איז קליין : קליינע הינטלעך, קליינע קעצלעך. איהר וייטט 9 שלוס*עליכם ב. זְזזשׁ א (5)

6 שלום-עלוכם

אפילו אוגערקעלעך קליינינקע, קאַרטאָפע? יונגעטשקע, ציבע?קע- לעך, קנעבעלעך --- אַלץ װאָס קליין אין ליעב. אַ חוץ חזירימ'לעך. חזירים האָב: איך פיינט אַפילו קליינערחייד... איך קעהר מיך אום צו די מערדלעך, די פערך לויפען,. די לאַשעקלעך לויפען . נאָך די פערד,. איך לויף נאָך די לאַשעקלעך. אַלֶע לויפען מיר. אויף לויפען בּין איך א פייער, איך האָב זעהר גרינגע פיס. דערצו געה איך באָרוויס און זעחר פייכּט אָנגעטחאָן : אַ העמדעל, איין חויז, און פון אויבען א סיצען אַרבע-כנפות'על, אַז איך לויף אַראָפּ אַ באַרג און ס'איז אַ ווינטע? און די ציצית צעלאָזען זיך, מאָה?ט זיך מיר אויס, אַז איך האָם פליגעל און איך פליה.

--- מאָטעל ! גאָט איז מיט דיר! שטעח א ויילע!

אַזױ שרייט צו מיר פּעסי'ס מאַן, משח דער איינבינדער, ער לויפט פונ'ם יאַריד אַהים מיט אַ פּאַק באַבולע פּאַפּיער. ‏ איך האָב מורא, ער זאָל סיר ניט צושטעלען א בענקעלע פאַר דער מאַמען, און איך זאָל ניט חאַפּען קיין פּסק פון מיין ברודער אליחו. איך הער-אויף צו פויפען, געח-צו פּאַמעליך, מיט אראָפּנעלאָזטע אוינען, צו אונזער שכנח'ס פּאַן, ער לענט-אָפּ דאָס פּעקע? פּאַפּיער, ווישט זיך מיט דער פּאָלֶּע דעם שווייס און זאָנט מיר מוסר ;

-- וי שעמט זיך דאָס ניט אַ יונגעלע א יתום דרעחען זיךף /.

איויישען צוניינערס און לויפען משוגענערחייר מיט אַלֶע מערר? און נאָך אין אַזאַ טאָנ! שוין בּאלד די חופּח ביי דיין ברורער -- דאָס ווייסט דו ? קום אַחיים !

ד.

--- וואו ביזט דו געווען ? אַ דונער איז מיר !

אַזױ זאָנט צו מיר רי מאַמע מֿיט אַ פּליעסק מיט די הענט און נאַטואַכט מיין צעריסען הויזעל, מיינע צעבלוטינטע פיס אוּן מיין פאַרפלאַמט, פאַרשװיצט פַּנים. לאַנג לעבען זאָל משח דער איינבינדער. קיין װאָרט האָט ער ניט דערצעהלט פאַר קיינעם.

טיין ברודער אליהו האָט התונה 67

רי מאַמע װאַשט מיך אַרום, טחוט מיר אָן אַ פּאַר נייע חויזלעך מיט אַ קאַשקעטעל צו דער חתונה. די הויזלעך זענען געמאַבט געװאָרען איך ווייס ניט פון װאָסער אַ מאַטעריע : אַז מע שטעלט זי אַװעק, שטעחען זיי, און אַן מע געחט, שרייען זיי, מאָדנע הויזלעך | |

-- אַז דו וװועסט צערייסען אִטאָ די הויזלעך, אין שוין עט וועלט !

אַזױ זאָנם די סאַמע, און איך סמיין איך אַזי. אַזעלכּע חויזען קאָנען זיך שוין ניט צערייסען. סיידען מע זאָל זֵיי צע" ברעכען. דאָס קאַשקעטע? איז גאָר פון די אַנטיקען, און א דא- שעקעל האָט דאָס אַ שװאַרצס, אַ גלאַנצענדיגס. אַז עס הערט אויף צו גלאַנצען, באַשפּייט מען דאָס, הויבט עס אָן אוימס-ניי צו גלאַנצען. די מאַמע קוקט אויף מיר און קוועלט, און טרערען קייקלען זיך אויף איהרע געקנייטשטע באַקען. איחר ווילט זיך זעהר, אַז איך זאָל אויף דער חתונה אויסנעמען. זי זאָנט צום חתן:

--- אליחו } װוי מיינסט דו 4 איך על מיט איחם ניט פֿאַר- שעמט וערען ? ער געחט אָנגעטהאָן, קיין עין-הרע, װי א מאָ- נארכ'ס א קינד,

מיין ברודער אליהו באַטהאַכט מיך, גלעט זיך דאָפּ בערדעפ און קוקט אויף מיינע פיס. איך ווייס, װאָס באַדייט זיין קוקען. ער קוקט, װאָס דעם , מאַנאַרכ'ס קינד" געחט באָרוויס... די מאַמע פֿאַרשטעהט אויך זיין קוק, נאָר זי מאַכט זיך ניט וויסענדי. אַליין געחט זי אָנגעטהאָן אין א מאָדנע געל מלבוש, װאָס איך האָב עס אויף איחר קיינמאָל נישט געזעהען. דאָס מלבוש איז אויף איהר מנושם בריים. איך װאָלט געמענט שווערען, אַז איף האָב עס אמאָל געזעהען אויף אונזער שכנה פּעסי.. דערפאר | טראָגט זי אוים'ן קאָפּ אַ זיידענע פאטשיילע, ט שפּאָנעל-נייע, נאָך מיט אַלַע קנייטשען. דעם קאָליר פון דער פאטשיילע איז שווער צו באַשרייבען, מע קאָן זאַנען ווייס, מע קאָן זאָנען געל, מע

8 שלוסיעלימם

של

קאָן זאָגען רויז -- עס ווענדט זיך אָן דער צייט. בייטאג איז ראָס הע?-רויז, פאַרנאַכט קוקט דאָס אויס געלבליך, און ביינאַכט -- ווייס. גאַנץ פריה מאָהלט זיך עס אוים. גרינליך, און אַמָאֵל, אַז - מע סוקט זיך שטאַרק אֵיין, פאַלט דאָס נאָר אַרין אין אַנטיק" מאָרע", דאָס הייסט : העפ-רויטליך-בלוי-טונַקעל-גריןפּאָפּעליאַטע. זאָגען אויף דער פאַטשיילע אַ חסרון קאָן מען ניט, װאָרום ס'איז אַ זעלטענע פאַטשיילע,. נישט מעהר, אויף דער מאַמע זעהט זי אוים פרעמר, שטאַרק פרעמד. עפּיס קלעפּט זיך ניט די פאַטשיילע צום פּנים. די פאַטשײילע איז פאַר זיך, און דאָס פּנים איז פּאַר זיך. אַ ווייבערשע פאַטשײלע איז וי, להבריל, א מאַנסבילש היטע?. דאָס היטעל מיט'ן פּנים באַדאַרפען זיך פּאָרען, זיין װי צונויפגעגאָסען. אֶט, למש?ל, מיין ברודער אליחו. ער געהט אָנ" געטהאָן אַ קאַרטוזעל, איז דאָס זוי אױיסגעװאַכסען ביי איחם אוים'ן קאָפּ,. די פאות האָט מען איהם אינגאַנצען אָפּגעשאָרען. און נים נאָר אָפּגעשאָרען, נאָר אָפּגעגאָלט. א מאַנישקע האָט ער אָנגע- טהאָן אַ ווייסע מיט אַ האַרטען קאָלנער, מיט אָפּגעלענטע שפּיצען. און אַ שניפּסעל? האָט ער געקויפט אי ווייס מיט רויטע, נרינע און בלויע פּינטעלעך, אַ רייכער שניפּס! שטיועל מיט'ץ גלאַנץ און מיט'ן סקריפּ און אויף שטאַרק הויכע אָבצאַסען -- ער זאָל אוים" זעהען א ביסע? העכער. עס װעט איהם אָבער העלפען, װי א טוידטען באַנקעס : ער אין זעהר קליין געואַכסען,. ער אין נים אַזױ קליין, װי זי איז גרויס און הויך און מאַנסבילדיג, און רויט און האַבעטיני, און א שטימע האָט זי אַ מאַנסבילשע. איך רער פון דער כלח, פון יונה דעם בעקער'ס טאָכטער. ברכח הייטם זי א פאַרגעניגען געווען צו זעהען דאָס פּאָרעל אונטער דער חופּה. איך האָב קיין צייט ניט צו קוקען אויף חתך-כלה. איך בין פאַר" נומען. איך דאַרף זעחען די כלי-זמר, און ניט אַזױ די כלידזמר, װױי זייערע כלים. ‏ מעחר. וי אַלץ -- דעם קאָנטעובאָט מיט'ן קעטעל-פּױק. שענע צוויי כלים ! דער חסרון, װאָס מע קאָן ניט צוגעחן נאָהענט אַ פּרוג טהון די כלים. באַלד עפּיס געבען זיי

טוון ברודער אליתו האָט התונח | 69

איבער די הענט, אָדער דרעהען אייך אֵן אֵיין אויחער. רער רוח האַפּט זיי אַװעק, טאָמער ריהרט איחר זיך צו מיט אַ טיננער! איחר וועט זיי אָפּבייסען! אַך, ווען רי מאַמע זאָל זיין א גוטע מאַמע, װאָלט זי מיך געמאַכט פֿאַר אַ כלידזמר, איך ווייס אָבער, אַז זי װעט דאָס ניט וועלען. ניט מחמת זי איז אַ שלעכטע, נאָר מחמת די וועלט װעט ניט דערלאָזען, אַז פּייסי דעם חזנ'ס יונגעפֿ זאֶל זיין אַ כלי-זמר. ניט קיין כלי-זמר און ניט קיין בעל-מלאָכח. מע האָט שוין גערעדט דערפון ניט איין מאָל, װאָס װעט זיין פון מיר דער תכלית, די מאַמע, מיין ברודער אליחו, אונזער שכנח פּעסי און איהר מאַן, משח דער אַיינבינדער. ער האָט חשק מיף נעמען צו דער אַרבײט. דערלאָזט נישט פּעסי. זי זאָנט, אַן פּייסי דער חזן, עליו השלום, האָט נים פאַרדיענט, שז זיין זוחן זאָל זיין א בעל-מלאכה... איך האָב מיך פאַררעדט און גאר פאַרגעסען פון דער חתונח. ס'איז שוין לאַנג נאָך דער חופּה. מע גרייט שוין צום טיש. וייבער און מיידלעך טאַנצען א קאַדריל. איף האָב סיך אַרייננעפּלאַנטעט מיט מיינע הילצערנע הויזען אין מיטען. די װאָס סוקען װי מע טאַנצט האָבען מיך גענומען וואר- פען איינער צום אַנדערען, וי א מיאַטש. ,װאָס אין דאָס פאַר א פריטשעפּע ?" זאָגט איינער. , עפּיס אַ שלים-מז?!" זאָגט דער אַנדערער. ,אַ רעשטע? צו די צרות !" זאָגט אַ דריטער. דער- ועהט אונזער שכנח און צעשרייט זיך (זי איז שוין הייזעריג וי די װאַנט) ;

--- צי איהר זענט משונע, צי חסר-דעה, צוייפאפגגר, צו גע- ריהרט, צי פונ'ם זינען, צי ניט ביי אַלע געדאַנקען? דאָס אי דאָך דעם חתנ'ס ברודערעל//ו..

אַהּאַ! עס האָט זיי גענומען ! אודאי האָט מען מיך אַװעק- געזעצט ביי'ם טיש גלייף מיט כלה'ם צד. און ווייסט איחר, מיט וועמען מע האָט מיף באַזעצט? אַז איהר װעט זיין מיט אַכצעהן קעפּ, װועט איחר אויף ניט טרעפען! מיט דער בלח'ס שוועסטערעל, יונה דעם בעקער'ס קליין טעכטערעל, אַלטע הייסט

10 | שלום-עליבם

זי. זִי איז עלטער פון מיר סךיזהכ? מיט איין יאֶחר און טראָגט צוויי צעפּלעך, צונויפגעבונדען פון אונטען מיט אַ סטעננעלע און זעהען- אויס, וי אַ געפלאַכטענער ביינע?,. איך און אַלטע עסען פון איין טעלער. ניט ווייט פון חתך-כלה. דער חתן, מיין ברורער אליהו, קוקט אויף מיר, איך זאָל זיצען װי אַ מענטש, איך ואָפ עסען מיט אַ גאָפּעל און זאָל ניט חאַפּען, און זאָל אַכטונג געבען אויף דער נאָז,. איהר ווייסט, װאָס איך על אַייך זאָנען? איף האָב קיין הנאה ניט פון דער וועטשערע. איך האָב מיינט, אַן מע קוקט אויף מיר,. צו די אַלֶע זאַכען טראָגט אֶן דער נוטער יאָהר אונזער שכנה פּעסי.

-- זאָלט איהר זיין געזונט! -- שרייט זי מיט אַלֶע כחות צו דער מאַמע, -- טהוט נאָר אַ קוק אַזער. פֿאַר װאָס זאָל ניט זיין קיין שידוך ?... אַ זיווג מן השמים ! ,

אויף איהר הייזערינען נעשריי קומט אָן דער מחותן, יונה דער בעקער, אָנגעטהאָן שבת'דינ, און עס וװערד אַ שמועס, אַו איך און אַלְטע זענען חתן-כלה. יונה דער בעקער לאַבט מיט אַ האַלבען מוי?ל,. דאָס הייסט ; די אויבערשטע ליפּ ביי איהם לאַכט, די אונטערשטע וויינט. דער גאַנצער עולם קוקט אויף אונז. מיר | ביירע, איך און אַלטע, לאָזען אַראָפּ די אוינען אונטער'ן טיש און שטיקען זיך פאַר געלעכטער,. בכדי איך זאָל ניט אויסשיסען, האַלט איך מיך צו ביי דער נאָז און בלאָז מיך אָן וי אַ פּאָחיר. נאָך אַ מינוט װועט דער פּאָחיר פּלאַצען, און ס'וועט זיין אַ סקאַנ- דאָל,. אַ גליק, װאָס די כלי-זמר טהוען אַ זעץ אַ שענעם ניגוֹן, אַ װאָלאַך. דער גאַנצער עולם ווערד פּאַרטראַכט. איך הױב- אויף דעם קאָפּ און דערזעה די מאַמע מיט'ן געלען פרעמדען מלבוש און מיט דער זיידענער פאַטשיילע. זי טהוט דאָס, װאָס אַלַּע מאָל: זי וויינט! איהר וייסט ניט, זי װעט אַמאָל אויפהערען צו ווייגען 1.. -

שי איך האָב אַ רייכע שטעלע

7 איך האָב אַ רייכע שטעלע

א

9

רי מאַמע האָט מיר אָנגעזאָגט אַ בשורה, אַז איך האָב שוין אַ שטעלע. נישט חלילה ביי אַ בעל-מלאָכה -- איהרע שונאים, זאגט זי, וועלען דאָס ניט דערלעבען, אַז פּייסי דעם חזנ'ס זוהן זאל זיין אַ בעל-מלאכה. מיין שטעלע, זאָגט זי, איז א רייכע שטעלע, אַ גרינגע שטעלע, אַ גאַנצען טאָג װעל איך געהן אין חדר, אין תלמוד-תורה הייסט עס, און ביינאַכט װע? איך גנערן שלאפען צום אלטען לוריא. דער אַלטער לוריא איז א גרויסער גניר, זאָגט זי. ער אי נאָר אַ קראַנקער, דאָס הייסט, אי אין ער געזונט, עסט און טרינקט און שלאָפט, נאָר ניט ביינאכט. בינאַכט קאָן ער ניט שלאָפען, קיין איין אויג מאַכט זיך איהם ניט צו. האָבען די קינדער סורא איהם לאָזען איינעם אַלײן ביינאַכט. דאַרף מען האָבען 8 מענטש זאָל זיין מיט איהם. עטּ מעג זיין א קינד, אבי אַ מענטש. אַוװעקזעצען צו איהם אֵין אַלטען אידען פּאַסט נישט. אַ קינר -- גאָרנישט, עלעהיי א קעצעק. = פונף רובע? א ואָך האָבען זיי צוגעזאָנט, און וועטשערע | פֿאַר דיר אַלֶע פאַרנאַכט, ווען דו קומסט פון תלמוד-תורה (אַזױ

| 48

44 שלוט"עלומם:

זאָגט מיר די מאַמע מיינע). אַ גוטע וועטשערע, א נגיר'ישע. װאָס ביי זיי פאַלְט אַראָפּ קאָן עס זיין גענוג פאַר אונז אַלע. געה, מיין קינד, אין חדר, פאַרּנאַכט װעסט דו קומען, װעל איף דיך אָפּפיהרען אַהין. ‏ װעסט נישט האָבען קיין שום אַרבייט. אַ נגיד'ישע וועטשערע און אַ געלעגער אויך אַ נוטען. אוֹן פינף רוב? אַ ואָך, איך על דיר מאַכען אַ פּאָר מלבושימ'לעך, שטי- וועלעך דיר קויפען.

- = דאַכט זיך, גוט -- אֵיאָ? װאָס זשע דאַרף מען וויינען + קאָן זי אָבער אַנדערש ניט, די מאַמע מיינע. ויינען מוז זי ! ב.

אין תלמוד-תורה געה איך דערווייל אַזױ. לערנען לערען איך ניט, נישטאָ פאַר מיר קיין כתה. העלף איך דער רביצין אין שטוב און שפּיעל מיך מיט דער קאַץ. דער רביצינ'ס אַרבײיט איז ניט קיין שווערע אַרבייט. אויסקעהרען די שטוב, העלכען אַרײנטראָגען האָלץ, געהן אַ גאַנג -- ס'איז בלאָטע, ס'איז ניט קיין אַרבײט. אַבי ניט לערנען,. לערנען איז ערגער. דערפאַר אָבער די קאַץ -- אַ סךּ מעהר אַיינגענעהם. אַ קאַץ, זאָגט מען,. איזן א טמא. איך זאָג: ס'אַ ליגען. אַ קאַץ איז אַ ריינע חיה. אַ קאַץ, זאָגט מען, איז אַ מזיק. איך זאָג: ס'אַ לינען. אַ קאַץ אין אַ צונעלאָזטע זאך. א הונט האָט אין זיך חניפה, אַ הונט דרעהט מיט'ן עק. אַ קאַץ לאַשצעט זיך, און אַן מע גלעט זי | איבער'ן קעפּע?, מאַכט זי צו די אויגלעך און הויבט-אָן מורקען. איך האָב ליעב אַ קאַץ, -- װאָס קומט מיר דערפאַר ? רעדט-זשע אָבער מיט זיי, מיט מיינע חברים, וועלען זיי אֵייךְ דערצעהלען טויזענד מעשיות, אַז מע האַלט אַ קאַץ, דאַרפ מען װאַשען רי הענט. אז מע האַלט אַ קאַץ, שאַדט צום זכרו. זיי וייסען שוין ניט װאָס אױסצוטראַכטען. זיי האָבען אַ טבע -- לאָז צו- נעהן צו זיי די קאַץ, דערלאַנגען זיי איהר אַ שנייד מיט'ן פוס

אוך האָב אַ רווכע שמעלע 451

אין זייט טריין איך קאָן ניט זעהען, וי מע שלאַנט א קאץ, לאַכען זיי פון מיר. ביי זיי איז ניטאָ קיין צער בעלי-חיים, איף רעד פון די קינדער, װאָס מיט מיר אין דער תלמודיתורה. זיי זעגען רוצחים. פון מיר לאַכען זיי. זיי רופען מיך: ‏ די הול- צערנע הויזען", און מיין מאַמע -- ,די קלאָגעדיגע", װוייל זוּ װויינט שטענדיג. | -- אָן געהט דיין קלאָגעדיגע מאַמע ! --- זאָגען זיי צו מי- דאָס איז זי געקומען מיך אָפּנעמען פון חדר און אָפּפיהרען אויף מיין רייכע שטעלע, |

:

9

אויפ'ן וועג באַקלאַנט זיך די מאַמע, אַז איהר איז ביטער און פינסטער (ביטער אַלוין איז קאַרג). גאָט האָט איהר גע- געבען צוויי קינדער, און זי דאַרף זיין אַלין. מיין ברודער אליהן האָט, זאָנט זי, חתונה געהאַט, קיין עין-הרע, זעהר גוט, אַרין ין אַ שמאלץיגרוב. איז אָבער דער חסרון, װאָס דער שוועהר איז אַ גראָבער יונג. אַ בעקער, משטיינס געזאָנט. װאָס קאָן מען פאַרלאַנגען פון א בעקער ? אַזױ טענח'ט מיט מיר רי מאַמע, און מיר קומען אוֹיף מיין רייכער שטעלע, צום אלטען לוריא. דער אַלטער לוריא זיצט אין אַ קייזערליכען פּאַלאַץ, ‏ אַזױ זאנט די סאַמע. אין א קייזערליכען פּאַלאַיץ בין איך אַ בעלן זיין, דער" וויילע זענען מיר אין קיף, איך און די מאַמע. אין קיך אין אויך ניט מיאוס. דער אויווען איז ווייס און גלאנצט, און דוּ כלים גלאַנצען, און אַלסדינג גלאַנצט. מע בעט אונז זיצען. עס קומט אַרוס אַ ווייבעפ, אָנגעטהאָן וי א פּריצה. זי רעדט מיט דער מאַמע און ווייזט אוה מיר. די מאַמע שאַקעלט צו מיט'ץ פֿאָפּ, װישט אַלע מאָל די ליפּען און יל ניט זיצען. איך זיץ דוקא יאָ. די מאַמע נעהט אוועק, זאָגט מיר אָן, איך זאָל זִיף האַלטען װי אַ מענטש. דערביי האַפּט זי דערוויי? א וויין אוך

76 שלום"עליכם

אַ וויש די אוינען. פאָרנען װעט זי קומען נאָך מיר און וועט מיך אָפּפיהרען, זאָגט זי, אין חדר אַריין,. מע גיט מיר עסען. יויך מיט קוילעטש (אין דער װאָכען קוילעטש !) און פלייש --- אַ נוזמא פלייש ! אָפּגענעסען, הייסט מען סיר נעהן אַרױף. וייס איך ניט, װאָס הייסט ,אַרויף" ?4 פיהרט סיך אֶפּ די קעכין. חנה | הייסט זי זי איז 8 שוארצע מיט א לאַנגער נאָז, מע פיהרט סיך אַרױף אויף טרעפּ. די טרעפּ זענען אויסנעבעט מיט ווייכען. מיט באָרוויסע פיס איז אַ מחיה צו געהן. ס'איז נאָך ניט רעכט נאַכט, און ביי זיי ברענען שוין לאָמפּען, אָהן אַ שיעור לאָמפּען. די ווענט זענען אױסגעקלעפּט מיט צאַצקעס און מיט מענטשעלעך. די שטוהלען זענען באַדעקט מיט לעדער. דרי סטעלי איז צע- מאָהלט, װי להבדיל אין בית-המדרש. נאָך שענער װי אין בית- המדרש,. מע האָט מיך אַריינגעפיהרט אין א גרויסען אֵלקיר. דער אַלקיר איז אַזױ גרויס, אַז ווען איך זאָל זיין איינער אַליין, װאָלט איך געלאָפען פון איין װאַנט ביז דער אַנדערער, אָדער איך װאָלט מיך נאָר אַנידערגעלענט אוֹן נעקאַטשעט זיך אויה דער פֿאַמעטענער קאָלדרע, װאָס איז אױיסגעשפּרײט איבער דער גאנ- צער ערד, אויף אַזאַ קאָלדרע דאַרף זיין ניט שלעכט צו קאַטשען זיך. שלאָפּען דאַרף זיין אויך נישקשה'דיג.

