צצת, עמפמ1נז} עפ1םתמ1נצ 8 1611 6אעמ2ת21ע9פ אעצע1פ

8 ..סזו

עה אוט פאם,/ פ ע{עאא יט םפצט)זא

1/101506 7

{וט 851016סט 111066 05ט? 16ססט 11115 {ס וס1696/0011ט +1וסווםוחזזסת 0 511 08/ז210 65 .4 וס ז1 {ס יז 101671 14

סקהנ/פ 11:61 67 806010111111 8116 ז416401006, 5166

מצטדא מעזזז גנפזפפנצ עס א0ס1זדשסע 6011 מ/8ת660 מגזז1 תסע סאנפאטע מת84מז זאצסטע 1א/ טס 4 צטם דתא,ע אז /0595181? ממתזא פא,טעץ אסזנזאמאטס?ע את8214968440 .ם /2,,/מ3/)2 סאג, מזטאעם

2

א נאת:) 8008 בפוסםס1צ 41 8,110 ,וו

9 211ע9 ,81,455 , 1451 11 1 4,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

מפשה נאַדיר'ס ועקס בּיכער

פיערטער באַנד,

קום שפּאַצירען, געליבטע און פליטערפלירם פינפטער באַנד, מיינע הענט האָבען פאַרנאָטען דאָס דאָזיגע בלוט ! זעקסטער באַנד,

פון מענש צו מענש

(נווער אָפּדרוקי אין צוווו בענד מוט אַ נוו פאָרטרעט און יחוסיבריף פון דעם אוומאָר)

אַרווסגעגענען פון מאַקס נ. מייזעל

אידישער פאַרלאַג פאַר ליטעראַטור און וויסענשאַפם ניו יאָרק --- 1928

אאגינגן יק" ,

: 5558

דאָרט וואו מע געחט שפּאַצירען

אָו, בענקען, ליובעדושא,

זי /

בענק איך נאָר נאָך דיר",

א לאנד וואו מע נעהט נישט שפּאצירען, וואו מע טרינקט נישט קיין וויין.

א לפאנד פון הויכע בערג און פלאכע טאָגיטעגליכ- קייטען, דאָס לאנד פון פּיטסבורג, שיקאַנאָ, לאָס- אנזשעלעס און דילענסי סטריט.

דאָס לאנד פון פּרעיריס, װאָטערמעלאָן, יאַקאהוקא- טענץ, טעאָדאָר ירוזוועלט, זינגער-געביידע,, האָבעאוס- קאַרפּוס, קוני איילענד, קינדער-פּאראליז און בריטש אוו" פּראָמיט.

דאָס לאנד פון בילי סאָנדעי, דעם טאלנער רבי, ביזבי- אריזאַנא, קערי נעישאָן און עוועלין נעסביט,

דאָס לאנד וואו מען געהט נעמען א שמפאציר, וואו מען געהט כאפּען א שוים, וואו מען געהט האָבען אויסנגאנג, ואו מען ג עה טיאויס מיט דער געליעבטער.

דאָס לאנד ואוו מען האָט פארגעסען די קונסט פון שפּאצירען-נעהן.

דאָס לאַנד פון אייזען און שטאָל, פון געלט און טעב" ניק, פון ריעזיגע אונמעגליכקייטען און פון אָפּליפטעריי.

דאָס לאנד, וואו דער װאָס קאָן שפּייען ווייטער וי

2

5

8

אלע אנדערע, װוערט ערקלערט אלסם טשעמפּיאָן און מ'טראָגט איהם אויף די הענט. |

דאָס לאנד, וואו א מענש האָט נאָר א וערט אזי לאנג װי ער איז א קינד, און פארלירט יעדען ווערט אזוי גיך, װוי ער הויבט אָן צו זיין ניצליך פאר דער וועלט,

אַ לאנד ואוו דאָס לעבען װערט נישט גענעסען רויהערהייד, נאָר עס וװערט געקאָכט און סטעריליזירט אזוי לאנג, ביז וואנען דער רויהער געזונטער טעם דערפון ווערט אױיסנעװעפּט.

דאָס קאנד, װאָס איז נאקעט פון אוואנטיורען, אויס- געטון פון ראָמאנץ און ליידיג פון יעדער ראהמליכקייט,

זינג איך מיר, וי מ'זינגט אין טעאטער :.

אי ך ב ענ ק א היים.

דאָרטען געהט מען שפּאצירען מיט א רעליניעזער פּינקטליכקייט, דאָרט האָט דאָס לעבען זיין ראהמען, און דער טוים זיין ענגפארקניפּטקײט מיט'ן לעבען.

דאָרט וויינם ס שגאַנצע שטעטעל אז מ'שטאַרבט אָדער מען פאָהרט אוועק קיין אמעריקא, און דאָרט פרעהט זיך ס'גאַנצע שטעטעל אז מ'האָט חתונה אָדער מ'געווינט אין דער לאַטערעיע,

דאָרט צינדט מען דעם קלויזדלאמטערן, ווען עס איז א יאֶהר-ציים נאָך ר' מאיר בע? הנס, און מ'רייסט קוקורוזעס פון פרעמדע גערטנער אין די פליחות-נעכט.

דאָרט רעגענט מיט בלאָטע און עס פריהרט מים בלאָהע, דורכזיכטיגע שטיקער פראָסט.

דאָרט זענען די טשערעדעס שטערען אויפ'ן הימעפ אזוי אייביג פארבלאַנזשעט, און די לבנח דרעהט זיך ארום װי א צעשראָקענער פּאסטוך צווישען זיי, און זי ווייס אליין אויך נישט, וואו זי איז אין דער וועלט. - דאָרט זענען די בלומען קליין און האָבען קיין נע- מען נישט, און די וועלדער זענען גרויס און פול מיט זונענשטיינדלעך און מיט לויפינע ואַסערען. דאָרט איז יעדעס יונג-הארץ אן אוצר-קעסטעל, און

י 8

יערע נשמה א נעסט פון פייןדפארביגע חלומות, װאָם שפּראָצען דורך די אוינען ארויס.

און די ליעבע? -- שטיל? איז זי, הינטער אלע פייערען פארבאָרגען, הינטער אלע שטיינער באגראָבען.

און פול מיט דער פארב פון בלוט,

רויטע קאלינעס, רויטע קארשען, רויטע אגריסען, -- וואקסען איבער אלע פּליטען אריבער און רעדען פון הארץ-ליעבע.

און די הערבסטען קומען אָן פון הינטער די בערג, וי פארבענקטע רייזענדע, מיט פארביגע קליידער און מיט ריעזיגע ליולקעס, דורך וועלכע זיי צעבלאָזען דעם ווינט אין גלעזערנע רינגען, װאָס קפינגען און פאלען און ברע- כען זיך ערגעץ הינטער די מידלען, הינסער וי דערפער, | = און די ווינטערם זענען שטרענג און אלט. און אונטער זייערע ווייסע ציין קנאקען די ביינער פונ'ם טױיטען וואלד, און די מארמאָר ביינער פון די פארגליװוערטע טייכען. מע הערט וי דער ווינטער פרעסט זיין זאק" רויב, און מ'שרעקט זיך הינטער די ווייסע קוימענס.

און אז די זון קומט ארויס אין מיטען העלען טאָג און צינדט אָן דעם שניי מיט אַ בלאָהען פייער, זעהט דער ווינטער װאָס ער האָט אַנגעטון, און מיט חרטה ויינט ער פון די דעכער אראָפּ --- וויינט מיט אמת'ע טרערען,

אָבער ווען די נאכט קלייבט איהרע שווארצע שטיקער אומעט צענויף און שפּרייט זיי אויס איבער'ן שטעטעל, פארגעסט דער ווינטער אן זיין חרטה אוֹן מ'הערט ווידער דאָס קנאקען פון די וואלד-ביינער און ס'מערדערישע אָטעם-שיפּען פונ'ם ווינטער, װאָס לינט מיט אלע פיער אויף זיין קרבן, װי א משונענער הונט,

און פריהלינג, אז דער הימעל הויבט אָן שמעקען מיט דעם ריח פון ווערבעס און די טױב טוט א זינג איבער"ן דאך, און א שוואלב טוט, װי א שווארצע פייל, א פליה איבער'ן פענסטער, דעמאָלט הויבט מען אֶן

9

געהן שפּאצירען --- גרויס און קליין, אלט און מיטעל- יעהריג. עס שפּאַצירט דאָס שטעטע? געטריי, ערנסט, און יום-טוב'דיג. שניידער-יוננען מיט פארשייטע היט- לעך און אידען מיט סאמעטענע קאפּעליושען, מיידלעך מיט וויענער פּעלערינע-מאנטלען און מיידלעך מיט ווייס- געפּרעסטע טיכער אויפ'ן קאָפּ -- אלע געהען שפּאצירען לאנגזאם, וי מ'װאָלט נישט געװאָלט אויסרייבען די ערד. געהט מען איבער דעם ש ט ר אַ ס צום שפּאַצירגאָרטען, צום טייך, צום באַרג, און נישט נאָר די מענשען אוים 'ן שטראָס, נאָר דער קייזערשטראָס אליין נעהט אויך שפּאצירען --- געהט מיט די בחורים און מיט די מיידלעך, און ער זינגט אונטער זייערע פיס דאָס ליעד פון שפּאַ- צירענגעהן.

עס ווערט זומער און זומערדיגער. הייסע זון-בעזימס קערען דאָס שטעטעל., די סעדער זענען מיעד און פאך- שלאָפען. די רויטע וויינשעל הענגען שלאף אױיף די וויינשעל-בוימער און האָבען נישט קיין כח אראָפּצופאלען און אונגארישע בארען מיט די רויטע בעקלעך ווילען א ציטער טון אין ווינט און קאָנען נישט.

דעמאָלט ווארט מען ביז וואנעט עס זעצט זיך די זון און מ'געהט שפּאצירען. אן אָרעם אונטער אן אָרעם קייטעלט מען זיך צענויף און מען קלייבט מיט די פיס א דינעם, איידעלען שפּאציר -- א שפּאציר, װאָס מען קאָן מיטנעמען א חיים און זיך אױיסשלאָפען אויף איהם. אזוי ווייך און פריש אין ער,

צו עסען איז נישטאָ קיין סך -- האָניג מיט ברויט פאר די קיגדער, א געזעצט טעפּי? מיט מילך פאר די דערוואקסעגע, אָבער שפּאצירען געהען אלע. און יעדער טריט פונ'ם שפּאציר-גאנג איז א גרויסע קונסט, איז אן איידעלע וויסענשאפט.

דאָרטען האָט דאָס לעבען סטיל, און רוה, און גע- מיטליכקייט, און אזוי פיעל? ליידינע צייט -- מ'באָדט זיך אין צ יי ט! און דאָס מאכט ריינער וי א שטראָם,

10

דאָט דערקוויקט מעחר װי א טייך, עס שטארקט מעהר וי דער ים.

דאָרט אז פען הויבט אֶפּ ס'היטעל פאר א דאפע, טוט מען עס אזוי גרינטליך און פּאמעליך, או מען קאָן גאנץ לייכט איבערלייענען דעם נאָמען פון דער הוט" פירמע און דעם נומער פונ'ם היטעל, עטליכע מאָל אִפּי הויכען ס'היטעל און זאָנען מיינע האָכאכטונג איז א טאָג ארבייט.

און אפילו די עלטערע אידען, חסידים, שפּאַצייען צום ברונען, מיט קרוגען אין די הענט, און מיט דעם חלום פון קאלט. וואסער אויף די בריימע, באָרדינע פּנימ'ער.

איך בענק נאָך דעם לאנד, וואו שפּאצירען נעהן אין א קונטט און נישט קיין אַרבײט. איך בענק נאָך די פארלוירענע שפּאַצירען אין דעם שטעטעל, וואו לייריג" אוומגעהן איז נישט געווען קיין בושה. איך בענק נאָך די נידרינע דעכער, נאָך די הויכע הימלען, נאָך די אידיש" לעך פארשפּיצטע בערנ, נאָך דער ערד פון בלאָטע און שניי, און שטויב, װאָס איז דאָך א סך ווייכער וי די ערד פון שטיין און אייזען. איך בין ערשט נעקומען פון א שפּאציר פון צענט" ראל-פּארק. מ'האָט אויף מיר געקוקט ווי אויף אן אויס- לענדער, דערפאר, וויי?ל איך בין גענאננען שפּאצירען לאנגזאם, ערנסט און מיט א שטעקען.

זז

שאלעכמאַנעס א מע

היימלאנד, פֿיין היימלאנר. 1

מיינע ברוינע, נישט-שעהנע אוינען ווערען אָנגעפילט מיט טרערען. מיין הארץ ווערט פארבענקט און שווער, ווען איך שרייב :

היימלאנד, מיין היימלאנד.

פלאטער מיין הארץ, פלאטער, אהין צו מיין היימ" לאנד ארויס.. אחין צו די נעטרייע וועלדער, װאָס צי- טערען איבער דיין שלאָפעננעהן און איבער דיין אוים" שטעחן. אהין צו דער אויסנעבענקטער יונגליכקייט אויף ווייטע פעלדער, אויף הויכע געבערג. אהין צו דעם זאנ- גענגעזאַנג פון קאָרען, צו די טייכען פון צעשמאָלצענע בלוישטיינער,. אהין צו מיין אלטער חיים, וואו בלאָטע נגלאנצט קעגען הימעל, וואו מענשען נעהען אזוי פּאמע- לעך, וי די צייט, וואו אַלצדינג קומט און פֿאַרגעהט מיט טאקטליכקייט, ואוו מ'זעהט ארויט די רויחע שטעך פון דער מוטער נאטור. וואו אלצרינג אין ליעבע, נלוי" בען, געטויישאפט, חלומות.

ברידער פון דער גרויסער שטאָט, שוועסטער פון דער גרויסער שטאָט! שטעלט אִפּ אייערע לויף-טריט, פאָכט אראָפּ דעם שטיינשטויב פון אייערע נשמות און איך װוע? אייך -- אין דער דאָזינער שפּעטער שעה פון ציוויליזאציע און נאכטנלעקלעך -- דערצעהלען וועגען מיין חיימלאנד, מיין היימלאנד,

12

שיפּעלעך מיט זילבער, טעלערלעך מיט גאֶלר זענען געווען צעשטעלט אויפ'ן חלום-טיש פון מיין פריװען לע" בען. אָבער נאֶלד איז הארט און זילבער אין בלאס און טויט, און וואטער איז לעבעדיג. זיננען די וואסערען ביי אונז אין שטעטעל. האָב איך זיי ליעב. באָד איך מיף אין לויפענדיג וואסער, און כ'שריי אין וואסער אריין מיין איננעלשע פרייר. בלוי וואסער, בלוי וואסער אומעטום. אין קלאָרע טענ זעהט מען ארויס די וואספערשטיינדלעך און די ערד-קנייטשען, און די ווערבעיבלעטער פאלען אי- נער די פּלויטען אריבער, טארפליהען אויפ'ן וואסער און שווימען אוועק, װי קליינע טונקעלע שיפען. דער וער- בעבוים -- די מוטער --- קוקט זיי נאָך און וויינט. ווער" בעהארץ, ווערבעהארץ, װאָס וויינסטו ? איך וויין, ווייל פיינע קינדער זענען מיט'ן לויפינען פלוס אוועק און איך ווייס נישט וואוהין.

מענשענמוטערס זענען נישט קיין ווערבעבוימער, אָבער וויינען וויינען זיי. נישט אין דרויסען, נישט אז אלע זאָלען הערען, נישט ביי די ברענען פון די פלוס- וואסערען, אָבער דאָס שטעטעל בענקט איהר מוטערשאפט ארויס, און פון קליינע ווייסע הייזער טראָנען זיך שטראָ- מען מיט בענקעניש --- צוֹ די פרעמדע לענדער, וואו זייע" רע קינדער זענען אוועק זוכען דאָס גליק, דאָס גליק װאָס וואוינט הינטער די בערג.

אין א טאָל --- אין מיין היימלאנד, אין גאליציען -- שטעחט אונזער שטעטע?, אויף א בארג --- שטעהט אונ" זער שטוב,

קומט דער ווינטער שטעלען זיך די פרעסט, װאָס טרינקען אויס דעם אָטעם פון האלז און די לופט אליין ברעכט זיך און פאלט אראָפּ איבער דעם טיך -- בלייבט ער שטעחן צעשראָקען און בלאס.

שטעהען די נידריגע הייזלעך -- נידערט אױיף זיי רער שניי ארונטער, פון גאָט'ס ווייסער האנט. לענט ער זיך אויף די שטרוי-און-גאנטע דעכער אויס -- אויס

2ז יי

מארק, אויפּ'ן פארגאַלדעטען קלויסטער-צלם אוֹן, להבּריפֿ, אויפ'ן פארצייטינען פאנאר לעבען שוחל, ואָט פ'צינדט אֶן נאָר אויף ר' פַאיר בעל חנס! יאָמרצייטֿ. און אלצדינג שטארבט א ווייסען און רוחינען טויט. | = אמאָל קומט א שטורם-וויגד מיט א זאווערוכע. ווע- וען די דארפנעהער ערגיץ אױפ'ן װעג דערפרוירען. חיילט דער וװוינט װי טויזענט משונע'נע הינט איבער די שפּיץ-בערג. ציטערען די שויבען אין אלע פענסטער. פליהען די רויכען פון די קוימענס װוי צעריסענע דינע פעהנדלעך אוועק און ערגיץ שטעהט א בלאסער מענש ביי א פענסטער, הויכט אויס א רעדעלע מיט זיין אָטעם און קוקט מיט פארבענקטע אויגען אין דער ווייסער וועלט אריין און קלאפּט מיט די פינגער אויף די שויבען א ניגון אויס.

נאָר שווער און בייז װי עס איז דער וינטער אין אונזער לאנד, טראָגען איהם מענשען לייכטער אריבער דערפאר, ווייל ער אין עהרליך און האלט זיין װאָרט, װאָס ער זאָגט אָן דורך דעם לוח. | = װי א שלעכטען נאָר פּינקטליכען פּריץ פארטראגט מען איהם. לייהט מען פון איהם. זאָגט מען איהם אפילן נאָך א נום װאָרט. מ'וייסט: סע'ט אװועס זיין ציים -- װעט ער זיך נישט ווייזען.

עהרקיכע פּריצים ביי אונז און עהרליכע ווינטערס : מאכען נישט קיין שטיק. נעמען ארויס פ'חיות מיט דער נשמה, נאָר פּינקטליך און אין דער צייט. = לינט א נאנצען ווינטער דאָס שטעטע? אונטער א ווייסער, פוןװוינט-אפּנעפּרעסטער דעק און האלט איין דעם אָטעם. אַמאָל טוט --- בייטאָג -- א לויכט די זון, נעמט זיך חנ'דלען צו די יונגפרויליכע, אומבארירטע שנייען אויף די בארג-שפּיצען, און די נלימצערדיגע או- בער-ווייסע פלאכען, װאָס שווינדלען פאר די אויגען. קא- פּען שטילע טראָפּענט דאָ און דאָרטען, זיננען שטיל. טוט זיך א פויגעל א ווייז, זוכט עפּעס אין שניי און פאר-

14

שווינדט. עפענען זיך טירען און מ'זאָגט: דוכט זיך דער פראָסט ברעכט. פאלט ארונטער די קראנק" פארפלאמטע זון הינטער'ן בארג. לויפען אָן דרי גאנצע וועלט מיט שאָטענס איבער די שנייען און עמיצער זאָגט : ס ע נעמט שוין ווידער--אווא!

אזוי ביז ארום פּורים"צייט.

פאר פּורים הויבט אֶן לאָזען דער שניי. װוערען די טעג זאטער מיט ווארימקייט. הויבט דאָס שטעטעל אָן העכער צו אָטעמען. וייזען זיך מעהר מענשען איבער די קרום-צעלעגטע געסלעך, פויפען ווייבער מיט קראסע שאלען אויף די אקסלען, נאָך ראָזשינקעס און אינגבער, און באָרנען איינס ביי ס'אנדערע פערימלעך אויף צוֹ מא" כען דאָס פּורים-געבעקס, און פון צייטיצו-צייט דער" הערט זיך ערגעץ א רױישען פון א פאראיאַהריגען גראגער --- װאָס א אינגעל פּרובט אויס, צי ער קען איהם באנוצען.

ס'איז געווען אין אזא האלכ-פארזומערטען טאָנ, ווען די וואסערען ביי די ברענען פון בארג האָבען שטיל גע" זונגען, און אויף דער משופּע-קייט פון דעם הויכען לעהם" בארג האָבען זיך שווארץ-אויסגעפרעטענע שטיקער ערד באוויזען, דעמאָלט האָב איך מיך צונויפגעטראָפען אין גאס מיט מיין חבר שיקעל, א איננעל פון א יֹאֶהֶר צוועלף, אזוי וי איך, אוֹן מיר האָכען זיך צעדעדט -- אָט וועגען װאָס :

--- װאָס וועסטו מיר שיקען שאלעכמאָנעס, שיקעל?

--- װאָס װעסטו מ י ר שיקען?

-- װאָט זאָל איך דיר שיקען, שיקעל ?

--- שיק מיר --- כ'ווייס װאָט ?

--- כ'ווייס אויך נישט ואָס.

--- שיק מיו א מעסעריל מיט צוויי קליננלעף און מיט א פּראָפּענציהער --- ארויסצושלעפּען קאָרקעס פון פלעש- לעד.

--- און װאָס וועסטו מיר שיקען, שיקעל?

15

--- איכ'? דיר שיקען א טייסטעריל, --- א גרינס, מיט דריי שלעסער, א נישט ווי?ל איך

נישט. |

-- עהן! א טייסטעריל מיט דריי שלעסער דארף קאָסטען מעהר וי א מעפעריל -- כ'האָב שוין גע- פרעגט !

--- מיט וויפיעל מעהר, שיקעל ?

--- מיט א צעהן גראהצער.

-- נא'זשע דיר צעהן גראהצער -- באשטייסט | דארויף ?

--- איז אָפּגעמאכט. גיב מיר א האנט.

--- איז אָפּגעמאכט. נאדיר א האנט און צעהן גראה- צער.

נאָך דעם דאָזיגען שמועס האָבען מיר ביידע --- איף און שיקעל --- ארומגערעדט די אנדערע קלייניגקייטען בנוגע אונזערע שאלעכמאָניסען און עס אין באשלאָסען געװאָרען, א א יך שי ק אי הם:

א פלעדי?, מיט א שטיקעל נייענט, א טאָרטע?, צוויי פלוימען-המן-טאשען אוֹן -- א מעסערי? מיט צוויי קלינן- לעך און מיט א פּראָפּענציהער אויף ארויסצושלעפען קאָרקעס פון פלעשער.

און ער שיקט מיר: :

אויך א פלעדיפ מיט א שטיקעל נייענט, דריי מאָן- המן-טאשען, א שטיקעל שטרודע? און --- א גרין טייס- טערי? מיט דריי שלעסער.

אין דריי טעג ארום איז געווען פּורים.

דורך דער צייט האָבען מיר זיך נאָך עטליכע מאָל גע- זעהן, איך און מיין חבר שיקעל, ארומנערעדט די מעגליכקייט פון אויספיהרען אונזער אִָפּמאך, און צי ווע- לען אונזערע מאמעס באקען די געבעקס, וועלכע מיר הא- בען. זיך איינס ס'אנדערע צוגעזאָגט. ביים לעצטען טאָג, פאר אסתר-תענית, האָט שיקעק, וועלכער איז געווען א קלוג אינגע? און געהאט א טאטען א סוחר, גענומען 16

ציהען צוריק, און אָנגעבען פאר אן אורזאך, אן די פּרייז אויף גרינע טייסטעוליך מיט דריי שלעטער אין געשטי" נען און כ'האָב איהם געמווט צוגעבען נאָך פֿינף גראהצער. :

--- געדענק-זשע, שיקעל, --- האָב' איך זיך מיט איהם געזעגענט --- א פלעריל, א שטיקעל נייענט, דריי סאָך המן-טאשען, א שטיקעל שטרודעל און א גרין טייסטע- רי? מיט דריי שלעסער.