ד,

אַ שענער איד, אַ הויכער, מיט אַ גרויען באָרד, מיט אַ ברייטען שטערן, אַ זיידענער חאַלאַט, אַ יאַרמעלקע פון נאָלע סאַמעט, שטעקשיך אויף די פיס, אויך פון סאַמעט מיט בליטשקע אויסגע- נייהט, --- אָט דאָס איז דער אַלטער לוריא. ער זיצט איבער אַ גרויסען גראָבען ספר. זאָנען זאָגט ער גאָרניט, נאָר ער קייט די שפּיצען פונ'ם באָרד, קוקט-אַריין אין ספר, שאָקעלט מיט אַ פוס און ברומט שטילערהייד צו זיך אַלֵיין. אַ מאָדנער איד אָט דער אַלטער לוריא. איך קוק אויף איהם און טראַכט: ער זעהט מיך,

אֿיך האָב אַ ריוכע שטעלע 57

צי ער זעחט מיך ניט { ווייזען ווייזט אויס, אַז גיין, װאָרום קוקען קוקט ער נים, און געזאָגט האָט מען איהם גאָרניט. מע האָט מיף גאר אַרײינגעלאָזט אַחער און מע האָט פאַרשלאָסען די טהיך פון יענער זייט. פַּלוצים רופט זיך אָן דער אַלטער לוריא, און קוקען קוקט ער אַלץ נאָך ניט אויף מיך :

--- קומט אַהער, װעל איך אַייך ווייזען אַ שטיקעל רמב"ם,

צו וועמען רעדט ער דאָט ? צו מיר ? מיר זאָנט ער , איהר" ? איך קוק מיך אום אויף אלע זייטען,. אַחוץ מיר אין נישטאָ רא קיינער דער אלטער לוריא ברומם אויס נאָך אַ מאָל אויף זיין גראָבער שטים ;

--- קומט אַהער, װועט איהר זעהען, װאָס דער רמב"ם זאָנט 1

איך כין אַ בעלן צוצוגעהן צו איהם נאַהענט.

-- מיך רופט איהר ?

--- אייך, אייך, וועמען דען ?

אַזױ סאַכט צו מיר דער אַלטער לוריא און קוסט אין גרויסען בוך אַריין און נעמט מיך פאַר א האַנט און טייטעלט מיט איין פינגער און גיט מיר צו פּאַרשטעהן װאָס דער רמב"ם זאַנט, און װאָס ווייטער, רעדם ער העכער און מיט אַלץ מעהר היטץ, ער צעקאָכט זיך אַזױ שטאַרק, אַז ער ווערד אזש רוט ער דרעהט מיט'ן גראָבען פינגער, און מיט'ן עלענבוינען דערלאַנגט ער מיר אַלע מינוט אין זייט אַריין און מאַכט צו מיך :

-- גן,, וואָס זאַנט איהר ? אֵיאָ, עס אין גוטף -

ס'זאָל זיין שטאַרק גוט -- זעה איך ניט. דעריבער שווייו איך. = איך שווייג, און ער קאָכט זיך. ער קאָכט זיך, און איף שווייג. ‏ עס הערט זיך 6 קלונג פון אַ שליטע? פון יעגער זייט. עס עפענם זיך די טהיר און עס קומט אַריין די זעלבע ואס געהט פּריציש אָנגעטהאָן. זי געהט-צו צום אַלטען לוריא און רעדט איהם גלווףי אין אויהער אריין, אַפּנים, ער אין א טויבער. פנים -- װאָס דאַָרף זי שרייען ? זי זאָגט איהם, ער זאָל מיף

18 | שלום'עלוכם.

| צפּלאָזען, װאָרום איך דאַרף שוין שלאָפען. זי נעמט מיך צו פון זיינע הענט און באַלעגט מיך אויף אַ סאַפע מיט , שפּרינזינעס". | דאָס בעטגעוואנט איז ווייס אַזױ וי שניי. אַ קאָלדרע אַ זיירענע, א ווייכע --- טעם גדעדן! די װאָס געהט פּריציש אָנגעטהצן דעקט מיך אַיין, געהט אַװעק און פאַרשליסט די טהיר פון יענער זייט. דער אַלטער לוריא געהט-אָרום איבער דער שטוב, די הענט פֿאַרלענט אַהינטער, קוקטאַראָפּ צו זיך אויף די שענע שטעק-שיך, און ברומט, און באָמקעט, און מאַכט עפּיס מאָדנע מיט די ברעמען. מיר קלעפּען זיך די אויגען. ‏ איך וויל שלאָפען, פּלוצים געהט-צו צו מיר דער אַלְטער לוריא און זאָגט מיר :

--- דו ווייפט ? איך על דיך אויפעסען

איך קוק אויף איהם און פאַרשטעה ניט װאָס ער זאָגט.

--- שטעה אויף, איך װעל דיך אויפעסען.

--- וועמען ? מיך?.

--- דיך! דִיך! איך מוז דיך אױפּעסע? אַנדערש קאָן דאס ניט זיין !

אזוי זאָנט דער אלטער לוריא. ער נעהט אַרום איכער דער שטוב, הטלט דעם קאָמ אַראָפּ, די הענט אַרונטער, דעם שטערן פאַרקנייטשט. ער רעדט אָבער אַלֶע מאָל שטילער, צו זיך אַלין. איך הער זיך צו צו איטליכס װאָרט. קוים װאָס איך חאַפּ דעם אטהעם. ער אַליין פרענט ביי זיך און ענטפערט זיך אַליין. אִט װאָס דער אַלְטער לוריא זאָגט ;

--- דער רמב"ם זאָגט, אַז די וועלט איז ניט קיין קדמון. פון .- װאַנען איז נעדרונגען ? ווייל אַ סבה מוז האַבען אַ מפבב! מיט ‏ װאָס קאָן איך דאָס באַווייזען 1 מיט מיין רצון. וי אַזױ? אט װוי? איך איהם אויפעסען, עס איך איהם אויף. אִי װאָס? רחמנות ? עס קעהר זיך גאָר ניט אָן. איך טהו מיין רצוֹן. דער רצון איז ניט דער תכלית. איך עס איהם אויף. איך וויל איהם אויפעסען, ‏ איך מוז איהם אויפעסען ו...

איך האָב אַ רייכע שטעלן ייה 79 ה,

אַ גוטע בשורח האָט ער מיר אָנגעזאָגט, אט דער אַלטער קוריא, ער מוז מיף אויפעסען ! װאָס װועט די מאַמע זאָגען ? עס פאַלט-אָן אויף מיר אַ פּחֹד. עס ציטערט אויף מיר דאָס פֿייב. די סאָפע, װאָס איך פון אויף איהר, איז אָפּנערוקט פון דער װאַנט. ביטלעכווייז רוק איך מיך צו דער װאַנט און גליטש מיך אראפ אויף דער ערד, צווישען סאפע און צווישען װאַנט. עס קלאָפּט מיר אַ צאָהן אַן אַ צאָהן, איף הער מיך אֵיין און װאַרט, ווען וועט ער מיך עסען. און וי אַזױ ? שטילערחייד רוף איך די מאַמע און פיח?, וי נאַסע טראָפּענס קאַטשען זיך מיר איבער די באַקען, פון די באַקען אין מויפ אשַריין. די טראָפּענס זענען גע- זאַלצען. איך האָב קיינמאָ? אַזױ ניט געבענקט נאָך דער מאַמע, וי אַצ נר. נאָך מיין ברודער אליהחו בענק איך אויך, נאָר ניט אַזוי. = און אָן דעם טאַטען דערמאַן איך מיך, װאָס איך זאָנ נאָף איהם קדיש. וער וועט נאָך מיר זאָגען קדיש, אַז דער אַלטער לוריא װעט מיך אויפעסען ?... |

= 5 2 9 8 9 3 9 2 9 9 3 9 3 : ג

אַמנים, איךף בין גוט געשלאַפּען ? װאָרום אַז איך חאַפּ מיך אוֹיף, קוק איך מיך אַרום, ווא בין איך אין דער וועלט ? איף טאַפּ די װאַנט, איך טאַפּ די סאָפּע. איך שטעק אַרױיס מיין קאָפּ -- א גרויסער, א ליכטיגער אַלקיר. = סאַמעטענע קאָלדרעס אויף דער ערד. ‏ די ווענט אױסגעקלעפּט מיט מענטשעלעך. די סטעלי --- וי להבדופ אין גית-המדרש. דער אלטער פוריא זיצט נאָך אלץ איבער יענעם גרויסען ספר, װאָס ער רופט איהם רמב"ם. מיר געטעלט דער נאָמען ,רמב"ם". עס קומט אויס ביי מיר וי , גימבאָם,, פּלוצים דערמאן איך מיך, אַז דער אלטער פוריא האָט מיך ערשש נעכטען געװאלט אויפעסען, איך האָב מורא,

50 | שלום-עליכם!

ער זאָל מיך ניט דערזעהען און וויעדער וועלען עטען. באַחאַלט. איך מיך צוריק צווישען װאַנט און צווישען סאָפּע און שוייג. עס עפענט זיך די טהיר מיט אַ קלונג פון יענער זייט. עס קומם" אַריין אַלץ יענע, װאָס געהט אָנגעטחאָן וי אַ פּריצה. נאָך איהר' געהט נאָך די קעכין, װאָס מע רופט זי חנח, מיט א גהיסען בעקען. אויפ'ן בעקען שטעהען קריגעלעך מיט קאַװע, חייסע מִילףי און פּוטערבולקעס פרישע.

--- וואו איז דאָס בחור'על? -- פרענט חנה און קוקט ויף אָרום אויף אַלֶע זייטען. זי דערזעהט מיך צווישען װאַנט אוף צווישען סאָפע. | |

--- ביזט אַ רעכטער שיינעץ, װי איף זעה! װאָס טהוסטי דו דאָ? קום אַראָפּ מיט מיר אין קיך. דאָרט װאַרט אויף דיר די מאַמע.

איך טהו א שטרונג-אַרױיס פון מיין באַהעלטעניש און לויף- אַראָמּ איבער די אויסגעבעטע טרעפּ מיט די באָרװויסע פיס און זינג מיר אונטער צום טאַקט:. ראַמבאָם, ביםיבאָם! ביםיבאָם, ראַם-באָם! --- ביז איך קום אין קיך אַרין. |

--- האַפּט זיך נישט! -- זאָגט חנה די קעכין צו דער מאַ- מע. -- לאָז ער אויסטרינקען חאָטש אַ גלעזעל קאַװע מים אַ פּוטערגעבעקסעל ! און איהר אַליין, נישקשח, מעגט אויכעט נע- מען אַ גלעזעל קאַװע. דער גוטער יאָהר װעט זיי ניט נעמעף זיי האָבען גענוג.

אַזױ זאָנט חנה די שװאַרצע, און די מאַמע דאַנקט איהר און זעצט זיך אַװעק, און מע דערלאַנגט אונז הייסע שמעקעדיגע קאווע מיט פרישע פּוטער-געבעקס.

איהר האָט אַמאָל גענעסען אייער-קיכלעך מיט צוקער? -- אָט דאָס זענען די נגיד'ישע פּוטער-געבעקסלעך. און אפשר נאָף' בעסער. - דעם טעם פון דער קאַװע קאָן איך אַייך ניט באַשרײיבען.. טעם גױ-עדן ! די מאַטע האַלט דאָס גלאָז און זופּט און קװיקטו

איך האָב אַ רייכע שטעלע 81

זיך און גיט מיר פון איהר פּוטערגעבעססעל העכער האַלב. דעף- זעהס חנה די קעכין און מאַכט אַ גװאַלד, גלייך וי מע האָט זי געקוילעט :

-- װאָס טהוט איהר דאָס? עסט, עסט, ס'איז דאָ גענוג!

און חנה די קעכין גיט מיר נאָךְ אַ פּוטערגעבעקסעל. האָב איך שוין צוויי מיט אַ האַלבען. איך הער מיך צו צן זייעף שמועס. דער שמועס איז מיר באַקאַנט. די מאַמע קלאָגט זיף אויף איהר מזל, אֵיין אלמנה, צוויי קינדער, איינער אין א שמאַלץ-גרוב, דער אַנדערער נעבאַך אַזױ. איף װאָלט װעלען וויסען, וי אַזױ איז דאָס מיין ברודער אליהו אין אַ שמאלץגרוב ? א גרוב טיט שמאַלץ? תמיד פליישיג ? חנה הערט-אוים די מאַמע, שאָקעלט מיט'ן קאָפּ. נאָכדעם הויבט אָן חנה רעדען קלאָנען זיך אויף איהר 7200, װאָס זי דאַרף זיין ביי יענעם,. זי איז א טאַטענ'ס אַ קינד איהר טאַטע איז געווען אַ איד אַ בעל חבית, אי ער אָפּנעברענט געװאָרען. נאַכדעם האָט ער אָנגע- הויבען קרענקען. נאַכדעם אין ער געשטאָרבפן. איהר טאַטע, זאנט זי, זאָל אַצינד אויפשטעהן און געבען אַ קוק אויף זיין חנה, וי זי שטעהט ביי אַ פרעמדען אויווען ! זי קאָן זיך ניט באַקלאַנען. דאנקען גאָם דערפאַר. זי האָט אַ גוטע שטעלע. איין חפרון --- דער אַלטער בעל-הבית אין אַ ביסעפ..

װאָס ,א ביסעלי --- ווייס איך ניט. חנח ווייזט עפּיס מיט' פינגער אוים'ן שטערן,. די מאַמע הערט-אויס הנה'ן, שאַקעלט מיט'ן קאָפּ. נאָכדעם הויבט-אַן װיעדער די מאַמע רעדען. חנה הערט-אויס די מאַמע, שאָקעלט מיט'ן קאָפּ. אויפ'ן וועג גיט זי מיר מיט נאָך אַ פומערגעבעקסעל, און איך ווייז די יונגלעך אין תלמוד-תורה. זיי רינגלען מיך אַרום און קוקען אין די אויגען, וי איך עס. אַפּנים, ביי זיי אין דאָס אַ נאַנצער אַנטיק ? איף גיב זיי אַלעמען צו קליינע שטיקעלעף. זיי לעקען די פינגער,

--- וואו האָסט דו גענומען אַזאַ מאבל ? שלום*עליכם בּ. ||זץ א (6)

82 ' = שלוםרעלופט

| איך שטופ אַן ביידע באַקען, שטעל זיך אַװעק אַקקנען זי מיט די הענט אין די טיעפע קעשעניס פון מיינע הילצערנע הוֹיזען און קיי און שלינג און טאַנץ-אונטער אויף מיינע בצרוויסע פיט אֶהן ווערטער, װי איינער רעדט : --- עך, קבצנ'ישע יטאָרבעס װאָס איהר זייט! א טײערע מציאה פוטערגעבעקס, חאַיחאַיחאַ! איהר זאָלט נאָך פּרובירען מיט קאַװוע, װאָלט איהר ערשט דעמאָלט געװואוסט װאָס הּייסט טעם נך-ערן אויף דער וועלט !אי

!4 אַ שמאַלץ-נרוב

זט אַ שמאַלץיגרוב

8

3

דאָס איינציגע שטיקעל גליק, װאָס האַלט מיין מאַמען אויף די פיס, אין דאָס, װאָס מיין ברודער אליחו איז, דאַנקען גאָט, גום. ער האָט זיך אַרינגעװאַפּט אין א שמאַלץ-נרוב. אַזוי זאָנג: די מאַמע מיינע, און פֿאַר גרויס נחת חאַפּט זי אַ װיש די אויגען וי איהר שטיינער אין, זי האָט איהם שוין פאַרזאָרגט, זאָגט זי, אויף אייביג. איהר שנור, זאָגט זי, איז אמילו ניט קיין אי-שי-אי (איר מיין אויך אַזױ :). האָט איהם אָבער גאָט צוגעשיקט דער- פֿאַר ט רייכען שוועהר. ער איז אַ בעקער. ‏ יונה רופּט מען איהם, יונה דער בעקער. דאָם הייסט, ער אַלין באַקט ניט. באַקען כאקען אנדערע. ער קיפט נאָר מעהל און פארקויפט ברויט 85סח באַקט ער מצות פאַר דער גאנצער שטאָדט. ער אין צו בעקעריי אַ ברען, און דערצו איז ער אַ בייזער איד --- סכנות. איךף מעג זאָגען, אַז ער אין אַ רוצח. ער האָט מיך איינמאָל גע- האַפּט, בשעת איך בין געווען צוגאַסט ביי מיין ברורער אליהו און האָב מוך מכבד געווען מיט אֵיין אייער-בייגעל. דער בייגעפ איז געווען אַ פרישער, א װאַרעמער, נאָר-װאָס פונ'ם אויווען. האָט דער רוח באַדאַרפט אָנטראָגען יונה דעם בעקער. איהר

89

86 | | שלום-עלוכם

זאָלט געווען זעהען זיין רציחה'דיג פּנים מיט זיינע נזל'עואִיע אוינען ! פון דעמאָלט אָן נעה איך ניט מעחר אַהין. מיין פום וועט שוין דאָרט ניט זיין מעהר, איך זאָל וויסען נאָלד! אַ איד זאָל האָבען אַ טבע אָננעמען פאר'ן קאָלנער און אַרױסװאַרפען אויף יענער זייט טהיר, און נאָך געבען גוטע דריי סטוסאַקעס פון הינטען ! איך האָב עס דערצעהלט דער מאַמען, איז זי באַלד אַװעקנעלאַפען אַהין -- זי האָט איהם געװאָלט אָפּשפּיעלען אַ חתונה, װי איהם קומט. האָט אָבער מיין ברודער אליהו ניט דערלאָזט. ער האָט איהם אָפּגעגעבען דעם גערעכט. ער האָט געדרונגען דער מאַמען, אַז ער האָט דורך מיך בזיונות. אַלע מאָל, ווען איך קום צו איהם, עס איך, זאָגט ער, בייגעל. ער וועט מיר בעסער געבען, זאָנט ער, אַ קאָפּיקע און לאָם איך נעהן ערגיץ אַנדערש זיך קויפען אַ ביינעל. זאָנט איהם רי מאַמע, אַז ער האָט אויף מיר קיין קאַפּ רחמנות ניט, אַז עס אַהרט איהם ניט, װאָס דאָס קינד איז א יתום. זאָנט איהר מיין ברודער אליהו, אַז מע קאָן זיין א יתום און מע טאָר ניט חאַפּען קיין בויגעל פון אַ פרעמדען אויווען. זאָנט איהם די מאַמע, ער זאָל רעדען אַ ביסעל שטילער. זאָגט איהר מיין ברודער אליהו, אַז ער וועט דוקא שרייען הויך, בכדי אַלֶע זאָלען וויסען. אַז איך בין אַ גנב. דאָס װאָרט , גנב" קאָן די מאַמע נישט הערען. זי װערד אַלערלײ פאַרבען און זאָגט צו מיין ברודער אליהו, ער זאָל ניט פאַרגעסען, אַז ס'איז דאָ אַ גאָט אויף דער ועלט. מיט גאָט שפּיעלט מען זיך ניט. נאָט װעט ניט שװיינען. ער איז אֵיין אב"יתוסים. ער װעט זיך אָננעמען פאַר'ן יתום. נישקשה, ער איז אַ נרויסער געט. ער קאָן. אַז נאָט וויל, קאָן יונה דער בעקער ניט פּאַר" - מאַנען װאָס אַ ביינעל איז ווערטה !... אַזױ זאָגט-אָפּ די מאַמע צו מיין ברודער אליהו. זי נעמט מיך פאַר אַ האַנט, טהוט 8 קלס מיט דער טהיב, און סיר געהען אַהים.

א שמאַלץיגווב 8 4

הערט איהר, אַפֿנים, אַז מיט גאָט טאר מען זיך טשסי ניט שפּיעלען איהר װאַלט וויסען װאָסער אַ פוף יונה דער בעקער האָט געהאַט ! איך האָב דאָך אֵייךף געואגט, אַז ער אַלײין באַקט ניט באַקען באַקען אנדערע, עפיט שוויי אידען שווארצע מיט דריי ווייבער פרעמדע, אָפּנעריסענע, אָפּגעשליסענע, מיט רויטע װאַרעמע פאטשיילקעס אוים'ן קאָפּ (חאָטש אין דרויסען איז א חיץ -- סכנת נפשות !). האָט זיך נעטראָפען א מעשה. ניט איין מעשה, נאָר עטליכע מעשיות. דער עולם האָט זיך געקלאַנט, אַז מע געמינט אין די בולקעלעך פאָדעם, און טאַשמעס, און טאַראַ. קאַנעס, און שטיקלעך גלאָז. איינער א כריסט האָט נעבראַכט צו טראָגען צו דעם בעקער אַ גאַנצען זשמוט מיט האָר, שװאַרצע האָר. פאַר אַ כריסט האָט זיך יונה דער בעקער איבערנעשראַקען, ונטרט דער כריסט האָט נעסטראששעט מים פּאַליציע. ‏ מע האָט זיך גענומען צו די בעקערס, פאַרגלייכען וועמענ'ס האָר. דוי מאַנסבילען האָבען נעזאַנט אויף די ווייבער. די וייבער האָבען נעזאָנט אויף די מאַנסנילען,. די ווייבער האָבען גע'טענה'ט, אַז זיי האָבען אַלע נעלע האָר. די מאַנסבילען האָבען גע'טענה'ט : וואו האָט איהר געזעהען ביי מאַנסבילען אַזעלכע לאַנגע האָר? ביז די ווייבער האָבען זיך צעקריענט. און אַז די ווייבער האָבען זיך צעקריעגט, אין מען געװואָהר געװאָרען שענע זאַכען: איינע האָט פאַרלוירען א זאַקענבענדעל אין דער חלה. איינע האָט פארקנאַטען אין טייג א זאניטעצע פון אַ קראנקען פיננער. נֹאך איינע פלעגט זיך לעגען אַלֶע ביינאכט צוקאָפּענס די אויפגעיוירענע חלה. זי האָט געשװאָרען מיט כל השבועות שבעולם, אַז ס'איז שטר וכזב. סך הכ? האָט זיך דאָס געטראָפען איין מאָל, אָדער, העכסטענס, צוויי מאָל. זי האָט ניט געהאט קיין קישען..

די נאַנצע שטאָדט האָט זיך נגעויענט. יונה דער בעמער האָט נעבאך געהאט דאָס קיפעניש. עס האָט נישט געהאַלפּען

8 שלום"עלוכם

קיין שום רבונוישל-עולם. מע האָט נישט געװאָלט נעמען זיין נעבעקס אין די הענט אַריין! האָטש ווצוף עס אַרױס פאַר די הינט! אַ מצוה אויף איהם!