--- טייסטערי? מיט דריי שלעסער! -- האָט ער מיר צוגענעבען.

---און די שלעסער זאלען קנאקען, אז מען מאכט זיי צוֹ -- האָב איך אויסגענומען,

--- קנאקען, אז מען מאכט זיי צו ! -- האָט ער מיר צוגעגעבען,

--- און ווער'ט שיקען דעם ערשטען שאלעבמאָנעס ? איך צי דו ? --- יל איך וויסען.

---אודאי דו ! --- איז ביי שיקלען נישט קיין ספק. נאָר פארגעס נישט ס'מעסערי? מיט צויי קלינגלעך און מיט א פּראָפּענציחער אויף ארויסצושלעפּען קאָרקעס פון פלעשלעך.

--- ב'יל נישט פארנעסען, שיקע?! איך לויף באלך אוועק קויפען.

--- און איך שפּרינג שוין אוועק קויפען א טייסטע-

געקומען די נאכט פון פּורים, האָב איך שוין געהאט, אין קעשענע, ס'מעסערי? מיט די צוויי קלינגלעך. צויי קלינגלעך און א פּראָפּענציהער אויף ארויסצושלעפּען קאָרקעס פון פלעשלעך, וי ס'איז אָפּגעמאכט צווישען מיר און שיקלען, באלד בין איך צוגעשטאנען צו מיין מא- מען זי זאָל מיר איבערנעבען די נויטינע שטיקלעךף גע" בעקס אויף אוועקצושיקען, און נאָכדעם וי איך האָב אלץ געהאט גוט איינגעפאקט און פארדעקט מיט א ווייס סער-

7

ויסיל, האָב איך גענומען מיין קליין ברודער'ל און איהם אוועקגע'שליח'ט צו מיין חבר שיקעל,. איך אליין האָב זיך געשטעלט ביי דער טיר ווארטען, ווארטען אויף דעם צויבערליכען גרינעם טייסטערי? מיט די דריי שלעסער, װאָס קנאקען, אז מען מאכט זיי צוֹ.

--- זאָלסט אויסארען ביז וואנעט ער ועט צוריק- שיקען ! --- האָב איך נאָכגעשריען מיין שליח.

-- כ'יל אויסארען ביז וואנעט ער װעט צוריקשי- קען ! --- האָט ער מיר צוריקגעשריען,

עס איז אוועק צעהן, פופצעהן, צוואנציג לאנגע מינו" טען, שווערע מינוטען, אומענדליבע מינוטען און אט האָט זיך באוויזען מיין ברודער'? מיט'ן צוגעדעקטען טע- לער שאלאכמאָנעםס.

מיט ציטערדינע הענט האָב איך אויפגעדעקט דעם טעלער, איבערגעצעהלט די שטיקלעך געבעקס : א פלעדיפ --- ריכטיג, א שטיקעל נייענט -- ריכטיג. דריי מאָהן- המן-טאשען --- נישט אָפּגענארט, א שטיקעל שטרורעפֿ --- אוֹיך דאָ. און אָט איז דאָס טייסטערי? --- א נרין טייסטעריל, אז ס'איז א מחיה צו קוקען דארויף, נאָר... שא! װאָס איז דאָס ? בלויז צוויי שלעסער. נישט קיין ד ר יי -- נאָר צוויי. און זיי קנאקען נישט. זיי ווילען נישט קנאקען. אפשר זענען זיי קאליע ? און אפשר האָט ער מיך אָפּנענארט, שיקעל, און נעקויפט א װאָלװעפ טייסטערי?, און סע קנאקט נישט --- וועה איז דאָט לע- בען מיינס! סע הבט אפילו נישט אָן צו קנאקעף. גיט נישט אפילו א קליין, פיצעל, ברויזעל קנאקעלע, און סע האָש אמשר קיינמאָל נישט געקנאקט. ער האָט מיף אָפּנענארט -- דער אָפּנארער,

אוֹן כ'האָב מיך צעװויינט מיט א גרויס נעוויין, אז מ'האָש מיך קוים איינגעשטילט,

נאָך דער סעודה בין איך מיט רויט-פארוויינטע אוי" גען ארויס אין גאס, אָפּנעטשאטעװעט מיין שיקלען, ‏ בעת

ער איז ארויס פאר דער טיר און אין עטליכע רגע פ שפּעטער זענען צוויי שווארץ-לאסיגע אינגלעך, מיט יוט טוב דינע אנצוגלעף געלענען אויפ'ן בלאָטינען שניי, זיך געקאטשעט איינס אויף ס'אנדערע, זיך געבאָבעט מיט די פּפיינע איננעלשע פויסטען און געשריען : ---דו אָפּנארער, דו. ‏ א טייסטעריל װאָס קנאקט

נישט וועסטו סיר נעבען ?! :

-- און א מעטערי? װאָס ציהט נישט קיין קאָרקעס, וועסטו מיר שיקען ?!

-- 5'האָב דיך אין דר'ערד מיט די פיס פארקערט, פיט די פופצעהחן גראהצער.

--- כ'האָב דיך אין דר'ערד --- מיט די פיס פארקערט גיב מיר אפּ ס'טייסטעריל,

--- כ'י? דיר געבען ס'טייסטערי?, אז דו וועסט מיר געבען ס'מעפעריל,

-פעטקיאאתטס) - פופסאסאנפוס} = עתטששאושקסס = בהשאהאסוטש == סהשוקמשהוסט == 0סתמסטהתסא? = פונסהמאסקעשט == האאסטשיטשסט = שססאהשהתס"? = פאמטתעשלקשלט == מקאאסקסעמם = אוהתטשופעכשט 0 028 /סהעסם = ששאממתנתן

מיין ליעב, טייער שטעטעל אין גאליציען!

19

פסחדינע טעג

מ'רופט איהם טוליע-בארג און איך ווייס נישט פאר- װאָס. ‏ אין מיינע שפּעטערדינע יאָהרען האָב איך גע- פּרונט זוכען א טייטש פאר דעם װאָרט. אפשר איז ראָס פארגרייזט פון טאליע, ווייל דער גרויטער וואונדערלי- כער בארנ זעהט באמת אויס וי ער װאָלט געהאט א טאַליע, װאָס גאָט, כביכול, אַלֵיין נעמט אַרום מיט ליעבשאפט יעדעס יאָהר ארום פּסח-צייט,

איך ווייס נישט, אפשר איז דאָס ריכטיג. אין די געאָגראפישע באשרייבונגען פון מיין אָרעם היימלאנר, גאַליציען, ווערט דער בארג נישט דערמאַנט. וי וואויפ ער איז מיר א סך ליעבער פון די קארפּאטען-בערג און די שווייצער-בערג און אלע אנדערע בערג, װאָס באוואכען מיין אָרעם און טרויעריג לאנד,

אונטען אין טאָל ליגט ראָס שטעטעל צעװאָרפען און פארגעסען. דאָ א צווינטער מיט א געגילרעטען צלם און מאַ ידבוימ עו אַרום פֿאַרקאַן, דאָרט אַ שוה? מיט אַן אראָפּגעלאָזטען דאך, וי ס'היטעל איבער'ן פּנים פון א פארשעמטען מענש. ראָ א פּראָפּינאציע מיט א שטיין- באנק אין דרויסען, אויף וועלכער עס זיצען זומערצייט עטליכע גוים און רויכערען קורצע ליולקעס אָדער שניי? דען א ברויטעל אויף קליינע רייפטעלעך, באשיטען דאָס מיט זאלץ, שטעקען דאָס ארויף אויף א קניפּיקע? און עסען דאָס פּאמעליכען און מיט אפּעטיט, וי לעקעף.

20

דאָרטען א אידיש געוועלבעל מיט א שילדעל: ,האנדעפ מיעשאניך טאַװאַראָו --- האַנדעל?ל מיט געמישטע סחורות, זייסט עס. דאָ --- דאָס איינצינע פריצישע הוי- פע? פון דער אלטער ראָזאליעכע, די איינצינע אידישע אלטיטשקע, װאָס רעדט פּויליש און פיהרט ויך ארום מיט א קאץ. און דאָרטען --- הייזלעך צעװאָדפענע, וי פאר" געסענע, אויפגעדרעהטע, אייננעפאלענע, מיט קרומע שויבען-קעסטלעף און נידריגע דעכלעך פון שטרי און נאָנטעס, : איבער די אלע שפל'דיגע און דערשלאָגענע הייזלעך און מענשען שטעהט דער טוליעיבארג עפּעס וי א קיניג, װאָס מ'האָט איהם פארטריבען פון זיין לאנד און װאָס װעט אין א שעהנעם טאָג -- מ'קען נישט וויסען ווען -- אפשר אוימטון אַזױנס, װאָס די וװועלט האָט עס נאָך נישט געהערט, אויבען, אויפ'ן סאמע שפּיץ בארג, איז דער אי- דישער בית-עולם, דאָסם היילינע אָרט. דאָרט שטעהט עס ארומנגעצאמט מיט א שווארצען פּארקען, מיט קליינע מצבה'לעך, וי ווערפלעךף צוקער, און עס שרייט אראָפּ אין טאָל צו אלע אידישע קינדער: --- אידען }! פארנעסט נישט, אז ס'איז פאראן א טויט אויף דער וועלט, לאָזט זיך נישט פארפיהרען פונ'ם יצר-הרע. | און די שטומע רייר פון די קליינע מצבה'לעך העלפען. מ'זינדינט נישט. נעהט א איד א סוחר אין דער פריה אין קלייזעל? אריין און מאכט ביי זיך אִפּ ער זאָל היינט נישט מאכען קיין לאננע שחיות מימ'ן דאוונען, מחמת ס'איז יאריד -- פאַלט זיין אוינ אויפ'ן טוליע-באַרנ. ער גיט אַ קרעכץ און האָט חרטה, יל אמאָל א אידיש מיידעל? אוועקנעהן צו דער ראַזאליעכע און אנמלייהען א פּוליש ביכעל, ניט זי אַ קוק אויפ'ן טוליע-באַרנ און זאָנט זיך אָפּ פון דעם זינדינען געדאנק.

21

און אזוי כסדר, | |

ווינטער גלאנצט דער בארג און פארפינקעלט ראָס גאנצע שטעטעל -- וי א ריזיגער דימענט. דאָס בית- עולם זעהט מען נישט, ס'איזן פארטרונקען אין שניי. ווען-נישט-ווען זעהט מען דאָרט קריכען עפּעס א מענ- שעל מיט א גרין היטעל מיט א פעדער. זאָנט מען: ,ס'איז דער ליעסניק !" און אמאָל ביינאכט זעהט מען זיין לאמטערען-פייער און דעם שוארצען הונט. זאָגט מען: ,ס'אן אוצר !"

קומט נאַהענט פּסח פארנעמט דער טוליע-בארג דעם אויבען-אָן אין שטעטעל. אױף א גרינעם היסב"בעט זיצט דאָס וועלדעל דאָרט אויבען און ווארפט זונינע שמייכלען אין שטעטע? אַריין, דער ליעסניק וייוט זיך אָפּטער, אָבער איצט זעהט מען איהם נעהנטער. זאָגט מען : ,אַ פּראָסטער שליאַכטיטש !"

ס'איז פריהלינג אין שטעטעל און --- פּסח.

די פריהלינגסווינטען האָבען די בלאטיגע גאסען צו- געטרוקענט אין דערזעלבער צייט, װאָס זיי האָבען די ספרים אויף די לאננע בענק געלופטערט און נע'כשר'ט אויף יום-טוב. ‏ שטעטעלשע שניידעריוננען און פריילינס מיט רייאָפּנעפּוצטע ברונעלענע שיך קליבען שוין סטעזשקעס און זוכען אויסצומיידען די בלאָטע.

פון אונטער דעם בריקעל, װאָס איבער דער ריקע שמעקען ארויס די ווערבעס מיט אזא שיכור'ער זיס- קייט. אונטען פּליעסקעט זיך דאָס וואטער עפּעס א פאר- שלאָפענס, א מיעדס,. צופיעל אָנגעהאָרעװעט זיך פאר פּסח, שווענקענדינ אידישע פענסטער, װאָס מ'האָט אראָפּנענומען פון די זאוויעסעס און אװעקנעטראָנען צום וואסער אויסוואשען לכבוד יום-טוב. פון די מאסע פּסח'דינע כלים, װאָס מ'האָט נע'טובל'ט, איז עס מיעד -- דרימעלט עס און פּלױידערט עפּעס פון שלאָף.

פון דרויסען האָט איצט דאָס שטעטעל א ניי פּנים : ווייס אויסנעקאלכט מיט גלימצערדינע פענסטערלעך,

22

אויף וועלכע עס שפּיעלט זיך די כשר'ע פּסח'דינע זון,

יום-טוב-לעב !

דעם ערשטען טאָג פּסח, נאָכ'ן מאָפּצײיט, ווייזען זיך אויפ'ן געסעל, װאָס טיהרט צום טוליע-באַרג, חברה שניו" דעריוננען אָננעטאָן אין ס ט אִ. אָנצע קראַגענס און מאנזשעטען מיט נוואלדינ-נגרויסע קנעפּ, זיי געהען פַּאָר" ווייז, --- א שניידעריוננ מיט א שניידעריונג געאָרעמט כמעט וי מיט מיידלעך און זענען דערמיט יוצא. אַלע טראָגען די אויבערמאנטלען אויף די אקטלען און וויכע" רען קובאַיציגארען צו טערטהאַלנען גרייצער א שטיק. די געוואנטערע פון זיי געחען ייט ארויס פון שטאָט העטיהעט איבער די פעלדער. דאוױטען, זאָנט מען, טרע" /פען זיי זיךף מיט זייערע געליעבטע און מ'נגעהט נאָך וויי- טער -- העט-חעט... מ'ווייסט נישט ואו.

געוויינטליך אָבער נעהט די שניידערשע חברה צום טוליע-בארג, זיננען שקאַצישע לידלעך ועגען מיידלעף ,װאָס טוען זיך ליעבען אוי וועה!" דערנאָך געהען זי אַזיים שפּיעלען אין ניס, אָדער לייענען ד ר ייפוס ען

שפּעטער אויפ'ן טאָג, געגען נאכט-צו, באווייזען זויך אויפ'ן נגעסעל אויך בעל-הבית'ישע מיידלעך מיט פריש- אױיסגעצװאַנענע צעפּ, אונטער ווייסיגעפרעסטע קאָפּטײ כער, א טיי? פֿון ויי --- די היינטוועלטינע -- טראַנען ברונעל?ענע פסעשטעס אן האלטען אין די הענט פֿאָכערס פון מעדערען,

אויך בעליהביח'ישע בחורים באווייזען זיך, נאָר זיי געהען אויף דער אנדערער זיים געסע?. עם פּאסט נישט.

געהען זיי אַלע אינאיינעם, פּאמעלינען, מיט שבת" טריט, יעדער מִיט דער רעכטער האנט אין דער הינטער- שטער קעשענע פון זיין בעקעשע, און מ'נרומט אונטער'ן נאָז טרויערינע אידישע ננונים'לעף.

און אז צעהנדלינע שווארצע בחורים-אוינען טרעפען זיך מיט אמאָל מיט צעהחנדלינע פינקעלדינע מיידעפֿ-בפ-

23

קען, הויבען אָן ציטערען די נגונים און ס'הויבען זיך אָן רויטלען מיידעלשע באקען .

אָבער בַאַלד גיט מען אַ קוק צום טוליע"באַרג, דער" זעהט מען די מצבה'לעך, דערמאָנט מען זיך: ס'טאָן נישט.

פונדעסטוועגען --

נעהען די בחורים אזוי אוועם זינגענדיג איבער'ן גע" סעל, פאַרבלאַנזשען זיי ווייט-ווייט לעבען די האָפּען פעלדער און אונטער'ן טוליע-באַרג. נעהען דערנאָך די מיידלעך אויך שטיל און פאר'גנב'עט איבער די האָפּען- פעלדער און אפשר אויך אונטער'ן טוליע- בארג,

רייסען זיך אָפּ איינצינע יונגעלייט פון דער קייט פון חברים. פארשווינדען איינצינע אידישע טעכטער פון די חבר'טעס און מ'בלאַנזשעט און מ'בלאַנזשעט -- = ==

אז מ'קומט צוריק ברענען שוין אויפ'ן יום-טוב'דיגען הימעל איינצינע שטערען. נעהט מען איילענדיג אי" בער'ן נעסע? מיט צעפלאמטע באקען און צעװאָרפענע פּאוֹת. אויפ'ן װענ, לעבען בריקעל, וואו עס פּלאפעלט פ'וואסערעל, װאָס איז נעבעך אָפּנעהאָרעװעט פון כשר'ן אַזױ פיע?ל כלים, -- טרעפען זיי חברח וואוילע יוננען, װאָס לאכען אקענען די איילענדיגע בחורים און מיידלעך : --- חמורדעזעל?! חמוריעזע?ל! געוען אוים'ן טוליע" בארג ! |

דערנאָך הערט מען אין איין אידישער שטוב, יי עס כליפּעט אַ בחור און אין דער אנדערער ווי עס ויינט א מיירעל,

מיין ערשמער ראָמאַן

פאַרװאָרט און ווארנונג.

דאָס װאָס איך נעה אייך דאָ דערצעהלען אי נישט קיין אמת'ע מעשה נאָר אנ'אויסנעטראכטע. װאָס ארט מיך אַז איהר װועט מיינען אַז איך קען מיט מיין איינענעם קאָפּ אױיסטראַכטען מי-יודע-װואָס-פאריאַ מעשיות,

אין דערדאָזינער מעשה, זאָנ איך פאָראויס אָן, װעט זיך דערצעהלען ווענען אַן ערשטער ליעבע, װאָס דאָס אין אַן-און-פאר-זיך נישט זעהר ניי און נישט זעהר אינטערעסאַנט,

נאָט, דו ליעבער ! וער האָט שוין נישט געשריבען, באשריבען, באזוננען און דערצעהלט אין אזוי פיע? ן אַזױ פיעל? קאפּיטלעך די ליידען און די פריידען פון זיין ערשטער ליעבע.

און די וועלט איז דאָך שוין אַזױ אַלט !

און זי האָט דאָך שוין נגעהערט אַזױ פיעל מאָל דער" צעחלען וועגען ליעבע און פארליעבטע, וװעגען ליעבעס נליקליכע און אומנליקליכע, וועגען ליעבעס װאָס ענדינען זיך מיט א חופּה און ווענען ליענעס װאָס ענדיגען זיך מיט קאַרבאָל און רעװאָלװערען און ראזירמעפערס.

האָט שוין די וועלט, אלזוי, דאָס אַלצדינג נעהערט.

איז אָבער אַ גליק װאָס מיין ליעבע האָט זיך פאר-

25

לאָפען מיט אַ צוועלפיעהריג איננעל. און געליעבט האָט ער נישט אַליין, נאָר בשותפות מיט נאָך פינף חברים, װאָס דאָס איז שוין, דאכט זיך מיר, אַ קאַפּעלע אנדערש פון די אַנדערע ראָמאַנען.

אויך װועט זיך דאָ, אין דערדאָזינער מעשה דער" צעהלען וי אַזױ און מיט װאָסערע מיטלען זעקס נאַלו צישע חדר-איננלעך, װאָס שפּיעלען אַ ליעבע זוכען זיך צו דערנעהנטערען צום שטיינערנעם האַרץ פוֹן - זייער געליעבטער, װאָס מע'רופט זי סורט שע און װאָס טראָנט ווייסע הענטשקעס.

דידאָזיגע ערצעהלונג, וויל איך װאָרענען מיינע לע- זער, איז נישט נעשריבען מיט'ן צוועק צו באלעהרען און אויסצובילדען וועמען עס איז. דער ראָמאַן באזיצט אויך נישט די איינענשאַפט אייך אויפצוהויבען און אַװעקטראָגען אין בעסערע וועלטען. איך האָב פיינט צו נעמען פרעמדע מענשען און זיי אויפהויבען. איך האָב אַמאָל געקענט א אידען, װאָס אַ געוויסער ראָמאַן האָט איהם אויפגעהויבען אַזױ הויך און אַװעקגעטראָגען אַזױ ווייט, אז זיין ווייב זוכט אידם ארום ביז היינטינען טאָג, ער איז פאַרשוואונדען. ער איז נישטאָ. ס'הייסט ער איז יאָ דאָ, נאָר נישט אין דערחיים און נישט ביי זיין ווייב, נאָר ביי א פרעמדער,

און דאָס איז אַלץ צוליעב א געלונגענעם ראָמאַן.

מיין ראָמאן איז געשריבען מעהר פאר זיך אַלֵין, װוי פאר עמיצען אנדערש. עס איז, אַזױי צו זאָנען, אַ היימישער ראָמאַן, פאר היימישע עטליכע מענשען, װאָס קענען מיך פּערזענליך און טוען מיר די נעפעלינקייט און לעזען מיינע ווערק,

אויב איהר זענט איינער פון יענע און אויב איהר האָט נישט קיין בילכערס מיט װאָס צו פארנעמען אייער ליידיגע צייט און אויב ס'איז אייך גרינג אויפ'ן האַרצען, דאן זעצט זיך אוועק און לייענט די באשרייבונג פון א

26

אינגעל און פון אַ מיידע? און פון א ליעבע, װאָס אין נעשפּיעלט געװארען ערניץ אין נאליציען אין א פאר- װאָרפען שטעטעק, װאָס וועניג מענשען קענען עם און וועניג מענשען ווייסען עם.

קאַפּיטעל א.

א שטעדטעל, װאָס סע מעג דארווף קומען א ברכת פון גאָט, זעקס יונגע פּלאטאָנישע ליעבהאָבער, ווייסע בלאָטעס און ווייסע טענשען, א וואסערעל ואָס צע- שפּויעלט ‏ זיך און אידען ואָס שווומען נאָזענדיג, פעלדער און אנדערע שעהנע זאכען.

דאָס שטעטעל, וואו עס האָט אַמאָל באַדארפט שטעהן מיין וויעג און ס'איז אנשטאָט דעם געשטאַנען אַ קליין קויבערי?, דערפאר ווייל מיין מאמע האָט זיך נישט גע- קענט פאַרנינען אַזאַ לוקסוס, וי א וויעג, -- דאָס דאָזינע שטעטע? לינט ערגעץ אין אַ פארװאַרפען וינקעל פון גאליציען,

קיין טייך איז ביי אונז אין שטעטעל נישטאָ, דער- פאר איז אָבער דאָ א שמאָל נעלבליך וואסער'ל, װאָס קומט שלעמעריג צוקריכען דורך די האפּעןךנערטנער און שליאַנדערט זיך פּאַמעליכען אַװעק ניז צום צופוסענס פון א ווייסען באַרג -- דאָרטען דרעהט זיך עס אויס און ווערט נעלם --- מע' ווייסט נישם וואוהין...