יונה דער בעקער איז אָבער אַ יונג מיט ביינער. ער האָט | צעטריבּען די בעקערס, די אידען מיט די ווייבער, און האָט צו- נענומען אַנדערע בעקערס. שבת האָט ער געלאָזט אויסרופען אין אַלע שוהלען, אַז ער האָט צוגענומען נייע בעקערס, און אַז פון היינט אָן און ווייטער גיט ער אַכטונג אַליין, ס'זאָל זיין ריין און ציבטיג, ער אין ערב מיט צעהן רובעל שטראָף, טאָמער גע- פינט מען ביי איהם אין דער חלה איין האָר אפילו. פון דע- מאָלט אָן האָט ער אָנגעהויבען לייזען געלט. דער עולם האָט געזוכט האָר ביי איהם אין די געבעקס און מע האָט דוקא נישט געפונען, אפילו אַז מע האָט יאָ עפּיס געפונען און מע האָט איהם געבראַכט, האָט ער אַרױסגעטריבען. ער האָט געזאָגט, או דאָס האָט מען אומיסטנע אַריינגעלעגט, בכדי צו באַקומען ד! צעהן רובע? שטראָף. מע וייסט די מעשות!... אַ רעכטער חברה" מאַן אָט דער יונה דער בעקער! נאָט האָט אָבער געװאָלט זיך אָפּרעבענען מיט איהם, האָט ער איהם צוגעשיקט אַ נייעם אום" גליק. איינמאָ? אין א שענעם פּריהמאַרגען זענען אַלע זיינע בעקערס אױיפגעשטאַנען, צונויפגענומען די קלומקעס און זענען אַװעק,. זיי וועלען מעהר ניט באַקען ביי איהם פאַר קיין געלט. סיידען ער וועט זיי העכערען דעם פּרייז אויף אַ קערבעל אַ װאָך, און װעט זיי לאָזען אויף ביינאַכט אַהיים שלאָפען, און װעט זי ניט שלאַנען מיט די הענט גלייך אין די צייחן אַרין. ביי יונה דעם בעקער איז אַזא טבע: באַלד עפּים -- גיט ער מיט רי הענט אין די צייהן אַרײן. יונה איז געװאָרען אָנגעצונדען. ער איז שוין א בעל-חבית פון היבשע עטליכע יאָהר, האָט זיך איהם

/

אַ שמאַלץדגרובם (4:)

נאָך ניט געטראָפּען, אַן אַ בעל-מלאָכה זאָל גאר זאָנען אַ דעה, וי אַזױ צו שלאָגען זיך ! פון העכערען דעם פּרייז אין נאָר ניטאָ ואס צו רעדען. ער קאָן קריגען צעהן אַנדערע אויף זייער אֶרט. אַ טייערע מציאה אַרבייטער! קאַרג מענטשען שטאַרבען פון חונגער ? ער איז אַװעק זוכען בעקערס,. ניטאָ קיין בעקערס. קיינער וויל ניט געהן,4 װאָס איז די מעשה ? אַלֶע בעקערס האָבען זיך געמאַכט ידיאחת. זיי וועלען צו איהם ניט געהן, בין ער וועט ניט צונעמען אַלע פריהערינע בעקערס, און ביז ער װעט גיט מקיים זיין אַלע דריי זאַכען : 1) א קערבעל א װאָך. 2) בוו- נאַכט אַהיים שלאָמען. 8) ניט שלאָגען זיך מיט די הענט אין דרי צייהן... שען געווען אָנצוקוקען, װי יונה האָט זיך געקאַכט, געפּינעט, געקלאָפּט מים די הענם אין טיש און געשאָלטען זיך. אִי, האָב איך געהאַט אַ נקמה ! נאָר דאָס איז נאָך נאָרניט אַקענען דעם, װאָס ס'איז געווען ווייטער,

ױֹ

6

אַ הייסער זומערטאָג. נאָר װאָס זענען אויפנעקומען ריניס מים קאַװענעס (אַרבוזעס), דאָס איז די בעסטע צייט אין יאֶהר. שפּעטער אַ ביסעל הויבען זיך אֵן די וויינענדיגע טעג. גאָט זאָל סיך ניט שטראָפען פאַר די רעד --- איך האָב פיינט די וויינעג- דיגע טעג איך האָב בעסער ליעב, אַז ס'איז פרייליך. און װאָס קאָן זיין פרייליכער פון אַ פולען מאַרק מיט דיניס און מיט קאַ- ווענעס ? אומעטום, וואו איהר טהוט זיך אַ קעהר, איז אָדֶער. ריגים, אָדער קאַװענעס. די דיניס זענען געל און שמעקען וי אתרוגים. די קאַװענעס זענען רוט (אינוועניג), װי פייער, און קערלעך האָבען זיי שװאַרצע, און די זיסקייט זייערע איז װי א גוטער האַניג. } מיין מאַמע האַלט ניט פון קאַװענעס. זי זאָגט, אַז דיניס זעגען שפּאָרעוודיגער. אַז זי קויפט, זאָגט זי, אַ דיני, האָט זי אויף צוויי טעג פאַר אונז ביידען --- אויף אָנבייסען,

50 . 7 שלום-עלוכם

אויף ווארעמעס און אויף וועטשערע. און אַ קאַװענע, זאָגט זי, איז א נאַשערי : פּויזשעט נאָר אָן א פולען בויך מיט װאַסער. - איך מיין, אַז זי. האָט אַ טעות. איך זאָל זיין א קייסער, װאָלט

איך אַ גאַנץ יאֶָהר נעגעסען קאווענע מיט ברויט. עס מאַכט ניט / אויס, װאָס ס'איז, דאָ אין זיי אַ סך קערלעך.. אַ נוטע קאַװענע אַן מע טהוט אַ רעכטען טרייסעל, טהוען די קערלעך א פֹּאַלי אַרױס --- און דעמאָלט עסט וויפיע? איהר ווילט אַליין! אָהאָ! זעהט נאָר, איך האָב מיך. אַזױ פאַררעדט פון די קאַװענעס, אַז איך האָב פאַרגעסען פון װאָס איך האָב אָנגעהויבען. איך האַלט ביי מיין ברודער אליחו'ס שוועהר, יונה דעם בייגעלבעקער. ס'איז געקומען אויף איהם אַ רעכטע מפּלה. קיינער האָט זיך אױף אַזעלכעס ניט געריכט. שטעלט אַייךְ פאָר, מיר זיצען מיט מיין. מאַמען ביי'ם טיש און עסען װאַרעמעס : דיני מיט ברויט. עפענם זיך די. טהיר און עס קומט אַריין מיין ברודער אליהו מיט א חומש אין האַנט, דעם טאַטענ'ם חומש. נאָך איהם שלעפּט זיך. נאָך זיין ווייב ברכה. אין איין האַנט האַלט זי אַ פוטערנעם קאָלנער מיט וויידעלעך, אין דער אַנדערער האַנט --- אַ פּאַרעװען ;דורכשלאָג". איהר ווייסט ניט, װאָס הייסט א דורכשלאָג ?. אַואַ כלי, װאָס מע זייעטאָפּ אויף דעם די לאָקשען. מיין ברודער אליהו איז טוידט, וי די װאַנט. מיין שוועגערין ברכה איז רויט, וי אַ העליש פייער. |

--- שוויעגער, מיר זענען געקומען צו אַייךְ. --- זאָגט מיין שוועגערין ברבה. |

--- מאַמע, מיר זענען קוים אַרױס מיט'ן לענען. --- זאַגט מיין ברודער אליהו. |

| און ביידע זעצען זיך אַװעק וויינען, און די מאַמע העלפט זיי אונטער. װאָס האָט זיך געטראָפען ? אָפּגעברענט געװאָרען ? אַרױסגעטױבען ? עם הויבט זיך גאָר ניט אָן! מיין ברודער | אליהו'ם שוועהר, יונה דער בעקעו, האָט זיך געשטעלט. אֶנגע"

אַ שמאַלץ-גרוב | 4

זעצט הייסט ראָס ביי אונז. זענען געקומען די בעלי-חובות און. האָבען איהם אָפּגעשריבען פון קאָפּ ביז פיס. זיי האָבען צונע- נומען ביי איהם ביז אַ פאָדעם. אַלץ װאָס אין שטוב, און אפיל די שטוב אַלֵיין אויך, נאָך מיט װאָסערע בזיונות ! מע האָט איהם געבעטען מחילה, ער זאָל אָפּרייניגע! די שטוב. דאָס הייסט, מע האָט איהם אַרױסגעװאַרפען, זאָגט ער, אויף דריי שפּענדלעף.

--- וועה איז מיר ! --- זאָגט די מאַמע און ברעכט די הענט.--- וואו איז אַהינגעקומען זיין געלט 4 ער איז דאָך געווען אַזא נגיך ‏

ענטפערט איהר מיין ברודער אליהו, אַז, ערשטענס, אין ער גאָר גיט געווען אַזא נגיד. און צווייטענס... דאָ מישט זיך אַרײן מיין שוועגערין ברכה, אַז איהר טאַטע איז דוקא יאָ געװען אַ נגיד, חוץ זיין שאָדען אויף איהר געזאַנט געװאָרען האָטש האַלב, נאָר װאָס דען ? איהר חתונה האָט איהם אָפּגעקאָסט אֵיין אוצר ! זי האָט ליעב רעדען פון איחר חתונח. אַלעמאָל, ווען זי קומט צו אונו, הערט איהר נאָר פון איהר חתונה. אַזא חתונה, וי איהר חתונה, איז ניט געוען, זאָגט זי, אויף דער גאַנצער וועלט. דאָס געבעקס װאָס אויה איחר חתונה, די געבראָטענס װאָס אויף איהר חתונה, די טאָרטען מיט די לעקאַכער, מיט די שטרודלען, מיט די מלכות-ברויטלעך, מיט די אַיינגעמאַכטסען װאָס אויף איהר חתונח !... דערווייל איז זי נעבליבען װי זי שטעהט און נעהט, מיט אַ פוטערען קעלנערעפ און מיט אַ פּאַרעװען דורכשלאָג. דאָס נדן, װאָס איהר פאָטער האָט צוגעזאָגט, שמועסט מען גיט, אַן ס'איז פאַרפאַלען, מיין ברודער אליהו האָט נאָך געהאָט רווחים : מע האָט איהם אָפּגעשריבען זיינע שבת'דיגע מלבושים, מיט'ן טלית, מיט'ן בעטנעװאנט, דעם זייגער אויך. ער איז געבליבען וי אוים'ן װאַסער. מיין מאַמע האָט אַיינגעלעגט די װועלט. סטייטש, אַזאַינדאומנליק ! װער האָט זיך געקאָנט ריכטען ? איהר האָבען דאָך אַלע מקנא געווען אויפ'ן שידוך ! אַפּנים, לייט האָבען איהר אַ גוט אויג געגעבען, אָדער זי אַליין האָט איהם דעמאָלט מיט איהר מוי? פאַרשאָלטען 1... וי אַזױ די מעשה איז, איהר

084 שלום"עלומם

האָט דאָס געטראָפען, זאָגט זי, מעחר פון אַלעמען. א שמאַלץ- נרוב האָט זיך איהר פאַרגלוסט !

--- די שמאַלץ רינט-אויס, די גרוב בלייבט איבער. זי דערוויי? ביי מיר, מיין קינד, ביז נאָט וועט רחמנות האָבען...

אַזױ זאָגט די סאַמע און טרעטיאָפּ דער שנור איהר בעט, דאָס איינציגע שטיקע? מעבעל, װאָס ביי אונז אין שטוב.

מיין ברודער אליהו'ט געטראַנק

4

זדש מיין ברורער אליהו'ס געטראַנס

א.

,פאר איין רובעפ -- הונדערט רובעל! הונדערט רובע? = פאָנאַט און מעחר קאָן פֿאַרדיענען יעדער איינציגער, ווער עס װעט זיך באַקענען מיטץ אינהאַלט פון אונזער בוך, װאָס קאָסט טך הכ? איין רובע מיט פּאַרטאָ,. לויפט, קויפט! סטאפּט, האַפּט --- איהר װעט פאַרשפּעטיגען !"

אָט אזא מין זאך האָט אויסגעלייענט ערגיץ אויף די בלעטער מיין ברודער אליהו באַלר וי ער איז אַראָפּ פון קעסט. און אַראָמּ פון קעפט איז מיין ברודער אליחו ניט דערפאר, וויי? עס איז איהם -,אױיסגעגאַנגען די יאָהרען". צוגעזאָגם האָט מען איהם, אייגענטליך, קעסט נאַנצע דריי יאָהר, און געהאַלטען האָט מען איהם אפילו נישט קיין דריי פערטעל יאָהר. עס האָט זיך מיט זיין רייכען שוועהר געטראָפּען אַיין אומגליק, יונה דער בעקער האָט אָנגעזעצט און איז געװאָרען פון אַ נגיד אַ קבצן. פון װאַנען דער בראָך איז געקומען -- האָב איך אַייך שוין דערצעהלט. צוויי מאָל איין זאַך דערצעהל איך קיינמאָל נישט, סיידען מע בעט מיף. / איצטינס מאָל וועט זיך ניט העלפען קיין בעטען אויך, וויי? איך כין זעהר פארנומען. איך פאַרדיען געלט. איך טראָג אַרום א

5

06 | | שלום-עלוכם

געטראַנק, װאָס מיין ברודער אליהו מאַכט איהם אַליין מיט זיינע-. איינענע הענט.. ער האט זיך אויסגעלערענט מאַכען דאָס פון אַ בוך, װאָס קאָסט סך הכ? איין רובעל, און פאַהדיענען קאָן מען מיט דעם הונדערט רובעל אַ חודש און מעהר. מיין ברודער אליהו, װיבאַלד ער האָט נאָר איבערגעלייענט, אַז ס'איז דאָ אַזאַ בוך אויף דער וועלט, אַזױי האָט ער באַלד אַװעקגעשיקט אויף דער . פּאָסט אַ קערבעל (דאָס לעצטע קערבע?) און האָט אָנגעזאָנט דער מאַמען אַ בשורה, זי זאָל ניט זאָרגען מעהר. |

--- מאַמע ! ראַנקען גאָט, מיר זענען געהאָלפען. מיט פּרנסה זענען מיר שוין פאַרזאָרגט אָט אַזױ ווייט (ער ווייזט מיט דער האַנט אוים'ן האַלז).

--- װאָס איז דען? -- פרעגם, די מאַמע. -- האָסט גנע" קרינען א שטעלע ?

--- נאָך בעסער פון אַ שטעלע! --- ענטפערט איהר מיין כדודער אליהו, און די אויגען ביי איהם לייכטען. אַפַּנים, פּוּן נרויס שמחה. ער הייסט איהר װאַרטען נאָך עטליכע טעג, ביז דאָס בוף וועט איהם אֶנקומען.

--- װאָסער בוך ? --- פרענט איהם די מאַמע.

--- ס'איז שוין איין מאָל אַ בוך ! --- זאָגט איהר מיין נרודער אליהו און פרענט זי, אויב זי װעט זיין צופריעדען מיט הונדערט רובעל? אַ חודש? לאַכט פון איהם די מאַמע און זאָגט איהם, אַז זי װאָלט געווען צופריעדען מיט הונדערט רובעל אַ יאָהר, אַבי זיכערע. ענטפערט איהר דערויף מיין ברודער אליהו, אַז ביי איהר איז צו אַ קליינע השגה, און ער לאָזט זיך געהן אויףּ דער . פּאָטט. אַלע טאָג געהט ער אויף דער פּאָסט און פרענט זיך נאָך אויפ'ן בוך שוין העכער אַ װאָך, אַז ער האָט. אַװועקגעשיקט דאָסם קערבעל, און קיין בוך איז נישטאַ! דערוויי? דאַרף מען לעבען. ,די נשמה אױסשפּײיען קאָן מען ניט". אַזױ זאָגט די מאַמעי איך פארשטעה ניט, װי אַזױ שפּייט מען דאָס אויס אַ נשמה +

טיין ברודער אלוחן'ט געמראַנק גי

=

8

שאט, שוֹין דאָ אַ בוך ! מיר האָבען דאָס נאָר אױסנעפּאַקט, האָט מיין ברודער אליהו זיך אשוועקגעזעצט לייענען דאָס בוף. וועה-וועה, װאָס ער האָט דאָרטען אויסגעלייענט ! וויפיעל סגולות אויף צו מאַכען געלט דורך פארשיעדענע רעצעפּטען ! אַ רעצעפּט אויף צן פאַרדיענען הונדערט רובעפ א חודש דורך מאַכען די בעסטע טינטען, אַ רעצעמט אויה צו פאַרדיענען הונדערט רובע? א חודש דורך מאַכען גוטע שווארצע שוהװאַכס. אַ רעצעפּט אױף צו פארדיענען חונדערט רובעפ 8 חודש דורך אַרױיסטרייבען מיין, טאַ= ראַקאַנעס און אנדערע מיאוסקייטען. אַ דעצעפּט אויף צו פֿאָר- דיענען הונדערט רובע? א חורש און מעחר דורך מאַכען ליקערען, זיסע בראַנפענס, לימאַנאַד, סאָדע-װאַטער, קװאָס און אַנדערע נאָף מעהר בילוגע געטראַנקען. | מיין ברודער אליחו האָט זיך אָפּגעשטעלט אוים'ן לעצטען רעצעפּט. ערשטענס, וויי? דורף איהם קאָן מען פאַרדיענען נאָף מעהר פון הונדערט רובעל א חודש. אַזױ שטעהט דאָך בפירוש געשריבען אין בוך. צווייטענס, מע דאַרף זיך ניט פּאַטשקען מיט טינט און מיט שוהוואכס און נים האַבען צו טהון מיט מייו, טאַראַקאַנעס און אַנדערע מיאוסקייטען. די פראַגע אין נאָר, צו װאָסער א געטראַנק זאָל מען זיך נעמען ? צו ליקערען און זיסע בראַנפּענס דאַרף מען האָבען רויטשילד'ם פֿאַרמעגען. צו לימא- נאַד און סאַָדע-װואַקער דאָרף מען האָבען שא מאשינע אַזעלכע, עפּיס אַ מין שטיין, װאָס קאָטט מי יורע וויפיעל! בלייבט איבער נאַר איין זאך: קוואס } קוואט איז אזא מין געטראַנק, װאָס קאָסט װאָלוע? און עס געהם א פך. ובפרט נאַך אין אזא חייסען זומער, וי היינם. פון קוואט, דאַרפט איחר וויטען, איז ביי אונז ברוף דער קװאַסניק געװאָרען 8 גביר. ‏ ער כשכט , בוטעל-קװאָס?, / זיין | קוואס האָט אַ שם אויף דער וועלט. ער שיסט פון די פלעשער, וי פון ט האַרמאט. ‏ װאָס אין דער שבל, ואס סע שיסט, ווייסט שלוס"עלוכם בּ. {וןש ‏ : (7)

98 שלום-עליכם

קיינער ניט. ראָס איז ברוכ'ס סור מע זאָגט, אַז ער לעגט אַרײן אינוועניג עפים אַזעלכעס, װאָס שיסט. אַנדערע זאָגען -- אַ ראָזינקע. אַנדערע זאָגען --- האָפּען. קומט דער זומער, האָט ער ניט קיין הענט. אַזױ פיעל לייזט ער געלט!

אונזער קװאָס, װאָס מיין ברודער אליהו מאַכט נאָכ'ן רע" צעפּט, איז ניט קיין בוטעל-קװאַס און שיסט ניט. אונזער קװאַס איז אַיין אַנדער מין געטראַנק. װי אַזױ ער װערד געמאַכט -- קאָן ואיך אַייך ניט זאָנען. ‏ מיין ברודער אליהו לאָזט קייגעם נישט צו, בשעת ער מאַכט איהם. אַז ער גיסט װאַסער --- זעהען אַלע. נאָר אַז ער האַלט אין רעכטען מאַכען, פאַרשליסט ער זיף אין/ דער מאַמע'ס אַלקיר. נישט איך, נישט רי מאמע, נישט סיין שוועגערין ברכה --- קיינער האָט ניט די זכיה צו זיין דערביי. נאָר אויב איהל זאָנט מיר צו, אַז ס'וועט זיין אַ סוד, קאָן איך אַייך זאָנען, װאָס אין דעם געטראַנק געפינט זיף. איך ויים דאָך װאָס ער גרייט צו. דאָרטען געפינט זיך שאָלעבץ פון לימענע, שיטערער האָניג (מעליס), אַ זאַך װאָס מע רופט דאָס קרימעטאַר- טערום און װאָס איז זויערער פון עסיג, און דאָס איבעריגע -- װאַסער,. וואפער איז דאָרטען דאָ מעהר פון אַלסדיננ. װאָס מעהר װאַסער --- מעהר קװאָס. דאָס אַלץ ווערד גוט אויסגעמישט מים אַ פּראָסטען שטעקען, אַזױ שטעהט געשריבען אין בוך, און דאָס געטראַנק איז פאַרטינ. נאָכדעם װוערד ער אַריינגעגאָסען אין 8 גרויסען קרוג, און מע װאַרפט אַריין אַחין א שטיק אֵייזן. אין איז דער עיקר! אֶהן אַייז טוג דאָס גאַנצע געטראַנק אויף השעה נייענציג כפּרות. דאָס זאָג איך אַייך ניט פונ'ם בוך, נאָר איך האָב איינמאָל אַלֿיין פֿאַרװוכט אַ בימעל קװאָס אִהן אַיין, האָף איך געמיינט, אַז ס'איז אַיין עק פון מיין לעבען! -

ג

6

געמאכט דאָס ערשטע פעסע? קװאַס, איז געבליבען, אַז אַרױס" טראַנען פאַלקויפען איהם אויף דער נאָס זאָל איך. װער דען אַז

פֿיין ברודער אלוהו'פ געטראַנק (5)

ניט איך 3‏ מיין ברודער אליהו'ן פּאַסט ניט. ער איז דאָך שוין אַ באַוייבטער, דער מאַמען -- אודאי ניט. מיר ועלען גאר ניט דערלאָזען, אַז די מאַמע זאָל אַרומגעהן מיט אַ קרוג איבערץ מאַרק און שרייען: ,קװאָס! קװאָס! אידען, קװאָס!. אלט האָבען גע'פּסק'ענט, אַז דאָס דאַרף זיין מיין אַרבײיט. איך אַלֵין האב אויךף אַזױ געדענקט. איך האָב מיך מחיה געוען, אַז איף האָב דערהערט דאָס גייעס. מיין ברודער אליהו האָט גענומען מיך לערנען, וי אַזױ איך זאָל טהון. דעם קרוג זאָל איך האַלטען אין איין האַנט אויף אַ שטריקעל, דאָס גלאָז אין דער אַנדערער האַנט, און בכדי דער עולם זאָל זיך אָפּשטעלען, זאָל איך זיננען הויך, און מיט אַ נינון, אט אַזױ :

אידען, 8 געטראנק !

א קאָפּיקע אַ נלאָז !

קאַלט און זִים ---

א דערקוויקעניש |..,

א קול, האָב איך אייך שוין לאַנג געזאָגט, אַז איך האָב 8 שענם. אַ סאָפּראַנאָדשטימע, בירושה פון מיין טאַטען, עליו השפום. איך האָב געגעבען אַ זינג-אַרױם אויף א קול און האָב איבערגע- דרעהם דעם פּטוק מיט די פיס אַרויף:

זיסער קװאָס א גלאָן! 8 קאָפּיקע אַ איך! א קוויק און א קאלט -- א דערטרינקעניש |..

איך ווייס ניט;: צי מיין געזאַנג איז אַזױ געפעלען געווארען ל צי דאָס געטראַנק אין טאַקי געווען אַזױ גוט ? צי אפשר ויפ דער סאָג איז געווען זעהר א הייסער? איך האָב דעם ערשטען קרוג אויספארקויפט אין איין האַלבע שעה און בין געקומען אַהיים מיט כמעט פּינף גילדען פּדיון. מיין ברודער אליחו האָט אִפּ- געגעבען דאָס נעלט דער מאַמען, און מיר האָט ער באַלד אָננע- נאָסען אַ פרישען קרוג. ער האָט געזאָגט, אַז אויב איך װעל מיף

100 שלום-עלוכם.

קאָנען אויסדרעהען אזי {פּיגזעכט מע דווכּץ טאָג, וועלען מיר האָבען פאַרדיענט פונקט הונדערט רובע אַ חודש. איצט רעכענט, זייט מוחל, אַראָמפּ די מיער טעג שבת, װאָפ אין חודש, וועט איהר שוין אַלֿיין וויסען, וויפיעל דאָס נעטראנק קאָפֿט אונז און װאָס פאַר אַ פּראָצענט מיר פשרדיענען ביי איהם? דאס געטראַנק קאָסט אונז זעהר וועלוועל. מע קאָן זאָגען, כמעט גאָרניט. ראָס גאַנצע געלט נעהט-אַװעק אויפ'ן אַייז. דעריבער דאַרף מען זעהען, וואָס גיכער אויספאַרקויפען דעם קרוג מיט'ן געטראנק, בכדי ראָס שטיקעל אֵייז זאָל צוניץ קומען אויפ'ן צווייטען קרוג, און אוים'ן דריטען קרוג, און אַזוֹי ווייטער. דעריבער דאַרף מען מיט'ן גע" טראנק געהן גיך, טאַקי לויפען.. נאָך מיר לויפען-נאָך יונגלעך, שקצים, אַ נאַנצע טיטשקע, זיי קרימען מיך איבער, וי איך זינג. איך הער זיי אָבער מיט'ן קאָטער. איך זעה װאָס גיכער אויס- ברענגען דעם קרוג און לויפען אַהיים נעמען נאָך אַ קרוג. וויפיעל - איך האָב געמאַכט דעם ערשטען טאָג --- ווייס איך אַליין ניט. איך ווייס נאָר, אַז מיין ברודער אליחו מיט מיין שוועגערין ברכה מיט מיין מאַמען האָבען מיך שטאַרק געפױבט. וועטשערע האָט מען מיר געגעבען א שטיק דיני מיט אַ שטיק קאַװענע מים צויי פלוימען אינגערשע. פון קװאָס שמועסט מען גיט. קװאַס טרינ" קען מיר אַלע אַזױ וי װאַסער. פאַר'ן שלאָף בעט מיר אויס די מאַמע אויף דער ערד און פרעגט מיך, צי עס טהוען מיר ניט וועה חלילה די פיס. מיין ברודער אליהו לאַכט פון איהר. ער זאָגם אויף מיר, אַז איך בין אַזא יונגע?, װאָס מיר טחוט קיינמאָל ניט וועה קיין זאַך. |

--- געווים ! -- זאָג איך. --- אַ סימן, אויב איהו ווילט, געה איך באַלד מיט אַ קרוג אין מיטען האַלבע נאַכט. |

אַלע דריי צעלאַכען זיך פון מיין בריה'שאפט. נאַר אױף דער מטמע'ס אויגען זעה איך טרערען. נו, דאָס איז דאָך אֵיין אַלטער בל? -- אַ מאַמע דאַרף וויינען ! איך װאָלט וועלען וויסען 2 אַלֶע מאַמעס ווייגען אַזוי שטעגריג, װי מיין מאַמע ?

פֿיין ברודער אלוהו'ס געטראַנט : 164

5

עס געהט אוז, קיין עין-הרע, דורך טיר און דורך טויער.

איין טאָג אין הייסער פונ'ם אנדערען. עס בוענט! מענטשען געהען-אוים פאַר חיץ, קינדער פאלען אַזױ וי פליעגען. ווען ניט דאָס גלעזעל קװאַס, װאָלט -מען פאַרברענט געװאָרען. ‏ איף קעהר מיך אום מיט'ן קרוג, בלא נוזמא, צעהן מאָל אַ טאָג ! מיין ברודער אליהו קוקט אַריין אין פאַט אריין מים איין אויג און ואָגט, אַן עס טאָגט שוין. פֿאַלט ער אויף אַיין עצה און גיסט-צו נאָך א פאר עמער ואסער, אויף דער עצה בין איך געפאַלען נאך פריהער- פון איהם, איך מון מיף מודה זיין פֿאַר אַייך, אז איך האָב אִמֹ- געטאן אַ שפּיצעל שוין עטליכע מאָל, כמעט אַלע טאָג האט איף סיך אַריין צון אונזער שכנה פּעסי און געב איהר פארװוכען א גלעזעל פון אונזער אייגענעט געטראַנק. איהר סאַן, משה דעם איינבינדער, געב איך צוויי גלעולעך, ער איז א גוטער מענטש. די קינדער אַלֶע גב איך אויך צו גלעזלעך קװאָס, לאוען זי אויך וויסען, װאָס פאר 8 געטראַנק מיר קאַנען מאַכען. דעם בלינדען פעטער געם איך אויך אַ גלעזעל קװאָס אויף צו פֿאר- זוכען. א רחמנות, ער אי געבאך א קאליקע. אלע מיינע בא- קאנטע געב איך קוואס. אומויסט, מהן 8 קאָפּיקע געלט. און בכדי ס'אָל גיט זיין קיין שאָדען, דערגיט איך דעם קרו; טיט װאַסער. אויף איטליכס גגעזע? סוואס, װאָם איף געב-אוועק אומיי זיסט, דערגיס איך צוויי גלעזער װאַסער. דאָס אייגענע טחוט מען אין דער היים אויךף. למשפ, מיין ברודער אליהו טרינסט-אויט ט גלעזעל קװאָס, דערניסט ער באַלֿ- מיט װאַטער ער אין גע- רעכט. סאין אֵַיין עבירה א קאָפּיקע. מיין שװועגערין ברכה טרינקט-אויס א פּאֶר גלעזלעך קװאָס (זי האָט ליעב מיון ברודער אליהן'ס קוואַס --. סכנות !), דערניסט זי באלד ספיט װאַסער די מאַמע פאַרזוכט אַמאָל אַ גלעזעפ קװאָס (זי דאַרף מען בעטען, ‏ אַליין וועם זי ניט נעמען!), דערגיסט מען באַלד מיט װאטער.

שט1 | שלום-עלובם

הכלל, עס געהט ניט חסר קיין טראָפּען, און מיר מאַכען, קיין עין-הרע, פיין געלט, די מאַמע האָט זיך אַרומגעצאָהלט מיט א סך חובות. אויסנעלייזט אַ פֹּאָר נויטיגע משכונות, דאָס בעט" געוואנט. אין שטוב האָט זיך באַװיזען אַ טישעל, אַ בענקעל. אויף שבת האָבען מיך פיש און פלייש און ווייסע קוילעטשען. מיר האָט מען צוגעזאָנט, אם ירצה השם, אויף ימים-טובים אַ פּאַר שטיוועלעך נייע. סיר דאַכט, אַז קיינעם איז ניט אַזױ נוט,, וי מיר !

ה,

געהט זייט אַ נביא און טרעפט, אַז ס'וועט זיך טועפען אַזאַ

מין אומנליק, און אונזער געטראַנק װעט װערען פּסול, װאָטש נעמט גיסט איהם אַרױס אין פּאָמעניצע! נאָך אַ נליק, װאָס מע האָט מיך ניט פאַרנומען אין פּאָליציע. הערט אַ מעשה! איינ- מאָל האָב איך פאַרבלאַנזעט מיט'ן קרוג קװאַס צו אונזער שבנה פּעסי. דער גאַנצער עולם האָט גענומען צו נלעזלעך קװאָס, און איך אַליין אויך מיט זיי. אויסגערעכענט, אַז עס פעהלט סיר אַ נלעזלעך צוועלף-דרייצעהן געטראַנק, האָב איך מיך אַרינגעהאַפּט אין הויז, דאָרטען וואו דאָס ואַסער שטעחט ביי זיי. אָנשטאָט דער דייזשע מיט װאַסער האָב איך, אַפּנים, נעטראָפּען צו דער באַליע, וואו מע װאַשט גרעט, און אַרינגעפּליאָסקעט א פוסצעהן- צװואַנציג גלעזער צו מיר אין קרוג אַרײן, און בין אויעק אין נאס אַרײן מיט אַ נייעם נינון, װאָס איך אַליין חאָב ציגעטראכט:

אידען, אַ געטראַנק ! -

טעם נך-עדן !

אַזא יאָהר אויף מיר, -

אויף אַייך און אויף אונז ביידען :

שטעלט מיך אִפּ אַ איד, בּאַצאָהלט מיר אַ קאָפּיכע און ער

הייסט זיך אָנגיסען אַ גלעזע? קװאָס. ער טרונסט אוים דאָס נאַנצע גלאָז און פֿאַרקרימט זיך.

מוין ברודער אלוהו'ס געטראַנק 108

--- יונגעלע ! װאָס איז דאָס ביי דיר פֿאַר אַ נעטראַנט }

איך הער איהם אין טראָק. עס שטעהען נאָך צוויי אידען און װאַרטען, איך זאָל זיי שוין אָנגיסען. איינער זופּט:אָםּ אַ האַלבע גלאָו, דער אַנדערער א דריטעל. זיי באַצאָהלען, שפּייען- אויס און געהען אַװעק. נאָךְ איינער טראָנט צו דאָס גלאָז צו די ליפַּען. ער פאַרזוכט און זאָגט, אַז סע שמעקט מיט זייף און ס'איז, דאַכט זיך, געזאַלצען. נאָךְ איינער טהוט אַ קוק אוים'ן גלאָז און גיט מיר אָפּ צוריק. מיט די ווערטער :

--- װאָס איז דאָס ביי דיך ?

--- אַזאַ געטראַנק. --- זאָג איך,

-- אַ געטראַנק? -- מאַכט ער צו מיר. -- אַ געשטאַנס, נישט קיין געטראַנק ! י

איינער געהט-צו, פאַרזוכט און טהוט א פּאַליאָסקע-אױס דאָס גלאָז גלייך מיר אין פּנים אַריין. אין אַ מינוט אַרום שטע- הען אַרום מיר אַ נאַנץ רעדע? מיט אידען, ווייבער און קינדער. אַלע רעדען, מאַכען מיט די הענט, קאָכען זיך. דערזעהט א יון, אַז מע קלייבט זיך, געהט ער צו און פרענט, װאָס איז דאָ ? דער- צעהלט מען איהם. געהט ער און קוקט אַריין צו מיר אין קרוג אַריין און הייסט זיך געכען פאַרזוכען. ניס איךף איהם אָן אַ גלעזע? מיט קװאָסּ. דער יון טהוט אַ טרונק-אָפּ און שפּייט-אויס און ווערד מלא רציחה.

--- וואו האָסט דו גענומען אַזעלכע פּאָמאָיעס ? --- פרענט ער מיך. |

--- דאָס איז פון אַ בוך, זאָנ איךף איהם, מיין ברודער'ס מלאכה. מיין ברודער אַליין מאַכט דאָס.

--- ווער איז. דיין ברודער ? --- פרעגט ער מיך,

--- מיין ברודער אליחו. --- זאָג איך איהם.

| -- װאָסער אליהו ? --- פרעגט ער מיף,

--- דבר נישט, דו נאַרישער יאָלד, אויף דיין אִחי ! --- זאָנען

צו מיר עטליכע אידען אַלע מיט אַ מאָל. עס װערד א טומע?, אַ

104 , | שלום-עלוכם

רעש, א מהומה. אַלע מינוט קומען-צו נייע מענטשען. דער יון האַלט מיך פאַר אַ האַנט און יל אונז אָפּפיהרען (מיך מיטן געטראַנק) נלייך אין פּאַליציע אַרין. דער טומעל װערד נאָך גרעסער: ,אַ יתום! געבאַך, א יתום!" -- הער איך פון אַלע זייטען. דאָס האַרץ זאָנט מיר, אַז איך האַלט שמאָל. איך קוק אויט'ן עולם, װאָס אַרום מיר: ,אידען, האָט רחמנות !"... מע וויל אַריינרוקען דעם יון אַ מטבע. דער ין נעמט ניט. רומט זיך אָן צו מיר איינער, אֵיין אַלטער אירך מיט גנבה'שע אױיגען, פאַרשטעלט, אויף לשון-קודש : |

--- מאָטעל! רייס אַרױס דעם יד פונ'ם יון און הויב אויף די רנלים און מאך פּליטה !

איך טחו זיך אַ רייס-אויס, נעם די פיס אויף די פּלײיצעס און מאַרש אַהיים! ניט טױדט, ניט לעבעדיג, פאַל איך אַרײן אין שטוב אַריין. .

--- וואו איז דער קרונ ? --- פרעגט מיך מיין ברודער אליהו.

--- אין פּאַליציע! -- ענטפער איך איהם און פאַל-צו צו דער מאַמען מיט אַ געוויין.

זדדל

מיר פארפלייצען די וועלט מיט מיגט

1ודט מיך פּערפלייצען די וועלט מיט מינט

.+

אוי, בין איך נעווען אַ נאַר ! דערפאַר, װאָס איך האָב פאַר" קויפם נים אַזאַ גוטען קװאָס, האָב איך געמיינט, אַז מע װעט מיף קעפּען ! צום סוף --- גאָרנישט. אומזיסט איבערגעשראָקען. יענ- טע מעג פאַרקויפען חלב פאַר נענזענשמאַלץ? און גדליה דער קצב האָט גִים געהאַדעװעט די שטאָדט אַ קיילעכיג יאָהר מיט טרפה פלייש ? אַזױ האָט אונזער שכנה פּעסי אויסנערערט מיין מאַמע דאָס האַרץ. אֵיין אַקציע מיט מיין מאַמען! אַלסדינג נעמט זי זיך צום האַרצען. דערפאַר האָב איך ליעב מיין ברודער אליהו. מיין ברודער אליחו פאַלט ניט אַראָפּ ביי זיך דערמיט, װאָס מיר האָבען זיך אָפּנעבריהט אויפ'ן קװאָס. אבי ער האָט דעם בוך, איז איהם גוט. ער האָם געקויפט אַ בוך פאַר א רובעל. דאָס בוך הייסט ,פאַר א דובעל הונדערט !? ער זיצט און לערענט איהם אוה אויסענוועניג. דאָרטען זענען דאָ אָהן אַ שיעור רעצעפּטען, וי אַזױ מע מאַכט געלט, ער קען שוין כמעט אַלֶע רעצעפּטען. ער ווייסם שוין, וי אַזױ מע מאַכט טינט, וי אַזױ מע מאַכט שוה- װאַכס, וי אַזױ מע טרייבט-אַרױס מייז און טאַראַקאַנעס און אַנ-

107

108 | | | שלום"עלובם

דערע מיאוסקייטען. ער רעכענט, קודם 'כל, זיך נעמען צו טינט. טינט, זאָגט ער, איז אַ גוטער אַרטיקע?, אַלֶע לערנען זיך שריי- בען. ער אין א בעלן געװען פרענען ביי יודעל דעם שרייבער, וויפיעל געהט אַװעק ביי איהם טינט? זאָנט ער: א פאַרמענען! יודע? דער שרייבער האָט אפשר זעכציג מיידלעך, װאָס ער לעהרענט זיי שרייבען. - יונגלעך לערנען ניט ביי איהם. מע האָט פאַר איהם מורא. ער שלאָגט זיך. ער שלאָגט מיט אַ וירע איבער די הענט. מיידלעך קאָן מען ניט שלאָנען. שמייסען אודאי ניט, עס טחוט מיר באַנג, וואָס איך בין ניט געבוירען געװאָרען געסער אַ מיידעל. ערשטענס, װאָלט איך פֿאַרשפּאָרט דאַװנען יעדען טאָנ. ‏ ס'איז מיר נמאס געװאָרען. אַלע טאָג איין זאַך. היינט װואָלט איך נישט נעוואוסט פון קיין תלמוד-תורח. אַ האַלבען טאָג געה איך אין תלמוד-תורה. לערנען לערען איך אוים'ן שפּיץ מע- סער, טאָר פּעטש חאַפּ איך אֶהן אַ שיעור. איהר מיינט, פונ'ם רבין ? דוקא פון דער רביצין. איחהר עסק, װאָט איך האָדעוע די קאץ! איהר זאָלט אָנקוקען ביי איהר א קאץ -- א נאָט'ס רחמנות ! תמיד איז זי הונגעריג. ניאַווקען ניאַווקעט זי שטילערחייד, מימ | אַ געוויין, וי ?ז:בדיל אַ מענטש. עס רייסט-אויס א שטיק האַרץ ! ביי זיי איז אָבער ניטאָ קיין קאַפּ רחמנות. װאָס האָבען זיי צו איהר? לאָז זי צונעהן צו עמיצען אַ שמעק טהון -- טהוט מען אויף איהר אַ געשריי; אַ טפּרוסס! פליהט זי אװעק ואו דער שװאַרצער פעפער װאַכסט. קיין קאָפּ לאָזט מען איחר ניט אוים הויבען. אַנומעלטען איז זי נאָר פאַרפאַלען געװאָרען אויף עטליכע טעג איך האָב נעמיינט, אַז זי איז חלילה נע'פּנר'ט. צום סוף האָט זי זיך נעקעצעלט... איך קעהר מיך אום צו מיין ברודער אליהו'ס טינט.

.

מיין ברודער אליהו זאָגט, אַז די וועלט איז געװאָרען גאר נישט דאָס, װאָס אַמאָל. אַמאָל, אַז מע פלעגט ועלען מאַכען

מיר פאַרפלויצען די וװעלט טוט מונם 09+

טינט, האָט מען, זאָגט ער, באַדאַרפט קויפען גאַליש-עפּעלעך, די נאַליש-עפּעלעך צעקלאַפּען, נאָכדעם קאָכען זיי אויפ'ן פייער, וויים איך וויפיעל, נאָכדעם אַרײינװאַרפען קופּערװואסער; און בכדי די טינט זאָל גלאַנצען, האָט מען נאָך געמוזט צוגעבען א שטיקעל צוקער --- א נאַנצער טאַרעהאַם ! היינט, זאָנט ער, איז אזא חיות ! איך קויף מיר, זאָגט ער, אין דער אַפּטײיק א , פּראַשעק? אַזעלכען מיט אַ פלעשע? ,גליצערינע", מיש דאָס אויס מים װאַסער, אַ זיך אויפ'ן פייער --- און פארטיג טינט. אַזױױ זאָגט מיין ברודער אליחו, ער איז אַועק אין דער אפּטײק און האָט געבראכט א גוזמא , פּראָשקעס?, און , גליצערינע? 8 גאַנצע מלאַש. נאַכדעם. האָט ער זיך פאַרשפּאַרט אין אַלקיר און האָט עפּיס געטהאָ. װאָס --- ווייסם איך ניט. ס'אַ סוד. אַלסױוג; אין ביי איהם א פּוֹד. אַז ער דאַרף זאָנען דער מאַמען, למשל, זי זאָל איהם נעבען דאָס אויבערשטע פונ'ם שטויסעל, רופט ער זי אֶפּ אוֹיף אַ זייט און זענט איחר שטילערהייד : /,מאַמע ! דאָט אויבערשטע פונ'ם שטוו" סע?". די ,פּראַשקעס" מיט דער ,גליצערינע" האָט ער אוים" געמישט אין א גאנץ גרויסען טאָפּ (א נייעם טאָפּ געקוימט)). דעם טאָפּ מיט'ן געמישעכץ האָט ער פאַררוקט אין אויווען און האט געבעטען די מאַמע שטילערחייד, זי זאָל פארקייטלען די טיף. מיד אַלע האָבען געמיינט, מי יודע װאָס. די מאַמע האָט אַלֶע מינוט געהאפט א קוק צום אויווען. אַפּנים, זי האָט מורא נגעהאַט, דער אויווען זאָל ניט צעפאלען ווערען אויף שטיקלעך. נאָכדעם האָט מען אַריינגעקאטשעט אין שטוב אריין דאָס פעסע? פון קװואַס. נאַכדעם האָט מען פּאװאלינקע אַרויסגענומען דעם טאָפּ מונ'ם ויווען און מע האָט פּאַװאָלינקע אַריינגעגאָטען דאָס געמישעכץ אין מעטעל אריין,. נאָכדעם האָט מען אָנגעהויבען גיסען אין פע" סעל אַריין װאַסער, אַז דאָס פעסע? אין געװאָרען אָנגעפִילט העכער האַלב, האט מיין ברודער אליחו א זאג געטהאן + ,נענוג !" און האָט זיך נענומען צום בוך װאָס , פאַר אַ רובעל --- חונדערט", געקוקט און געהייפען שטילערחייר זיך ברעננען א. פרישע פּען מיט.

110 שלום-עלוכם.

8 ווייסען בויגען פּאַפּיער. , װאָס מע שרייבט פּראָשעניעס?" -- . האָט ער א זאָג געטהאָן שטילערהייד דער מאַמען אויט'ן אויהער. אַייננעסונקען די פּען אין פאָס און נענעבען אַ שרייב עפּיס אוים'ן ווייסען בויגען פּאַפּיער מיט אַ דריירעל און מיט א צוק. דאָס אָנ- געשריבענע האָט ער צונגעטראָנען פריהער צו דער מאַמען, נאָכדעם צו מיין שוועגערין ברכה. די ביידע האָבען געגעבען אי קוק-אריין און א זאָנ צו איהם :

-- סע שרייבט ! :

באַלד נאָכדעם האָט מען זיך גענומען װויעדער צו דער פריהע- ריגער אַרבײיט. אָנגענאָסען נאָך א פּאָר עמער װאַסער, האָט מיין ברודער אליהו אויפגעהויבען די האַנט: ,נענג !1? װיעדער אַ מאָל אַיינגעטונקען די פּען אין פאַס, װויעדער אַ מאָל געגעבען אַ שרייב- אַריין אין ווייסען פּאַפּיער אַדיין און װיעדער א מאָל צונעטראָגען דאָס אָנגעשריבענע פריהער צו דער מאַמען און נאָכדעם צו מיין שוועגערין ברכה. די ביידע האָבען װיעדער גענעבען א קוק-אריין אין פּאַפּיער אַריין און א זאָג;

--- פע שרייבט !

אֶט אַזױ עטליכע מאָל, ביז דאָס פאס איז געװאָרען מול, וי אֵיין אויג. ‏ עס אין שוין ניט געווען וואוהין צו גיסען ואַסער. דעמאָלט האָט מיין ברודער אליהו גענעבען אַ הויב:אויף די האַנט : ,גענוג 1" -- און מיר אַלֶע פיער האָבען זיך געזעצט עסען.

=(

| = נאָכ'ן עפען האָבען מיר זיך גענומען צום צעניסען די טינט אין פלעשער.. פלעשער האָט מיין ברודער אליהו צונויפגעבראַכט פון דער גאַנצער וועלט,. אַלערלײי פלעשער און פלעשלעך. גרויסע און קליינע. פלעשער פון ביער, פלעשער פון וויין, פלעשער פון סװאָס, פלעשער פון בראַנפען. און נלאָט פלעשער. אויך פּראָב- קעס האָט ער אַיינגעהאַנדעלט אַלטע, ס'זאָל קאָסטען וועלװעלער, ‏

סור פֿאַרפלווצען די װעלט מים מינט 111

און אַ ,לייקע" האָט ער געקויפט אַ נייע, און א קווערטע?ל אַ בלע- כענס, אויף צו גיסען די טינט פון פֿאַס אין די פלעשער. דאָ האָט ער וויעדער אַיינגערוימט דער מאַמען א סוד, זי זאָל פאַרקייטלען די טהיר. נאָכדעם האָט מען זיך אַלע פיער גענומען צו דער אַרביים. די אַרבייט אין געװען איינגעטײילט דוקא גוט. מיין שוועגערין ברכה האָט די פלעשער דורכגעשוועגקען און איבער- געגעבען צו דער מאַמען. די מאַמע האָט שריינגעקוקט אין יעדער פלאַש אוֹן איבערגעגעבען צו מיר אין די הענט אריין. איך האָב נאָר באַדאַרפם אַריינשטעקען אין פלאַש אריין די , לייקע? און צוהאַלטען מיט איין האַנט די לייקע, מיט דער אַנדערער די פלאַש. און מיין ברודער אליהו האָם געהאַט איין אַרבייט: אָננעמען מיט'ן קווערטעל פון פאַס און גיסען צו מיר איבער דער , לייקע". איין אַרביים איז דאָס זעהר אַ וואוילע, א פרייליכע. איין חסרון נאָר: ס'אין טינם -- עס פלעקט די פיננער, די העגט, רי נאָז, דאָם גאנצע פּנים. ‏ מיר ביידע, איך און מיין ברודער אליחו, האָבען ויך געמאַכט שװאַרץ װי די שרים. דאָס ערשטע מאָל זעה איך, מיין מאַמע זאָל לאַכען, פון מיין שוועגערין ברכח שמועסט מען נים; יענע אין שיער צעזעצט געװאָרען פאַר געלעכטער. מיין ברודרער אליהו האָט פיינט, אַז מע לאַכט פון איהם, בייזערט ער זיך אויף מיין שוועגערין ברכה, און פרענט זי, װאָס זי לאַכט. לאכט זי נאָך שטאַרקער, װערד ער נאַך מעהר אין כעס, לאַכט זי נאָךף מעהר. ‏ אלע מינוט חאַפּט זי אָן אַ ספּאַזמע. ממש זי נעמט אַיין א מיתה משונה ! בּיז די מאַמע הויבט זיך אָן בעטען, עס זאָל האָבען א סוף, און אונז זאָגם זי, מיר זאָלען זיך איינװאַשען. מיין ברודער אליהו האָט אָבער קיין צייט ניט. איהם קריבט ניט אין קאָפּ װאַשען זיך. איהם קינט דער קאָפּ אין פלעשער. אויס:ע- גאַנגען אַלע פלעשער. ניטאַ קיין פלעשער ! וואו קריגט מען נאָף פלעשער ? ער רופּט-אָפּ מיין שוועגערין ברכח אויף א זייט, ניט איהר געלט און רוימט איהר איין אַ סוד, זי זאָל נעהן נאָך פלעשער. הערט זי איהם אויס, טחוט יחם א קוק אין פּנים אריין און שיסט

113 שלום-עלוכט

אויס אַ געלעכטער. װערד ער אין כעס און רופט אַװעק די מאַמע אויפֿ'ן זעלבען סוד. די מאַמע געהט אַװעק קויפען פלעשער, און טיר נעמען זיך ניסען װאַסער אין פאַס אַריין. פאַרשטעהט זיךצ ניט מיט אַ מאָל --- ביסלעכווייז. נאָך יערען עמער װאַסער טהוט ער אַ חויב-אויף די האַנט און אַ זאָג צו זיך אַליין: ,גענוג!" נאָכדעם טהוט ער אַ טונק-אַיין די פּען אין פאַם און אַ שרייב" אריין אין ווייסען פּאַפּיער אַריין און א זאָג צו זיך אַלײן : --- סע שרייבט ! | און אַזוי -עטליכע מאָל, ביז די מאַמע קומט צו געהן מים אַ נייפֿם טראַנספּאָרט פלעשער,. מיר נעמען זיך ויעדער צו דער פריהעריגער אַרבײט : -גיסען טינט פון פאַס אין פלאַש. ביז מיר בלייבען װיעדעד אֶהן פלעשער. | --- ביז װאַנען איז דער שיעור ? --- טהוט אַ זאָג מיין שווע- גערין ברכה. -- קיין עיןדחרע ניט ! -- מאַכט די מאַמע, און מיין ברודער אליהו טהוט אויף ברכה'ן אַ בייזען קוק, װוי איינער רערט: --- ביזט מיר טאקי א ווייב, נאָר אַ בהמה ביזט דו, זאָל זיף. גאָט דערבארעמען! ‏ / |

ד.