זומער קריכט דאָפדאָזינע ואַסער'? לאננזאם און שפּיעלט זיך מיט די דונערשטיינדלע ך, װאָס ליגען אין זיין בייט. פון צייט צו צייט זעהט מען דאָרט שווימען אַ שורה קאטשקעס, לויפענדינ נאָך א ווערבע בלעטעל, װאָס שווימט פון אויבען. אַמאֵל ועהט מען

די א /

דאָרט שטעהן א שיקטע אויף דער קלאטקע, װאָס פּרא- לעט וועש מיט א חילצערנעם פּראלניק, און אמאָל זעהט מען א אידיש מיידעל מיט א פענסטער װאָס זי האָט אראָפּגענומען פון די זאוויעסעס און האָט עס אװעקגע- טראָגען צום וואסער אויסוואשען,

דערדאָזינער פּאס װאַסער -- ער רופט זיך אין אונ" זערע מקומות ריקע -- ווערט ביים ערשטען פרעסטעל אויסנעפרוירען, אז מ'ווייסט נישט וואו עס איז אַהינ- געקומען,. דאָס דאָזיגע וואסער'ל אין אזוי נישט טיף, אַז שווימען אויפ'ן בויך איז אונמעגליך --- אפילו פאר קינדער. דערטאר טרעפט איהר ביי אונז אין שטעטעל אַ סך אידען, װאָס קענען נאָר שווימען נ אַזענדיג -- אויפ'ן רוקען, הייסט עס, און ווען איהר זאָלט חלילה צונעהן צו זיי בעת זיי שווימען אַזױ אין דער ריקע צווישען צוויי גערטנער און זיי איבערקערען מיט'ן פּנים אַראָפּ װאָלט חלילה געשעהן ס'גרעסטע אומנליק,

עס איז א קליין, בלאָטיג, אומעטינ, דערשראָקען, אָפּנעלאָזען און האַרציג שטעטעלע. זאָל דארויף קומען א ברכה פון נאָט אום זומער, און א קללה פון גאָט אום ווינטער. פארװאָס א קללה אום ווינטער ? דערפאר וייל ווינטער האָט זיך אָנגעהויבען מיין, אָדער ריכטיגער גע- זאָנט, אונזער ערשטער ראָמאן, װאָרים אין מיין ערשטען ראָמאן, וי אייך װועט אי"ה אביסעל שפּעטער באקאנט ווערען, בין איך חלילה נישט געווען קיין , עלענדער פּאר- ליעבטער". װאָס-װאָס, אָבער עלענד בין איך נישט גע- ווען, אדרבא. צואַמען מיט מיר, האָבען זיך אין מיין ערשטען ראָמאן, מיט מיין וויסען, באטייליגט א 6---8 פּלאטאָנישע ליעבהאָבער, אלע מיט קליינע זשופּיצלעך, אָדער בורנוסלעך, קיילעכדינע היטעלעך, און נעקרייזעלטע פּאה'לעך, װוי פלעשעלעף.

אָבער לאָמיר צוריקנעהן צום שטעטעל. אויב מען קען מיט אן א מ ת 'ע ן זאָנען אױף אַ שטעֶטעל, או עס

לי

+

6

67 =

וָּ

5ינ ט, קען מען דאָט זאָגען אויף מיין שטעטעל. עס 5ינט א ריחרט זיך נישט. עס 017 און באװעגט זיך נישט ‏ עס פינם, און אזי, פיגענדיגערחייר, שלאָפט עס אֶפּ די יאָהרען צווישען הויכע בערג פון ווייס-לייהם, װאָס נעמען עס ארום פון אלע זייטען, װי ווייסע הענט פון א סראנקען גאָט.

ווייס זענען די בערג, ווייס איז די בלאָטע און אויך די מענשען ביי אונן אין שטעטע? זענען אזעלכע וייסע, צעשראָקענע.

דאָס נעמליכע װאַפעריל, װאָס רופט זיך ריקע, האָט נאָך צו אלע מעלות א טבע, אז סע צעשפּיעלט זיך פון צייט צו צייט -- בפרט אֶנהוֹיב פריהלינג ווען עס הויבט אָן צו שמעלצען און פ'נעמט לויפען איבער די בערנ, וי פון געעפענטע אָדערען. דאן צעשפּיעלט זיך די ריקע און הויבט אָן זידען, קאָכען, רוישען, שטורמען און זי ווערט טיף אֶָהן א שיעור -- אזוי טיף, אן מען קען שוין זאָנאר שווימען אוים'ן בוֹיך.

אָט דאָס איז אַ קורצע באשרייבונג פון מיין שטעטעפ, װאָס לינט צווישען די קאַלךיבערג, און שלאָפט און חלומ'ט -- דעם חלום פון ברויט מיט פּוטער, פון קאַוע מיט סמעטענע און אַנדערע הבל'דינע זאַכען, װאָס זענען גוט פאר סליינשטעטעלדינע, און נאָרנישט שלעכט פֿאַר גרוים-שטאטישע מענשען.

א חוץ די ווייסע בערג פארמאַנט נאָך אונזער שטעטעל עפּעס װאָס אנדערע שטעטלעך פארמאָנען דאָס נישט --- דהינו; די האָפּענפעלדער. גאָט אלמעכטינער, נאָט געטרייער ! וי קיצעלט נאָך מיינע נאָזילעכער אין ד ע ם מאָמענט דער דופט פון די האָפּען, נעמישט מיט'ן ריח פון פרישען קאלך און שווארץווייסע ערד און פון יונגע ווערבע-בוימלעךף און הושענות און קאלינעס,

שעחן, ליעב, בלאָטיג שטעטע? אין גאליציען. 29

קאפּיטעל ב.

מיין טאַטע פאָחרט אַוועק. איך געה אין חדר אַריין און לערען זיך אָנבלאָזען א קעלבול, ר' חוים שעכמער -- אַ אוך װואָס טרונקט מונעראל-וואסער און שלאָגט די תלמידים, דער טאָפּעל-פּאַטש -- ר' חיים'ס ערפינדונג,

מיין טאַטע איז אװעקנעפאָהרען קיין אַמעריקא און מיין מאמע האָט איהם באוויינט. און איך ? פארשטעהט זיך איך האָב אויך געוויינט. און נאָך העכער פון דער מאמען און אויף א קרעפטינערען קול. דעם גאנצען שבת-צונאַכט, טאר זיין אָפּפאָהרען, האָבען מיר נע- וויינט --- איך און מיין ליעבע מאַמע. און דאַן האָבען מיר איהם, אינאיינעם מיט א מאסע אידען און אידענעס, ארויסבאנלייט ביז דער ראָנאטקע. און דאן איז דער טאטע אַוועק און מיין האַרץ איז געװאָרען אַזױ שווער. ניין, נישט שווער, נאָר לייכט. נרינג װי אַ פעדער. עפּעס האָט מען פון דאָרטען אַרױסגעריסען, אַזױ פלינק אַרױס- געריטען, און איך בין אַרומגעגאַנגען אַ אינגעל אֶהן אַ האַרץ,

האָט איהר שוין נעזעהן א אינגעל אֶהן א הארץ?

פון דעמאָלט אָן פלעג איך זיצען מיט דער מאמען אויף דעם שאַטענדינען בערנעל הינטער דער פּראָפּינאַציע, קוקען אויפ'ן גרויסען ליידינען הימעל און בענקען.

ניט ס' ה א רץ האָט געבענקט, נאָר -- איך ווייס אליין נישט װאָס, |

אַז איך פלענ ווערען מיעד פון זיצען און קוקען אויף דעם פיידיגען ווייטען הימעל, פלעג איך זיך אויסקערען מיט'ן פּנים צו דר'ערד, צופּען די פעלד-צאַצקעס װאָס האָבען געװואַקסען אויפ'ן בערגעל -- געצופּט די ווייסע פעדערלעך פון דעם געלען קנאָפּ, נעצעחלט : איינס, צוויי, דריי, הונדערט און --- געבענקט,

20

און אין גאנצען בין איך אלט געווען נישט מעחר וי צוועלף יוננע יאָהר.

איז אוועק דער זומער. א יס נכע בע נ סקס ט א זומער !

צו ווינטער האָט מיך די מאמע אָפּנענעבען צוֹ ר' חיים שוחט אין חדר אריין --- אין א גרויסען חדר, צַווי" שען גרויסע איגנלעך, וי איך אליין בין געווען. און גע- לערענט האָבען מיר, וי אזוי אָנצובלאָזען א קעלבעל א געשאָכטענס, וי אזוי אפּצוציהען א הלף, װי אזי צו עסען נעטריקענטע בארען, װאָס די רבי'צין האָט דאָס באַהאַלטען אין אַ טאָפּ אויט'ן בוידעם. אלעס, אַלעט האָ- בען מיר נעלערענט, א חוץ דעם , שיר". א חוץ דעם , לאמר" און א חוץ די עטליכע שטיקלעך , ש"ך", מיט וועלכע דער רבי דאָט אינז געפּילעװעט און אין אונן נעשטופּט כמעט מיט גוואלר,

חיים שוחט איז געווען א נידריג אידעל, אין א גע" בלימטען כאלאט, מיט א בערדעל װאָט איז אראָפּנעוואק" סען פון די װאַנצעס, און נעלאָזען די שפּיץ מאָרדע כמעט וי אויסגענאלט. און א בייזער -- זאָל גאָט שומר ומציל זיין. איז ער אריין אין כעס האָט ער נעהאט א פאָרטעל צו נעבען אַ פּאַטש מיט א קניפ צזטמען, אָדער צו געבען א בריק הינטער'ן טיש און דיר טרעפען מיט'ן פוס גלייך אין הארץ אריין (א גליק װאָס איך האָב נישט נע- האט קיין הארץ!), אָדער אז נישט האָט ער דיר דער לאַנגט איבער'ן קאָפּ מיט אַ שאַכטעל פון חלפים,

זיין כעס, זיין שלעכטקייט, וי איך האָב שפּעטער אויסנעמונען, איז געקומען ניט אזוי פון א שלעכטער נא" טור וי פון אַ שלעכטער פארדייאונג. א ראיה האָב איך גע" האָט ‏ אז ער פלענט אלע מאָל טרינקען וואסער פון ווארים-באָד שפּרודעל, איז געווען אַזױ: האָט ער גע" האט שפּרודעל-וואסער צו טרינקען אין געווען מיט חסף, איז אָבער אויסנעגאנגען דאָט וואסער פון די פלעשער איז מען ניט געווען זיכער מיט'ן לעבען.

אָבער טראָץ דעם װאָט אונזער רבי ר' חיים איז געווטן א בייזער, האָבען מיר איחם פונדעסטוועגען ליעב געהאט און געווען שטאָלץ אויף איהם. ליעב געהאט דערפאר, װאָס מען פלעגט איהם אָפט אוועקרופען פון שטוב ערניץ צו שחט'ן א שטיקעל, אָדער נאָר אין דאָרף אריין אויף א טאָנ-צויי, (דאָס לעצטע האָט נאטירליך נישט זעהר אָפּט פּאַסירט) און שטאָלץ געווען דערפאַר, ווייל ר' חיים איז געווען באקאנט אלס דער בעסטער מלמר אין שטעטעל. און דער גרעסטער חיצעל,. מיט דעם לעצ" טען האָבען מיר זיך געגרויסט, וי אמת'ע שטילע מאר- טירער,

קאַפּיטעל גי

איך בין פארליעבט,. אַ מוידעל מיט העניטשפעס, און וו שעהן ? קלונגען אוופ'ן גלעקעל --- א סגולח צו לועבּע, און אפשר נישט ? װאָס טוט מען ?

חאָב איך זיך פארליעבט אין סורטשען.

ווער איז געווען סורטשע ?

די סורטשע, אָדער שרח'לע, איז נעווען א מיידעלע פון א יאֶהר 14, מיט הויכע קנאפע? אויף די שיך, א בלאָ- הע סטעננע אין די האָר און האָט געטראָנען הע" ניטשקעס, סיי ווינטער, סיי זומער,

איז זי געווען שעהן? דאָס האָב איך באשטימט נישט געקענט זאָנען. װאָס הייסט שעהן ? שעהן הייסט, אז מ'האָט א ווייס פּריציש פּנים, וי דעם פּאַָסעסאָר'ס טאָכטער. זי האָט אָבער דוקא נישט געהאט קיין ווייס פּנים, נאָר א רויטס, א קיילעכדינס, א פולס, -- האָב איך נישט געוואוסט צי איז זי א שעהנע,

נאָר שעהן, צי נישט שעהן, העניטשקעס האָט זי נע" טראָנען, ווייסע פּריצישע הענימטשקעם---און דאָס איז נע- ווען גענוג איך זאָל זיך אין איהר פארליעבען, און איך

32

האָב זיך טאקע אין איהר פארליעבט. שוער פאן- ליעכט. שטערבליך פארליעבט,. אומשטערבליך פאר" ליעבט. מיין נאנצע נשמה אין געװאָרען א שטיק גלוײ הענדיג פייער, און דאָס דאָזינע פייער האָט געברענט און געכרענט, וי דער דאָרען-בוים אין דער מדבר און איז נישט פארברענט געװאָרען. טאָג און נאכט, אין שוֹל, וי אין חדר, אין דער חיים און אין קלויז, פלענ איך נאָר טראכטען פון סורטשען און פון סורטשע'ס העניטש- קעס. די שול?

דאָס איז געווען די פּוילישע שקאָלע נישט וייט טאקע פון פורטשע'ס וואוינונג. אזוי גיך וי סיר אין קלאָר געװאָרען, אז אֶהן סורטשע'ן קאָן איך נישט לע- בען, איז מיין וועלט נישט קיין װועלט -- האָב איך אָנגעהויבען פלייסיגער נגעהן אין שקאָלע אריין. פאר- ביינעהענדיג סורטשע'ס הויז, פלעג איך זיך אָפּשטעלען אויףה א רנע, א קוק טון אויף פורטשע'ס פענסטער און אנטלוימען, מיט א פו? חארץ מיט פרייד,

שפּעטער אביסע? האָב איך נעבעטען מיין שולי לערער, אז ער זאָל מיך לאָזען קומען יעדען פריהמאָרגען ציהען ס'גלעקע? , דאַ שקאָלע" --- קלינגען, הייסט עס. דער טעם דערפון אי! געווען, אז טאָמער װעט סורטשע אנקומען און מיך זעדן וי איך שטעה אזוי פארטאָג איי- נער אליין און ציה דאָס שטריקעל פון שול-נלאָק, וועט זי מוזען אנערקענען אז איך בין נישט קיין פּשוט אינגעל און אז אזעלכע אינגלעך דארף מען אָפּנעבען כבור. דארף מען רעספּעקטירען. דארף מען זעהן צו געווינען פאר זיך,

אָבער אומזיסט איז געווען מיין ראָפּנונג. וי ביי אלע אומנליקליכע פארליעבכטע זענען ס'רוב פון מיינע פּלענער צערונען געװאָרען װוי שניי אויף דער הייסער זון, און אָפּציהענדיג אזוי ס'גלעקעל? א משך פון צוויי

33

חדשים טאָג איין און טאָג אויס, און נישט באמערקענדיג קיין שׁוֹם ענדערונג אין סורטשע'ט באציהונגען צו מיר, האָב איך באשלאָסען, אז פון קליננען אין שקאָלע אריין װועט גאָר נישט זיין און אז מען דארף זוכען בעסערע פאָרטלען, וי אזוי צו חערגרייכען סורטשע'ס הארץ.

קאפּיטעל ד.

חעשעלע אַ אונגעל װאָס דוצקעט זיך וי אַ קוח העשעלע מאַכט פוופעלעך און איך --- מאך אַן ערקלערונג, זעקס אונגלעך און אוון מיודעל, פּלאַטאָנישע לועבעס און פּלאַטאָנישע שמועסען. איך דוצקע זיך אויך.

צווישען די זעקס תלמידים ביי ר' חיים שוחט אין חדר, איז געווען איינער מיט'ן נאָמען העשעלע. הע- שעלע איז געווען א יאָדרעוודיג איננעל, א קליינס און א ריחרעוודיגס וי א װועווריקע? און האָט נעהאט א טבע צו דוצקען זיך מיט'ן קאָפּ װי א קוה,. א חוץ דעם איז ער געווען א מזיק א יונג. ואו מען האָט איהם נישט געזעעט איז ער אויסנעוואקסען און וואו ער איז אויס- געוואקסען, װאָט מען איהם געשניטען -- געגעבען קלעפּ הייסט עס. װאָרים שלאָנען העשעלע'ן איז באטראכט געװאָרען כמעט וי א מצוח. כאָטש גאָט וייסט דעם אמת, אז דער דאָזיגער העשעלע איז נעבעך געװען א גאנץ וואויל איננעל? און א גרויטער מייסטער אויף צו מא- כען גרינע פייפעלעך פון ווערבענע צוויינלעך, איך מיט העשעלען זענען גוט באפריינדעט נעווען. דאָס װאָס ער האָט זיך נגעדוצקעט האָט מיך נאטירליך פארדראָסען, נישט אזוי ווייל ס'האָט וועה געטון, נאָר מעהר דערפאר, װאָס ס'איז נישט שעהן פאר א נמרא אינגעל?, סע פּאסט נישט. אָבער שפּעטער האָב איך זיך דערצו צונעוואוינט און גענומען צוריקדוצקען. אויך מיט'ן קאָפּ און אויך

34

וי א קוה און דערמיט זענען אונזערע באציהוננען, אזוי צו זאָנען, טויסגעגלייכט געװאָרען.

און אָט דעם דאָזינען העשעלעץ האָכ איך איינמאָ? אין א שעהנעם ביינאנכט, בעת מיר זענען אומנעגאננען ביים וואסערע? און געזוכט פרוטקעס אויף פייפעלעךף, פארטרויעט דעם סוד. דעם שווערען, דעם ביטערען, דעם אומערטרעגליכען סור פון מיין נשמה, אן איךף שפּיעל א ליעבע מיט סורטשע'.

העשעלע האָט מיך פיין אויטנעהערט, א מרוקע גע-ן מון פון פרייד, געגעבען א דוצק מיט'ן קאפ סתם אין דער, וועלט אריין און זיך אָפּגערופען, אז... אז װאָס מיינט. איהד ? אז ער אין צו איהר אליין אויף נישט גלייבגיל-, טיג. און אז ער װעט גרויס ווערען, װעט ער מיט איהר, שמיעלען א ליעבע. נאך מעחר, נישט נאָר ער אליין, נאָר אלע איננלעך פון ר' חיים שעכטער'ס חדר ועלען מיט איהר שפּיעלען א ליעבע -- א לע.

דעיהערט די רייד איז סיר געוואָרען עפּעס אי או-. מעטיג, אי מרעחליך און נישט וויסענדיג װאָס צו טון, האָב איך זיך אויך צעמרוקעט װי א קוֹה און איך א, דוצקע געטון מיט'ן קאָפּ. סתם אזֵי.

27 אע

קאפּיטעל ה.

זענען מיר פארליעבט ? אווב ואָ, וו אַזו ?‏ סורטשע'ס פלוומען-בוימעל,. מור היטען אוהר דו נשמה און --- פ'אוז בומער

דער ווינטער איז אָנגעקומען און מיט איהם די ווייסע נעכט.. און מיט זיי די לאנטערנעס און דאָס אהיים-נעהן פון חדר און דאָס זיננען האָפּיהאָפּ א נוטע נאכט אן דאָס שליטלען זיך, און דאָס נלימשען זיך, און דער חשסק צו טון עפּעט ווילדעס, משונענעס, פאנטאסטישעםס, ואס כאפּט ארום געזונטע, קרעפטינע איננלעך אין די לאננע,

5

פרישע, ווילדע, ווייסע נעכט אין א פארװאָרפען שטע- טעל, צווישען ווייסע קאלך-בערג, |

דער סוד פון מיין ליעבע-שפּיעלען איז דערוייל -- דורך העשעלען -- אריבערגערונען צו די איברינע חברים און דאָס װהאָט אונן עננער פארבונדען איינס מיט ס'אנדערע. ביסלעכווייז ביסלעכוויין האָבען סיר זיך אלע אויסדערצעהלט אונזערע הערצער און סאיז צווישען אונז באשלאָסען געװאָרען, ‏ אן סיר זאָלען שפּיעלען די ליעבע בשותפות, אלע אנאיינעם, ועט זיין זיכערער, אז קיינער װועט נישט אױסואָגען, קיינער װועט נישט דערצעהלען. :

אָבער װאָס זענען אונזערע פּלענער? וי ווייט נעהט אונזער ליעבע ? וי אזוי ליעבען מיר ? און װאָס פאר א פאָרמען זאָל אונזער ליעבע אָננעמען? דאָס האָבען מיר נישט נעוואוסט און אויך נישט נע'דאגה'ט וענען דעם. פאר אונז איז געווען גענוג, אז מיר שפּיעלען א שטילע ליעבע מים סורטשען אלע אינאיינעם, חברותא, און מיר ריידען פון א י ח ר, און מיר קלערען ווענען ‏ אי הר און חלומ'ען ווילדע חלומות װוענען א יה ר און ס'איז אונז נוט וי די וועלט.

אזוי זענען אוועק א 8 ביז 4 װאָכען. דורך דער צייט פלענען מיר יעדער באזונדער און אלע צוזאמען זיך דרע- הען ביי נאכט פארביי די פענסטער פון פורטשע'ס שטוב. געהערט װוי ס'מיאוקעט די קאץ -- סורטשע'ס קאץ, און געווען נליקליך, געהערט װי ס'רוישט א בווימעל אין גערטעל --- סורטשע'ס פלוימען-בוימעל, און געווען גליק-. לֿעך. געזעהן וי ס'פאלט א שטערען פון הימעל איבער. פורטשע'ס שטוב -- פורטשע'ט שטערען, און געװאָרען : אומעטיג. און אזוי האָבען מיר געפיבערט און איבער-. געפיבערט פארשידענע געפיהלען, ואָס זענען געוען טרעמד און דערשרעקענד, װוי די ווייסע נעכט אויף די קאלןײ-בערג, און נישט געוואוסט מיט ואס װעט זיך עס אָנהויבען, מיט וואס וועט זיך עס ענדינען,

0

קאפּיטעל ו.

פרושע נעכט און וונגע אונגלעך, אַ גרויכע אפּיפה און דאָמ קליינע אסופת'לע, מור שלוטען אן אלואנץ און ליעבע און שוערען ביי צוצות. דער שרעקליכער סוד פאר'חתמה'ט, און אָנגעשרויבען -- מיט קרויך און דאן --- אָפּגעװוישט מיט די אַרבעל,

פ'האָבען אָנגעהוינען שטעלען-זיך שטארקע זאווערו- כעם. אויף די שטרוידעכער פון די הייזלעך זענען געלע- גען שווערע דעקען פון שניי, וואָס האָבען בייטאנ גע- פלימערט געגען דער קאלטער וינטערזון, און ביינאכט געפינקעלט נעגען הימעל, װי עפּעס רעכטם. דאָס גאנצע שטעטעל איז זיך וי פארקראָכען אין א נאָרע. אין א מענש געגאנגען, האָט מען בלויז דאָס סקריפּען פון זיינע טרים געהערט און איהם אליין האָט מען עפּעס אָננע- קוקט װוי א פארבלאַנזשעטען. א פרעמדער מפענש מיט א גרויסען שאליעק ארום האלז, ארום מויל, בלאָנ- זשעט, דאכט זיך, וועלט-איין וועלט-אויס,

אלעס איז געווען ווייט און פריש און בליץ ריין --- אזוי וי אונזערע הערצער. די הערצער פון זעקס נארו- שע איננלעך, װאָס ליעבען בשותפות א סורטשע'.

איינמאָל אין אזא נאכט, ווען אין קלויז איז געווען עפּיס א גרויסע טומעלטינע אסיפה װענען קהלישע ענינים --- דוכט זיך, דאָלץ פאר אֶרימע לייט, --- זענען מיר זעקס חדר אינגלעך זיך צונויפנעקומען ערגיץ הינ" טער דער גרויסער ספרים-שראנק פון קלויז, זיך אוועק- געזעצט אויף אליהו-הנביא'ס כסא, וועלכע איז געשטאנען ליידיג, און דאנעבען אויפנעמאכט די גלאָזיטיר פון נרויסען אלמער, דערמיט זיך א ביסע? צו פארשטעלען פאר דעם עולם, און דאָרטען האָבען מיר ארויסגענומען

97

די ציצית פון די לייבצידעקלעך און מיט קלאפענדיגע הערצער, וי גרויסע פארברעכער, און מיט דעם בא- וואוסטזיין אז מיר באנעהן א גרויסע עבירה, האָבען מיר אלע געשװאָרען ביי ציצית אז מיר שפּילען א ליעבע מיט סורטשען, אונזער סורטשען, און כדי צו מאכען אז די זאך זאָל נישט ארויס אין דער עפענטליכקייט, האָבען מיר אויף אונזער קליינער אסיפה װאָס אין אָפּגעהאלטען געװאָרען אויף דער גרויסער אסיפה באשלאָסען צו רע- דען נישט ווענען אי הר, נישט וענען א זי, װאָס דאָס קאָן ווארפען א חשד אויף אונזער נאָמען אלס עהרליכע איננלעך, װאָס פאָלנען טאטע-מאמע, נאָר וי וענען אן ער און כדי נאָך מעהר צו באפעסטינען אונזער בונד, האָבען מיר אוֹיך באשלאָסען, אז יעדער פון אונז זאָל מיט א שטיקע? קרייד אָנשרייבען אויף דער כינקער זייט פון וואנט פון ספרים-אלמער אן אות פון זיין -- דאָס הייסט פון אי הר -- נאָמען, זעקס אותיות, זעקס איננלעך, זעקס פארליעבטע האָבען מיר מיט גרויס עהרפורכט און מיט ציטערדינע הערצער וי מיר װאָכטען באנאננען די גרעסטע עבירה, אויפגעשרי- נען דעם נאָמען ס - ו - ר - ט - ש - ע, אויף דער וואנט, צוריק אָפּגעװישט און אהיים געגאנגען חלום'ען חלומות,

קאפּיטעל ז.