וויפיעל טינט מיר האָבען --- קאָן איך אַייך גיט זאָגען. איך. האָב מורא, אויב ניט טויזענד פלעשער ! נאָר װאָס קומט אַזױס -- פאיז ניטא זיי וואו אַהינצוטהון. מיין ברודער אליחו אי געווען שוין אומעטום. פאַרקויפען לאחדים, פלעשלעכווייז --- איז נישט קיין פּלאַן. אַזױ זאָנט מיין ברודער אליהו צו אונזער שׂבנה'ם. מאַן, /משה דעם אֵיינבינדער. אַז ער איז אַריינגעקומען צו אונז און דערזעהען, קיין עיןדהרע, אַזױ פיעל פלעשער, האָט ער זיך דערי" שראָקען און זיך נענעבען אַזש א װאָרף צוריק. דערזעהט מיין

פּיר פאַרפליוצען די וועלט מיט טונט 'י 118

ברודער אליהו, און עס קומט פאָר צווישען רי צוויי א מאָרנעף שמועם. איךף געב אֵייך איבער דאָ דעם שמועס װאָרט ביי װאָרט ;

אליהו:; װאָס האָט איהר זיך אַזױ דערשראָקען ?

איינגינדער: װואָס איז ביי דיר אין די פלעשער?

א 5 יהו: װאָס זאָל זיין? ויין!

שיינבינדער: װואָסער ויין? ס'דאָך טינט!

אל יהו: הינט װאָס זשע פרענט איהרף /

אַיינבינדער: װאָס װעסטו דו טהון מיט אַזױ פיעל טיגט ?

א ליהו: טרנקען

אַיינבינדער: נגין איך מיין אֶהן קאַטאַװעס. וועסט פּאַרקויפען לאחדים אויך ?

אליהו: ואס בין איך, אַ משוגענער ? אַז פאַרקוימען, װועפֿ איך פֿאַרקויפען צעחן פלעשער, צװאַנציג פלעשער, פופציג פלעשער, דאָס ווערד אָנגערופען ,הורט", איהר ווייסט, װאָס הייסט , חורט"?

אַיינבינדער: איך װייס, װאָס הייסט חורט, ועמען וועסט דו פאַרקויפען ?

אליהו: װעמען? דעם רב!

און מיין ברודער אליהו געהט-אַועק צו די קרעמער. געקומען צוֹ איינעם, א גרויסען הורטאָווניק, הייסט ער זיך בדענגען אַ פלע- שעל, ער ויל עס אָנקוקען. דעם אַנדערען האָט ער געבראכט א פּלאַש טינט, ויפ ער ניט נעמען אין די הענט אריין, וויי? ס'איז אהן אַ קוויטעל, אוים'ן פלעשעפ דאַרף זיין, זאָגט ער, אַ שען קוויטעל מיט אַ צאַצקע, זאָגט איהם מיין ברודער אליהו: , איף מאַך ניט קיין צאַצקעס, איך מאַך טינט". ענטפערם ער איהם. פאכט געזונטערחייך", האָט ער זיך אַ װאָרף געטהאָן צו יודעפ דעם שרייבער, האָט איחם יודע? דער שרייבער געזאָגט עפּים זעהר א מיאוס װאָרט. ער האָט שוין, זאָגט ער, זיך אָנגעקויםט מיט טינט אויף א גאַנצען זומער. פרענט איהם מיין ברודעף אליהו ,וויפיעל פלעשער טינט האָט איחר דאָס איינגעהאַנרעלט ס"

שלומיעליכם 3. זוןע א (8)

114 | שלום"עלוכס

זאָנט איהם יודעל דער שרייבער: ,פלעשער 4 איך האָב געקויפט א פלַאַש טינט, על איך האָבען און האָבען, ביז ס'וועט אויסגעהן, ווע? אי קויפען נאָך אַ פלאַש"... אָט האָסט דו דיר אַ געשעפט ! אַ שרייבערוק קאָן ! פריהער האָט ער געזאַנט, אַז אויף טינט געהט ביי איהם אַװעק אַ פאַרמענען; איצט קויפט ער א פלאַש טינט, וועט ער האָבען און האָבען !... מיין ברודער אליהו איז געבאַך אויס מענטש. ער ווייסט ניט, װאָס זאָל ער טחון מיט אַזױ פיעל מינט? פריהער האָט ער געזאַנט, אַז לאחדים פאַרקויפט ער ניט קיין טינט, נאָר הורט. איצט איז ער בעסער געװאָרען. ער װעט שוין אָנהוֹיבען, זאָנט ער, פאַרקויפען לאחדים. איך װאָלט שוין אַ בעלן זיין וויסען, װאָס הייסט ,,לאחדים" ?

אָט װאָס ,לאחדים" הייסט. איהר מעגט דאָס האָרכען.

ה.

מיין ברודער אליחו האָט געבראַכט צו טראָנען אַ גרויסען בויגען פּאַפּיער. ער האָט זיך אַוועקגעזעצט און אָנגעשריבען מיט גרויסע סדור-אותיות :

דאָ פאַרקויפט מען טינט הורט און לאח דים גוט און וואָלוועל.

די צוויי ווערטער , לאחרים" און ,װאָלװעל" זענען געווען אַזױ נרויס, אַז זיי האָבען פאַרנומען כמעט דעם גאַנצען בויגען. אַז דאָס אָנגעשריבענע האָט זיך אויסגעטריקענט, האָט ער דאָס מּאַפיער אויסנגעהאנגען ביי אונז אויף דעד טהיר פון יענער זייט. אַ סך מענטשען זענען דורכגעגאַנגען און האָבען זיך אָפּנעשטעלט קוקען, איך האָב עס געזעהען דורכ'ן פענסטער. מיין ברוּדער אליהו קוקט אויך אין פענסטער אַרײין און ברעכט די פיננער. א סימן, אַז ער איז צעטראָגען,. ער מאַכט צו מיר:

--- ווייסט דו װאָס ? געה אומיסטנע, שטעל זיך אַװעק בי" דער טיר און הער זיך צו, װאָס זאָגט מען ?

מור פֿאַרפלווצען די וועלט מיט מינט 118

מיך דאָרף מען לאַנג ניט בעטען. איך שטעל מיך אַװעק ביי דער טיר און הער זיך צו, װאָס זאָנט מען : ווער עס שטעלט זיך אָפּ און װאָס מע רעדט. אָפּנעשטאנען אַקעגען א האלבע שעה, קום איך אַריין צוריק אין שטוב. מיין ברודער אליהו געהט"צו צו סיר און פרענט מיך שטיל;

-- נו?

--- אָס נו?

--- װאָס האָבען זיי געזאָנט ?

--- ווער ? |

--- די מענטשען, װאָס זענען גענאננען פֿאַרבֿיע

--- זיי האָבען געזאָנט, אַז ס'איז שען אָנגעשריבען.

--- און מעחר נאָרנישט ?

--- מעהר גאָרנישט,

מיין ברודער אליחו זיפצט. װאָט זיפצט ער? רי מאַמע פרענט איהם אויך דאָס זעלבע.

--- װאָט זיפצסט דו, גאַרעלע 4 װאַרט אויס אַ קאַפּ, אין איין טאָג, װוילסט דו, זאָל אױיספאַרקויפט ווערען די גאַנצע סחורה ?

--- האָטש א פּעטשאַטעק !.. -- זאָנט איהר מיין ברורער אליהו מיט טרערען אין האַלן.

--- ביזט א גרויסער נאַר, זאָג איך דיר,. ווארט אויס, מיין קינד, דו װעסט, אם ירצה השם, האָבען אַ פּעטשאַטעק אויך,

אַזױ זאָגט צו איהם די מאַמע און גרייט צום טיש. מיףר וואַשען זיך און געהען עסען. מיר שפּאַרען זיך צונויף אַלע פיער אינאנינעם,. איבער די פלעשער אין ענג אין שטוב -- סכנוֹת, נאָר-װאָס מיר האַנען געמאַכט חמוציא, לויפט אַריין אַ בחור'על, אַ ציקאווע בחור'על?, ער איז שוין א חתן. איך קען אימם. קאָ" פּעל הייסט ער. דער טאַטע זיינער אין א שניירער. 8 דאמסקי שניידער,

-- דאָ פארקויפט זיך טינט לאחדים 4

-- יאָ, װאָט איז דען ?

6 | | | שלום-עלוכם

-- איך האָב געװאָלט אַ ביסעל טינט.

-- וויפיע? דארפסט דו טינט ?

--- גיט מיר פאַר א קאָפּיקע טינט.

מיין ברודער אליהו איז אויסער זיך. ער זאָל זיך ניט שעמען פאַר דער מאַמען, װאָלט ער אָט דעם חתן קאָפּעל פריהער דורכ" געפּאַטשט און נאָכדעם אַרױסגעװאָרפען פון שטוב. ער האַלט זיך איין און גיסט איהם אֶן פאַר אַ קאָפּיקע טינט. עס געהט נים אַװעק קיין פערטע? שעה, קומט אַריין א מיידעל. דאָס מיידע? קען איך ניט. זי קאַלופּעט מיט'ן פינגער די נאָז און רעדם צו מיין מאַמען :

--- דאָ מאַכט מען טינט ?

--- יאָ, װאָס אין דען ? |

--- די שוועסטער האָט געבעטען, טאָמער קאָנט איהר איהר לייהען אַ ביסעל טינט? זי דאַרף אַװעקשרײבען א בריוועל קיין אַמעריקע צו איהר חתן.

--- ווער איז דיין שוועסטער ?

-- בתיה די נייהטאָרין.

-- א? זעה נאָר, װי זי איז אױיסגעװאַכטען ! קיין עיןדהרע ! טיך האָב דיך גאָרניט דערקענט. א טינטורעל האָסט דו ? |

--- וי קומט צו אונז אַ טינטורעל? מיין שוועסטער האָט געבעטען, טאָמער האָט איהר אַ פּען, זי װעט נאָר אָנשרייבען דאָם בריוועל קיין אַמעריקע, ניט זי אַייךְ אִפּ צוריק די טינם און פּען.

מיין כרודער אליהו איז נישטאָ ביי'ם טיש. ער איז אין אַלקיך, עד געהט אָרום מיט שטילע טריט, קוקט אַראָפּ און בייסט די נעגעל. | |

3

-- ואס האָסט דו אָנגעמאַכט אַזױ פיעל טינט? האָסט,. אַפנים, געװאָלט פאַרזאָרגען די וועלט מיט טינט, טאָמער וועט זיין אַ הוננער אויף טינט ?

מיר פאַרפלווצען דו וועלט מים מונם . 117

אַזױ האָט איהם געזאָגט אונזער שכנח'ס מאַן, משה דער אַיינבינדער. א מאָדנער איד אָט דער אַיינבינדער! ער האָט אַייך אַ טבע זאַלצען יענעם אויף די וואונדען. אַזױ איז ער, דאַכט זיך, נישקשה פון = מענטש, נאָר א ביסעל אַ נורניק. האָט ליעב זיך איינעסען יענעם אין דער גרגרת. פמיין ברודער אליהו האָט איהם אָבער גוט געגעבען ! ער האָט איהם געזאָנט, אַז ער זאָל בעסער ‏ אַכטונג געבען אויף זיך אַליין, ער זאָל ניט פאַרבייטען די יוצרות. נים בינדען אַ הגדה מיט אַ סליחה אינאיינעם... משה דער איינ" בינדער ווייסט שוין, װאָס דער שטאָך באַדײיט! ער האָט אַמאָל גענומען אַ שטיקעל ארבייט ביי א אידען א בעלסענלה. א הנדה האָט איהם דער בעל-ענלח גענעבען איינבינדען. האָט זיך געטרא- פען אֵיין אומגליק: עֲלפּי טעות, האָט דער איינבינדער אריינ- געבונדען אין דער חנרדה א שטיק פון אַ פרעמדער סליחה. דער בעלזענלח װאָלט זיך אפשר ניט חאַפּען, האָבען די שכנים דער" הערם, אַז אָנשטאָט , שפוך חמתך ע? חנויים" האָט דער בעל-ענלה געגעבען אַ זינג-אויס מיט אַ וויינענדיגען ניגון פון סליחות , הנשמח לך וחנוף פּעלך",,, ס'איז געװאָרען זעהר א גרויס געלעכטער. אויף מאָרגען איז דער בעליענלח נעקומען צוֹ אונזער שכן דעם איינ- בינדער און האָט איהם געװאָלט צערייסען אויף צווייען,

-- גזלן, װאָט האָט איחר געהאַט צו מיר ? למאי האָט איהר טריינגעהאַקט אין מיין פּסח דינער הנדה א חמצ'רינע טליהח? אִם רייס איך אייך אַרױס די קישקעס פון בויך !..

'א, מיר האָבען געהאט דעמאָלט אַ פדויליכען פּסח,

גאָר האָט קיין פאַראיבעל ניט, װאָס איף בין אריין מיט א פרעמדער מעשה. איך קעהר מיך באלר אום צוריק צוֹ אונזערע גאַלדענע געשעפטען.

+ ו נאַכװעהענישען פון דער מינט-פאַרפּלײצונג

אז נאָכוועהענישען פון דער מינט-פארפלייצונג

מנאא-/3מאנשסוהטעהנפיפונצקאיטומאנכט.

א.

מיין ברודער אליחו געחט-אָרום אין איינע צרות,. װאָס טהוט מען מיט דער טינט ?

--- װויעדער אמאָל טינט 3 --- זאָנט איהם די מאַמע,

--- איך רעד נישט פון קיין טינט ! --- ענטפערט איהר מיין ברודער אליחו. -- חאַפּט דער רוח די טינט! איך רעד פון די פלעשער ! עס לינט א קאַפּיטאַל אין די פלעשער } מע האַרף זעהען אויסלעדיגען די פלעשער און מאַכען פון זיי געלט 1...

פון אַלסדינג מאַכט ער געלט ! און עס בלייבט, אַז מע רארף די טינט אויטניסען צו אַלדי שװאַרצע יאָהר! שלעכט אין נאר איין זאָך: וואוחין גיסט מען אויס אזוי מיעל טינט? עם אין פּשוט א בויון |...

--- עטּ וועט זיך ניט העלפען, --- זאָנט מיון ברודער אליהו. --- מע וועט מוזען צודװואַרטען ביז ביינאכט. ביינאַכט איזן פינסטער, װעט קיינער ניט זעהען.

קוים דערלעבט נאַכט. אויף צודלהכעיס, שיינט די לבנה, װי א פאַנטערן, - דעמאָלט ווען מע דאַרף, װעט זי זיך באַהאַלטען.

121

יי י שלוט"עלוכם

איצט איז זי דאָ. מע האָט געשיקט נאָך איהר!... אֹזנָי זאָגט. מיין ברודער אליחו, און מיר טראָנע-אַרױס אַ פלאַש נאָך אַ ‏ פלאַש -- און פּליוך אין דרויסען אַרױס. פון ניסען אויף איין אָרט ווערד א טייך. מע דאַרף נישט גיסען כסדר אויף איין אֶרט. אַזױ זאָגט צו מיר מיין ברודער אליחו, און איך פאָלג איהם. איך זוך אויס אלע מאָל אַ פריש אָרט,. יעדע פלאַש האָט ביי מיר אֵיין אַנדער ארט. דער שכנחה'ס וואַנט -- פּליוך ! דעם שכנ'ם פּאַר- קאַן --- פּליוך ! צוויי ציעגען פינען אַקעגען דער לבנה און מעלה" גרה'ן --- פּליוך !

--- היינטינס מאָל גענוג ! -- זאָגט מיין ברודער אליחו, און מיר געהען שלאָפען, שטי? און פינסטער. עס לאָזט זיך הערען דער טשירקון. פון אונטער'ן אויווען הערט זיך אַ מרוקען פון דער קאַץ, א גרויסע פּעפערין : טאָג װי נאַכט װאָלם זי זיך נאָר גנעד װאַרעמט און געדרימעלט. אין הויז אויף יענער זייט טיהר הערען זיך שטילע טריט. אפשר אַ ניט-גוטער ?... די מאַמע שלאָמט נאָך ניט. . זי שלאָפט, דאַכט זיך, קיינמאָל ניט, איך הער זי שטענדיג, וי זי קנאַקט די פיננער, זיפצט און קרעכצט און רעדט צו זיך אַליין. אַזא טבע ביי איהר. אַלע נאַכט טענה'ט זי זיך אוים אַ ניסעל. זי דערצעהלט איהרע גרויסע צרות. סיט ועמען רערט זי דאָס ? מיט גאָט ?,,. אַלֶע מינוט לאָזט זי אויס מיט אַ קרעכץ :

--- אוי, נאָט ! גאָט !...

53

איך ליג נאָך אויף מיין געלענער, אויף דער ערד, און הער פונ'ם שלאָף אַ הוהאַ. עט פאָזען זיך הערען אַלערלײ באַקאַנטע. קולות. ביסלעכווייז עפען איך אויף די אױיגען -- ס'איז שוין גרויסער טאָג. די שיין פון דער זון האָט זיך אַריינגעריסען דורכ'ן מענסטער,. רופט מיך אין דרויפען אַרױס. איך װיל? מיך דער" מאַנען, װאָס איז געווען נעכטען -- אַחאַ! טינט!... איך חאַפּ

גאַכוועהענושען פון דער טונטיפארפלווצונג 198

מיך אויף און טחו זיך אָן אויף גיך. מיין מאַמע אין פאַרוויינם (ווען איז זי ניט פאַרויינט ?), סיין שוועגערין ברכח איז אין כעס (ווען איז זי ניט אין כעס ). און מיין ברודער אליחו שטעהט וִין מיטען שטוֹב, דעם קאָפּ אַראָפּ, חאָטש מעלט איהם אויס. װאָס. איז די מעשה 4 ניט איין מעשה, נאָר עטליכע מעשיות } אונזערע שכנים זענען אויפגעשטאַנען אין דער פריה, האָט זיך אָנגעהויבען אַ חתונה -- מע האָט זיי געקוילעט. איינעם האָט מען אפנע- שפּריצט די גאַנצע װאַנט מיט טינט. דעם אַנדערען האָט מען אָפּגעגאָסען דעם פּאַרקאן, א נייעם פּאַרקאַן, דער דריטער האָט געהאָט צוויי ווייסע ציעגען, האָם מען זיי איחם געמטמט שוארץ, נישט צו דערקענען. דאָס אַלץ װאָלט נאָך געוען צו דערליידען, ווען ניט דעם שוחט'ס זאָקען, אַ נייע פּאַר זאָקען, ווייסע זאַקעי, האָט די שוחט'קע אויסגעהאננען ביי אונזער שכנח אוֹים'ן פארקאן, האָט מען פון זיי געמאַכט אַ תל. עמיצער האָט זי געבעטען זי זאָל אויסהענגען זאָקען אויף אַ פרעמדען פּאַרקאן. די מאַמע האָט איהר צוגעזאגט אָפּקױימען א פּאַר נייע זאָקען, אבי ס'זאָל זיין שטיפ, װאָס זשע װעט זיין מיט דער װאַנט? סיט'ן פארקאן?. ס'איז געבליבען, אַז מיין מאַמע מיט מיין שוועגערין ברכח זאָלען מחילה זיך אַװעקשטעלען מיט צוויי בערשטלעך און מיט ווייסער פויהם און. פארשמירען די פלעקען.

--- איער גליק, װאָס איהר האָט אָנגעטראָפען אויף עהרליכע שכנים. ‏ ווען איחר טרעפט מיט אֵייער טינט אויף מנשה דעם רופא'ס גאָרטען, װאָלט איחר געוואוסט װאָס פאַר 8 גאָט כיף האָבען !

אַזױי זאָגט אונזער שכנח פּעטי צו מיין מאמען,

--- װאָס זשע מיינט איחר ?4 צו שלים-מז? באַדאױף מען אויף האָבען מזל ! -- ענטפערט איחר די מאמע און קוקט אויף מיר.

װואָס מיינט זי, אשטיינער ?..

124 | שלום"עליכם 2

-- איצט װועל איך שוין זיין קלינער. --- מאַכט צו מיר מיין ברודער אליחו. --- לאָז נאָר ווערען נאַכט, אַזױי טראָגען מיר אִמּ די פלעשער צום טייך.

גערעכט, וי איך כין א איד! װאָס קאָן זיין נאָך קליגער דערפון ? סאַי װי סאי ניסט מען אין טייך אַריין כל הפּאַסקוד- סטוועס ! דאָרט װאשט מען גרעט, דאָרט באָדט מען פערד, דאָרט פּאַליאָסקען זיך חזירים. איך בין מיט'ן טייך א נאָהענטער מחותן. איך האָב אֵייך שוין אַמאָל באַשריבען, װוי איך חאַפּ דאָרטען פיש. דערפון װועט איהר לייכט פאַרשטעחן, וי איך האָב אַרױסגעקוקט אויף דער מינוט, ווען מיר וועלען נעחן צום טייך. עס אין נאָר נעװאָרען נאַכט; האָבען מיר אָננעפּאַקט פולע קוישען מיט פלעשער און גענומען טראָגען זיי צום טייך. אױסגענאַסען די טינט, אִמּי געטראָגען די לעדינע פלעשער אַהיים און אָנגענומען װויעדער א מאָל פולע פלעשער. אַ גאַנצע נאַכט האָכען מיר אַזױ געארבייט. איך האָב שוין לאַנג נישט געהאַט אזא גוטע פרייליכע נאַבט. שטעלט אַייך פאָר : די שטאָדט שלאָפט. דער הימע? אין אויסנעשטע" רענט. די לבנה שײינטאַראָפּ אין טייכע? אַריין. 8'איז שטילי מחיה. דאָס טייכעל איז אַ לעבעדיג טייכעל, קומט נאָך פּסח, אַז עס צעגעהט דאָס אֵייז, ארבייט דאָס מעשים ! בלאָזט זיך אֵן, צעשפּרײט זיך און צעניסט זיך. װאָס ווייטער ווערד דאָס קלענער, שמעלער און פּלאַטשינער.. צום סוף זומער װוערד דאָס גאָר אַנ- שווינען, עס חאַפּט אַ דרימעל, עמיצער אויפ'ן דנא אין בלאָטע מאַכט; בול-בול-בול, אַ פַּאַר זשאַבקעס רופען זיך אִפּ פון יענער זייט: קרואדקרוא ! ס'איז א בזיון, ניט קיין טייך ! איהר קאָנט פאַרשטעהן, אַז איך קאָן איהם איבערגעהן צופוס פון ברעג צו ברעג, נישט אוױסגעטהאָן די הויזען !

פון אונזער טינט איז דאָס טייכעל געװאָרען א ביסעל גרעסער. ש קליינינקייט, אפשר טויזענד פלאַש טינט! דערפאַר אָבער האָבען

נאַכוועהענישען פון דער טונט"פארם ווצונג 18

מיר זיך אָנגעהאָרעװעט, וי די אַכטען,. אַנשלאַמען נעװאָרען זענען מיר, װי די גע'הרנ'עטע. אויפגעװעקט האָט אונז דרי מאַמע מיט א געוויין ;

--- פאַרפינסטערט בין איך געװאָרען און וועה איז מייז וועלט ! װאָס האָט איהר געטהאָן אַזעלכעס מיט'ן טייך ...

עס האָט זיך אַרויסגעשטעלט, אַז מיר האָבען אומגליקליך גע- מאַכט אַ גאַנצע שטאָדט: די ועשערינס האָבען ניט ואו צוּ װאַשען גרעט. די בעלי-עגלות האָבען ניט ואו אנצוטרינקען די פערד, די װאַסער-פיהרער . . . אָט וועלען זיי זיך צונויפנעמען אַלע אינאיינעם און וועלען קומען זיך רעכענען מיט אונז. אַזױ זאָגט אונז אָן די מאַמע א בשורה. סיר אָבער ווילען אויף זיי נים װאַרטען,. מיר ווילען ניט זעהען, װי אַזױי װאַקערפיהרערט וועלען זיך מיט אונז רעכענען. איך און מיין ברורער אליחו נעמען די פים אויף די פּלײיצעס אוֹן -- מאַרש צו זיינעם א חבר פּיני,

--- דאָרט לאָזען זיי אונז זוכען, אַז זיי באַדאַרפען {...