וי געהט נאָך פּארקעס --- עס װוערט אומעטיג --- מור בא- שלוסען נעמען א קורס --- א מעשה ביכעל אָבער ס'העלפט נושט,

װוי אזוי מיר זאָלען זיך דערנעהנטערען צו אי ח ם איז געװאָרען א פראנע, װאָס איז אונז כסדר געשטאנען פאר די אויגען. סורטשע איז פון טאָג צו טאָג געװאָרען שעהנער, פיעבער, חשוב'ער. װי א לבנה וטָס געהט אויף אלץ העכער אין הימעל, איז זי אויפגעגאננען אין

28

מיין דמיון -- גרעסער, לויטערער, בריליאנטענער, יעדען ליעבען טאָג פלעגען מיר זיך צונויפקומען אויף דעם זעלבען, פאר אונז הייליגען פּלאץ, הינטער דער ספרים- שראנק און זיך אפּגעבען באריכטען ועגען סורטשען. העשעלע האָט זי געזעהען געהן מיט דער מאַמען. מוישע? האָט זי באנעגענט אויף דער פּאָטשט --- סיט די העניטש- קעס, און פייוועל האָט זי געזעהען געהענדיג צום געקער נאָך פּארקעס -- פריצישע זעמעל הייסט עס און אזוי כסדר, יעדען טאָג. יעדען טאָנ. אָבער די אלע נע- שיכטען האָבען גענומען אויסשעפּען זייער פארבינסייט, זייער חן. קיין נייעס איז נישט געווען. יעדען טאָג דיזעלבע קליינע אסיפה. יעדע נאכט א שפּאציער אויפ'ן שטראס פיט ווייסער בלאָטע לעבען איהר הויז און צוריק אחיים, װואָס װועט זיין דער תכלית ? הייסט דאָס דען נעשפּיעלט א ליעבע ? אדרבא, לאָז מען קויפען א ראָמאן-ביכעל און זעהן,

אזוי איז טאקי געבליבען : קויפען א ראָמאן-ביכעל און נאָכקוקען,

קאַפּיטעל ח.

דער איד מיט'ן קניפּיקעל --- יאַדװיגא, א העלדין װאָס טראָגט העניטשקעס און אוז צו אלדו גוטע יאָהר א גויעפין --- צו קאָן מען זי פארגלוובען צו אונזער פורטשע'ן ?

דער 9 א ק ע זט ר ע נע ר רופט זיך ביי אונז דער איד סמיט'ן פאק מעשה-ביכלעך, תחונות, בענטשערליך, און אנדערע ספרימלעך. דער איך קומט צו אונז אין שטעטע? פון צייט צו צייט. פאַלט אַראָפּ פון ערגעץ וי א שניי אזא קאלטער א ברונז'ער, פארקלייבט ער זיף נלייך אויף א לאננען טיש, נעמט ארויס פון א קליינעם פּעקע? א שווארץ ברויט און א רוים קניפּיקעל פון

9

4851

קעשענע, שניידט קליינע רעפטעלעך, שטעקט זיי ארויף אוים'ן שפּיץ קלינגעל, באשיט זיי געשמאק מיט זאלץ און ווארמט זיי קונצינ אין שווארצען, גרויסען מויל?ל אריין װאָס איז פארדעקט מיט באָרד, רעדען רעדט ער וועניג, נאָר אז א איננעל פרעגט איהם וואָס קאָ סט דאָס? ענטפערט ער : פופצעהן נייעם גראהצערס -- דאָס הייסט פופצעחן נייע נגרייצערס, אָדער צעהן נייע גריי- צערס, וועדליג דעם מקח, און טרייבט אוועק מיט א פּרוטקעלע, װאָס ער האלט שטענדיג לעבען זיך, כדי זיך איינצושפּאָרען רייך;

ביי דעם דאָזינען פּאקען-טרעגער, האָבען מיר, ווען ער איז ענדליך געקומען אין שטעדטע? אריין איינגעהאנ- דעלט דאָס ראָמאן-ביכע?ל ,זשעליאבא", פאר צעהן גרייצער און מיר האָבען נאָכנעקוקט, שטארק נאָכ- געקוקט, געלעזען עס עטליכע מאָל, נעזיפצט מיט דער עלענדער יאדווינא, וועלכע איז נעביך געווען אן אונ- נליקליכע גרעפין. געוויינט מיט טרערען בעת דער העלד האָט זי אװעקנגעװאָרפען, אָבער קיין ענטפער אויף אונ- זער פראגע האָט דאָס נישט נענעבען. די איינציגע עהנליכקייט צווישען אונזער סורטשען און דער אונ" נליקליכער גרעפין יאדווינא איז געווען װאָס ביידע האָ- בען געטראָנען העניטשקעס. מעהר נאָרנישט. טו װאָס- זשע קאָן מען לערנען דערפון ?

אָבער מיר האָבען זיך דאָך דערטראכט צו א פּלאן, וי איהר װועט זעהן אין קינפטינען קאפּיטעל,

קאפּיטעל ט. דער גרווסער פּלאן --- געצוקערמע קאָמפּלומענטען און א פּעקעל --- מי ומי ההולכום ?

דער פּלאן, וועלכער איז געוען א פשוט'ער מלאן, איז געבוירען געװאָרען אין דעם געהירען פון אונזער בא כיעבטען העשעלען און באשמאנען איז ער אין אָט װאָם: אין פינף װאָכען ארום װעט זיין א יריד אין שטעדטעפ ועט קומען צופאהרען דער צוקערניק, דער לעקיךיבעקער,

10

מיר וועלען דערווייל אָפּשפּאָרען געלד. יעדער וויפיעל עה קאָן. א ביסע? פון די נרייצערס װאָט די מאמעס גיבען אויף חדר-סעודות, א ביסעל פון נאשערייען און אז דער בעקער וועט קומען וועלען מיר קויפען א פּעקעלע צוקער- קעס --- פון די פּריצישע און עס אָפּשיקען צו אי ה ם, וועט ער פארשטעהן װאָס מען מיינט, |

לאנג זענען געגאנגען די פינף װאָכען, אוי, וי לאננ ! און מיר, זעקס פארליעבטע, האָבען דערווייל געשפּארט, פון אלץ געשפּאָרט --- פון נויטינסטען, פון נאשערייען, ביז וואנעט מיר האָבען געהאט צונויפנגעשפּארט א רייניש. דעם דאָזיגען רייניש האָבען מיר באהאלטען אין פּאֶלישׁ פון שוה?, העט אונטען, און געווארט אויף דעם יריד, אוֹיף דעם צוקער-בעקער און אויף דער לעזונג פון דעם נרויסען רעטעניש װאָס דאָט זיך נערופען פורטשע. דאן האָבען זיך פארזאמעלט אלע זעקס ליעבהאָבער און נעפרענט: מי ומי חהולכים ? ווער זאָלען זיין די נעהערס און די קויפערס ? און וועמען זאל מען נעטרויען דאָס געלד? און ס'איז בכאשלאַסען געװאָרען אז אזוי וי איך און העשעלע זענען געווען די ערשטע צו שפּיעלען ליעבע, בכן זענען מיר אויסגעוועחלט.

קאַפּיטעל י. ורוך און שׂמעדטעל --- דער זיסער איד װואָס נעמט בוו אונן צו א רוונישעל --- מיר קויפען און באהאלמען.

דער יריד האָט זיך געשטעלט. שוין גאַנץ אין דער פריה האָט מען נעהערט ס'מרוקען פון חזרים, ס'מוהוקען פון קעלבלעך און דאָס סקריפּען פון שליטענס. דאן האָט דער רעש נגענומען וואקסען, זיך אױיסגעשפּרײט איבער'ן שטעטעל, פארכאפּט די ברענעס פון די בערג -- העט ביז דער טאַרנאַװויצע פון בהמות --- און ארױיסגעשלאָגען ס'שטעטע? פון אָרט,

א נאנץ שטעטעל האָט זיך באוואוינען,

אין מארק איז געווען פרעהליך, ראשיג. אידען מיט

41

שטרוי אין די מיילעד און אין די פּאות זיינען ארומגע" לאָטען פארשמאכט, גערעדט האלב אידיש האלב גויאיש, זיך געקריגט, געמאכט חוזק, געקליאנעט זיך און זיך גע" פאטשט אין די הענט מיט פרעמדע נוים אין רויטליכע סערמיאנעס און אויפגעשטעלטע היטלען. |

ערגיץ לעבען די שטעלען פון געבעקס איז געזעסען א קאליקע א בעטלער און געדרעהט אויף דער ליא ר ע, (א מין חילצערען אינסטרומענטעל, מיט א הענטעל צו דרעהען) און געזונגען א הארץ-רייסענדען געזאנג. ווייטער א ביטעל ארויפצו איז געשטאנען לעבען א געוועלבעל א איז מיט א יארמולקע, מיט אן ארשין אין האנט און געזידעלט א גנוי און געשריען אז ער איז נישט קיין גאָספּאָדין, פון װאָס דער נוי האָט זיך שטארק באלייריגט און נעשריען אז ער איז דוקא א פַּאן. א סימן אז ער האָט א פולע קעשענע מיט גרייצערס.

אויף אן אנדער פּלאץ איז געשטאנען א פוהר, אויף וועלכער ס'איז געװוען פון אלע זייטען צונעטשעפּעט שטיוועלעך מיט רויטע כאָליעװוקעס און נלאנצינע פֹּאַ- דעשוועס און פארשיעדענפארביגע אויערלעך, אֹהן א שיעור שטיוועלעך און שטיוועל?, און אויף דער פוהר אין געשטאנען א רויטער איד -- אויך א לעדערנער האָט זיך אויטנעדוכט --- און געשריען : העי, טשויעטע כאדיט פודא ! קומע! העי!

ערניץ וואו האָט שפאצירט א פּאָסטען-פיהרער מיט א היטעל? מיט פעדערען, ברונז'לעך נעקוקט אויף דעם עולם און דאָס שווארצע רימענדעל האָט געגלאנצט פול מיט חן און זעלנערשען שטאָלץ.

און אָט דאָרט איז דער צוקער-בעקער, דאָס נלוסטונג פון אונזער הארץ, די האָפנונג אויף אונזער נליק. אויף א לאננען טיש, אויף וועלכען עס אין אױפגנעשפּרײיט א גנעל פּאפּיער, לינען לעקעכלעך, האָניג-פּריצים'לעך, צוקער פייפלעך, צוקער וואורשטלעך, שאָקאָלאדע, באָנ- באָנעס, קארמעלקעס און אנדערע טייערע זאכען. איך

42

און העשעל, -- מיר זענען געווען אויסגעקליבען צו בא" זאָרגען דעם איינקויף---מיר ביידע האָבען צוערשט ארוט" געקוקט זיך צוֹ קיינער זעהט נישט. אין גרויס איילעניש און מיט פיבערענדע פיננער האָבֶען מיר אוועקנעלענט דעם זילבערנעם רייניש, פון װאָס דער בעקער האָט קאָנטיג געשטוינט און נאַכדעם וי מיר האָבען שטאַמ- לענדיג ערקלערט אונזער פארלאנג האָט ער אונז איין- געפּאקט א פּעקעלע מיט צוקערקעס, פארבונדען מיט א רויט שנירע?, עס אוועקנענעבען צו מיר און געזאַנט אויף פּויליש : א דאנק מיינע פּריצים ! קאפּיטעל יא.

דאָס פּעקעל אוו סורטשע'ס פּעקעל, מור מאָרען דעופון נישט געניסען -- סיו, אוך און הערשעלע, אַלס אוואנגארדען.

האָבען מיר שוֹין אלזאָ אַ פּעקעלע מיט צוקערקעס, װאָס טוט מען איצט? אָבער איידער מיר האָבען צייט גע- האָט צו טראַכטען וועגען ווייטערע שריט, האָבען מיר זיך דערמאַנט, אַז די איברינע פיער פארליעבטע חברים ווארטען אויף אונז אין קלויז און מיר דארפען זיי לאָזען וויפען, װאָס מיר האָבען אויפגעטון. און צי האָבען מיר געקויפט און װאָס מיר האָבען געקױפֿט.

--- געקויפט ? זענען אונז יענע חברים נעלאָפען אַקעגען.

--- געקויפט !

--- פאר וויפיעל ?

--- פאר אַ ריינישעל!

--עפּעס גוטע זאַכען ?

--- מיר האָבען נישט נעקוקט.

--- לֿאָמִיר אויפמאַכען !

מיר האָבען אויפגעמאַכט ס'פּעקעלע און ערשט איצט האָבען מיר דערזעהן װאָס פאר א נוטע זאכען די וועלט פארמאָגט. הא! סאַראַ באָנבאָנעט! סאַרא קאַראמעל-

13

קעפּ 1 און די וואור שט -- וי א ריכטינער קאָלבאס זעהט זי אויס ! און מילקאָ טשאָקאָלאדא !

--- אפשר װאָלטען מיר פארזוכט אַ שטיטּעל? -- האָט פאַרנעשלאָגען העשעלע.

--- לאָז נאָט אָפּהיטען! -- האָבען די איברינע גע" ענטפּערט וי אָפּנעבריהטע. דאָס מוז זיין פאר א י ה ר, פאר סורטשע'.

--- כאָטש איין באָנבאָנקע האָט זיך געבעטען הע- שעלע און גענומען דוצקען.

--- אפילו ניט קיין האלבע באָנבאָנקא, אפילו ניט קיין פערטעל, אפילו נישט אַזױ גרויס, אפילו נישט אזוי פיעל, -- האָט אנאנדערער אָפּנעמאָסטען אויפ'ן שפּיץ פינגער,

מיט גרויס פאָרזיכט האָבען מיר צוריק פארבונדען ס'פּעקעלע, פארשנורט מיט אַ רויטען שנירעל און עס אוועקנעלענט אין פּֿאֲלִישׁ הינטער די שמות, ביז סע װועט זיך מאַכען א געלענענהייט, אַז איך און הע" שעלע --- מיר צוויי, זאָלען עס מיט אונזערע אייגענע הענט איבערגעבען צו סורטשען.

קאַפּיטעל יב. שווער צו באשרויבען, --- דער אָנהויב פון סוף --- דער פוף פון סוף -- א גלעקעל װאָס קלינגט אין הארצען -- פורטשע געהט -- מיר גובען איהו ט'פּעקעל --- זי ווארפט אוועק ס'מע" קעל --- מור הוובען עס אויף --- סוף מעשה,

באַשרייכען אייך װאָס מיר האָבען איבערנעלעבט די עטליכע טעג ביז וואנעט מיר האָבען באשלאָסען איבער" צונעבען די מתנה, בין איך נישט בכח. נישט איך און נישט קיין אנדער מענש, דוכט זיך מיר, סיידען א מלאך מיט פלינעל אפשר, דערצעהלען אייך װוי אווי מיר האָבען געפלאטערט און געפלאמט און געבענקט אן געהאָפט און געשפּונען פאנטאַזיעס פון דעם גרויסען

44

גאָלדענעם שפּו?ל, װאָט רופט זיך ק ינדהייט - איז אפשר צופיעל מאר א מלאך מיט פלינעל אויך.

איךף קען אייך נאָר זאָגען, אז אויב איחר זענט אטאָל געווען יונג און אומשולדיג און פארליעבט, דאן וװעט אייך נאָך אלץ זיין שווער צו באגרייפען, װאָס מיר האָבען איבערנעלעבט.

עס איז געווען סוֹף ווינטער, אין מיטען חודש. די נעכט זענען נאָך אלץ געװען קאלט און פראָסטיג אָבער שטי?ל -- אֶהן ווינטען און אֶהן ברענעניש. דער הימעל איז געווען קלאָר און דורכזיכטיג, װוי א קרישטאָ- לענער קידוש-בעכער און באַװאָרפען מיט אַזױ פיעל, אזוי פיעל שטערען. און די ווייסע פלאכען ערד װינ- טער'ן שטאָט, און די שפּיצען בערג, װאָס זענען געווען טאָפּעל-װײיס און פארווייסטע קוימענס פון די אֶרימע שטיבלעך האָבען נעקוקט צו דער גרויסער, געפרוירענער לבנה און געחידושט זיך, צי ביי איהר איז אויך אַזױ קאלט, אזוי פרעמד,

אין אָט אַזא נאכט בין איך מיט מיין חבר העשעל, מיט'ן פּעקע? אין מיין האנט, אוועק אויף דער גרויסער שליחות פון ליעבע,

פורטשע'ס עלטערען זענען פארמעגליכע. מענשען. דער פאָטער -- אַ איד א למדן און אַן אָנגעזעהענעף בעל-הבית, מיט א שװאַרץ סאַמעטענעם מאַשעל הינ" טער'ן ווייסען קאָלנער, האָט זיך געלאָזט בויען א הוין אַביסעל ארויס פון שטאָט, לעבען דער פולישער שקאָלע, אביסעל אָן א זייט פון פּראָסטען עולם,

ניט ווייט פון דער שטוב, מיט דעם בלעכענעם דאך, איז דער צ מ ענט אַר זש, פון וועלכען עס טאָרטשען ארויס די צלמים, און אביסעל? וויימער ארויפצו איז דער רוטענישער קלויסטער פיט די גרויסע טורעם-לעכער, אין וועלכע עס העננען די נלעקער וי לױז-געװאָרענט

4

עי

ציין אין אַ מכשפח'ס מויל, אַמאָל פאַר'גנב'עט זיך דער ווינט, ניט אַ ריהר ס'צינגעל פון אַ לייכט גלעקיל און פ'ציטערט שטיל-שטי?. און מע וייסט נישט צי קלינגט עס, צי נישט. אַרום דעם דאָזיגען גלעקער-טורעם שטעהן קאַלינע-בוימער, סיטם רויט-ביטערע פרוכט, וואָס זענען בלויז גוט ווען זיי זענען דורכגענומען פון פראָסט און אויסזעהן זעהען זיי אויס וי פאַרנליווערטע טראָפּענס בלוט,

אונטערגעמוטיגט און מיט לעבעדינע טריט נעה איך מיט העשעלע'ן איבער'ן שטראָס. ביי מיר אונטערן זשופּיצעל איז די טייערע מתנה -- דאָס פּעקעלע צוקער- קעס, װואָס מיר, זעקס חברים, ברעננען מיט ציטערדינע הערצער אַ קרבן צום נאָט פון ליעבע.

די נאכט איז פריש און קאלט. מיר נעהען און איילען זיך. ס'איז נאָך פריה -- סורטשע אין ערשט אַרױיס פון איהר טאַטענ'ס געוועלב און זי נעהט אַהים. מיר האָבען זי געזעהן -- מיר האָבען נעזעהן די בלאָהע סטעננע פון איהרע האָר פּלאַטערען אין שיין פון נע- וועלב-פענסטער, איילען מיר זיך איהר צו פארלויפען דעם וװוענ. געהען מיר דאריבער ואָס שנעלער, װאס לעבעדינער. עס סקריפּען די שטיועלעךף אין שניי, און עס סקריפּעט, דוכט זיך, אויך ערניץ אין האַרץ. אָט זענען מיר נישט ווייט פון רויז. סורטשע איז נאָך ווייט. מיר בלייכען שטעהן אַ שטיק װעג פון שטבב. ס'איז פינסטער. אט דאָרט אין דער צמ ענטאַ רזש מיט די שטיינערנע צלמים. און אָנ ציטערט דײַס קליינע גלעקיל. אפשר ציהט עס עמיצער? ניין. ס'איז דער װוינט. בלויז דער וװוינט. און זי, וואו איז זי? אֶט געהט זי. אט קומט זי נעהנטער, אָט זעהט מען שוין די ווייסע הענטשקעס פון אונטער די אַרבעפ פון דעם שווארצען יאַקעל. אֶט איז זי נאָהענט. נאָך 6

4)

נאָהענט. איך פיהל? װי עפּעס קלינגט מיר אין הארץ -- עפּעט װי עמיצער װאָלט דאָרט געצויגען א גלעקעל, און די האַנט מיט'ן פּעקעלע ציטערט --- אָט-אָט פאַלט עס ארויס, ‏ און העשע? אין גאר צוטומעלט -- ער בעבעט,

ענדליך איז זי צוגעקומען.

איך און העשעל? האָבען איהר צערטליך פארשטעלט דעם וועג.

--- װאָס ווילט איהר? -- האָט זי קורץ געפרעגט.

-- פורטשע טייערע ! --- האָב איך געשטאמעלט און ארויסגענומען ס'פּעקעלע פון אונטער מיין זשופּיצע און עס איהר דערלאננט -- פורטשע טייערע, אט דאָס אין פאר דיר. נעם צוֹ.

און העשעל, וועלכער האָט איינגעבוינען דעם קאָפּ וי אַ דוצקע צו טון, האָט צונעהאָלפען.

--- נעם, פורטשעלע, נעם! ער האָט געװאָלט אַ דוצקע טון און זיך צוריקגעכאַפּט.

אָבער סורטשע --- זי האָט נישט פארשטאַנען אונזער סור, ניט פארשטאַנען אונזער טיפע ליעבע צוֹ איהר, ניט פארשטאַנען קיין זאַך, און דאריבער האָט זי אַזױ אומשולדינ נעפרעגט :

---פאַרװואָס גיט מען דאָס ?

--- פאַר גאָרנישט, פורטשעלע ! -- האָב איך זי באַ- רוהיגט --- זאָל איך אַזױ געזונט זיין, װי פאר גאָרנישט. און איהר געשטופּט אין האַנט ס'פּעקעלע מיט די טייערע ליעבעס-מתנות,

--- ביזט משוגע, מיינע שונאים ! -- האָט זי אויס- נעשפּיגען און אַ װאָרף נעטון ס'פּעקעל, און איז אַריין אין שטוב וי א פיי? פון בוינען.

שטיל, מיט אַראָפּנעבױנענעם קאָפּ, האָב איך אוים- געהויבען ס'פּעקעלע פון שניי, עס אָפּנעװישט מיט אַ פּאָלע פון מיין נייער זשופּיצע, און מיט אַראָפּנעלאזטע קעפּ, װי אבלים, האָב איך און העשעלע די מתנה צוריק-

4/

געבראכט צו די איברינע טיער חברים, וועלכע זענען גע- שטאַנען אויפ'ן זעלבען שטראָס אַ שטיקעל וועג ווייטער, ביי אַ בערנעל פארשנייטע שטיינער און געװאַרט אויף אונז.

--- נוֹ ? --- זענען אונז אַלע באַפאַלען וי נאָר זיי האָ- בען אונז דערזעהען, --- צונענומען ?

--- נ ישט צוגענומען! -- האָבען מיר ביידע בייז ארויסנגערעדט, און העשעלע האָט איינעם פון די חברים אַ שטארקען דוצקע געטון -- שוֹין ניט װי קיין קוה, נור װוי אַ בוהיי, װוי א ווילדער אויפגערענטער בוהיי.

-- װאָס װועט איצט זיין ? -- האָבען אלע נעפרעגט פארצווייפעלט און נידערנעשלאָגען פון דער שרעקליכער בשורה.

-- גאָרנישט װעט זיין! -- האָב איך געזאָגט, און טרערען האָבען געשטיקט מיין קול --- מיר'ן מוזען אַלֵיין אויפעסען די צוקערקעס,

און שטי? און אומעטיג האָט אַ גרויסע, אַלטע לבנה צוגעקוקט, וי זעקס קליינע איננלעך פּראַװען אן אבל- סעודה און וי נרויסע, פיינע באָנבאָנעס ווערען פאר" גאָסען מיט נאָך גרעסערע קינדערשע טרערען.

טענטימענטאַלע פייערען

ברענט לובטיגער, ברענט בלאָהער, מייגע בלאָהע פווערען.

מ'וועט מיר שרייבען :

דיין היים --- נישטאָ מעהר. דיין פאָטער-ישטוב איז פון שונא-האנט פארטילינט, דיין שטעטע? אין נאליציען, וואו אויף יעדען האָפּענפעלד און אויף יעדען מארעלענ- בוימע?ל איז דיין חלום געהאננען, אין אָפּנעמעקט פון גאָט'ס ערד, און דיינע בעסטע און דיינע ליעבסטע, וואו זענען זיי, וואו זענען זיי?"

פאולויסשהאוס === היקייסשטרתיף == שמסשופלושה == סהישוקועס === סשורקתססהש == פששהו וע = סואקוהיקושען === פשוספאלויפאםן העוט == פשנוהמווחהקים === סטייינסן == ענטכאנהאמס? === ממאמארקממון = סואמאטמאט 6

אזוי וועט מען מיר שרייבען און טרערען-פלעקען וועלען דאָס נישט-דערזאַנטע דערזאָגען. און װאָס די טרע- רען-פלעקען וועלען נישט דערצעהלען, װעט מיין נאריש הארץ אליין טרעפען, װיי? נארישע הערצער זענען נביא'שע הערצער,

און דעמאָלט װועל? איך מיר מיין ליולקע פאררויבע- רען, אויף מיין ווינשטו? זיך אוועקזעצען, צאָרניג א פליעג דער'הרנ'ענען און זאַנען צו זיך אָהן רייךד: | = גרויס איז מיין הארץ --- טראַנט עס אינוועניג מיין חיימלאנד, מיט די ברוינ-גרינע, זונפאררענענטע פעלדער, |מיט די חנ'עוודיגע קאלינע בוימלעך, מיט די אֶהן-סוף-

49

ווייטע גראָזדלאָנקעס און מיט די שמעקעדיגע בערג, מיט די קליינע שטיבלעך מיט שטרויענע און גאָנטענע דעכער, אויף וועלכע עס נידערט פראָסט און טוי און שפּרײירעגען און שניי-פונקען.

און אויך בלומען וואקסען דאָרטען אויף אונזערע רע- כער --- צווישען שטרוי.

און ליעב האָב איך די הייזער. ליעב האָב איך דאָס שטיל-נעלע וואסער, װאָס פּלױדערט פרומע, מוטערליכע רייד צו דער שווארצזאפטיגער, אומעטיגער ערד און ליעב, ליעב, ליעב אֶָהן א שיעור האָב איך די וואלר-סטעזשקעס און דאָס אלטע בית-המדרש, די האָבער-פעלדער און דאָס באָד אונזערס. ליעב האָב איך דאָס פּוילישע קלויסטער און די קאַלטע שטיינבאַנק לעבען דעם פארלאָג, מיין ערשטע ליעבע און די הויכע טשערעשניעס אין די סעדער. ליעב האָב איך די בלייכע, שטיל-טרעטענדע מענשען און דעם שבת"פּוץ פון די בעקער-געזעלען, װאָס לאָזען זיך אויף דעם שפּאַצירװעג ; דעם ווארימען פריהלינג-שטויב, און די זונינקייט װאָס רינט פונ'ם הימע? איבער אונזער שטעטעל און מיר קינדער שעפּען עס מיט די הענט און וואשען זיך דערמיט די פּנים'ער. ליעב האָב איך די ראָגאטקע און די פארבינע היטלען פון די פּױערען און די זייפבלומען און די שטעכערס. ליעב האָב איך די זינגענדינע ביהנען און דעם מעהל-בלייכען רב מיט די פארטרערטע אוינען, און ליעב, אומענדליך ליעב האָב איך מיין נוטע מאמע, װאָס פּרעגעלט רויזענסירופּ פאר אֶרו- מע קימפּעטאָרינס, און דאָס לויף-וואסער צווישען די פעלדער, ביי וועלכען איך זיץ אין די זומער-טעג און קוק וי די ווערבע בלעטלעך בלאַנזשען ערנעץ אַװעק מיט'ן שטראָם, דעם רויט-רייפען סעפּטעמבער-חודש מיט זיין װייס-גאָלד און זיין אומעטינקייט, און ליעב האָב איך דעם מאי סיט זיין ווארימער ערד אונטער די באָרוויסע פים.

איהר קענט נישט חרוב מאַכען מיין שעהן היימלאַנד,

ספף

איהר אַלַע פרעמדע, ווייל איך טראָנ עס ביי מיר אין הארץ.

איצטערטאָ, בעת איך שרייב דאָס, פליהט מיר א האַפֿג פאַרנעסען בלומען-בלעמע? אין האַרץ אדיין. עס אין מיין גוטער, מיין ליעבער, מיין שוין-לאננ-טויטער חבר א 5 טער.

ער איז קרייד-כלאס און הױיךדיאױיפנעשפּראָצט, און אז ער נעהט, האָט מען מוראָ, אַז ער װעט זיך איכערברעכען, אַזױ דין איז ער, און מען קען נישט טרעפען צי אַלטער איז א זקן, צי א קינד,

די אוינען זיינע --- וועלטען טיפע, נרויסע, נישט- דערגרינטליכע העננען אין זיינע אוינען און א צער וואס גיסט זיך אדיבער איבער די ברענען און די ברעמעך- שליוזען קענען עס. נישט פארשטעלען.

זעה איך איחם אין דער אלטער קליז, איינגעבוינען איבער א גרויסער גמרא און ער זיננט א ננן. א שטי- לער נגון איז עס, א בא'צער'טער און אן אייבינער און שטעכט דיר ס'הארץ דורך וי א הייסע נאָדעל,

אלטער איז אן עלוי. שפּיעלט ער זיך נישט. מיט קינ" דער, לאכט ער קיינמאָל נישט, נאָר ער שמייכעלט זיך ס'הארץ ארויס מיט אזא נוט-און-פרומקייט, אז איננלעך אין זיינע יאָהרען ניבען איהם אֶפּ כבוד און רומען איהם רבי אַלטער,

און ווינטער, ווען דער פראָסט טאנצט איבער דעם שטעטעל זיין נלעזערנעם טאַנץ און איננלעך זענען אוים'ן גליטש, אָדער זיי ווארימען זיך די באקען אָן פראָסט און אָטעמען שטעכינען פראָסט-שטויב, װאָס זיננט אין זייע- רע לוננען, -- דעמאָלט נעהט אַלטער ארום איבער דער קאלטער קלויז און זוכט ליכט, ביי וועלכע ער זאָל קענען זיצען און לערנען.

און פארטראָפּעטע שטיקלעך ליכט, פארשטיבטע שטיקלעך וואקס פון יאָהרצייט-ליכט, שטיקלעך פון ווייסע

51

יום-טוב-לינט געפינען זיך תמיד אין די קעשענעס פון אלטער'ס נראָהער, אָפּנעטראָגענער שיפּקע.

-- כ'זאָל נאָר האָבען גענוג ליבט ! --- זיפצט אלטער, און עפּעס א קליינער דאָרפס-איד מיט פארוויאנעטע זקן" הענט, טראָגט איהם מיט שמחח אונטער א געפונען שטיײ קעל ליכט, אלטער זאָל דערביי זיצען און תורה לערנען.

אליין א בעלדבתיש קינד פון א רייכען און קארגען שענקער, האָט אלטער נאָר אין זינען די אָרימע און פאר- שטויסענע, פאר אורחים-דורכוואנדערער, װאָס פאר" שלאָגען זיך אין קלויז אריין, האָט ער שטענדיג אָנגעגרייט דאָס טעפּעלע זאלץ : זאָלען זיי כאָטש האָבען אביסעל זאלץ צום ברויט --- די אַרימע-לייט נעביך !

און אלטער פארזעצט די תפילין זיינע און קויפט ברויט און זאלץ פאר די הונגערינע. ער אליין דאווענט אין פרעמדע תפילין. נאָט איז גוט --- ער איז מוחל !

אליין עסט ער זעהר זעלטען, מיין חבר אלטער. זיין דינער, פלאַמערדינער נוֹף איז ביי איהם אַ דערויילינע זאך, בלויז אן אָרימע, שוואכע דירח, וואו די גרויסע און טיפע נשמה זאָל קענען וואודעס-איז אפּוואױנען איהר צייט. |

און אז אלטער שטארבט, ביי זיין זעכצעהנטען יאָהר, פון אויסצעהרונג, און שמייכעלט זיין גוטע נשמה צוֹם הימע? ארויף, געהט דאָס גאנצע שטעטע? צו דער לויה, און עס כליפּעט מיט א הויך געוויין און טרערען ווייקען די ערד דורך און מאנען זי געזאלצען --- וי דאָס ברויט, װאָס אַלטער האָט געטיילט צו אַרימע דורכװאַנדערער.

און דער גרייזגרויער רב מיט די בא'צער'טע אוינען, וועלכער קען שוין זינט חדשים נישט גערן אוֹיה די פיס, שטעלט אונטער אן אקפעל אונטער אלטער'ס מטה, און צוויי אידען מיט גראָהע בערד האלטען אונטער דעם רב ער זאָל נישט פאַלען.,

הא א אמט" אע אי והאי אהי והאי רמאו אהא אאמאמי קאר אט

מיין ליונקע איז אויסגענאנגען און די צייטוננען לי-

52

נען אויף מיין טיש. זאָל איך זיי לעזען ? --- לעזען װוי מען האָט מיין הייםיערד מיט מענשעךביינער געמיס" טינגט ? וי ס'האָט זיך די קעפּ מיט איינענע פויסטען צעשלאָנען ?

ניין. איך מוז מיין היימלאנד ראטעווען. איך, דער גרויסער העלד, װאָס קאָן א פליענ מיט א שפילקע נישט דורכשטעכען -- איך על דאָס גרויסע נאליציען אין מיין יונג הארץ ארייננעמען און דערמיט אנטלוימען איבער אלע פוסטע פעלדער, איבער אלע וויסטע וועלדער.

זיי-זשע רוחינג, מיין היים און מיין שטעטעל,-- איף ווע? אייך פון דעם שונא'ס הענט אָפּהיטען, מיינע נעליעבטע !

53

פליטערפלירט

אויף צום זעקסטען סעפּטעמבער

== אש

איך װויל דערמאָנען מיינע לעזער אָן דעם זעקסטען סעפּטעמבער,

עס זאל זיי ניט ארויס פונ'ם קאָפּ, -- װי עס איז געווען דער פאל ביז איצט.

דער זעקסטער סעפּטעמבער איז ביז איצט שרעקליך פארנאכלעסינט געװאָרען -- איבערהויפּט צוישען אידען.

דאָס דארף אזוי נישט זיין!

דער זעקסטער סעפּטעמבער האָט, ליירער, נישט גע" האט דאָס מז? פון א פערטען יולי, אָדער פון א פופצעהנ" טען שבט, אָדער פון א דריי-און-דרייסיגסטען עומר.

דער זעקסטער קעפּטעמנער דארף ווערען דאָס װאָס ער איז שוין זייט יאָדרען ביי אלע מענשען װאָס זענען נעזונט און שטארק און האָבען פּרנסה: ער דארף וע" דען א טאָג פון פרייד, פון פּאראדען, פון נרויסע רעמאָנ" פטראַציעס.

דער זעקסטר פעפּטעמבער -- וי אלע ווייסען :-- איז איינער פון די גרויסע דריי-הונדערט-פינף-און" זעכציג טענ װאָס מיר האָבען אין יאָהר און אלס אזעלכער איז ער אן אינטערנאציאָנאלער יום טוב.

יעדעס יאָהר האָט בלויז א ' י | זעקסטען סעפּ- מעמבער, און דאריבער דארפען מיר איהם פייערען מיט פּראכט און גלאנץ,

57

די זעקסטע סעפטעמנערס, אז זיי נעהן אװעס -- קומען זיי נישט מעהר צוריק !

אינ'ם דאָזינען פּרט איז דער זעקסטער סעפטעמנער גענליכען צום פערצעהנטען יולי -- דעם טאָג פון דער נאסטיל.

דער זעקסטער סעפּטעמבער וװעט זיך אנהויבען אַקוראט דאָנערשטאָג ביינאַכט זיינער צוועלף און ער װועט זיך אוועקציהען א גאנצען טאָג --- ביז אין מיטען דער נאכט אריין.

דעם זעקסטען סעפּטעמבער װעט אויפגעהן די זון, מענשען וועלען אויפשטעהן פון די נעלענערס, מאנסביל וועלען זיך צעקעמען די בערד, פרויען וועלען זיך אָנ" פּודערען די נעזער, קינדער וועלען זוינען פון דער מ|- טער'ס ברוסט, הענער ועלען קרעהען, פייגע? װעלען ארומפליהען אין דער לופט, פיש ועלען ארומשווימען אין וואסער --- עס װועט זיין וואונדערבאר !

און נישט נאָר דאָס אליין :

דעם זעקסטען סעפּטעמבער וועלען געבוירען ווערען טויזענטער אסםסאלוט-פרעמדע מענשען, װאָס קיינער קאָן זיי נישט. א מאסע לייט וועלען אָפּערירט ווערען אוים'ן אפּענדיק,. א טייל מענשען וועלען איבערגעפאָהרען ווע" רען, אנדערע וועלען חתונח האָבען און מיליאָנען מענשען (מענער און פרויען) וועלען זיך נענענזייטיג ערקלערען, אז זיי קענען איינס אֶהן דאָס אנדערע נישט לעבען.

עס װעט זיין א מערקווירדינער טאָג --- דער זעקס" טער סעפּטעמבער.

אַקטיאָרען וועלען שפּיעלען טעאַטער, טענצער וועלען טאנצען, פישעריוננען וועלען כאפּען פיש, באנרעבערס וועלען באנראָבען.

עס װעט זיין א זעלטענער טאָג -- איינער פון יענע טעג װאָס קערען זיך נישט אום !

שליסעלמאכער וועלען מאכען שליסלען, חופה- מאכערס וועלען מאכען חופּות, מצבה שלעגערס וועלען

58

מאנען מצבות, ננבים וועלען גנב'ענען, שוחטים וועלען שעכטען, דאָקטוירים וועלען היילען, שרייבער ועלען פארצייכענען, טכוירען וועלען טון װאָס זיי דארפען, בלומען וועלען דופטען.

דער זעקסטער סעפּטעמבער װעט זיין א טאָנ, װאָס אונזערע לעזער וועלען לאנגדלאנג נישט פארנעסען.

די טייכען וועלען פליסען, די מיינעל? וועלען טשווי" טשערען, די מענשען וועלען אָטעמען, דער הימעל וװעט ליגען אױסגעשפּרײט זעהר הויך איבער'ן קאָפּ, אזוי אז ער זאָל נישט פארפלעקען די קאפּעליושען, און די ערך װועט זיין ה א ר 0 אננטער די פיס און מ'וועט קענען אויף איהר נעהן.

עס וועט זיין הערליך !

שמעטערליננען וועלען ארומטאנצען ארום פייערען, פידעלשפּיעלער וועלען שפּיעלען פידעל, בלינדע וועלען מיט אמאָל נישט זעהענדיג-ווערען, טויבע וװוע5ען זיין טויב, און שטומע וועלען רעדען אזוי, אז מ'שוועט נישט פארשטעחן װאָס זיי ווילען.

גרייט זיך צום זעקסטען פעפּטעמבער, ליעבע לעזער, עס וועט זיין גרויסארטינ !

באלד אין דער פריה װעט וידער אויפגעהן די זון זעהר קלאָר, אָדער סע וועט זיין פארװאָלקענט און מ'וועט זי נישט זעהן, שפּעטער װעט ענטוועדער רעגענען, אָדער נישט. דערנאַכדעם וועםט אזוי פּאװאָליע ווערען זיינער צעחן און צוועלף און איינס און אַזױ ווייטער. װעט דער זעקסטער סעפּטעמבער דערועהן, אז ס'איז שוין צייט צו פארגעהן, װעט ער נעמען און פארגעחן -- שטילערהייד, און א האָהן װועט אפילו נישט א קרעח טון,

גרייט זיך צו באנעגענען דעם זעקסטען פעפּטעמבער ! פאראיינען און לאדזשען זענען אויפגעפאָדערט איהם אנטקעגען צו נעהן מיט זייערע באנערס. די זעקסטער- סעפּטעמבער פּאראדע הויבט זיך אָן אוים'ן ערדיקונעפ, קינקס און רעכטס, נישט וייט פון אומעטום, און זי

59

ציהט זיך אוועק ביז פארנאנגענהייט-עוועניו און מעהף זעהט מען זי נישט,

קומט אין צייט, ברידער, און פארנעסט נישט מיט- צוברעננען אייערע אלטע פריינט -- די חלומות, די האָפנונגען, די ענטוישוננען, די יסורים, די קראנקהייטען, די לאננוויילע.

עס וועט זיין דער איינציגער זעקסטער סעפּטעמנער פון יֹאֶהֶר אזוי-פיעל-אוך-אזויפיע?, אין דער נאַנצער וועלט-געשיכטע, און אויב איהר װועט איהם חלילה נישט באַנעגענען וועט זיין זעהר טרויעריג. פּונקט וי עס וועט זיין אומעטינ, אז איהר װעט איהם יא באגענענען.

אויף צום זעקסטען סעפּטעמבער !

גרויסער אױפפאַרקױף אויף צירונג

ווער פון אייך ס'האָט ליעב צירונג, זאָל אויפשטעלען די האנט !

איינס, צוויי, דריי, פיער. זעקס, עלף, פיער-אוןדצוואנ- ציג, טויזענט,

גוט. איהר קאָנט שוין אראָפּלאָזען די הענט,

איצט ווייס איך אז איהר האָט אלע ליעב צירונג.

איבערהויפט דאָס געשלעכטליכסטע גע" 'שלעכט פון דער וועלט -- די דאמען.

זיי האָבען ליעב צו טראָנען א דימענטענע שרפה אין ביידע אויערען. א. ליכט-טורם אויף יערען פיננער, א דו- מענטענעם בליץ אויפ'ן האלו

זיי האָבען זיך ליעב צו באָדען אין גאָלד, אין זילבער, אין פּלאטינום, אין רובינען, און סאפירען און טאָפּאזען,

אויב איהר מוזט האָבען אלערליי צירונג, וועלען מיר עס אייך געבען אבפאָלוט פריי.

דערצעהלט עס פריינט און באקאָנטע, זיי זאָלען נישט פארזאמען די נעלעגענהייט. | = און לאָזען זיי קומען פ ריה, זי זאָלען נישט דארפען ווארטען !

מיר האָבֶען בלויז א באשרענקטע צאָה? פון אלערליי צירונג, און מיר ווילען זיי צוטיילען אומזיסט צווישען אונזערע קונדען --- היינטינען פרייטאָג, צווישען זיבען א זייגער אין דער פריה און צוועלף א זיינער ביינאכט.

61

געדענקט : איהר דארפט נאָרנישט איינצאָהלען און מיר ניבען אייך אלצדינג אװעק אָהן א סענט געלט.

די צירונג, פון וועלכע מיר ריידען איז נישט קיין פאלשע, נישט קיין נאָכנעמאכטע. אונזער נאָלד אין אכצעהן (18) קערעט ריין, אונזער זילבער איז שטערלינג, אונזערע דימענטען זיינען אֶהן א פלעק.

קומט אין צייט !

אזוי גיך וי די זון װועט אויפגעהן (געדענקט אז דאָס איז חיינטינען פרייטאָנ פארטאָנ) קענט איהר אויס-י שטעלען די פּאָלֶעס אָדער א פארטוך און אריינכאפען א מאסע מיט נאָלד,

שפּעטער קענט איחר אוועקנעחן צום טייך, אָנשעפּען צוויי קריגלעך וואסער און זיי אויפהענגען אויף די אויע- רען -- ריינע דימענטען. (באמערקט וי זיי פעכלען קע- גען דער זון. א סימן, אז זיי זענען ע בט).

אויב איהר האָט ליעב צו טראָנען זיידענע קליידער קענט איהר אָפּרייסען א שטיק ווייסען ווינד און איהם פארוואָרפען ארום האלז אָדער ארום דער טאליע. דאָס וועט אייך נאָרנישט קאָסטען. און עס וועט זיך טראָנען א לאננע צייט !

דערנאָך קאָנט איהר (אויב עס וועט זיין א שטורעם) אהיימנעמען א פֹּאַר נייע, געשליפענע בליצען, און זיי אויפהעננען אויפ'ן הארצען -- אלס א מין סאָרט , לאָווע" ליעף", דאָס איז זעהר מאָדערן.

אויב איהר ווילט א פיינעם בראַנזלעט קענט איחר נעמען א שנירעלע פריהלינג-האָגע?, איהם ארומוויקלען ארום דעם נעלענק פון דער האנט, װעט איהר האָבען ריו- נע פּערעל, װאָס קיינער קען נישט נ אַ ב מ אב ען.

ביינאכט קענט איחר אָננעמען א פולע האנט מיט לבנה-זילבער און עס שיקען פאר א מתנה צו אייער כלח. אז נישט קענט איהר ארויסשעפּען פון דער ברונען, א פולען עמער מיט שטערען און עס אװעקטראָנען צו

62

אייער געליעבטער, וועלכע װעט זיך דערמיט שטארק דערפרעהען.

טאָמער איז דאָס אייך וועניג, קענט איהר נעמען א נייעם רעגעננויגען און זיך אויפנעהען דאפון א שעהנעם קראוואט, אָדער אן אונטערקליידע?, אָדער איהר קענט מאכען דערפון א קאָלדרע. (די רעגענבוינען-קאָלדרעס זענען זעהר ווארעם).

שטארק אין דער מאָדע איז אויך דער ים גנערויש, װאָס מ'טראָנט אין די אויערען און די גרינע בערג װאָס מ'טראַנט זיי אין די אוינען.

זעהר שעהן (און מאסיוו) איז אויך די קייט פון יאֶה- רען, װאָס מענשען טראָגען אויף די אקסלען, און זיי ניבען עס איבער בירושה צו זייערע קינדער און קינדסקינדער.

מיר רעקאָמענדירען ספּעציעל אונזערע ריינע קינדער- טרערען. זיי זעהען אויס אזוי װוי די שענסטע בריליאנ- טען, און טראָנען זיך זעהר נוט,

געדענקט, אז דאָס װעט זיין היינטינען פרייטאָנ.

קומט אין צייט !

3

פאַקטען ווענען פאַקטען

מיין ליעבער הערר פּעדאגאָג, איך פייף אויף אייערע פאקטען! דער פאקט, אז איחר זענט פול מיט פאקטען, איז פאר מיר פאקטיש א באווייז, אז איהר זענט א גרוי" סער --- מיט פאקטען -- אָנגעשטאָפּטער עזע?,. דער פאקט, אז איהר נעמט אייערע אומשולדיגע קינדער און שטאָפּט זיי מיט פאקטען, באווייזט, אז איהר זענט א בהמה אין שטעק-שיך. דער פאקט, אז פאר אייך עק- זיסטירט נישט דער סאָד מיט גאָלדענע עפּעל, און דער באקאנטער נידערטרעכטינער חזיר, וועלכער קומט אלע נאכט אין גאָרטען און מאכט א ת? פון די פערצעהן- קערעטענע עפּעל, באווייזט, אז איהר זענט אן אויסערגע- וועהנליכער מלמד. דער פאקט, אז איהר לייקענט אָפּ די עקזיסטענץ פון ים-מיידלעך און פּיפּערנאָטערס און שרע- טעלעך, באווייזט, אז אייער נשמח געהט אויס פון חונגער, און זי ווייסט אפילו נישט דערפון ‏ דער פאקט, אז איהר האלט די מענשהייט פאר א גרויסען צעבער, אין וועלכען איחר גיסט אריין אייערע וואױלנעלערענטע פאקטען, באווייזט, אז איהר זענט א זעהר קאָרעקטער --- אידיאָט.