אַזױ זאָגט מיר מיין ברודער אליחו, נעמט מיך פאַר א האַנט, און מיר לאָזען זיך גיך און געשווינד באַרנ-אַראָפּ, צו זיין חבר פּיני, אַן מיר וועלען זיך זעהען, על איך אַייך אַמאָל באַקאנט מאַכען מיט מיין ברודער אליחו'ס הבר פּיני. ס'איז כדאי, איחר זאָלט זיך מיט איחם באַקענען : ער האָט אויך אין זיך נוטע געדאַנקען,

א אַ גאַָס ניסט

א א גאָס גיסמן

5

ווייסט איהר, װאָס פאַר אַ טדרח עס געהט ביי אונז היינט ? --- מיין ! מיין ברודער אליחו האָט אַ גאַנצע ואָך געלערענט דאָס בוך, װאָס מע מאַכט דורך דעם געלט, , מאַר אַ רובעל --- חונדערט". ער האָט זיך שוין אויסגעלערענט, זאָגט ער, אַרױסטרײבען מייו, טאַראַקאַנעס און אַנדערע מיאוסקייטען שטשערעם אויך. לאָז מען איהם נאָך אַרײינלאָזען ערגיץ מיט זיין פּראָשעק --- אַזוי בלייבט גישט איין מויז. זיי צעלויפען זיך. אַ סך פּנר'ען אַװעס. נישטא מעהר קיין מיין ! וי אַזױ ער מאַכט דאָס -- װויים איך ניט. ס'אין אַ סוד. פונ'ם סוד וויים נאָר דאָס בוך און ער, ווייטער קיינער ניט. דאָס בוך האלט ער אין בוזעט-קעשענע. דעם פראָ- שעק אין א פּאַפּיער. דער פּראַשעק איז רויטליך און צעריבען דין, וי שמעק-טאַבאַק,. רופען רופט זיך עס , שעמעריצי",

-- וואָס הייסט דאָס שעמערושי?

--- טערקישער פעפער,

--- װאָט הייסט דאָס טערקישער פעפער ?

-- אאיך ווע דיר געבען א ,װאָפ-חיוסטידאָס?, װועסט דן בי מיר עפענען מיט'ן קאָט די מיף ! יי

| 128 שלוביעליכט 3. |זְוש א (9)

0 + שלום-עלוכם

אַזֵױ זאָגט צו מיר מיין ברודער אליהו. ער האָט פיינט, אַז מע פרעגט איהם קשיות סאַמע ביי דער דעכטער אַרבײיט. איך קוק און שווייג. איך זעה, אז חוץ דעם רויטען פּראָשעק, איז רא ביי איהם נאָך א פּראָשעק. אויך גוט צו מייז. נאָר מע דאַרף זיין מיט דעם געהיט !

-- סט-חמות ! --- זאָנט מיין נרודער אליהו אפשר הונדערט מאָל דער מאַמען, ברכה'ן און מיר, דער עיקר --- מיר, איך זאל מיך חלילה צו דעם ניט צוריהרען -- פ'איז סם !

די ערשטע פּרוב האָבען מיר נעמאַכט אויף אונזער שכנת פעסי'ס מייז, דאָרט האַלטען זיך מיין אָהן א שיעור. איהר ווייפט דאָך, אַז איחר מאַן איז אַיין אַיינבינדער, משה רופט מען איהם. תמיר אין ביי איהם אַ פולע שטוב מיט ספוים. מיין האָבען ליעב פפרים,. און ניט אַזױ ספרים, וי פּאַפּ. מּאַמּ אין דאָס, װאָט מע קלעפּט מיט דעם ספרים, צוליעב דעם פּאַפּ עסען זיי שוין פפרים אויך. טהוען איהם אֶן גרויסע שאָדענס. אנ- מעלטען האָבען זיי איהם דורכנעלעכערט א סמחזור,. אַ שפּאָנעל- נייעם מחזור, סאַמע דאָרט, וואו ס'איז מיט נרויסע אותיות נע- ווען אָפּנעדרוקט דער , חמלך". זיי האָבען זיך דאָס אַ ביסעל צו- געחאַפּט צום , המלך" ! איבערנעלאָזט נאָר דאָס אויבערשטע קע- - פּעל פון דעם למ"ד.

--- לאָזט מיך אויף איין נאכט! -- בעט זיך מיין ברודער אליחו בּיי'ם אַיינבינדער. דער איינבינדער וויל נישט. ער זאָגט :

-- איך האָב מורא, זאָלסט מיר ניט איבערמיהרען די פפרים,.

-- מיט װאָס װעל איך אֵייך איבערפיהרען די ספרים ? -- פרענט איהם מיין ברודער אליהו.

--- איך ווייס אַליין ניט מיט װאָס, נאָר איך האָב מורא. פ'איז פרעמדע ספרים. |

נו, געהט רערט מיט אֵיין אַיינבינדער ! קוים גע'פּעל'ט, ער זאָל אונז צולאָזען אויף איין נאַכט.

אַ גאָס נוסט | 181 =

די ערשטע נאנט איז אונז ניט געראָטען. נישט געחאפּט איין מויז אפיל } מיין ברודער אליהו זאָנט אפילו, אַז ס'אין א גוטער סיפן. דרי מייז, זאָגט ער, האָבען דערשמעקט דעם פּראָשעק, זענען זיי זיך צעלאַפען,. דער אַיינבינדער דרעהט מיט'ן קאָפּ און שמייכעלט מיט איין ליפ אַפּנים, ער גלויבט נישט. פונדעסט- ווענען, איז אַרוס א קלאנג אין שטאָדט, אַז מיר פאַרטרייבען מייו. דער קלאַנג האָט זיך גענומען פון אונזער שכנח פּעסי. זי אי אוועק גאַנץ פריה אין מאַרק און האָט צעפּוױקט איבער דער גאנצער שטאָדט, ,אַז שַזוי װי מיר פארטרייבען מייז, פאַרטדייבט קיינער נים". זי האָט אונז געמאכט א נאָמען,. פריהער מיט'ן קוואס האָט זי אויך געפּויקט איבער דער גאנצער שטאָדט. נאַכדעם האָט זי שױיסגעפּױקט, אַז מיר מאַכען אַזא טינט, װאָס סע עקט זיף די וועלט. װאָס האָט אָבער געהאָלפען איהר פּויקען, אַז קיינער. דאָרף ניט קיין טינט ? מייז איז נישט דאָס, װאָס טינט. מיין זענען פֿאַרהאַן אומעטום, כמעט אין יעדער שטוב. יעדער בעל-הבית האָט א קאַץ, נאָר װאָס העלפט איין קאץ קענען אַזױ פיעל מייז ? ובפרט שטשע" דעם ! שטשערעם הערען א קאץ, וי חמן דעם גרייגער. אַ סברה, אַז פֿאַר שטשערעס האָט א קאץ אליין אויך מורא. אַזױ זאָגט בערע דער שוסטער,. ער דערצעהלט זיך אָן פון שטשערעס אַזעלכע מעשיות, אַז א שרעק! מע האלט איהם אפיל טאר א שטיקעל בעלדמנזם. גנאר לאָז זיין, אז ס'אין נאָר האַלב אמת, איו דאָס אויך שען. ער זאַנט, אַז די שטשערעס האָבען ביי איהם אוים- געגעסען 8 פּֿאֶר גייע שטיוועל. ער שווערט מיט אַזעלכע שבועות, טאז מע מעג גלויבען אַ משומד, ער זאָנט, אַז ער האָט אַלײן נע- זעהען, וי צוויי גרויסע שטשערעט זענען אַרױס פון זייערע נאָרעם און האָבען פֿאַר זיינע אוינען אויפנענעסען א פּאָר שמיועל, בי" גאכט איז דאָס געוועזען. צונעהן נאָהענט האָט ער מורא געהאט -- צוויי סורא'דינע שטשערעס, זי קעלבלעך די גרוים. פון דער

189 | | שלום-עליכם

ווייטען האָט ער זיי געטריבען, נגעפייפט אויף זיי, געטופּעט מיט די פיס, געשריגען : קיש-קישיקיש-קיש ! עס האָט נישט געהאָלפע! קיין זאַך. ער האָט זיי אַ װואָרף געטהאָן אַ קאָפּיטע פון אַ שטי- װעל, האָבען זיי א קוק געטהאָן אויף איהם און געטהאָן זייערס. נאָכדעם האָט ער זיי אַ שמיץ געטהאָן אין פּנים די קאַץ. זענען זי אָנגעפאַלען אויף דער קאַץ און האָבען זי אויך אויפגעגעסען. קיינער האָט איהם נישט געװאָלט גלויבען, נאָר א אַ מענגטש שווערט ! |

--- לאָזט מיך קאָרשט אויף איין נאַכט, --- זאָגט צו איחם מיין כרודער אליהו, --- ווע? איך אייך ארויסטרייבען אַלע שטשערעס !

אֶך, מיט'ן גרעסטען כבור! -- זאָגט בערע דער שוס" טער, -- איך וועל אייך נאָך זאָנען אַ דאַנק!...

. אַ נאַנצע נאַכט זענען מיר אויסנעזעסען ביי בערע דעם שוס-

טער. בערע אַליין אין אויף נעזעסען מיט אונז,. אֶך, װאָסערע שענע מעשיות ער דערצהלט זיך אָן! ער דערצעהלט פון דער טערקישער מלחמה (ער איז אֵיין אויסגעדיענטער סאָלדאַט) ער איז געווען אין אַזא אֵיין אָרט, װאָס סע הייסט , פּלעוונע". האָט מען דאָרט נעשאָסען מיט האַרמאַטען, איחר ווייסט, וויפיע? א האַרמאָט האלט די נרויס ? זייט זיך משער, אַז איין קויל אין גרעסער פון דער גאַנצער שטוב, און װאַרפען װאַרפט זי אַרױס אין אַ מינוט אפשר טויזענד אַזעלכע קוילען,. זענט איהר ר פריעדען ? די קוי?, אַז זי פליהט, שרייט זי אַזױ, אַז מע װוערד טויבֿ, איינמאָל איז ער געשטאַנען אויף דער ואָך --- אַזױי דער- צעהלט בערע דער שוסטער, פּלוצים דערהערט ער אַ קנאָק, און סע טראָגט איהם אין דער לופטען, הויך טראָנגט דאָס איהם, בִיז אַריכער דער חמאַרע, און דאָרט צערייסט זיך די קוי? אויף טוו" זענד שטיסלעך. א גליק, זאָנם ער, ואָף ער אין געמאַלען אויגָ -

02ט נוסש 188

א ווייכען ארט, ‏ צניט, וואלט ער זיך צעשלאַנען דעם קאָפּ. מיון -ברודער אליחו הערט-אוים די מעשה, און די בועמען ביי איהם שמויכלען, דאָס הייסט, ער אליין לאכט ניט, נאָר די ברעמען לאַכען. אַ מאדנער געלעכטער. בערע דער שוסטער באַמערקט דאָס ניט. ער הערט ניט אויף צו דערצעהלען זיינע וואונדער"י ליכע מעשיות. איין מעשה איז מורא'דינער פון דער אנדערער. אָט אַזױ זענען מיר אָפּנעזעסען ביז טאג און שטשערעס ? איהר זאָלט זאָגען --- איין שטשער אפילן. |

--- איהר זענט א כישוף-מאַכער ! --- זאָנט בערע דער שוט" טער. צו מיין ברודער אליהו,. און ער נעהט ארוים אין שטארט און דערצעהלט זיך אֶן חדושים, וי אַזױי מיר האבען ביי איהם מיט אַ שפּרוך צעטריבען אלע שטשערעס אין איין נאכט, ער שווערט, אַז ער האָט אליין געזעהען, וי אַזױי מיין ברודרער אליהן האָט עפּים געשעפּטשעט, זענען אַרױס די שטשערעם פון די נא" רעט און האָבען זיך געלאָזט לויפען באַרג-אַרטפ, אהין, עום טייף צו, אַריבערגעשוואומען דעם פייף און אוועק ווייטזד. ער טייסט גִיט ואוהין., |

1

-- דאָ טרייבט מען מיין ? --- אַזוי קומט מען אלע מאָל צו אונז מיט אַ גייעס און מע וופט אונז, מיר זאָלען ויך סטריח זיין קומען אַרױסטרייבען די מייז סיט אונזער שפֿרוך.. מיין ברודער אליחו איז אָבער איין אמת'ער מענטש. ער האט פיינט , ליגינים", ער זאָגט, אַז טרייבען טרייבט ער טייץן ניט מיט קיין שפּרוך, נאָר מיט א פּראַשעק. ער האָט א פּראָשעק אזעלכען, װאָס אַז די סייז דערשמעקען איחם, צעלויפען זיי זיך. | -- לאָז זיין אַ פּראָשעק, לאָז זיין 4 שווארץ יאָהר, אבי איהר זאָלט מיר ארויסטרייכען די מיין!,,. וויפיע? װעט דאָס קאָסטען ?

204 שלוטישלומם

מיין ברודער אליהו האָט פיינט דינגען זיך. ער זאָנט, אַז פאר'ן פּראשעק קומט איהם אַזױ פיעל, און פאר דער טרחה אַזױי פיע? און אַזױ פיעל. געוויינטליך, זאָנט ער אַלֶע מאָל טייערער. אַלע טאָג העכערט ער דעם פּרײז. דאָס הייסט, ניט ער העכערט, נאָר מיין שווענערין העכערט. --- ממה-נפשך, --- זאָגט זי -- עסט מען חזיר, זאָל רינען איבער'ן באָרד. אַז דו ביזט שוין יאָ געװאָרען אַ מייזענטרייבער, נעם האָטש געלט. | |-- נו, און יושר וואו איז ? וואו איז גאָט ? --- אַזױ מישט זיךף אַריין די מאַמע. און מיין שווענערין ברכה ענטפערט איהר אִמּ;. --- יושר ? אָט איז יושר! (זי ווייזט איהר אָן אויפ'ן אוו ווען). גאָט? אָט אין נאָט! (זי טהוט זיך א פּאַמש איבער דער קעשענע). | --- בוכה ! װאָס האָסט דו געזאָנט ?! נאָט איז מיט דיר !!!

אַזױ שרייט-אויס די מאַמע און טהוט א בראָך מיט די הענט.

--- װאָס העדסט דו מיט אַ בהמה ?! -- זאָנט מיין ברודער אליהו, שפּאַציערט איבער דער שטוב און ציפּעט זיך דאָס בערדעל. ער האָט שוין אַ היבש בערדעל. סע װאַכסט ביי איהם מיט רוחות,. ער ציפּעט דאָס, און סע װאַכסט. מאָדנע װאַכסט דאָס בערדעל,. אויפ'ן האַלז גאָר האָט זיך עס ביי איהם צעװאַכסען. דאָס פּנים איז גלאַט, נאָר דאָס האַלז איז פו? מיט באָרד איהר האָט געזעהען אַמאָל אַזאַ באָרד ?

אַיין ינדערס מאָל װאָלט איהם מיין שוועגערין ברכה פאַר'ן װאָרט בהמה" אָפּנעשפּיעלט אַ פּריהמאָרגען, אַז עס װאָלט איהם פינסטער געװאָרען אין די אוינען. איצט האָט זי איהם פאַר- שוויגען, ווייל ער פאַרדיענט געלט. אַלֶע מאָל, ווען מיין נרודער אליהו פאַרדיענט נעלט, ווערד ער ביי איהר אַ מיוחס. איף ווער אויך ביי איהר טייערער, װאָרום איך העלף מיין ברודער פאַר- דיענען געלט. אַזוי רופט זי מיך , שלעפּער" אָדער , שלים-מז?",

גאָס נוסט 208

אָדער , קבצנישע קישקע",. איצט האָט זי סיך פאַרצוינען. איף היים שוין ביי איהר , מאָטעלע" :

--- מאָטעלע ! דערלאַנג מיר די שיף.

--- מאַטעלע ! נעם מיר אֶן אַ קװאָרט ואסער.

--- מאַטעלע ! טואָג אַרױט דאָס מיסט.

אַז מע פארדיענט געלט, איז נאָר אַנדערע װוערטער.

ח

דער חסרון פון מיין בֿרודער אליחו --- װאָס ער האָט ליעב אַ סך. פװואָט -- אַ דייושקע. טינט -- טויזענד פלעשער. שא - יפּראַשעק פֿון מייז --- א פולער זאק.. אונזער שכנה'ס מאַן, דער אַיינבינדער, האָט איהם אָבער געזאָנט: ,װאָס דאַרף מען אַוי פיע? ?" -- האָט איהם נאָך מיין ברודער אליהו גוט מכנר געווען. װאָלט מען האָטש דעם זאַק פֿאַרשלאָסען ערגיץ אין אַ שאטן. געהען זיי אַלֶע אוועק און לאָזען מיך איבער איינעם אַליין מיט'ן זאַק,. װאָס קומט מיר דערפאָר, װאָס איךף האָב סיך אַװעקגע" זעצט אויף איהם אויף אַ וויילע רייטענדיג? עלעחיי ס אין א. פערדעל! זאָל איך זיין אַ נביא, אַז דער זאַק װעט פּלאַצען, און עס װועט זיך געבען א שאָט:אויס פון איהם עפּים א געלע זֹאך! דאָס איז טאַקי דער פּראָשעק, װאָס מיין ברודער אליהו פֿאַר- טריינט ספיט איהם מיין. ער האָט אַזאַ שאַרפען ריה, אַן מע קאָן חלש'ען ! איך בויג מיך אָן, איך װוי? צונויפנעמען דאָס, וואָם האָט זיך צעשאָטען, פאַלט אָן אויף מיר אַ ניסעריי. איך זאל אַריינציהען אין נאָז אַרײן א גאנצע פּושקע מיט שמעסטאבעקע, װואָלט איף ניט באַדאַרפט אַזױ שטאַרק ניסען. איך נים אַזװי לאַנג, ביז איך האַפּ מיך אַרױיס אין דרויסען,. טאָמער װעל? איך אויפהערען ניפען. ווער-ואס ? עס קומם אָן די מאַמע און דער" זעהט, איך ניס. פרענט זי מיךף: װאָס אין? איף קאָן איהר ענטפערען נאָר טשחי ! און טשחי ! און וויעדער א סאל טשחי!

16 - | שלומיעלוכם -- וינד איז מיר, וואו האָסט דו געחאַפּט אזא קאַטאַר? -- זאָגט צו מיר די מאַמע און ברעכט די הענט. איך הער ניט אויף צו ניסען און ווייז איהו מיט דער האַנט אַהין, אין שטוב אריין. זי געהם אַריין און לויפט אַרױס צוריק נאָך. מיט אֵיין ערגערער ניסעריי, וי איך. קומט-אָן מיין ברודער אליהו און דערזעהט אונז ביירע ניסען. פרעגט ער: װאָס אין דאָס ? וייזט איהם / די מאַמע מיט דער הפנט אַהין, אין שטוב אַריין. ער חאַפּט זיף / אַריין און לויפט-ארויס צוריק 2עט א גוואלר :

-- ער האָט דאָס צע -- טשחי ! טשחי! טשחי!.

איך האָב שוין לאַנג ניט געזעהען מיין ברודער אליחו אין- | כעס, אַזוֹי וי אַצינד. ער לאָזט זיך מיט ביידע הענט גלייך אויף : מיר. אַ גליק, װאָס ער ניסט, אַנִים --- װאָלט איך פון זיינע

| הענט אַרױס אַ קאַליקע. ‏ מיין שוועגערין ברכה קומט-אָן, טרעפט זי אונז אַלע דריי האַלטען זיך מיט די הענט ביי די זייטען און

ניסען, | |

-- װאָס אין מיט אַייף ? װאָס האָט איהר זיך פּלוצים . צעגיסט 4 . | |

װאָס זאָלען מיר איהר זאָגען ?‏ מיר קאַנען דען אויסרעדען א װאָרט ? ווייזען מיר איהר מיט דער האַנט אַהון, אין שטוב אַריין,. חאַפּט זי זיך אַריין, און לויפט באַלד אַרױס צוריק רויט, וי העליש פֿײיער, און פאַלט-אָן אויף מיין ברודער אליהו: -

-- װאָס האָב איך דיר גע -- טשחי! טשחי! טשחי!.

קומט-אָן אונזער שכנה, פּעסי די גראָבע. זי רעדט צו אונז, נאָר קיינער קאָן איהר ניט ענטפערען קיין װאָרט. מיר וייזען אֵיהֶר מיט דער האַנט אַהין, אין שטוב אַרין, זי געהט-אַרײן און לופּט-אַרױס צוריק ; | |

-- ואס האָט איהר אזעלכעס נע -- טשחי! טשחי! טשחי!.. |

ש גאָס נוסם 187

אונזער שכנה סאַכט מיט ביירע הענט. עס ומ ארויס איחר סאַן, דער איינבינדער. דער איינבינדער קוקט אויף אונז און לאַכט.

--- װאָס איז דאָס אויף אייך אָנגעפֿאַלען פּלוצים פֿאַר א גיטעריי ?

--- זייט. זיך סמטריח אַהי -- טשחי! טשהי! טשהי! -- ואָגען מיר צו איחם און ווייזען איהם אלע אַחין, אין שטוב אַריין, דער אַיינבינדער געהט אַריין צו אונז אין שטוב ארײן, און שפּרינגט-אַרױס צוריק טיט א געלעכטער:

--- אי ווייס שוין װאָס דאָס אין ! איך האָב א שמעק גע" טהאן ! דאָס איו שעמע -- טשחי! טשהי!

און ער װאַפּט זיך מיט ביידע הענט בַּיי די זייטען און ניסט געשמאַק, נאָך יעדען נים טחוט ער אַ שפרנג-אונטער, בלייבט שטעחן אויף די שפּיץ פיננער און טהוט א ניט, און ויעדער א שפּרונג-אונטער, און ויעדער א ניס, און אַזוי וייטער אין איין האַלבע שעה גיסען שוין אַלֶע אונזערע שכנים און שכנוח מיט זייערע העטערם און מוהמעס און גליעדשוװעסטער-קינדער און זייערע באַקאַנטע -- די גאַנצע גאָס, פון איין עק פיו'ן אנ דערען, האַלט אין איין ניסען!

װאָס האָט זיך מיין בּרודער אליחו אַזױי דערשראַקען ? אפּנים, ער האָם מורא, מע זאָל ניט אווסלאָזען דעם כעם צו איהם פאַר'ן גיסען, װאָס מע ניסט ? ער נעמט מיך פאַר א האַנט, און ניסענריג לאָזען מיר זיך ביידע געהן באַרג-אַראָפֿ, צו זיין חבר פיני. עט געמט גוטע אָנדערהאַלבען שעה, ביז סיר וענען אימשטאנד צו רעדען אַזױ וי מענטשען. מיין ברודער אליהו דערצעהלט זין חבר פּיני'ן די גאַנצע מעשה. זיין הבר פִּינִי הערט איהם אויס מים קאָפּ, אַזױ װי א דאָקטאָר הערטיאוים 8 חולה. אַן מיין ברודער אליהו האָט געעגדוגט, מאַכט צו איהם זיין הבר פיני ;

--- אֵנו, ווייז נאָר אַהער דאָס בוך.

108 הי שלום-עליכמ

מיין ברודער אליחו נעמט-ארויס דאָס בוך פון בוזעם-קעשענע און גיט דאָס איבער צו זיין חבר פּיני, זיין חבר פּיני לייענט- איבער דאָס אויבערשטע בלעטע?: ,פאַר איין רובעל --- הונדערט רובעל! אַ סנולה וי אַזױ פון נאָרניט, מיט די פינף פינגער, מאַכען הונדערט רובעל אַ חודש און מעהר"... ער נעמט דאָם בוך און טחוט דאָס אַ װאָרף-אַריין אין אויווען אריין גלייך אויפ'ן פייער,. מיין ברודער אליחו טהוט זיך א לאָז מיט ביידע הענט צום פייער, זיין חבר פּיני שטעלט איהם אִמֹ ;

--- פּאַװאָלי, נישט געהאַפּט !

נאָך א פּאַר מינוט --- און פון מיין ברודער אליהו'ט בוף, װאָס לעהרענט, וי אַזױ צו מאַכען הונדערט רובעל אַ חודש און מעהר, איז געבליבען ניט מעהר װוי א בערגע? אויפנעבלאָזענע אֵשׁ. פון איין זייט איז פאַרבליבען אַ שטיקעל ניט-פאַרברענט פּאַפּיער, קוים-קוים װאָס מע האָט געקאָנט איבערלייענען : ש-ע-מ-עדר"ודצַדו.