משח נאדיר דארף נישט אייערע פאקטען, ליעבער גע- קעהרטער ! ער פייפט אויף אייערע צוויי-מאָל-צויי-איז פיער לאָניק.

ער דארף אויף טישעניינצינקאפּאָרעס אייערע ציפע- רען.

64

משה נאַדיר טוט פונקט קאפּויר װי די תכלית'דיגע נמראדמלמדים שרייבען אין זייערע ווערטע ספרים,

ער געהט שנע? -- כאָטש עס שאדט צום הארץ.

ער טרינקט בראָנפען און וויין און רויכערט אֶהן א שיער --- אויף צוֹ לחכעיס די בעסטע דאָקטוירים. ו:

ער לענט זיך זייגער פיער פארטאָג, און א זונען-אויפ- גאנג זעהט ער בלויז אין אילוסטרירטע זשורנאלען.

די בעסטע לופט איז פאר איהם די אָנגערויכערטע, פּרעכטיג-שעדליכע לופט פון קאפע. דאָס בעסטע געזאנג איזן פאר איהם דאָס ערהאבען-שעדלינע טומלען פון דער גרויס-שטאָט. און זיין אנגענעמסטער שפּאציר איז אויף בראָדװײי און דריי-און-פערציגסטע סטריט, ואוֹ. ער פיהרט א קונצינען מאנעווער מיט די פיין-שטינקענדיגע אױיטאַמאָבילען.

דער פאקט, אז די לבנה איז א הימלישער קערפּער, איז פאר משה נאדיר וועניגער ווערט, װי דער פאקט, אז עס זיינען פאראן א מאסע זעלבסט-לויכטענדע דאמען- קערפּערס,. דער 8 א ק ט, אז ערגיץ גאנץ וייט אין פאראן א קעניג מיט זיבען זיהן, און איינער פון די זיבען זיהן מיט'ן נאָמען אליבאנא האָט א װוינשטיננערעל, װאָס אז מען רייבט דאָס אויפ'ן ארבעל פליהט מען וועלט-איין און וועלט-אויס, האָט פאר מיר נאָר א טימע באדייטונג. דער פ אק ט, אז משיח װועט קומען (אקוראט) אויף א ווייס פערד, און סיר אידישע קינדער, וועלען אריבער- נעהן קיין ארץדישראל אויף א מעכטיגער בריק פון צינא- רעט-פּאפּיר, איז פאר מיר מעדר וויכטיג װי א נאנצער רעגימענט ספטאטיסטיקער. דער פא קט, אז נאָך מיין טויט װועל איך מיך אוועקזעצען אין דעם שעהנעם, פיין- ועשפּאלירטען נזדעדן, און על מיר קוויקען דאָס טויטע הארץ מיט דעם גנוטען ביסעל רומענישען ייך-המשומר, און פארבייסען מיט דעם טייערען שטיק אונגארישען לויתן, איז פאר מיר ווערט מעהר וי אלע סיר-אייזעק ניו-

5

טאָנס און קופּעהניקוסעס און שינזאקסעס און עלראָזענ- צווייגם,

דער פ א ק ט, אז ערניץ ווייטווייט אויף אן אק- רענט זיצט א בלייכע פּרינצעסין מיט בלאַנדע לאָקען און ווארט אויף איהר פּרינץ משה נאדיר, וועלכער דארף קו- מען א געפּאנצערטער און זי באפרייען פון די עלף-הונ- דערט-אוןיזעקס-און-זעכציג ים-קאָטערס, וועלכע האלטען זי געפאנגען (לאָמיר אזוי וויסען פון בייז פארװאָס) אין פאר מיר מעהר ערפרעהענד וי אלע ציפערען פון דער נאנ- צער וװועלט. דער פ א ק ט, אז אמאָל, אמאָל ווען סע װועט מיך אַנכאפּען א וואנדערלוסט, װע? איך ארויפגעהן אויםץ דאך, אױיסשפּרײטען די לאנגע הענט מיינע און א פליה טון, אזוי הויך, אז הונדערט אָרלערס וועלען מיך נישט קענען כאפּען, איז פאר מיר מעחר ווארהאפטיג וי דער פאקט, אז ס'איז היינטיגע צייטען שווער אויסעו" קומען מיט ניין דאָלאר א וואָך,

סלה !

6

וי רופט מען אייך

זאָגט מור ווי איהר הויסט און איךן וועל טרעפען אויער נאָמען". --- אַ אידיש ווערטיל,

אויב איהר הייסט ע 9 י ע, זענט איהר געװעהנ} ליך אן אונטערבינלער און וואוינט אין דילענסי סטריט. געוועהנליך זענט איהר פארחייראט און האָט א פרוי מיט זעקס קינדער און איהר זענט שוין א איד אין די יאָהרען,

פארדיענען, פארדיענען די עליעס (אלס א ראסע) זעהד וועניג. דאָס העכנסטע װאָס אן עליע פארדיענט איז 4 דאַלאר א ואָך און מוז ארבייטען װוי א פערך.

א גאנץ אנדער סאָרט מענשען זענען די איציקס, אן איציק איז געוועהנליך ענטװעדער א קראוואטענמאכער, אָדער א דעזיינער. זעהר וועניג פון די איציקס זענען פארהייראט. און די װאָס זענען י א פארהייראט, ווינשען זיך דעם טויט אלע מינוט און אלע רנע.

איציקס --- אלס א פאלק -- שטאמען נעוועהנליך פון גאליציען. אין פּוילען געהען זיי געוועהנליך האנט-אין- האנט מיט די מאיערס און מ'רופט זיי דערפאר איטשע- כאיערס, כאָטש פיעל פון זיי זענען גאנץ אָנשטענדינע מענשען,

גליקליכער וי אלע זענען די בערילס.

די דאָזינע מענשען זענען כסדר פרעהליך און אויפ- געלעבט און סע ארט זיי נישט װאָס מאָרגען װעט זיין.

07

דאָס ערגסטע װאָס טע קען זיך טרעמען מיט א בערי? איז, אז מען זאָל איהם איבערפאָהוען מיט אן אױטאָמאָביל, אָדער ער זאָל שטארבען פון צופיעל,. יאָהרען. אָבער װאָס פאר א באדייטונג האָט עס, אין פארגלייך מיט די גליקליכע מאָמענטען װאָס די בערילס געניסען בעת.. זיי געניסען זיי ? . :

צו אן אנדער קלאס מענשען, מיט א גאנץ אנדערע פּסיכאָלאָגיע, געהערען די משה'ס, וועלווילס און שמוא" ליקלעך. די דאָזינע לייטע פיהרען געוועהנליך גרויסע נעשעפטען און זענען געגען א אידישען קאָנגרעס, אָבער אין אלנעמיין זענען זיי נישט קיין שלעכטע מענש- לעך, נאָר אביסעל צו קארג אויפ'ן גראָשען.

אינטערעסאנט זענען אויך די לייט, װאָס רופען זיךף נעציל, זעליג, שמעיהו, ישראל, פּנחס און גרשון. די דאָ- זינע אידען זענען ס'רוב אין די פופצינער יאָהרען און זעהר וועניג פון זיי האָבען געדיענט אין מיליטער. פאר- הייראטע זענען צווישען זיי דאָ זעהר פיעל און דאָס בי-, סעל װאָס זענען נישט פארחייראט, טוען א סך אויף פאר פּאלעסטינא. די אינגערע צווישען זיי זענען װאָלונטירען, היטעלמאכערס, שפּעקולאנטען, גראָסערי לייט א. א. װו,

וועניגער פּאָפּולער פון זיי זענען די יאָסעלעך, אברהמלעך, יאנקעלעך, דודלעך, חיימלעך און הערשעלעך, די דאָזינע מענשען שלאָפען זעהר זעלטען אין דרויסען און בכל? זענען זיי גרויסע אנהענגער פוֹן קאַלאַשען באנקביכלעך, האלזדשאליקלעך און אנדערע גוטע זאכען.

א יאָסעלע, אָדער א חיים'על, אז סע ווערט אלט דריי יאֶהר, הויבט עס אָן טראכטען פון א תכלית, און ביי 16 יאָהר איז עס שוין ענטוועדער א מלמד אין א קליין שטע- טיל, אָדער אז נישט, פאָהרט עס ערניץ אװעק און.. מ'ווייסט נישט וואו עס איז אהינגעקומען.

צווישען די מענשען מיט וועלכע עס לינט זיך צו באקענען מעג מען אויך אריינרעכענען די זאנווילס, מענ-

68

דילס, מעשילט, פייוועלט, גתנט, חנאס און אנדערע פון. דעמזעלבען טאָרט. 0

אָט דער קלאס מענשען, שטאמט געוועחנליך פֿון או", מעטום און זיי צייכענען זיך אויס דערמיט, װאָס זיי זענען בעטערע סטרייקערס וי באַלמעלאָנעס. |

צווישען די פרויען זענען צום מייסטען פּאָפּולער די אסתוס, חנהס, שרחס, רבקהס, טייגעס, לאהס און דבורהס. דאָס איז א קלאט פוויען מיט וועלכע די מענער מוזען זיך רעכענען. ט'רוב פון די דאָזיגע פרויען זענען אמאָל געווען מיידלעך און --- שעהנע מיידלעך דערצו. מען קען זיי אָפּט טרעפען אין די פּארקס, אויף די בעלער, ביי קאָנצערטען און אומעטום וואו בחורים קומען זיך צונויף.

עהנליך צו די אסתרס און אנדערע, זענען אויך די צו פעם, גנעשעס, חייקעס, גיטעלעך, האָדעלס, סאַשעס און גנענדילם. געוועהנליך זענען זיי ווייס נישט אזוי יונג און ווייט נישט אזוי בלאָנד, װוי די וועלכע מיר האָבען דאָ פרדיהער אויפנערעכענט. שולדינ אין דעם זענען די אומשטענדען און די אפּטייקערס. אָבער אין אלגעמיין זענען זיי זעהר סימפּאטיש און מען קאָן זיך מיט זיי פארברענגען,

רייצענדער וי אלע זענען די סאָניאס, דאָניאס, מא- ניאס, פראניאס, וויעראס -- מיט זייער רוסישער אויס- שפּראך און מיט זייער ליעבע צו פארשידענע בחורים, סיי אזעלנע און פיי אנדערע. די דאָזינע מיידלעך זענען גע" וועהנליך אינטעליגענט, טראָגען ש 5 יא פ ע ס אָנשטאָט היטעלעך און ארבייטען ענטוועדער אין שניירער-שעפּער אָדער אין שפּיטעלער -- אלס קראנקען-שוועסטער, וועל- כע מאכען אלעמען קראנק מיט זייער ליעבע,

זעהר א פרעהליכע ערשיינוננ אין דער אידישער נאס זענען די בויטיס, נאִידיס, קעידיס, ליליס, נאָסיס, פעניס, בעלאס, בעסיס און לינעס. די דאָזינע זענען כמעט אלע באשעפטיגט אלס טייפּרייטערינס, נוכהאלטערינס און

69

כֿאַריפּטקעס. פּ'רוב פון זיי זענען נאָך פולשטענדיג פאר" פֿײידעלט, אָבער מאנכע זענען אויך ס'געגענטייל. אין אפּגעמיין טראָגען זיי געגרייזעלטע פאה'לעך און גיבען אָפּ זייער פרייע צייט אויף עסען שאָקאָלאדע.

אָרענטליכקייט

זייט אָנשטענדינע לייט און איהר --- וועט זיך פיהלען שוידערליך לאננווייליג. זייס גוט צו אייערע מיטמענשען און -- מע ועט אייך האלטען פאר גרויסע דומקעפּ, זייט נעטרייע פאמיליען-פאָטערס און איהר -- װועט פריה געהן פון דער וועלט.

אזוי זאָגט מאַישענאדיר, . און ער רוהט אָפּ א וויילע זיין מידע פעדער און זאָנט ווייטער :

קענט איחהר מארק טוויינ'ס מעשה ספיט די צוויי ברי" דער --- איינער א גנוטער און איינער א שלעכטער ?

איך װעל זי אייך איבערדערצעחלען אויף אויסוועניג ;

געווען אמאָל צוויי שנידאחימ'דינע ברידער, איז איו- נער פון זיי געווען א פיינער מענש, א זיידענער יונגער- מאן און געהאט א נוטען קאָפּ. און אָפּנעהיט כיבוד-אָב- ואם,. און געהאט א הארץ פון א צדיק, האָט איהם טאקע דערפאר נאָט געהאָלפען און ער איז געווען א נרויסער ארימאן,

דער אנדערער ברודער איז געווען א זשוליק, א פארך, א ליידאק, א פארשטאָפּטער קאָפּ איז ער דערפאר אויס- געוואקסען א גרויסער עושר און דער אָנגעזעהענפטער בירגער אין דער געמיינדע.

שטימט צו, אלע מיינע פריינט, אז דאָס אין א געלוו- גענער וויץ און לַאָמִיר עס אָננעמען אָחן דענאטען.

זל

לאָמיר ארױיסטראָנען א רעזאָלוציע, אז עהרליכקייט איז א מלמדי'שע ביזנעס, און אז בשעת איינער גים צדקה פארבאָרגענערחייד, איז זיין גרעסטער וואונש, אז מען זאָל איהם כאפּען ביי דער האנט. |

דען צו װאָס זענען מיר מענשען געגליכען ? --- פרענט מאישענאדיר, און ער ענטפערט : מיר זענען געגליכען צו גרויסע שוויינקערלען, װאָס זענען נאָך דערצו היבשע בחמות. -

צי קענט איהר אונזערע גוטע און פרומע לייט ?

מאַישענאדיר קען צופעלינ איינעם אזא. ער איז אזוי פארדאמט אנשטענדינ, אז עס שלאָגט צום הארצען. ער איז אזוי פארפלוכט גוטהערציג, אז עס ווילט זיך איהם דערלאננען מיט עפּעס איבערן קאָפּ. ער אין אזי נאָבעל, אז בלויז ‏ ק ו ק ע נ ד יינ אױף זיינע צװיי באקען-בערד פאלט שוין אִָפּ דער אפּעטיט צו בעטען ביי איהם א טובה. |

אזו אז ער געהט אהיים פון נאָטעסדיענסט -- כאפּט ער זיך אויפ'ן וועג אריין אין א קאבארעט און דערענדיגט ס'דאווענען דערענדיגט ער. :

װאָס זאָל מען טון צו אזא מין אידען ? פרענט מאָו- שענאדיר,,. און ער ענטפערט מיט דער געפעלינער מיט" ווירקונג פון זיינע לעזער;: אזא אידען דארף מען אוועק- זעצען אין דער קאָמיסיע, וועלכע האָט אלס אויפנאבע צו אונטערזוכען די בלאָנדע שקלאפעריי פון די ווייסע שקלא- פען, צווישען וועלכע עס געפינט זיך מסתמא אויך א היבש ביסעל נעגערטעס,

א, דו ליעבע אנשטענדינקייט ! איך נעם אראָפּ פאר דיר ס'היטע? און ווארף עס דיר אין קאָפּ אריין,

אָ, דו אלערהעכסטע מענשענפריינטליכקייט ! --- איך ווארף זיך פאר דיר אין שטויב און זוך צי האָט נישט א פּריץ פארלאָרען א פּאֶר רענדלעך, |

2

און מעהר וי אלעט האָט מאִישענאדיר ליעב רי מלחמה-פילאנטראָנען.

מעחר פאר אלע מיהט ער זיך צו באגייסטערען פאר די דאמען, וועלכע זענען אזוי שטארק געטראָפען פון

דער מלחמה.

קאטאסטראָפען נאָך דער רייהע: בריסלער שפּיצען קאָסטען אזוי טייער. ליל'ער פיינע זאָקען -- זענען ארויף אין פּאריז. צו דמשק'ער טעפּיכער---איז גאָר נישט צוצוקומען. פּאריזער מאָדעס -- קומען צו אונז אוי לאננזאם,. בעלנישע דימענטען -- איז שווער אריינצו- שמוגלען.

טוט אזוי וועה מיין יונג הארץ,

בלוטעט אזוי מיין פארוואונדעטע נשמה און סטאפּט צוליעב דעם פון דער ארבייט.

דען שוידערהאפט איז דער צונויפפאל פון מאָדערנעם רוים. בלוטינ איז דער צוריקנאננ פון דער ציוויליזאציע. און טייער זענען די בריסלער שפּיצען.

און דאָ ליגט דער שפּיץ, מיינע אלערליעבסטע לעזער,

לאָמיר אוועקזעצען די דאמען אויף אונזערע שוי- סען און זיי הערצליך באדויערען, זאָנט מאַישענאדיר,

מילא אונזערע אייגענע מענשען, די װאָס טראָנען הויזען, מאכט נישט אויס. זיי זענען שוין דערצו גע" וואוינט. הרנ'עט זיי אפילו, אין די מיליאַנען, צעשיסט זיי װי מייז --- ס'איז נאָרנישט ביי זיי. דערויף זענען זיי זעלנער. אָבער שאנעוועט מיר די דאמען, הערר קריגס" קאָרעספּאַנדענט ! מאכט זיי פאר דעליקאטע העלדינען, פּליעז! טארנעטערט און פאר'מלאך'ט זיי אין די שענ" סטע ווערטער. קושט זייערע רויזרויטע פינגערשפּיצען, שווערט זיי אייבינע ליעבע בין נאָך דער חתונה. שיקט א ברכה אויף זייערע בלאַנדע קעפּלעך און א פערענאדע

/3

צו זייערע גאניקעס און באדיכטעט זייערע שלאנקע קער" פּערס.

עס איז מאָדערען צוֹ האָבען רחמנות אויף די מלחמה- כלות, וועלכע זענען נעבעך ענדליך אין א מזל'דינער שעה פאראומגליקט געװאָרען פון א סאָלדאט,

עס איז מאָדערען אריינצופאלען אין התפּעלות פאר א קראנקען-שװועסטער, וועלכע פארבינדט מיט דעליקאטע הענטלעך די וואונדען פון די צעהאקטע זעלנער, בעת | די זעלנער אליין װאָלטען א סך ליעבער געשמעקט דאָס שלעכטע קעלניש-וואסער מיט וועלכען די ראמען באשפּריצען זיך, איידער --- פּולוער,

צום שלוס װויל איך נאָר זאָנען צו מיינע ליעבע לעזער, אז זיי זענען נאָך פיע? צו יונג צו פארשטעהן די גאנצע לאנע. נאָר אויב זיי וועלען אמאָל אונטערוואקסען און הייראטען, וועלען זיי באגרייפען װאָס פאר א וועלט-חכם מאישענאדיר אין און פארװאָס ער איז אזוי אויפםנע- בראכט אויף דער פּאָפּולערער אָנשטענדיגקייט.

דערװויי? לאָזט ער אייך אלעמען גריסען, ונם אייערע כלות גאר פריינטליך,

וד"ל,

24

אידעען-פֿאַרבּינרונג

עס פארבינדט זיך; אַ וועלט --- מיט אַ וועלט, פ געדאַנק --- מוט אַ געדאַנק,

איך בין נעשטאַנען לעבען דעם ניאַנאַראַ וואסערפאל, ארום מיר האָבען זיך אויפגעהויבען צויבערשלעסער פון דעם פראָסט'ס ווייסען האַמער אויסגעשמידט. וייטע, וואונדערליכע פראָסט-שטיקערייען האָבען געהאַנגען אין דער בלאָהער ווינטער-לופט. איך האָב דאָס אַלצדיננ אָנגעקוקט און געטראכט, אן עס טוט סיר ועה א צאָן,

איך האָב געהערט דאָס פארשלאָפענע גערויש פון די װאַסערפּאַלען און עס אין סיר איינגעפאַלען, אַז איך האָב נאָך היינט נישט געטרונקען מיין טעגליכען מילם- פּונש.

איך האָב באטראַכט דאָס גרויסע נאַטור"וואונדער און עס איז מיר געקומען אוים'ן זין, אַז אַזױ ניך וי איך װעל קומען צוריק אַהיים, על איך מיך אַנידערזעצען און --- שרייבען אַ בריוועל צו קאַסיאַ'ן,

איך האָב געזעהן דעם גרענד-קעניאָן און זיין גאַנצער וואונדערבאַרער שרעקליכקייט, איך האָב געהערט דאָס גאָרגעלדיגע רוישען פון די וואסערען, װאָס דערטרינקען זיך אין זייער איינענער געפאחר, און איך האָב מיף

)5

פּלוצים דערמאַנט, אַז איך האָב פארגעסען אָפּצונעבען אין ביבליאָטעק דאָסטאיעווסקי'ס ,ברידער קאַראַמאַזאָוו" און קאָנראַר'ס , לאָרד דזשים", און אַז דאָס קאָסט מיר פיער (4) סענט א טאָג, אכט טעג --- צוויייאוןידרייסיג סענט.

איך האָב געזעהן וי די זון געהט אונטער אויפ'ן שפּיץ פון א חויכען באַרג אין דער שווייץ.

עס איֹז געווען וואונדערבאַר, גראַנדיעז, הערליך. די פארעלטערטע מוטער נאַטור האָט באקומען פאַרב אין די באַקען, און האָט זיך נענומען רויטלען, און שפּיעלען פאר" שעסטערהייד מיט דער גרינער שאל, װאָס האָט פארדעקט איהרע הויכע בריסט. עס האָט ארויסגעבלייכט דער טאָנ מיט זיינע רויטע סאנדאלען, און די נאכט האָט ביסלעכ- ווייז גענומען אָנװאַרפען איהרע בלאָהע שלייערס, -- אַ סימן, אַז זי קומט באַלד צונעהן אן אויסגעטוענע, מיט'ן לבנה-לאשמטערן אין האַנט.

איך האָכ באוואונדערט דאָס שעהנע נאַטור-בילד, און איך האָב מיך פּלוצים פארבענקט נאָך דעם אַנגערויכער- טען קאפע, אויף דער ני-יאָרקער צעהנטער גאס. | איך בין געשטאַנען לעבען דעם שטיינערנעם ספינקס און באוואונדערט, װי אַזױ ער שטעהט אַזױ לאַנג אויף אַן אָרט.

איך האָב געקוקט אויף זיין משונה'דיג געשטאַלט און איך האָב מיך פּלוצים דערמאַנט, אַז איך האָב מיר שוין עטליכע טעג נישט נעפוצט די נעגעל, און אז איך בין שרעקליך שלעמעריג.

איך בין געשטאַנען לעבען דער כותל-מערבי אין ירושלים, געזעהן וי אידען פון דער גאנצער וועלט שטעהן און ניטעןדאויס זייערע הערצער פאר דער טויטער װאַנט, און עס איז מיר געקומען אויפ'ן זין, אַז די נאָרװענישע שיקסע האָט מיר שוין צוויי װאָכען נישט געשריבען קיין בריעף, און ווער ווייסט װאָס זי טוט ?

איך האָב געזעהן די בילדער אין לואוור, און איך האָב מיך דערמאָנט, אַז איך האָב נישט גענוג זויבערע

70

טאשענטיכלעךף פאר היינטינער ואֶךְ. איף דאָב געהערט דאָט זינגען פון נאכטינאַלען און עס האָט מיך דערמאָנט, אַז איך בין שוין עלף יאָחו פארהייראָט און אַז ס'איז מִיר אומעטיג.

יאָ. איך האָב א סך גערייזט, מיינע פריינט. איך האָב מיך אָנגעזעהן אַ וועלט, אָבער אין ערגיץ האָב איך נישט נעטראַכט די געוויסע געדאַנקען, װאָס מ'רענקט געוועהנליך ביי געוויסע געלעגענהייטען. א דהבא!