51 אונזער הבר פֿינַי

אונזער חבר פּיני

,8

געדענקט איחר, איך האָב אֵייך אמאָל געואַנט, אז איף װעל אייך באַקענען מִיט מיין ברודער אליהו'ט חבר פיני? איך האָב שייך צוגעזאַנט באַקענען, וויי? ער האָט אין זיך גוטע געדאנקען. נאָר איידער איף װעל אַייך דערצעהלען פון פּיני'ן, מוז איך אַייך דערצעהלען פריהער פון זיין זיידען, נאַכדעם פון זיין טאַטען, נאַכדעם פון זיין פעטער, און ערשט נאָכדעם שוין פוֹן פּיני'ן אַליין,

שרעסט אייך נישט -- איך על דאָס אייך מאַנען בקיצור. איך חויב אָן פון זיידען.

פון רב העפי דעם גלעזער האָט איחר אַמאָל געהערט ? דאָס און פּיני'ט זיידע ער אין 8 גלעזער, און א שפיענעל-מאכער, און אַ פארבער, און קאַן מאַכען טאַבעקע.. היינט האט ער אַועק" געװאַרפען אלע ארבייט און פטרנעמט זיך נאָר דערמיט, װאָט ער ריינט טאַכעקע און פאַרקויפט. בל ומן, ואַנט ער, א מענטש לעבט, דאַרף ער אַרבייטען, נישט אנקומען צו קיינעם. ער אין אַ הויכער, אַ דאַרער, מיםט רויטע אויגען און מיט א טורא'דינער גאָז, אונטען ברייט, אויבען שמאָ?, און אויסגעבוינען װי אַ שופר. איך האָב מורא, אויףם עס אין איחם נים געקומען פון דעם, װאָס ער שמעקט טאַבעקע. ער אין אַ זקן. ער איו אַלט אפשר הנ"

141

149 : | שלום-עלובם דערט יאֶחר, און איז נאָך ביי אַלע געראַנקען. ס'איז אַ סברה, אַז ער האָט נאָך היינט אויך מעחר שכל װי זיינע צװיי זיהן: הערש-ליב דער מעכאַניק און שניאור דער זייגערמאַכער. הערש- לייב דער מעכאַניק איז אויך אַזױ דין און היך, װ' רב העסי, ער האָט אויך אַ גרויסע נאָז, נאָר ער שמעקט ניט קיין טאַבעקע. אפשר װעט ער אַמאָל שמעקען. דערוויי? נאָך ניט. ער אין 8 מעכאַניק פון אױוענס. ער מאַכט אױװענס. אַלע זאָנען אויף איהם, אַז ער איזן אַ קאָפּמענטש. ער האָט טאַקי אַ גרויסען שטערן. מע זאָל איהם געווען, זאָנט ער, לעהרנען אַ מלאכה, װאָלט ער זיין איינער אין דער וועלט. עס איז נאָר ניטא קיין זאך אויף דער וועלט, װאָס ער זאָל עס ניט פאַרשטעהן מיט'ן שכ?,. אַזױ זאָגט ער אַליין אויף זיך. אלסדינג חאַפּט ער מיטץן קוק אויווענס מאַכען האָט ער זיך אויסגעלערענט פון זיך אַלײן. ער האָט געזעהען אַ פּאֶר מאָל, װוי איװאַן פּיטשקור מאַכט אויווענס, - האָט ער זיך געהאַלטען ביי די זייטען פון נעלעכטער. ער האָט געזאָנט, אַז דער נוי הויבט ניט אָן צו פאַרשטעהן, װאָס הייסט אַיין אויווען. איז ער געקומען אַהיים און האָט צעװאַרפען דעם אויווען און האָט אַועקגעשטעלט, טאַקי פון די זעלבע ציגעל, אַיין אַנדער אויווען. די ערשטע צייט האָט דער אויווען גערוי" כערט, מע האָט געקאַנט דערשטיקט ווערען,. האָט ער צעװאָרפען דעם אויווען און געשטעלט אַ נייעם אויווען. אַזױ עטליכע מאָל, ביז ער איז געװאָרען דער באַריהמטער מעכאַניק. ער האָט מיט זיין איינענעם שכ? דערקלערט אַזאַ מין אויווען, װאָס ס'איז גענונ, מע זאָל איהם הייצען איין מאָל אין אַכט טעג. דער נאַנצער חסרון, ער האָט נאָך ניט די צינעל, זאָגט ער, װאָס מע דאַרף דערצו האָבען. ווען מע גיט איהם, זאָגט ער, ,קאַכליאָװוע" ציגעל, שטעלט ער אַייך אויף איין אויווען, װאָס מע דאַרף איהם געהן זעהען אוֹיף חדושים ! ער זאָגט, אַז אין אֵיין אויווען ליגט מעהר שכל, וי אין אַ זיינער. דאָס זאָגט ער שוין אויף צודלהכעיס זיין ברודער שניאור. זיין פרודער שניאור איז יונגער פון איהם און

אונוער הבר מינו 148

העכער פון איחם, און האָט אויף א לאַנגע נאָז, און איז אַ זיינער- מאַכער. געזאָלט האָט ער גאָר זיין אַ רב, אָדער אַ שוחט, אָדער אַ מלמד. אַזאַ קאָפּ האָט ער געהאָט צום לערנען! האָט ער בע סער געװאָלט זיין אַ זיינערמאַכער װי פומט צו איהם זייגער- מאַכעריו 4 װעט איהר הערען.

אַז ער איז נאָך געווען אַ יונגעל און האָט געלערענט אין חדר, אַזױי דערצעהלט שניאוד אַליין, האָט איהם דער קאָפּ גע- טראָגען אויף גרויסע זאַכען. למשל, דערנעהן דעם שפ? פון א שלאָס. ‏ פֿאַר װאָס, אַז מע טחוט אַ דרעה רעכטס, עפענט עס זיך, און אַז מע טהוט אַ דרעה לינקס, פאַרשליסט עס זיך ? אָדער וי אַזױ נעחט אַ זייגער? פאר װאָס שלאַנט ער אַקוראָט רעמאָלט, ווען דער גרויסער ווייזער קומט-צו צום צוועלף? דאָס ערשטע מאָל, אַז ער האָט, זאַנט ער, דערזעהען אַ זייגער מיט אַ פויגעפ, איז ער שיער ניט אַראָפּ פון זינען. דעם זייגער מיט'ן פוינעל ;האָט דער אַלטער רב העסי באַקומען 8 מתנה פון אֵיין אויסגע- דיענטען פּאָלקאָוניק, װאָס פלענט איהם געבען אַרבײט. אַלע שעה, אַז דער זייגער האָט באַדאַרפט קלינגען, האָם זיך אויפגע- עפענט א טהירעל, און ס'איז אַרויס אַ פויגעל מיט א קודקו ! דער פױנעל איז געווען נאַטירליךף, וי לעבעדיג. איהר קאָנט פאַר. שטעהן, אַז אפילו די קאַץ האָט געהאָט אַ טעות. אַלֶע מאָל ווען דער פויגעל? איז אַרױס מיט אַ קו"קו, פלענט זיך די קאַץ אָנבלאָזען און פלענט איהם וועלען חאַפּען, שניאור האָט זיך געגעבען דאָם װאָרט, אַז ער מוז דערגעהן דעם שכל פונ'ם פויגעל,. איינמאָל, . ! אַז קיינער איז ניט געווען אין דער חיים, האָט ער זיך צוגנעהאפט צום זייגער. ער האָט איהם אַראָפּגענומען פון װאַנט, אָפּנעדרעהט אַלע שרייפלעך און אַרױיסגענומען די געדערים. איןז אָנגעקומען דער פאָטער, האָט ער איהם אַזױ געשלאָגען, אַז מע האָט שוין גישט געהאַלטען פון זיין לעבען. עד חיום, זאָגט ער, שטעהען בַּיי איהם סימנים אויפ'ן פייב. ער האָט אָבער אויסגעפיהרט זיינס -- ער איז א זייגערמאַכער,. איף וייס גיט, צי ער אין

144 | : | שלוט-עליכם

פון די בעסטע, נאָר ער נעמט נישט טייער און מאַכט גיך. מיי. ברודער אליהו האָט ביי איהם שוין ווימיעל מאָל צו-רעבט גע=ײ . מאַכט דעם זייגער. כמעט אַ ואָך איבער א װאָך פאַרדיכט ער -איהם דעם זייגער, אַ מאָדנער זיינער ביי מיין ברודער אליהו : אָדער ער לויפט משונע'נערווייז, אָדער ער נעהט אַיינגעהאַלטען מיט אַ שעה פיער, אָדער ער שטעלט זיך נאָר אַװעק --- און טהוט - איחם עפּיס ! מיין ברודער אליהו װאָלט אפשר געגאַנגען צו אַייך אַנדער זייגערמאַכער, פּאַסט איהם ניט' פאַר זיין חבר פּיני. . זיין חבר פּיני זאָנט, אַז שולדיג אין מסתמא דער זייגער, ניט דער פעטער שניאור. װאָרום ממה-נפשך: איז דער זיינער אַ זיינער, װעט דאָך איהם יעדער זייגערמאַכער קאָנען צוירעכט מאַכען. אלא װאָס דע ? דער זייגער אַלֵיין איז קיין זייגער ניט, היינט װאָס װועט איהם העלפען דער זייגערמאַכער ?

געהט זאָגט, אַז ער איז אוסגערעכט !

ב

9

:

מיין ברודער אליחו'ס חבר פּיני איז אויך א קאָפּמענטש, אַזױ וי זיין טאַטע הערש-לייב דער מעכאַניק און אַזױי וי זיין פעטער שניאור דער זייגערמאַכער,. אַ נאָז האָט ער אויך א לאַנגע, אַזױ וי זייג -נעזעריג זענען זיי אַלע, די גאַנצע משפּחה זייערע. זיי האָבען אַ מוהמע קרייני, האָט זי אַ טאָכטער מלכה, האָט זי א נאָז, װאָס מע דאַרף געהן קוקען אויף חדושים. און ניט אַזױ' די נאָז, וי דאָס פּנים. ס'איז גאָרנישט קיין מענטשליך פּנִים. זעהט-אויס וי א פוינע?, אָדער וי אַ חיה. זי שעמט זיף אַרויס- געחן אויף דער גאַס. ס'איז אויף איחר אַ נאָט'ס רחמנות ! פּיני' איז אַ ביסע? אין איהר געראָטען, נאָר ער אין א מאַנסביל. אַ. מאַנסביל מאַכט נישט אויס. ער זעהט אפיל אויס מאָדנע. אַז איהר טהוט אויף איחם א קוק, מוזט איהר זיך צעלאַכען. נישמ | נענוג, װאָס ער איז דין און חויך, האָט ער אַ פּאַר לאַנגע אויהערען.-

אונוער חבר 8ונו 145

לאַנגען האַלז, וי אַ גאָנער, און אַ נידעריגע ראיח דערצו. וואו ער זאָל ניט געחן, מוז ער זיך מיט עמיצען צעבוצקען. שטעלט ער זיך אַװעק, מוז ער עמיצען אַנטרעטען אויפ'ן פוס,. איין הויז מוז ביי איהם זיין פאַרקאַטשעט. איין זאָק מוז זיין אַראָפּנע- לאָזט. דאָס העמד מוז זיין צעשפּיליעט. דאָס שניפּסעל מון זיין. פון יענער זייט. און אַז ער רעדט, האָרכעלט ער, און האָט ליעב צוקערקעס. ווען איהר זאָלט איהם נישט באַנעגענען, האַלט ער עפּיס אין מוי? און סמאָצקעט. דערפאַר איז ער אָבער אַ גערא- טענע כלי. ‏ ניטאָ איין זאך אויף דער ועלט, װאָס ער זאָל ניט קאַנען. מים זיין לערנען האָט ער, זאָגט מען, אַריבערגעיאַנם דעם רב. סים זיין שרייכען װועם ער פאַרשטעקען אִין גאַרטעפֿ אַלֶע קענערס. אַחוץ װאָס ער האָט אַ זעלטענע האַנטשריפט, איז ער אַ גרויסער בריה אויף גראַמען. ‏ װאָס ער זאָל ניט שרייבען, שרייבט ער מיט גראַמען. ער האָט שוין באַשריבען די גאַנצע שטאָדט : דעם רב, דעם שוחט, די גבאים, רי יאַטקעס, זיין אייגענע משׂפּחה --- - אלעמען האָט ער שוין באַשריבען, און אַלעמען אין גראַמען. פּיני'ס גראַמען זענען אַ צייט אַרומגעגאַננען פון האַנט צוֹ האַנט און מע האָם זיך געקאַטשעט פֿאַר געלעכטער. אַנדערע האָבען זיי אויסגעלערענט אויף אויסענוועגיג. למשל, איך געדענט 6 פּאֶר פון זיינע גראַמען :

אונזער נבאי,

רב שמואל-אבא,

האָט אַ גרויסען בויך ; זיצט ביי'ם טישעל, לקזז'ענט פון דער שיטעפ, אוש עס געהט אַ רויף}

:

זיין ווייב נחמה, כשו'ע נשמה -- 1 איך וויל פון איהר ניט ריידען. שלוטיעליכם בּ, ז1ןש א (10)

148 | שלוט-עלינם.

זי אין קליג, וי דעם רבינ'ם ציג === = חאַפּט דער רוח זיי ביירען...

די נאַנצע שטאָדט האָט געקאַכט סיט די דאָזינע גראַמען. איינער האָט צוגעמאַט צו דעם א ניגון פון זמירות. די גאנצע שטאָדט האָט זיך אַרומגעטראָגען מיט'ן ליעדעל, ביז ס'איז אָנגע- קומען צום גבאי מיט. דער גבאי'טע. האָבען זיי געשיקט רופען צו זיך דעם פאָטער, הערש-לייב דעם מעכאַניק, און האָבען גע- וויינט פאַר איהם מיט טרעוען. זיי האָבען איהם נעפרענט: װאָס האָט צו זיי זיין פּיני ?,,. געקומען אַהיים, האָט דער מאָטער, חערש-לייב דער מעכאַניק, אַריינגערופען פּיני'ן אין שטוב אַריין, פאַרשלאָסען טהיר און טהויער און האָט איהם גוט אַריינגעצימ- בעלט. ער האָט איהם אַזױ לאַנג געשמיסען, ביז פּיני האָט איהם געמוזט געבען תקיעת-כף, אַז ער װעט שוין מעהר קיין גראַמען גיט שרייבען, וויי?ל ער װעט לעבען.

=(

פון דעמאָלט אָן שרייבט שוין פּיני מעחר ניט קיין גראַמען. עס קריכען איחם שוין ניט אין קאָפּ קיין גראַמען, ער איז אויף גרויסע צרות. אַזױ זאָנט אויף זיך פּיני אַלײן, עס האָט זיך איהם פאַרגלוסט חתונה װאָבען. דאָס הייסט, ניט איהם, זיין טאַטען הערש-לייב האָט זיך פאַרגלוסט, אַז פּיני זאָל חתונה האָ" בּען און זאָל ווערען א ,, מענטש". פּיני האָט חתונה געהאַט פאַר אַ מילנער'ס אַ טאָכטער, דער מילנער האָט איהם נעעפענט אַ קלייטעל פון מעחל, מיין ברודער אליהו איז איהם מקנא, װאָס ער האָט א געשעפט.. פּיני לאַכט פון איהם. ער זאָנט: ס'איו א געשעפט, נאָר ניט פֿאַר איהם, װאָס איז דאָס, זאָנט ער, פאַר אַיין עובדא פּאַטשקען זיך מיט מעהל? דאָס פּאַסט, זאָנט ער, פאַר אַ נראָבען יונג, פאַר 8 מילנער... װאָס איז ער, זאָנט ער,

אונוער חבר מּוגו | 147

שולדיג, אַז ער קאָן ניט זיצען אין קלייט ? ער קאָן ניט, זאָגט ער. דער קאָפּ טראַנט איהם, דער קאָפּ פליהט. ס'אין ביי זיי, זאַנט ער, אזא משפּחה פון פליהענדיגע קעפּ..

אַזױ זאָגט פּיני און יל ניט נעהן אין קלייט אַריין, ער װועט בעסער, זאָנט ער, זיצען איבער א ביכע?, וװעט ער מעהר חנאה האָבען, זיין שוועהר, דער מילנער, איז דערפאַר גוט ברונו, נאָר ער מון שוויינען. ער האָט מורא פאַר'ן איידעם, ער זאָל איהם ניט באַשרייבען, און אויסער דעם איז די טאָכטער ביי איהם זעהר ציטעריג. זי איז א בתייחידה. טייבע? חייסט זי. זי איז 8 ביסע? קאַסאַקע אויף איין אויג, נאָר זעהחר א גוטע. מין מאַמע זאָנט אויף איחר, אַז זי אין אֶהן אַ גאַל, איך פאַרשטעה ניט, װאָס הייסט, זי אין אֶהן 8 נאָל? ואו אין אהינגעקומען איהר גאַל4.,, גאַנצע טעג זיצט זי אין קלייט, און פּיני אין אין רער חיים. סיר קומען צו איהם מיט מיין ברודער אליהו כמעט אַלע טאָג,. ער רעדט זיך אויס פאַר אונז דאָס הארץ,. אַלֶע מאָלֿ, ווען מיר קומען צו איחם, זיפצט ער און קרעכצט און באַקלאָגט זיף אויף זיין פינסטער מזל,. ס'איז איהם דאָ עננ, זאָגט ער, און דושנע. ער פיהלט, זאָנט ער, אַז ער ווערד דערװאָרגען, ער זאָל זיין, זאָגט ער, איז אֵיין אַנדער שטאָדט, װאָלט געווען גאר אֵנ- דערש. ווען מע לאָזט איהם, זאָגט ער, אַרױס פון דאַנען חאָטש אויף איין יאָחר, קעחרט ער איבער די ועלט } אַזױ זאַנט ער צו מיין ברודער אליחו. קיינעם פאַרגלויבט ער נישט אַזױ פיעל, וויפיעל מיין ברודער אליהו. ער וייזט איהם בריעף, װאָס ער װאָס. די בריעף זענען פון גרויסע מענטשען. די , גרויטע מעני טשען" שרייבען איחם, אַז ער האָט אין זיך עפיס אינוועניג, פיני זאָנט, אַז ער אַליין פיהלט אויך, אַז ער האָט אין זיך עפּיס אינ" וועניג, ‏ איף קוק אויף איהם און טראַכט מיר : , רבונו של עולם { װאָס האָט ער אַזעלכעס אין זיך אינוועניג ?"..

148 : | שלום-עליכט (צ

איינמאָל קומט צו אונז פּיני און רופט-אַרױס מיין ברודער אליחו אויף אַ סוד. וױבאַלד אַ סוד, מוז איך וויסען. איך האָב ליעב וויסען אַלַע סודות. איך געה זיי נאָך פוֹן הינטען און הער זיך אַיין און חאַפּ ווערטער. פּיני רעדט, און מיין ברודער אליחו רעדט, איך נעב אַייך איבער זייערע ביידענ'ס ווערטער:

פּיני: װאָס ועלען מיר דאַ אויסזיצען?

אליהו: איך זאָג אױך דאָס אייגענע.

פּיני: אָט האָב איך געלייענט, אַז איינער איז אַװעקגע" פאָהרען אַחין מיט פינף פינגער, אַ האַלב יאָהה. געשלאָפען אין דרויסען, געקעהרט די נאַסען פאַר'ן שטיקעל ברויט.

אליהו: :נ, און היינט?

פיני: אױף אנז ביידען געזאָגט געװאָרעף

אליהו: אַזױ?.

פּיני: אַזױ ! אַזױ } װאָס זשע? איך על דיך אָפּנארען+ + איך האָב שוין גערעדט מיט מיין טייבלען.

אליהו: װאָס זשע זאָגט זי?

פיני:; װאָס זאָל זי זאָנען? זי פאָהרט.

אליהו: זי פאָהרט? נו, און דער שוועהר?

פּיני: װער הערט איהם? אַז איך װעל אַװעקפאהרען אַליין, װעט איהם זיין כעסער ? ער זעהט דאָך, אַז דֶער קאָפּ טראָנט מיך, איך קאָן דא ניט זיין !

אליהו: א איך, מיינסט רדו, קאָן דאָ זיין ?

פּיני: טאָ לֹאָמִיר זיך אויפהויבען און לאָמיר פאָהרען.

אליהו: אויפהיבען און פאָהרען? מיט װאָס?

פּיני: שיפסקארטען גיט מען דאָך אונז אומזיסט, גאַרעלע.

אפיהו: װאָס הייסט, אומויסט?

אונזער הבר מונו 140

פּיני:;: אוף אױסצאָהלען. סיר וװעלען זיי אַמאָל אים' צאָהלען. ‏ דערוויי? האָבען מיר זיי אומזיסט.

אליהו; נו און ביז'ן שיף? חוצאות ? היינט בילעמען? באַהן ? |

פּיני; ויפיעל בילעטען דאַרפען מיר דען האָבען, נאַרעלע ?

אליהו: אדרבא, וויפיע? דאַרפען מיר האָבען ?

פּיני; רעכען אוֹים; איך און מיין טייבעל? אין ניטס צװי, דו און דיין ברכה צוויי, איז ניט פיער.

אליהו: או די מאַמע איז ניט פינף,

בּיני:;: אין פינף.

אליהו: נה און טאָטעפֿ?

פּיני: פאַר איהם איז גענוג א האַלבער בילעט. און שפּשױ קיין האַלבער אויך נים.., ‏ סיר וועלען זאָגען, 8ז ער אי נאך גיט אלם קיין דריי יאָהר,

אליהו: ביוט משוט?

4 4 8 |

װאָס זאָל איך סהון ? איך קאָן מיך מעחר נישט אַיינהשלטען, פּאַר גרויס פרייד לאָז איך אַרויס אַ קוויטש. ביידע דרעהען זיף אויס צו מיר, |

--- אַוועק, דוֹ שייגעץ! װאָס פאַר א תנועה זיף צונט |י הערען, אַז גרויסע רעדען צווישען זיף ?

אויך לאָז מיף לויפּען, שפרינגיאונטער און פּאַטש מיךף 66 ביידע הענט אין די ליטקעפ פון די פיס, אַ קלייניגקיים --- איף פֿאָהר }.,,. שיף |., באַהן !,,, בילעט !.,, אַ האַלנער בילעט!.. וראוהין, טשטייגער, פאַהרען מיר ?. איך װוי? נאָרניט וויפען וור- הין. װאָס געהט עס מיך אַן וואוהין ? איף פאָהֹר --- און גענוג ! איהר ווייסט, װאָס איך וע אייך זאָגען? אַן מיר זאָלען זיף וועלען גוט אויסרעכענען, בין איך דאָך נאָך קיינמאָל אויף מיץ לעבען אין ערגיץ נישט געפאָהרען. איך ווייס אפילו נישט דעם טעם. װאָס הייסט דאָס פאַהרען ? אַ ביסע? האָב איך יאָ פארזוכט

150 | : שלוטיעלוכם

דעם טעם. איך בין אַמאָל זיך דורכנעפּאָהרען אויף אונזער שכנ'ם ציענ, האָט דאָס מיך געקאָסט טייער. אַחוֹץ װאָס איך בין גע" פאַלען און צעבלוטיגט די נאָז, האָב איך נאָך געהאַפּט אַ פּאַר פּעטש אויך,. דערפאַר רעכען איך ניט די נסיעה.

איך בין דעם גאַנצען טאָג וי אַ צעמישטער. איף האָב פאַר- לאָרען דעם אַפּעטיט צום עסען. ביינאַכט חלומ'ט זיך מיר, אַז איך פאָהר. ניט איך פאָחר, נאָר איך פליה, איך האָב פלינעל, וי א טויב, און איך פליה,. לעבען זאָל אונזער חבר פּיני! עף באַקומט אין מיינע. אוינען טויזענד מאָל מעהר חן, װי טריהער. איך זאָל מיך ניט שעמען, װאָלט איך איהם געקושט און געהאַלזט. אַ טייערער פּיני דאָס איז!

נו, האָב איך אייך נישט געזאָגט, אַז ער האָט אין זיך גוטע געדאַנקען 4

661 שאָט, מיך פּאָהדען קיין אַמעריקע }.