אין מאַדויד, צומביישפּיעל, האָב איך געטראַכט ווע" נען אַ נייעם קאַפּעליוש. |

אין באַנדאַד האָב איך געטווימט ועגען אַ בעסער אידיש טעאַטער,

אין מאָסקװע האָב איך נעהאָט ס'געפיהל, אַז איך וועל פארלירען ס'רענציל,

אין פּאַריז האָב איך פארבראַכט די טרויערינסטע טעג פון מיין לעבען און אין וויען פלעג איך טואכטען פון דער בלאָהער װאָלגאַ, וועגען וועלכער איך האָב אַמאָל געהערט זינגען אויף אַ פּיקניק פון אידישע פרי" טראַכטער.

װוי שלעכט מיר איז װאָס זאכען דערמאָנען מיך נישט אָן דעם, װאָס זיי דארפען מיך געוועהנליך דערמאָנען! אפילו די נייעס פון דער מלחמה רופען ביי מיר אָפט אַרױיס נישט מעחר וי דעם געדאַנק, אַז איך דארף באלד אָנשרייבען עפּעס אַ געלונגענע זאַך, אָדער רויכערען דרי ליולקע,

וי אונערהערט !

77

בּאַקװעמע שטאַנדפּונקטען

ניין, הער קלוינעמיס, אייער שרייבען געפעלט מיר נישט. קיינער פון די אידישע שרייבער געפעלען מיר נישט -- מיט דער אויסנאהם פון די, װאָס האלטען פון מיין אונגעהוירען טאלאנט. און די געפעלען מיר אויך נאָר אלס מענשען, נישט אלס שרייבער.

ניין, נישט אפילו דער באריהמטער הומאָריסט ווע" מענס נאָמען איהר דערמאָנט. ער שרייבט נישט אזוי וי איך -- טוג ער נישט. מען מוז שרייבען אזוי װי א י ך, אָדער גאָרנישט. בעסער מאכט נישט אױס, נאָר דאָס איז נאטירליך אונמעגליך,

, . -. איך קאָן אייך קיין עצות נישט געבען וי אזוי צו שרייבען. װי א זוי איהר װעט נישט שריי- בען װעט דאָס אלץ נישט זיין גוט. סיידען איהר װעט נעמען שרייבען פּונקט אזוי װי איך. אב איהר װועט דאָס טון װועט איהר זיין א פעלשער, א נאָכקרימער, א פלאגיאטאָר, א מענש אֶהן א פונק ארינינאליטעט, און אייער שרייבעריי װעט טוינען אויף תשעהניינציג כפּרות.

, , . איהר פארשטעהט שוין פון מיינע קלונע רייד, אז איך בין נישט מחויב אייך אָנצואווייזען פא רוואָס אייערע הומאָריסטישע ווערק זענען נישט גוט. זיי זענען נישט גוט דערפאר, ויי? זיי טאָרען נישט נוט זיין,. איך אליין בין א שוואכער הומאָריסט -- מווזט

)8

איהר זיין נאָך א שוואכערער. איהר טאָרט נישט זיין נרעסער פון מיר --- אויב איהר װוילט נישט ארויסרופען מיין ה אס און איחר טאָרט נישט זיין קלענער פון מיר --- אויב איחר ווילט נישט, אז איך זאָל אייך פאראכטען. איהר מוזט דארום זיין גענוי אזוי װוי איך, און דאן, וי געזאָגט, װעט איחר זיין איבריג. ווייל משה" נאדעריי איז ‏ א לוקסוס, נישט קיין נויטווענדיגקייט. פארשטאנען ? 5 { א

, , . ניין, פריינד נ. לעפיף. ס'איז נישט וויכטיג צו זיין מיט די שניידער ארבייטער. מען מעג זיי גאנץ אָמען זאָגען, אז זייער איינפלוס אויף דער אידישער לו" טעראטור איז א שעדליכער, א פארדארבענדער,

מען קאָן גאנץ שעהן זיין א ליטעראט, א מיטאר- בייטער אין א אידישער צייטונג און נישט זיין קיין אר" בייטער-פריינד ביי פאך, מיר לאָזען דאָס איבער צו די מעהד סוחדים און ביער שענקערס. מען דארף נישט: קיין תירוץ דארויף, אויסנעטראכטער פריינד ג. לעפיף!

איך האָב נישט ליעב די ארבייטער, דערפאר וייל זיי קויפען וועניג ביכער און גיבען נישט אִפּ גענוג כבוד אונזערע ברידער די ליטעראטען. זיי ארבייטען נעביך שווער ? נו, זאָלען זיי נישט ארבייטען שווער, אויב זיי האָבען א ברירה. און אויב זיי האָבען נישט קיין ברירה, טו צודװאָס מאכען פון דער נויט א טונענד?

ניין, איך בין נישט קיין ארבייטער-פריינט. צו זיין אן ארבייטער-פריינד איז פּונקט אזוי אַרינינעל וי צו זיין א איד. אן ארינינעלער גנוי --- װוי? זיין א אִיר. א איד -- נישט. א שויינקערעל, א הארצלאָזער שופט, --- ווי? זיין אן ערשמער ארבייטערליעבהאכער. דעם אמת'ן ארבייטער"-פּרימאדאָן, איז דאָס מיאוט און אי" בערדריסינ.

ניין, איך בין נישט קיין פּראָפּעסיאָנעלער פריינד פון די ברידער אַרבייטער, איך וויל זיי נישט אויפקלערען.

79

לאָזען זיי פֿאָרזעצען זייער גאנג אין דער פינסטער. אין דער פינסטער טרעפט מען גילעַר צום ליכט -- צום צאר" טען בלאֶהען ליכט פון גלויבען, (מערקט די פּאֶעזיע) װאָס דאָס איז א סך אָנגענעהמער וי די אויגען-אוים' רייסענדע און נשמה-בלינד-מאכענדע ליכט פון די רויטע שמאטעס, װאָס זאָנען אָן ס'אָנקומען פון גרעסערע שיס" לען באָרשט.

ניין, איך בין נישט קיין ארבייטער-פריינד ביי פאך, מיין האס צו קאפּיטאל געהט בלויז אױף אזוי ווייט, אויף וויפיעל דאָס שמוצינע קאפּיטאל װי? נישט א" בערגעהן אויף מיין זייט. סיין ערשטע ליעבהאָבערין, איז נישט געווען די דאמע מיט'ן פאַקעל אין דער אוים" געהויגענער האנט נאָר פארקערט. מיין ערשטער ראָ- מאן איז נישט געווען מיט דער פּראָלעטארישער אידעע, נאָר מיט עטליכע טויזענט בלאַנדע רענדלעך, וועלכע זע- נען געגאנגען האנט-אין-האנט מיט אן אונפּראָלעטאריש פּיאנאָ-שפּיעלענדיג מיידעל.

ניין, איך בין נישט קיין ארבייטער-פריינד ביי פאך, הער נ. לעפיף !

* { א

, . . וואונדערט זיך נישט, ליעב פרייליין מ פאפאל, װאָס איך האָב נעכטען נעזאָנט אנדערש וי היינט.

עס אין ביי מיר אזא געוואוינהייט,

װאָרים מוז דען א מענש זיין צונעבונדען און פאר- שקלאפט צו זיין װאָרט ?

איך בין א ראדיקאלער מענש און א פריידענקער --- דיען איך צו קיין נעטער נישט. װי?ל איך נישט דיענען אפילו צו מיין װאָרט. און װאָס פאר א שייכות האָט דען מיין װאָרט צו מיר ? איז דען דאָס ארויסגעאָטעמטע ביסעל ווינד א זאך וועלכע שטעהט העכער פון מין זעלבסט און מיט װאָס איך מוז זיך רעכענען ?

, . . כ'האָב אייך נעכטען געזאָנט, אז איך האָב אייך ליעב ? --- נו, זאָג איך איצט אנדערש. זאָג איך איצט

סס

עז איהר געהט מיך נישט אָן. היינט איז דאָך נישט נעכטען, ליעב פּרײליין ! נעכטען איז געווען א רעגענ" דיגער טאָג און מיר אין געווען אומעמיג -- האָב איך מיט אייך געשפּיעלט א ליעבע, אייך געקושט, אייך אונזאָווייטער. היינט איז שעהן און אויסנעלייטערט אין דרויסען און איך האָב געלד אין קעשענע --- קאָן איך זיך מיט פשוט'ן וין פאר'שיכור'ן. דארף איך אייערע אויגען נישט. זענט איהר מיר איבערדריסיג,

ניין, פרייליין מ. פאפא?. דאָס אין גנישט מין לעצט װאָרט. קאָן זיין, אז שפּעטער מיט א שעה װועפ איך דענקען אנדערש.

81

אַפּאַריומען און וי אַזױ

רער אפאָריזמען-פּאך איז אן אלטער פאך, אָבער א נוטער. אנשטאָט צו ארבייטען ביי קאַשקעטען איז בעסער צו ארבייטען ביי אַפאָריזמען. ביי אַפּאָריזמען איז נישטאָ קיין סלעק -- סא פאך װאָס געהט א גאַנץ יֹאֶהר און נאָך מעהר. כדי צו שרייבען (אָדער צו זאָגען) אַפאָריזמען, איז נישט נויטיג איינצוצאָהלען 29 דאָלאר אין דער יוניאָן און צו ארבייטען עטליכע װאָכען אומזיסט,

יערער מענש, װאָס פארמאָגט זיין איינענס אַ בפיו- פעדער און אַ שטיקעל פּאַפּיער, קען זיך אַװעקזעצען און נעמען שרייבען אַפּאָריזמען -- בעסערע אָדער ערנערע, בעסער ‏ ערגערע וי בע סערע (אפאָריזם) וייפֿ : די בעסערע זענען געווענליך נאָך ערנער װי דאָס, און דאָס איז דאָס ערנסטע דאביי,

איך אַלײן, דער שרייבער פון אָט-אָדדי ציילע, בין אויך אמאָל באגאנגען אפאָריזמען אין אלערליי פאָרמא- טען. גרעפערע און קלענערע. און אויך נ אָר גרויסע איך האָב נישט געזשאלעוועט. וויי? װאָס קען זיין גריננער וי צו זיין א חכם פון א רעדאקציע ? און װאָס אין לייכטער וי צו זיין משל'דיג-פעליעטאַניסטיש ? און װאָס איז קלענער, מיזערנער, נישטינישכ?-לאָזער װי אן אפאָריזם ?

דער אַפאָריזמאָלאָג איז נאָך ערגער וי דער ציטא- טיסט, דער ציטאַטיסט --- ציטירט. ניש ער ציטערט,

082

)

נאָר ער ציטירט (אַפּאָריזם). צו זיין אַ ציטאַטיסט אין נויטי; צו ?עזען פרעמדע ביכער און דאָס אין נישט קיין ארבייט. צו זיין אַן אַפאָריזמאָלאָג אין -- אפילן דאָס אויך נישט נויטיג.

אַ מענש װאָס שרייבט אַפאָריזמען איז נעגליכען צו איינעם װאָס לעבט אויף ליידינע ניס == מען קען אויף זיי פייפען, אָבער נעהרען נעהרען זיי נישט (אפאריום), אן אפאָריזמען-זאָגער אין גלייך צו א קדישזאַנער, -- ביידע דערמאָנען אָן בית-עולם (אפאריזם),

המוסממאםט ‏ (מענמעס אפאפימעס פאעואעעט :ינממ שואתועמא ססמואשעט ‏ ופטעגובט ‏ 2-: 6 - (פסהטט:) - סאבתתאטט ‏ 28אסמצב) - מתצשפאמם) האמעאג) ‏ ה-איטעהט

איך שווער --- נלייך װוי איליאָדאָ: זאָל מיר אִפּי דאַרען די פאָדערשטע האַנט, זאָל איך אייננעמען א מיתה-משונה דאָ אויפ'ן אָרט, (שוין אַװעקגערוקט דאָס בענקע?) אויב איך על טרואכטען אפיל א רגע, איידער איך ווע? אָנשרייבען די פאַלנענדע אַפאָריומען וועגען טויט, לעבען, ליעבע און עהנליכע ענינים, װאָס וועלען מיר קומען אונטער דער האנט. איך טו דאָס כדי אייך צו באווייזען, װוי נריננ עס איז צו זיין אַן אַפאָריזמעזאָנער און װי לייכט מ'קען זיך דאָס אויס- לערנען -- אויב מ'קען נאָר אַ ביסעל שטעפּען אויף דער מאַשין. איך האָב שוין אַמאָל געזאָנט, אַז ס'רוב אַמאָ- ריזמען קען מען נוצען אויף ביידע זייטען. איך וועל גע" בען ביישפיעלען: דאָס לעבען דאָס לעבען אין נעגליכען צו אַ זיינער, אַ זיינער דארף מען אֶנציהען און דאָס לעבען מוז אויך אָנגעצוינען װערען. װאָס אָננע צוינענגער עס אאז דעם מענשענ'ס לע" בען, אלץ בעסער געהט דער מענש. אלץ פינקטליכער איז ער,

אָדער -- פארקערט : א פענש איז פונקט דער היפוף פון א זיינער, א זיינער, אז מען ציהט איהם אָן --- ארט איהם נישט, און א פּענש, א מען ציחט איהם אָן, פארדריסט עס איהם.

3 3

אָדער: 1) דאָס לעבען איז געגליכען צו אַ פייפעלע: עווי וי דו פייפסט אין איהם אריין, אזוי שפּיעלט עם. 2) װאָט מעחר דו פייפסט אויפ'ן פייפעלע, אַלץ נרינגער ווערט דיר דער שפּיעל. דאָס זעלבע מיט'ן לעבען. װאָס מעהר דו פיימפסט אויפ'ן לעבען, אַלץ לייכטער ווערט דיר דער גאנצער נארישער שפּיעל (טיפזיניג).

אָדער --- פארקערט: דאָס לעבען אין פּונקט דער היפּוך פון א פייפעלע, אַ פייפעלע, אַז מען פייפט דא" רויף, אין עס נאנץ אננענעהם. אָבער אז מען פייפט אויפ'ן לעבען איז פּאסקודנע.

אָדער וועגען ליעבע: דאָס ב ע ס טע מיט על געגען לעבע איז גע נענ ליע ב ע, אן דאָס נעסטע מיטעל געגען געגענליעבע אין געגענהייראט. אָבער דאָס איז גענען אַלֶע געגענגעזעצטע ליעבעסנעזעצען פון דער געגענווארט, געגען וועלכער עס אין נישטאָ קיין געגען-געגענווארט. (סאפיר-ארטינער אפאָריזם).

אָדער ;: די חופּה איז דער קורצער-פרייטאָנ פון דעם מענשליכען ראַמאנטיזם---מיט איהר ענדיגען זיך די אלע ראָמאַנטישע האָפנונגען צוליעב וועלכע מען געהט צו דער חופּה.

אָדער: ליכט -- איז די פינסטערניש פון רער מענש" ליכער נשמה. דאָס נשמה-אויג זעהט בלױיז אין דער פינסטער, װאָס פינסטערער ס'איז ארום דער נשמח, אַלֶץ בעסער זעהט די נשמה זיך זעלבסט.

אָדער --- אונשולדיגע סיידלעך, זענען פונסט וי אונשולריגע בעלי-חובות -- ס'איז נישטאָ אזא זאך,

און --- פארקערט : א מיידעל װאָס איז אונשולדיג איז פּונקט דער היפּוך פון א בעל-חוב --- זי פאלט ביי זיך נישט אראָפּ,

איך װאָלט נאָך נעקענט ציהען א סך וייטער און באַװייזען מיט ביישפיעלען אֶהןדאַדשיעור, אַז דער אַפאָ"

.

דיזם איז פּונקט וי א בילינער נומי-קראנען --- מ'קען איהם טראָנען אויף ביידע זייטען, און אז ער ווערט קויטינ קען מען איהם אַ יש סון מיט'ן אובע? און ער איו ווידער פריש און ניי און נלאנציג.

נאָר ס'עט זיין גענוג.

85

פֿאַראַן אַ שטעטעל ,רוזוועלט"

(געדאנקען פון א מענשען, װואָס עסט ב"ה אלע פאָג)

ביי די פיש האָט מיר מיין פרוי אונטערגעטראַנען דאָס שטיקע? נייעס ווענען א שטעטע? רוזוועלט, וואו מען האָט אֶהן א פ א ר וו אַ ס געשאָסען אין א מאסע סטרייקער, און איך האָב געפיהלט וי מיין בלוט הויבט אָן קאָכען, זידען, איבערלויפען, און קלייבענריג פּא- מעלעך די ביינדלעך פון שטיקעל קארפּ, האָב איך געקייט דאָס געשמאקע שטיקעל פיש און גערשרט צו זיך אליין :

--- אזא נידערטרעכטינקייט פון קאפּיטאליסטען ! די קעפּ האָט מען זיי באדארפט אָפּדרעהען ! אזעלכע שוויי- נישע קאניבאלען! אזעלכע פארדאסטע היצליעס!

אז מען האָט מיר דערלאנגט דעם טעלער מיט ייךף און איך האָב דערזעהן צווישען די לאָקשען דאָס פיינע מארף-ביינדע?, װאָס איך האָב ליעב, האָט זיך מיין כעס אביסעל אָפּנעקיהלט, און בלאָזענדיג אויף דעם געשמאקען ביסעל? יויך, האָב איך צו מיר געמורמעלט :

--- ווער ווייסט, נאָך אלעמען, ווער ס'איז שולרינ ! סע קען דאָך נישט זיין, אז מען װעט גלאט נעמען אַרימע מענשען -- טאטעס פון סליינע קינדער --- און זיי שי- פען ? א סימן האָפטוֹ -- האָב איך געזאָנט צו זיך -- פארװאָס שיסט מען ד י ךף נישט: הא?

די דאָזינע לאָנישע טענה איז מיר שטארק געפעלען 86

געװאָרען און איך האָב זיך ביי זיך אין געדאנם אָננעי דופען חכם, דענקענדער מענש, ראדיקאלער טראכטער און אנדערע שעהנע נעמען,

אז מען האָט דערלאנג צום טיש דאָס פלייש און איך האָב דערזעהן צוויי פליגעלעך פון א הוהן, א זיס לעבערעל און דאָס פיינע פּאָלקעלע, װאָס איך האָב ליעב -- האָב אאיך גענומען באטראכטען די זיך אין א גאנץ אנדער ליבט,

איצט נאָנענדיג דאָס ווייכע פליגעלע פֿון דער הוחן, און צוזופּענדיג שיט דעם גוטען ביסעל ויין, האָב איך מיך ערשט ארומגעזעהן, אז די זאך אין נאָרנישט אזי שרעקליף, וי זי איז מיר ערשינען ביי די פיש. און אז מען דארף דעם אנדערען צד אויך געבען א שאנס צו זא- נען א װאָרט,

--- ווער ווייסט --- האָב איך גע'טענה'ט צו זיך און נעסמאָקעט דאָס פּאָלקעלע --- ווער ווייסט, אפשר זענען די סטרייקערס טאקע שעדליכע מענשען? און ווארום האָב איך ווייטער געטואכט -- זאָלען קבצנים איבער- הױפּט ס ט ר י י ק ע ן? וער פארלאננט דאָס דען פון זיי? ווען דאָס געועץ -- זאָג איך --- זאָל זאָגען איחר מ | | ט סטריקען, נו, מילא ס ו| ז מען! קען מען זיך נישט העלפען. אָבער אזוי לאנג וי דאָס גע- זעץ ערלויבט דיר צו לעבען אויף א דאַלאר מיט זעכצינ סענט א טאָג, און האָט צו דיר נישט קיין טענות --- טאָ װאָס-זשע נעמסטו און נעהסט ארויט אין סטרייק, צוליעב לומפּינע פערציג פּעניס א טאָג ? ווירקליך! ס'איז דאָך נאָר צום לאכען,

אז מען האָט מיר דערלאנגט דעם אויסגעצייכענטען עפּעל-קאַמפּאָט און א שטיקעל שטרודע? --- האָב איך נאָך אמאָל א קוק געטאָן אויף דעם שטיקע? נייעס וועגען די געשאַסענע סטרייקערס פון דעם שטעדטעל רווועלט, און זופּענדיג צולעצט דאָס טייערע ביסעל טערקישע קאווע

57

פון א קליינער טאס, האָב איך צו זיך געזאָגט כמעט מיט כעס : : -

--- װאָס פאר א שווארץ יאֶהר איז דער מעהר מיט די ארבייטער ? װאָס טומלען זיי זיך ? װאָס מאכען זיי דאפון אזא וועזען ? װאָס איז ? זיי ווילען אקוראט צוויי דאלאר א טאָנ? איז ערשטענס: פון וואנען איז נע- דרונגען, אז די באָסעס קענען באחויפּטען צו נעבען צוויי דאַלָאר א טאָג ? אפשר האָבען זיי נישט ? אפשר ווילען זיי נישט ? אפשר האָבען זיי נישט קיין צייט דערצו? און צווייטענס ;: אויב שוין יא סטרייקען --- ווארום זאָל מען זיי נישט טאָרען שיסען ? מה-דאָך -- זאָג איך צו זיך און דלאָבע מיר די ציין מיט א טוטפּיק --- מה-דאָך, אז אין אײיראָפּא שיסט מען טויזענטער לייט, װאָס סטרייקען נישט, טאָ פארװאָס-זשע זאָל מען נישט טאָרען אויס" שיסען א פּאָר צעהנדליג נארישע ארבייטער, װאָס סטרייקען צוליב לומפּינע פערציג פּעניס א טאָג -- װאָס דאָס איז נאָר א געלעכטער -- איז דאָס נאָר !

און ערשט איצט, וען איך האָב זיך פאררויכערט דעם גוטען האוואנא-צינאר און זיך אוועקנעזעצט אויף דער פיינער וויענ-שטול, האָב איך זיך גענוי ארומגעזעהן, וי נאריש, וי קליינליך די ארבייטער זענען. צוליעב פימפּינע פערציג פּעניס א טאָג, מאכט מען א ועזען און מען געהט סטרייקען און מען שטעלט אין ס'לעבען.

און איך האָב זיך צעלאכט -- ס'נרעסטע געלעכ- טער,

88

אַ בּריעף צו מיין אָנקעל

עטנאנ

געשריבען אין די טעג פון דער גרויסער וועלט מלתמה

ליעבער אָנקעל, איך על זיך פאר דיר פאָרשטעלען. איך הייס ז?מן שטיינמאן, איך בין א מענש פון א יאָהר דרייסיג, האָב א פרוי מיט קינדער, און איך דערנעהר זיך פון מיין געוועלבע?.. אין אמעריקא בין איך שוין צוועלף יאָהר, איף קום פון פּױלען. איך בין אויפנע" צוינען געװאָרען ביי אידישיחסידישע עלטערען און פון קליינערחייד אָן בין איך געווען א באשיידענער, א צוריק" געצוינענער, א רעליגיעזער, אוֹן איך בין געווען פאר" ליעבט אין כעבען --- מיט א זיס-מעלאנכאָלישער ליעב" שאפט,

האָב איך אויסגעוואנדערט קיין אמעריקא. אונטער דעם שאָטען פון דער ריעזינער פרייהייטס-געטין האָב איך מיין געצעלט אױפגעשלאָגען, מיין היים געבויט. ביי טאָו האָב איך געארבייט, ביי נאכט האָב איך געלערענט און געטרוימט. דערוויי? בין איך געװאָרען עלטער, שווא- כער, מיעדער, דערשלאָגענער. האָב התונה געהאט. גע" עפענט א געוועלביל. נעהאט פיער קינדער --- זענען צוויי נעשטאָרבען. דאָס לעבען האָט גענומען קלאפּען זיין איינטאַניג טריק-טראק איבער די ברוק-שטיינער פון מיין ווייטען וועג. אָבער איך בין נישט פארצווייפעלט געװאָ-

50

רען. װי אמאָל אין מיינע חסידישע יאֶהרען; אין דער אלטער היים, האָב איך סיר שטילערחהייד געזוננען מיין חסידיש טרייסט-ליעדעל :

און נאָך א מאָל און נאָך א מאָל, און או וואי, וואייוואס,

און נאָך א מאָל און נאָך א מאָל, און אי וואי, וואי-וואם!,,

טיעף אומעטיג איז געווען מיין ליעד. זיך נישט אריינגעפּאסט אין די רויהע נאס-רופען פון אונזער שטאָט. און דער שטייךאוך-אייזען אָפּקלאנג פון די בבל-געביידען איז געווען א צינישער, אן אויסלאכענדער. אָבער איך האָב שטיל געזוננען אין זיך. |

אָרִים איז געווען מיין לעבען. מיהזאם. קליין און שפּאָרעוודיג איז נעווען דאָס שטיקע?ל הימעל װאָס איך האָב אין מיין אויג געטראָגען,. פארעלטערטע וינטען האָבען געקיחלט מיין לייב אין די הייסע נעכט, און געלע זונען װי שוועבעל, האָבען אריינבאנלייט מיינע טעג אין דעם קליינעם דומפּען געוועלביל. אבר איך האָב נעלעבט און געהאַפט, און געשפּײיזט מיינע קינדער, און געווען געטריי צו מיין ווייב און נעבויט מיין אָרִים גליק מיט די אייגענע הענט, א צינע? צו א צונעל, א שטיין צו א שטיין.