זדא שאט, מיר פאָהרען קיין אַמעויקע1

א,

שאַט, סיר פאָהרען קיין אַמעריקע ! וואו איז אמעריפע 9 -- וויי8 איך ניט, איך ווייס נאָר, אַן ס'איז ווייט, שרעקליך ווייט. מע דאַרף אַחין פֿאָהרען און פאַהרען אזוי לאַננ, ביז מע קומט. און אַן מע קומט, איז פאַרהאַן א ,קעסטעל-גאַרטע?", דאָרט, אין ,קעסטע?-גארטעל", טהוט מען אַייך אוים נאַקעט און מע קוקט אייך אין די אויגען, האָט איהר געזונטע אויגען, אין גוט. אלא ניט, פאַחרט, זייט מוחל, צוריק! דאַכט זיך, איך האָב געזונטע אויגען איינמאָל נאָר האָב איך געהאט צו טחון מיט די אויגען. יונגלעך פון דער שקאָלע האָבען מיך דערטאפּט, אַװעקגעלעגט און אַריינגעבלאָזען מיר אין די אוינען אַריין טאַבאק, אִי, האָט זיי מיין ברודער אליחו געפּאַטשט ! איצט זענען ביי מיר די אויגען לויטער, וי קרישטאל. זעהט איהר, מיט מיין מאַמען איו ניט פרייליף. אַזױי זאָגט מיין ברורער אליהו. ווער אי שלדינ? שז טאָג וי נאַכט וויינט זי. זינט דער טאַטע איז געשטאָרבען האָם זי נאָך גאָרניט אויפגעהערט צו וויינען.

--- אום גאָטעס ווילען ! דו האָסט קיין רחמנות נים אויף אונז! איבער דיר וועלען מיר חלילה אַלע דאַרפען פאַחרען צוריק }

158

4 . שלוט'עליבֿט

אַזױי טענה'ט סיט איהר מיין ברודער אליהו, און זי ענט" פערט איהם :

-- נאריש קינד װאָס דו ביזט }! איך וויין דען 4 עס וויינט זיך אַליין, אָהן מיר {...

אַזוי זאָגט די מאַמע, ווישט די אויגען אין פאַרטוך און נעמט זיך צום בעטגעװאַנט, צו די קישענס. מע דאַרף איבערשיטען אַלֶע קישענס,. אַמעריקע איז אַ לאַנד, וואו ס'אין ניטא קיין קישענם, אַלסדינג איז דאָרט דאָ, נאָר ניט קיין קישענס. װי אַזױ שלאָפען דאָרט די מענטשען -- פאַרשטעה איך ניט. עס דאַרף זיי זיין האַרט צוקאָפּענס ! סמיין שוועגערין ברכה העלפט איחר איבערשיטען די קישענס. מיר האָבען, ניט צו פאַרזינדיגען, היבשע עטליכע קישענס, דריי גרויסע איבערבעטען מיט זעכס קישענס מיט פיער קליינע קישעלעך. ממזרימ'לעך הייסען זייי פון אַלע פיער ממזרימ'לעך מאַכט די מאַמע איין קישען. אֵיין עכירח. איך האָב ליעב די קפיינע ממזרימ'לעך בעסער פון די גרויסע. איךף שפּיע? זיך מיט זיי אַמאָל אין דער פריח. ‏ איף מאך פון זיי אַ חמן-טאַש, אַ ספּאָדיק...

--- מיר וועלען קומען, אם ירצה השם, געזונטערהייד אַהין, וועלען מיך זיי צוריק איבערשיטען אין קליינע ממזרימ'לעך.

אַזױ זאָגט די מאַמע צו מיר און צו מיין שוועגערין ברכה און גיט איהר אנצוהערעניש, אַז זי זאָל אויך אַזױ טהון. מיין שוועגערין ברכה טהוט אויך אַזױ, חאָטש זי איז פון דער נסיעה ניט צופריעדען. ס'איז איהר שווער זי שיידען מיט איהר טאַטע- מאַמע. מע זאָל איהר געווען, זאָגט זי, זאָגען פאַראיאָהרען אין דער צייט, אַז זי װעט פאָהרען קיין אַמעריקע, װאָלט זי יענעם, זאָגט. זי, אָנגעשפּיגען אַ פולען פּנים.

-- מע זאָל מיר געווען זאָגען פאַראַיאָהרען, אַז איך וועל זיין אֵיין אלמנה..

אַזױ זאָגט די מאַמע און צעוויינט זיף. דערזעחט מיין ברו" דער אליהו און מאַכט אַ נװאַלד: |

שטט, מור פאַחרען קוון אַטעריקע| 168

--- וויעדער א סאל געוויינט ? װילסט אונז, אפּנים, אלעמען

אומגליקליך מאַכען 13.. 3

טאַמער איז קאַרג, טראָגט עס אַן אונזער שכנח פּעסי. דעף" זעהען אונז ביי דער אַרבײט, וי מיר שיטען איבער די קישענס, שטעלט זי זיך אַװעק אונז אויסרעדען א ביסע? דאָס האַרץ. זי לייענט אונו אַ גאַנצע תחינה : |

--- פֿאַהרט איהר, הייסט עס, טאקי קיין אַמעריקע ? הלאי דער אויבערשטער זאָל געבען, איחר זאָלט קומען געזונטערחייר און זאָלט דאָרט באַנליקען. ביי גאָט אין אלץ מענליך. אט אין פֿאַראַיאָהרען אַװעקגעפאָהרען מיינע אַיין איינענע, ריווע? הייסט זי, מיט איחר מאַן חילי. שרייבען זיי, אַז זיי מוטשען זיך, נאר זיי מאַכען אַ לעבען... וויפיעל מע בעט זיך ביי זיי, זיי זאַלען שרייבען וי מענטשען : װאָס און ווען און וי אזוי ? ענטפערען זיי;: אַמעויקע אין א לאנד פאַר אַלעמען. יעדעו מוטשעט זִיה און מאַכט אַ לעבען.,. האָט איהר עפּיס צו זיי 4 נאָך גוט, ואס זיי שרייבען האָטש, די ערשטע ציים האָבען זיי גאָרניט גע" שריבען, פאַרגעסען דעם זיי-געזונט. מיר האָבען שוין געמיינט, אַז זיי זענען חלילה אַריינגעפאַלען אין ים אַריין. ערשט העט ווייס איך ווען, קומט-אן אַ ידיעה, אַז זיי זענען שוין, א דאנק גאָם, אין אַמעריקע. זיי מוטשען זיך און מאַכען אַ לעבען!.. אודאי, זאָג איך אייך, איז כדאי דער גאַנצער טאַרעראַם, מיט'ן ברעכען זיך, מיט'ן איבערשיטען דאָס בעטגעװאַנט, מיט'ן פאָהרען איבער'ן ים, מיט נאָך אַזעלכע זאַכען !

|-- אי בעט אֵַייךְ, איחר װעט אַמאָל אויפהערען לענען קנייטלעף ?

אַזױי פֿאַלט-אָן מיין ברודער אליחו אויף אונזער שכנה פּעשי און בטשסומט פון איחר אַ פּאַרציע :

שלוםּ-עליכם

= גי בס

--- לענען קנייטלעף? זעה נאָר, א גאַנצער חכם פון דער מחינשתנה ! ער פּאָהרט קיין אַמעריקע זיף מוטשען און טאַכען אַ לענען ! װי לאַנג האָב איף דיך געהאַלטען אויף די הענט, זיף געניאנטשעט, געהאָט צו טהון 4 אנו, פרעג נאָר די מאַמע דיינע, װאָס איך האָב געהאָט מיט'ן ביינדע?, װאָס דו האָסט קינדויין אַיינגעשלוננען איינמאָל פרייטאָנ צױנאַכטס ביי די פיש. וען ניט איך טחו דיך 8 חאַפּ פון חינמען איינס-עוויידדריי, װאָלסט דו שוין איצטער ניט געפאָחרען קיין טמעריקע זיך מוטשען און מאַכען אַ לעבען !... |

אונזער שכנח פּעסי װאָלט נאָף גערעדט און גערעדט. אַ / גליק, װאָס די מאַמע מישט זיך אַריין און הויבט אָן צו איהר מיט גוטען :

--- איך בעט אַייך, פּעסיניו, נשמה'ניו, האַרצעני, ליובעניו, זאָלט איהר מיר זיין געזונט און שטאַרק !...

ימעהר קאָן די מאַמע ניט רעדען. זי צעוייגט זיף. דער זעהט מיין ברודער אליהו, אַז זי וויינט, ווערד ער אָנגעצונדען ער טחוט אַ װאָרף די אַרבייט און לויפט-אַרויס פון שטוב מיט א קלאָפּ די טהיר ; |

--- לאָז דאָס נעהן אין דר'ערד אַריין !

-

אין שטוב איז שוין ביי אונז פּוסט -- אַ חורבה. דער אַלקיר איז פו? מיט פעקלעך און מיט בעטגעוואנט. דאָפּ בעט" געוואנט פארנעמט כמעט ביז דער סטעלי, -אַז קיינער איז נישטט, דראַפּע איך מיך אַרויף אויף אַלע קישענס און גליטש מיך אַראָפֿ, װוי אויף א שליטען. מיר דאַכט זיך, אַז אַזױ גוט, וי איצט, אין מיר נאָך קיינמאָל נישט געווען. קאָכען קאָכט מען שוין ניט בי אונז פון לאַנג. מיין ברודער אליהו ברענגט פון מאַרק אַ נע- טריקענט פישעל, עסען מיר דאָס מיט ציבעלע. פישעל מיט ציבע-

9אט, סור פֿאָהרען קוון אַמערוקע } 187

לע -- װאָס קאָן זיין נאָך בעסער פֿון דעם ? אונזער חבר פּינ3 עסט אויך מים אונז. ער אין דאָך פון תמיד אַ פאַרטראָגענער, דער קאָםּ מליהט ביי איהם. נאָר פון זינט מיר פאָהוען קיין אַמעריקע, איז ער גאָר צעדולט, אַזױ זאָנט אויף איהם די סמאַמע, איין הויז איז ביי איהם פֿאַרקאַטשעט אַרױף, איין זאָק אַראָם, דאָס האַלזטיכעל שפּאַרט שוין אָן אויף יענער זייט. און קומט ער אַריין צו אונן אין שטוב, אַזױ מון ער חאַפּען א זעץ אין שטערן, אַלע מאָל האָט צו איחם די מאַמע די זעלבע טענה :

--- דו זעהסט דאָך, אַז דו ביזט חויך אויסנעוואכסען, בויגט מען זיך אֵיין אַ ביסעל,

-- עד האָט אַ נידעריגע ראיה, מאַמע ! |

אַזױי פאַרענטפערט איהם מיין ברודער אליהו, און ביידע געהען זיי מאַכען אַיין עק מיט אונזער האַלבער דירה. מע דאַרף זיך צעשרייבען. מיר האָבען אונזער האַלבע דירה שוין פאַנג פאַרקױיפט. אונזער האַלבע דירה האָט אַװעקגעקױיפט זילי דעף שניידער, אַזױ גיך קויפט אַ שניידער א דירה! א גרויסער נוף" ניק אָט דער זיפו דער שניידער ! פריהער איז ער דריי מאָל א טאָג געקומען אָנקוּקען אונזער האַלבע דירח איינער אַליין געשמעקט די ווענט, געטאַפּט דעם קוימען, געקראַכען אוים'ן בוידעם, באַ- טראַכט דעם דאך, נאַכדעם האָט ער געבראַכט דאָס ווייב. מעני הייסם זי וען איך קוק אויף איהר, פוז איך מיף צעלאַכען אונזער שכנח'ס קעלבע? האָט אויך געהייסען , מעני". ביירע ה,מענים? האָבען איין פּנים. מעני דאָט קעלבעל האָט געהאט א ווייסע מאַררע מיט קיילעכינע אוינען. מעני דעם שניידעף'ט אויך אַזױי,,, שפּעטער האָט זילי דער שניידער אָנגעהויבען פיחרען מבינים אָנקוקען די דירה צום מייסטען, שניידערס, יעדער האָט געפונעֶן אויף אונזער האַלבער דירח אֵיין אַנדער חסרון,. ביז ס'איז געבליבען, מע ואָל אַהאַפּברענגען פּיני'ס טאַטען, הערש-לייב דעם מעכאניק., ‏ הערש-לוובֿ רער מעכאַניק אין א מבין אױױיף דירות. ער איז אֵיין עהרליכער מענטש, אויף איהם קאָן מען זיף פאה"

158 , שלום-שליכם

לֿאָזען, הערש-לייב טהוט צוליענ. ער באַטראַכט אונזער האַלבע דירח פֿון אַלע זייטען, ער הויבט-אויף דעם קאָפּ וי הויך ער איז, פאַרקאטשעט דעס היטעל, טהוט זיך אַ קראַץ אונטער'ן האַלז און אַ זאג: | ר

--- אט די דירה קאָן שטעחן, בלי גוומא, אַ יאָהר הונדערט, אויב נישט מעחר. |

חאַפּט זיך אַרױס איינער א שניידער, שוֹן זילי דעם שניירער'ס מבינים.

--- געוויס ! אַבי מע זאָל זי נאָר איבערשיטען פיט ציגעל, אונטערשאַפּרען מיט אַ פּאָר גוטע אַבאַפּאָלקעט, אַרײנחמאַליען פיער נייע ווענט און אַרויפצימבלען 8 בלעכענעם דאַך, װעט זי שטעהן און שטעהן, אם ירצה השם, ביז משיח װועט קומען ! | מע זאָל געווען חערש-לייב דעם מעכאַניק, אַשטײגער, אױיס- שעלטען אין טאַטען אַרײן, אָדער אָפּניסען מיט אַ טאָפּ זודיג וואַ" טער, װאָלט ער ניט באַדאַרפט װערען מעהר אין כעם. ער האָט נאָר געװאָלט וויסען איין זאַך : ,וי האָט דאָס אין זיך אַ איד אַ פּאַרך, אַ שניידער, א גנב, אי פאַליגע, אַזאַ פּאָטעפאַלנאָסט צו רעדען מיט איחם, מיט הערש-לייב דעם מעבאַניק, אַזעלכע ווערטער, מיט אזעלכע רער, מיט אַזעלכע דבורים, מיט אַזאַ שפּראַך, און מיט אַזאַ לשון ?71 איך בין אומזיסט געווען פרייליך : איך האָב גע- מיינט, אָט-אָט פליהען פּעטש. צום סוף האָבען זיך אַריינגעלענט מענטשען (אומעטום װאַכפען-אויט , מענטשען" !) און מע האָט זיי צענומען, און מע האָט געמאַכט שלום, און מע האָט זיך אָנגע" ‏ הויבען רינגען, און מע האָט זיך אויסגענלייכט מיט'ן מקח, און מע האָט נעשיקט נאָך בראָנפען, און מע האָט געטרונקען לחיים. מע האָט אונז געווינשעוועט, מיר זאָלען פאָהרען געזונט, און קומען געזונט, און מאַכען גוטע געשעפטען, און פאַרדיענען אַ סך געלט, און קומען צוריק, אם ירצה השם...

--- פּאַװאָלי! ניט אַזױ גיך קומט מען צוריק פון אַמערײ קע ! --- זאָגט מיין ברודער אליחו, און עס פאַרבינדט זיך אַי שמועס

שאַמ, סור פאָהרען קיין אמעריקע } | 100

וועגען אַמעריקע. הערש-לייב דער מעכאַניק װינטשט זיך אַוט שטיק נאָלד, װי מיר וועלען אלע, אם ירצה השם, קומען צוריק פון שמעריקע. וען ניט דער , פּריזיוו", װאָלט ער זיין פּיניץ, זאַנט ער, ניט געלאָזט פאַהרען קיין אַמעריקע. אמעריקע, זאָגט ער, איז פע ! פרענט איהם זיפו דער שניידער : ער זאָל קיין פאַראיכעפ ניט האָבען, מים װאָט איז אַמעריקע פע ? ענטפערט איהם הערש- לייב : דערפאַר, ווייפ אַמעריקע אין אַ פּאַסקודנע לאַנד. פרעגט איחהם וויעדער 6 מאָל זילי דער שניידער: ער זאָל קיין פאַראיבע5 גִיס האָבען, פון װאַנען ווייסט ער, אַז אַמעריקע איז א פּאַסקודנט לאנד 4 ענטפערט איהם הערש-לייב, אַז ער פאַרשטעהט דאָס על-פי ש22ל, זאָגט איהם זילי, ער זאָל איהם געבען צו פארשטעחן דעם שכל. ‏ חויבט אָן הערש-לייב מעכאַניק צו שטאַמלען מיט דער צונג, געבען צו פאַרשטעהן עלסמי שבפֿ, נאָר עס קלעפּט זיך ניט אַ װאָרט צו 6 װאָרט, מחמת ער איז שוין 8 ביסעל אונטער'ן גלעועפֿ. אַלע זענען אונטער'ן נלעועפ, אַלע פיהלען זיך נוט, אויסנעציי- כענט גוט. ‏ איך אויך. נאָר די סאַמע מיינע באהאלט אַלע פינוט דאָס פּנים אין פארמוך און װישט די אויגען. ‏ מיין ברודער אפיחו קוקט אויף איחר און זאָנט צו איהר שטילערחייר .

-- גזלנ'טע ! רו האָסט קיין רחמנות ניט אויף די אויגען ! דו פוילעסט אונו |...

1

איצם האָט זיך אַנגעהויבען א נייע חתונה -- געזענענען זיך, פון שטוב צו שטוב געהען מיר זיך געזעגענען. מיר זענען שוין געווען ביי אַלע אונזערע קרובים, שכנים און באַקאַנטע, ביי אונ- וער מחותן, יונה דעם בעקער, האָבען מיר פארבראכט אַ גאנצען טג. אונזערע סחותנים האָבען געמאַכט פאַר אונז א װארמעס, צונויפגערופען די משפחה, געשטעלט ביער צום טיש. סיך האָט מען טוועקגעזעצט באַזונדער מיט מיין שווענערינ'ס שוועספטרטף

10 : שלום-עליכם

אַלטע הייכט זי. איך חאָב אייך שוין אַמאָל דערצעחלט פון איהר. זי איז עלטער פון מיר מיט א יאָהר און טראָגט צוויי צעפלעך, צונויפנעדרעהט פון אונטען וי א בייגעל, מע האָט זי מיר אַמאָל גערעדט פאַר אַ כלחה. פון דעמאָלט אָן, אַז מע זעחט אונז ביידען, רופט מען אונז: ,די חתך-כלחה". פון דעסטװוענען, שעמען מיר זיך ניט רעדען צווישען זיך. זי פרענט ביי מיר, אוב איך על נאָך איחר בענקען ? --- געוויס װעל איך נאָך איהר בענקען! נאָכ" דעם פרענט זי מיך, אוב איך ווע? איהר שרייבען בריוולעך פון אַמעז יקע ? --- נעוויס װע? איך שרייבען בריוולעך פון אַמעריקע }

-- װוי אַזױי װעסט דו שרייבֿען ? דו קאָנסט דען שרייבען 4

-- אַ טייערע מציאה אין אַפּעריקע זיך אויסלערנען שריו" בען { -- זאָג איך און װאַלט די הענט אין דרי קעשענעם. אַלטע קוקט אויף מיר און שמייכעלט. איך װוייפּ, װאָס זי שמייבעלט. זי מאַכט זיך אַ הארץ. זי איז מיר מקנא, װאָס איך פאָהר און זי ניט. אַלע זענען מיר מקנא, אפילו יאָסִי דעם נגיר'ס יוננעל, העניך מיט'ן אוינעל, זאָל מיך קאַנען דערטרינקען אין א לעפעל װאַסער} ער שטעלט מיך אפ און מאַכט צו מיר מימ'ן אויגעל:

-- הער נאָר, דוּ, דּו פּטהרסט קיין אַמעריקע !

--- יאָ, איך פּאָהר קיין אַמעריקע.

-- װאָס װועסט דו דאָרטען טחון ? געהן איבער די הייזער ?'

זיין גליק, װאָס מיין ברודער אליהו איז דערביי נישטאָ. ער װאָלט איהם נגעגעבען א ,געהן איבער די חייזער" !,.. איך וויל זיך מיט איהם ניט אנהוֹיבען, מיט אַזאַ לאָבוס. איך ווייז איהם גאר א צונג און לויף-אַוועק צו אונזער שכנח פּעסי זיך געזעגענען מיט איחר חאַליאַסטרע. אַ היבשע האַליאַסטרע. איך האָב אייןף שין אַמאָ? דערצעח?ט פון זיי. אַבט שטיק, איינס אין איינס. אַלע אַכט רינגלען מיך אַרום. זיי פרענען מיך, צי בין איך צופריעדען, װאָס איך פּאָחר קיין אַמעריקע 4 אַ שעהנע מעשה, נאָר אַ קורצע ! װאָס טויג מיר גרויס --- זיי זענען מיר נוט מקנא. מעחר פון אלע איזן פיר סקנא הערשעל. אט דער, װאָס מע רופט איהם

5

שאַט, מיר פאָהרען קיון אַמערוקע } 161

פישתי", דערפשר װאָס ער האָט אַ נאֲלִי אויפ'ן שטערן. ער לאָוט פון מיר קיין שויג ניט אַראָפּ. ער זיפצט און זאָנט צו מיר1 ,דן צועסט זיך עס אנזעהן א וועלטו"

יאָ, איך וועפ זיך אָנזעהן אַ וועלט ! װוי דערלעבט מען שוין !...

ד,

שוין געקומען לייזער מיט די , אָרלערס?. דריי ברענענדינט מערד ! זיי קאָנען נִים אַיינשטעהן אויף איין אֶרֹט, אָדער זיי טופּען מיט די פיס, אָדער זיי פאָרשקען מיט די נאַזלעכער און באשפריצען מיר דאָס פּנים, איך ווייס ניט, װאָס איך זאָל סחון פויהער : צי איך זאָל קוקען אויף די פערד, צי איך זאָל העלמען טראָגען די פּעקלעך מיט די קישענם אין װאָגען אריין ? איך קאָן באַשטעהן ביידע זאַכען : איך שטעה ביי די פערד און זעה, װוי מע טראָנט די פּעקלעך מים די קישענס,. אַ פולער װאַנען מיט פּעקלעךף און מים קישענס. אַ גאַנצער בארג מים בעטגעװאנט. שוין ציים אויפצוזעצען זיך און פאהוען. ‏ מיר האָבען פינף און פערציג װיאָרסט צו דער באַהן. אלע זענען שוין דאָ: איך, און מיין ברורער אליהו, און סיין שוועגערין ברכה, און אונזער חבר פּיני, און זיין ווייב טייבעק, און די נאַנצע משפּחח זייערע : פיני'ם סאַטע, הערש-לייב מעכאַניק, שניאור דער זייגערמאַכער, פּיני'ס שוועהר און שוויענער, דער מילנער מיט דער מילנערקע, און דער מוחמע קוייני'ט טאַכטער מיט'ן פויגעלש פּנים, און אמילו דער אלטער זיידע רב העסי איז אויך געקומען אָנזאָנען פיני'ן, װי אַזו ער זאָל זיך פיחרען אין אַמעריקע. פון אונזער משפּחה זענען גע- ווען נאָר אונזערע מחותנים, יונה דער בעקער מיט זיינע בנים. אֵיין עבירה, װאָס איך האָבּ אייך ביז אַהער נֹאֶך נישט באַקענט מים זיי. איצט איז ניט די צייט, מיר פֿאָחדען קיין אַמעריקע. אַלע דרעהען זיך אַרום אונז, קוקען אויף אונז, געבען שונז עשות, פיר זאָלען זיין נעהיט פֿאַר גנבים,

שלוכיעליכם 8, זוִןשׁ {11)

189 ' שלום"עלוכט

-- אין שמעויקע איז נישטא קיין גנבים.

אַזױ זאָנט מיין ברודער אליהו און טטמפט זיך ביי דער קע" שענע, װאָס די מאַמע האָט איהם אַיינגענייהט אין 8זט אֶרט, װאָס פיין ננב גין דער וועלט וועט ניט אײינפאַלען, טז דאָרט ניל זיין א קּעשענע. דאָרט ליגט דאָס נאַנצע נעלט, װאָס מיר האָבּען אפּגעלייזט פֿאַר אונזער האַלבע דירה. וכנים, 8 איז דאָרט אַ הינשע פּויטיקע. ‏ װאָרום אַלֶע פדענען טיהם, צי הט ער חאטש גוט