יאָהרען זיינען געגאננען. איך בין געװאָרען נאָך שטילער, נאָך מעלאנכאָלישער, נאָך צוריקגעצויגענער,

דאָס לעבען אין געװאָרען שווערער, די קינדער --- גרעסער. מיין ווייב --- שוואכער. און איך פלעג מיר נאָף - אלץ זינגען מיין אלט ליעד :

און נאָך א מאָל און נאָך א מאָל, אוֹן אי וואי, וואייוואם,

און נאָך א מאָל און נאָך א מאָל, און אי וואי, וואיזואםז

רעם גראָהען הימע? האָב איך אלע מיינע תפלות אָפּגעגעבען. דער שטומער ערד -- מיין ארבייט. און מיינע חלומות זענען וי דין-זיידענע מלבושים געהאננען ארום דער ריעזיגער געטין פון פרייהייט, אין וועמעס שאָטען איך האָב מיין געצעלט אויפגעשלאָגען, מיין היים געבויט, |

00

איז געקומען די מלחמח. האָט מיין שוואך לעבען א ציטער געטון אויף זיין פונדאמענט, און אין די טורעם- פענסטער האָט זיך דאָס לינט גענומען לעשען. מענשענ- בלוט ? עפע. ס'איז מיר נישט גוט. עס דרעהט זיך מיר דער קאָפּ, עס בויגען זיך די פים. איך חלש.

שפּעטער האָב איך דערהאלטען א קארטעל פון דיר, ליעבער אָנקעל, אין וועלכען דו שרייבסט סמיר, או איך האָב פיינט עטליכע צעהנדליג מיליאָן מענשען פון א גע- וויסען סאָרט. איז מיר די זאך געווען פּריקרע. וי אזוי קאָן איך פיינט האָבען מענשען װאָס איךף קאָן זי נישט ? אז אפילו די מענשען װאָס איך ק אָ ן, און אפילן די װאָס האָבען מיר פּערזענליך ‏ ש עב טס געטן, קאָן איך נישט פיינט האָבען. וויי? --- װער בין איך ? און װאָס בין איך ? א שטויב װאָס פארנעחט, א בלעטעפ װאָס ווערט פארטראָנען פונ'ם ווינט, אַ גאָרנישט, מו" שטיינס געזאָגט. א מענש!

דערנאָכדעם האָב איך פון דיר דערהאלטען נ א ך א קארטעל, אין וועלכען דו שרייבסט מיר, אז מיין שנאה צו יענע מענשען האָט זיך פארשטארקט און אן עס געהט שוין אין בלוט, און אז אין גיכען װעל איך אזוי גוט זיין, און אװעקפאָהרען הרג'ענען מענשען, זיי דערשטעכען מיט שפּיזען, זיי צערייסען מיט גראנאטען און אזוי וויי- טער. האָב איך ווידער א ציטער געטון מיט'ן גאנצען לייב און גע'חלש'ט. מענשענבלוט? עפע! עט ווערט מיר נישט גוט אז איך טראכט נאָר דערפון. אָבער דו ביוט צוגעשטאַנען, אַז עס האַנדעלט זיך ווענען פארטיידינען מיין ניי לאנד, און מיין ניי לאנד הֹּאָב איך ליעב, שטארק ליעב, ליעב מיט יעדען טראָפּען פון פיין בלוט, מיט יעדען פּולס פון מיין נשמח. האָב איך דיך צוריקגעשריבען א קארטעל, אין וועלכען איך האָב דיר געלאָזט װיסען, אז מילא, פארפאלען. אז נעהן איז געהן, וויי? ליעב און טייער אין מיר דאָס לאַנד אין װועמעס

91

שטיין-שאָטען פון פרייהיים איך האָב מיין נעסט גע" בויט, מיין היים,

נאָר -- האָב איך צו דיר געשריבען --- זאָג מיר נישט, אז איך סוז הרג'ענען מענשען. וי קאָן מען דאָט? באפעהל מיר, אז איך זאָל ארויסגעהן זידלען דעם שונא, איחם באליידיגען מיט די ערגסטע ווערטער, -- באָטש איך קאָן איהם נישט פּערזענליך. איך וװעל דאָס טון, כאָטש דאָס װעט מיר אָנקומען זעהר שווער. איך װעל אפילו געהן אזוי ווייט, אז איך על איהם אָנשפּייען אין פּנים אריין. איהם אָנרופען מערדער, און, אויב נויטיג, װעל איך איהם צעגראבלען ס'פּנים אוֹן איהם ווארפען א צענויפגעדרעהט טישטוך אין קאָפּ אריין. און אז ער װועט פארבייגעהן מיין געוועלביל, װעל איך איהם אָפּגיסען מיט װאַסער, זאָל ער וויסען, אז ס'איז מלחמח.

אָבער דו האָסט מיר ווידער געשריבען א קארטע? און מיר געלאָזען וויסען, אז ס'איז מיין חוב צוֹ געהן אין מלחמה, שיסען אויף דעם שונא און פארלאנגען, אז ער זאָל אונז נאָכגעבען אונזערע פאַדערונגען. איך האָב דיר באלד אוועקגעקלאפּט א דעפּעשע און דיך געפרענט: וואָס דארף איך פאָדערען פון דעם שונא בשעת איף װועל איהם כאַפּען ? האָסטו געענטפערט; דערווייל ווייס מען נאָך נישט אקוראט, װאָס מען װויל, איך זאָל דערווייל גלאטיאזוי דער'הרנ'ענען דעם שונא. האָב איך נישט פארשטאנען װאָס דאָס מיינט. האָב איך דיר וי" דער נעקלאפּט א דעפּעשע און נעפרעגט װאָס פאר א ת ירוץ װעל איך אָנגעבען דעם שונא דערפאר װאָס איך דער'הרג'ע איהם ? האָסטו מיר געענטפערט, אז איך זאָל זאָנען, אז איך וויל ער זאָל אויפהערען זיין א קאני- באל, א מענשענפרעסער, און ער זאָל אויפהערען זינקען שיפען מיט אומשולדיגע מענשען.

האָב איך געטראַכט: מילא -- מ'איז דאָך נישט מעהר װי מענשען --- מ'עט שוין װי עס איז דורכקומען צווישען זיך און איך בין אוועס אויף די שלאכטמעלרעי

02

א ער

פלומרשט מיט א ביקט און אלצדינג. אָבער אין הארצען װאָב איף דאָך געוואוסט, אז ס'איז נאָר אן אָנשטעל, אויף אָפּצושדעקען דעם שונא. וויי? איך װעל דאָך נישט נעמען און דער'הרג 'ענען א מענשען. און יענער --- כלומרשט אויך מיט א ביקט און מיט א באיאָנעט און אלצדינג, װוי קליו- נע קינדער !

קורץ, איך בין אוועק צום שונא און איהם דערצעהלט, אז אזוי און אזוי ; ער זאָל אוימהערען זיין א קאניבאל, און אויטפהערען זינקען שיפען מיט אומשולריגע מענשען, אז נישט וועט זיך טון חוֹשך.

מישטיינס נעזאָגט דער שונא! א בלייכער, אַ פאר- מוטשעטער, אַ קראנקער, אַן אויסנגעהונגערטער, אַ צער בעל-החיים, געה נעם און דער'הרנ'ע אזא מענשען! אַז יענער איז נאָר שלעפערינ און ער ווייס נישט װאָס סע טוט זיך סיט איהם, נאָר מיט אַ באַיאָנעטעל פאָכט ער | פונדעסטווענען, און ער וויל מיך דער'הרנ'ענען,

קוק איך איהם אן,. א דערוואקטענער מענש, מיט א באָרד און מאכט זיך נאריש, װי א קליין קינד. זאָג איך איהם, אויף זיין לשון : הערט אויף זיך מאכען נאריש, װאָס מיינט איהר בִין איך? א נולן? א מערדער? א ווילדער מענש? איסטשעזנעט, זאָג איך, זאָל עס וע- דען ! באלד, זאָג איך, כאפּט זיך דאָס צום ביקסעל,

-- איהר זענט מיין בלוטינער שונא ! -- מאכט ער.

- געהט א היים און ליינט זיך שלאָפען, זאָג איך. איחר ווייסט נישט װאָס איהר רעדט.

-- נו, גוט, זענט איהר דער חכם, מאכט ער, לאָמיר שוין הערען װאָסם איהר ווילט.

--- איך ווי?, זאָג איך, אז איהר זאָלט אויפהערען זיין א קאניבאל, א מענשענפרעסער און אויפהערען זינקען שיפען מיט אומשולדיגע מענשען, אז נישט, זאָג איך, װעל איך אפשר טאקי שיסען אויףך. מ'קען זאָנ איך, נאָר" נישט וויסען היינטינע צייטען.

55

קוקט ער מיך אָן, דער שונא, מיט די פארשלאָפענע אוינען און מאכט צו מיר;

-- איכ'? אייך זאָגען דעם אמת, פאר אן אנדערען װאָלט איך עס אפשר נישט געטון, אָבער איהר וייזט מיר אויס צו זיין אן אנשטענדיג מינשי? און איך גיב אייך, זאגט ער, ס'װאָרט, אז איך װעל? מעהר נישט זינקען קיין שיפען מיט מענשען. נאט אייך די האנט דארויף !

-- נאט אייך די האנט! -- ענטפער איך און ניב איחם א ברייטען שלום עליכם --- און לאָז זיין, זאָנ איך, אין א מזל'דינער שעה. מיר זאָלען, זאָנ איך, דערלעבען צו זעהן נאָר נוטס איינס ביי ס'אנדערע, און איהר ביי מיר.

--- אמן ! -- ענטפערט דער שונא און ווארפט אראָפּ פון זיך דאָס ביקסעל מיט די אלע זאכען --- אמן, הלואי., און אפשר, זאָנט ער, האָט איהר ביי זיך אַ ביסעל בראנמען צו דערקוויקען ס'הארץ ? עס איז א דאנק נאָט, זאָנט ער, װאָס די מלחמה צווישען אונז ביידען איז שוין פאָריבער.

-- א דאנק נאָט! -- זאָנ איך, װאָס צווישען אונז ביידען איו די סמלחמה שוין נגעענדינט. איך האָב באלד געוואוסט, זאָנ איך, אז ס'איז נישט אזוי געפעהר- ליך, וי מען דערצעחלט, און אז מיט גוטען קאן מען אלצדיננ פּועל'ן. לחיים !

---לחיים טובים ולשלום ! -- מאכט דער שונא און נעמט א טרונק פראָנפען. -- אפשר, זאָנט ער, ווילט איהר צעטלען נאָך מיט א פֹּאָר שונאי ? זיי זענען נעביך אויך גוט פארשמאכט.

א נומעלטען בין איך אחיימנעקומען פון דער מלחמה און איך האָב דיר געזאָנט, אַז דו זאָלסט מיר אָפּנעבען אַ מזל-טוב, ליעבער אָנקעל, ווייל מיט מיין שונא האָב איך שוין אָפּנעמאכט ער זאָל אויפהערען זינקען די שיפען אָט שטעהט ער דאָ געבען מיר -- נעביך נישט אויסגע"

4: 94

שלאָפען און ער הופֿט -- א ביטער רחמנות ! און זעהסטו שוין, זאָג איך, אן מיט גוטען קאן מען אלץ אויספיהרען ? איך האָב געמיינט אז דו װועסט מיר געוויס געבען א מע- דאל פאר מיין העלדישקייט, װאָס איך האָב נישט דער" הרג'עט קיין מענשען. אָנשטאָט דעם,.האָסטו זיך גענומען בייזערען, אז איך אליין האָב נישט געהאט קיין רעכט צו שליסען פריעדען, איך האָב באדארפט שיסען. און אז איף האָב דיר געװאָלט ערקלערען, אז שיסען האָב איף ?כ? החדעות נישט געקאָנט, וייל דער שונא האָט נאָכגענעבען אלע פאָדערונגען װאָס איך האָב איהם נע- שטעלט, האָסטו געגעבען א קלאפ מיט דער טיר און ביוט אנטלאַפמען,

פרענ איך דיך, ליעבער אָנקעל, װאָס זאָל איך איצט טון 4 איך האָב דיך דאָך אזוי ליעב, און איך האָב פאר דיר געטון אלצדינג װאָס איז נאָר מענליך געווען. אָבער װאָס זאָל איך טון, אז איך קאָן פארט נישט זעהן קיין בלוט ? אז איך חלש, ווען איך באמערק, אז אימיצער גיט זיך א שניט אין פיננער ? אפשר בין איך א פיינלינג. אָבער װאָס בין איך שולדיג, אז גאָט האָט מיך באשאפען מיט א פעה- לער און אז איך האָב נישט ס'הארץ צו הרג'ענען א מענ- שען -- אפילו מיין נרעסטען שונא ? אפילו די וואס האָבען אוה מ יר גע סמ אַכ ט פ א נראָט ען?

איךף בעט דיך, ליעבער אָנקע?, זיי מיר מוח?. איך ווייס אז דו ביזט מיר אָפט בייגעשטאנען אין מינוטען פון מיין נויט. איך ווייס, א דיר האָב איך צו פאר- דאנקען מיין חיים, מיין פאמיליע, מיין גליק. פיידענ- שאפטליך האָב איך ליעב דיין פרייען בליק, דיין אָדלעריש רייסען זיך צו דער הויך, דיינע װייט-געשפּרייטע פּרעי- ריס, דיינע אונענדליכע מענליכקייטען, אָבער הרג'ענען אַ מענשען קאָן איך נישט, אפילו צוליעב דעם גרעסטען אי- דעאל, מיין האנט דיענט מיר נישט דערצו. איך בין גע- בוירען געװאָרען מיט א פעהלער: איך קאָן נישט זעהען

95

90

קיין בלוט. איך בין מעלאנכאָליש. איף בין פארבענקט, איך בין רעליניעז, איך האָב ליעב סיין שכן וי זיך זעלבסט און אז מ'ניט מיר א פּאטש אויף א יי | באַק שטע? איך אויף די צווייטע. איך בין א איד!

איך בּין שלעפערינ

(אַוידוי)

אין רוף דאָס זידוי דערפאר, ווייל איך וויל איבער- שרעקען מיין חבר ד., וועמען איך בין שולדיג עטליכע דאַלאר, איך װוי? ביי איהם ארויסנעמען די כחות. אִט, לאָן ער מיינען, דער חונט, אז איך געה שוין שטארבען.

און דאָס זאָגענדיג, ווער איך שרעקליך שלעפעריג און מיח? וי זיך אוועקצולענען און כאפּען א לאנגען-לאננען דרימעל,

אֶה, איך נין אזוי שלעפערינ, מיינע פריינט !

ס'איז פריחלינג אין שטעטע?, דיכטער שטעלען אֶָן די שרייבפעדערען צו באזיננען די נאטור. פעליעטאָניס- טען מעסטען זיך אָן די אלטע זומער קאפּעליושען. די ראַמאנען-שרייכער טראכטען פון אָפּשערען זיך מיט א נומער איינס מאשינדעל. און איך בין אזוי שלעפערינ, אז איין נאָט זאָל זיך דערבארעמען.

אך, וי שלעפעריג איך בין !

איך האָב ערשט איבערנעלעזען עטליכע שווערע בי" כער ווענען דעם וועלט-תכלית, וועגען דער מלחמח און ווענען נעשענדעטע פרויען, און איך דאָב זיך אויסנע- געניצט און אויסנעצויגען די ביינער.

פוי, װי לאנגוויילינ דאָס לעבען איז !

איך געדענק:

97

איך האָב אמאָל געמאכט א רייזע איבער דער שׂווייץ, געקלעטערט צום שפּיץ פון זעהר א הויכען בארג און דאָרט העט אויבען האָב איך זיך אוועקגעשטעלט און גע- טאָן א גרויסען געניץ געגען הימעל, פון וועלכען נאָט האָט זיך דערשראָקען און גענומען טראסקען מיט זיינע דונערען.

איך מוז מודה זיין, אז בעת דער דונער האָט מיר גע- קגאקט אין אוער און דער בליץ איז מיר נעקראָכען אין אויג, -- האָב איך מיך נעפיהלט אביסע?ל אמוזירט, אָבער קוים בין איך ארונטערגעקומען אויף דער פלאך, האָב איך זיך ווידער גום אויסגעגעניצט און זיך געלאננוויילינט וי אַ נראף.

איך בין אלע מאָל געווען א פארשלאָפענער מענש, פריינד יששכר !

איך געדענק, אז בעת איך האָב זיך אמאָל געליעבט אין א דאמע (נישט קיין מיירעל), פלעג איך אין מיטען ערקלערען זיך אין ליעבע פארווארפען מיט'ן קאָפּ און אנ- שלאָפען ווערען וי א היהנדעלע. און אז איך האָב זיף אויפגעכאפּט, האָב איך געזאַנט צו איהר:

--מאדאם ! אֶהן אייך קען איך נישט לעבען א מי" נוט! -- און בין ווייטער אנשלאפען געװאָרען, אויף דער הוילער באנק, װאָס פלעגט געוועהנליך שטעהן אין פּארק,

ערקלערונג : איך בין שוין מיעד פון מיינע איינענע וויצען, מיין אייגענע געזעלשאפט אינטערעסירט מיך נישט מעהר, מיינע איינענע חכמות דערקוויקען מעחר נישט מיין גומען,

עס שלעפערט מיך, ברידער ארבייטאָרער !

איך זעה: עס שיינט א ליכטינע זון. עס גרינען בוימער. עס זיננען פוינעל. עס שטינקען די אױטאָמאַ- בילען -- און מיר איז דאָס גאנץ נלייכנילטינ. איך בין שלעפערינ. איך װויל זיך גוט אױסשלאַפען, אויסרוהען און --- ווייטער זיך לעגען שלאָפען.

דען װאָס קען מיך אין אייער וועלט אינטערעסירען ?

96

טראגעדיען ריהרען סיך נישט -- איך האָב זיי שוין נעזעהען אזוי אָפט. קאָמעדיען זענען אזוי באַנאל און אויסגערעכענט אויף ערפאָלג, פרויען -- האָב איך שוין צופיע? דערקענט פון דער נאַהענט. קונסט -- איז מיר א שעהן װאָרט, ואָס איך געברויך אין געזעלשאפט פון דאמען און יוננע דיכטער. וויסענשאפט -- האָט זיך מיר שוין איינגעגעסען אין די ביינער וי רומאטעס. און איחר אליין ? -- דארף איך אייך זאָנען, ווערטער לעזער, אז... אז איך האלט אייך פאר גאנץ ליעבע אייזלען, וועל- כע לאָזען זיך קיצלען אונטער'ן ויידעלע און מאנען כא-כא-כא !

איך בין דאָך אזוי שלעפערינ !

אמאָל האָב איך גערייזט, זיך ארומגעשלעפּט װי א ציגיינער און זיך געלאנווייליגט אין פארשידענע וועלט- טיילען. אזוי האָב איך צומביישפּיעל זיך גענודיעט אין בערלין, געשטאַרבען פון לאנגוויילע אין פֿאַנדאָן, זיך ארומגעדרעהט א שלעפעריגער אין ציריך, געגעניצט אין דער זשמעניע אריין אין רוים, זיך געבלאַנקעט וי אין חלום אין וויען און שיער אויסגעגאנגען פון איינזאמקייט צווישען די נישט-אויסגעשלאָפענע-פּאריזער מיידלעך,

איך בין אלזאָ, וי איחר זעהט דאָ פון מיינע בארימע- רייען, א נאנץ באלעזענער און באפאַָהרענער מענש -- אַזוי צו זאָנען -- נאָר א שלעפערינער.

גליק, ליעבע, מענשליכקייט, ציוויליזאציע --- עף! כ'האָב דאָס שוין אָפּט געהערט. די אױערעךפּויקען טוען מיר שוין וועח פון זייער אַלטמאָדישען קלאנג.

,און ערנעץ --- זאָגסטו יששכר --- זינגט די נאכטי- נאל. "

הייס איהר סטאפּעןן, יששכר, איך בין אזוי שלע-

פעריג.

99

אונערציהונג

ניט אייערע קינדער א גוטע אונערציהונג. גיט אייערע קינדער -- אן אונבילדונג. שיקט זיי אין דער שול פון אונוויסענחייט, זי איז

א וואונדערבארע שול, זי קאָסט נישט טייער, זי איז נישט שעדליך צום געזונט,

אין דער שול פון א נוטער אונערציהוננ איז פאראן אזוי פיעל געטרייע לערער -- דער הימעל, די ערד, די שטערען, די בוימער, די לעמאלעך, די צינען, די קאָסטײ מער-פּעדלער,

דער הימעל, מיינע פריינט, איז א גרויס, אָפען בוך, די שטערען זענען פּונקטומס, די לבנה איז אן אייננע" רינגעלטע באמערקוננ, און ווער עס האָט אוינען לייענט און ווערט --- אונערצויגען און פריי און קלוג.

גיט אייערע קינדער א גוטע אונערציהונג.

הויבט אָן די אונערציהונג מיט אייער קינד'ס עלטערען, זעהט אז זיי זאָלען זיין נישט אויסגעשולט, נישט אויס" נעבלייכט, נישט אונטערגעהויקערט, נישט פארקרומט.

זייט גלייכע און נישט-ערצוינענע מענשען ! די גאָט" הייט איז נישט ערצוינען --- זי איז קיינמאָל נישט גע- נאַנגען אין חדר אריין --- פונדעסטוועגען מאַכט זי גוטע געשעפטען.

די נאטור איז נישט ערצוינען. זי ראזירט זיך נישט דעם קארק, זי טראָגט נישט קיין ברילען, זי געהט נישט

100

ויח קעקציעס, זי פארשטעהט נישט קיין לאטיין, -- מונדעסטווענען איז זי זעהר פּאָפּולער.

דער ים נעחט נישט אין שול אריין, די נאכטינאל נעחט נישט אין גימנאזיע, די ביהן געהט נישט אין אוני- ווערזיטעט, פונדעסטווענען קאָן דער מענש נישט רוישען וי דער ים, נישט זיננען װי די נאכטיגאל, נישט געבען קיין האָניג װוי די ביהן.

דאָט פֿייער קאן נישט קיין קאַלקולוס, לייענט נישט בערגסאָנ'ען, האָט קיינמאָל נישט געהערט יאָסעלע ראַ- זענבלאַט, --- פונדעסטווענען ברענט עס, וי די שטאַרקסטע ליעבע פון דעם שטארקסטען פּראָפעסאר,

דער בליץ. קאן נישט שרייבען קיין קריטיקען, פונ- דעסטווענען איז ער שארפער וי היינע.

די נאכט קאָן נישט שאפען קיין גראמען, פונדעסט- ווענען איז זי נישט וועניגער ליריש וי יהואש, אָדער מאריס ראָזענפעלד,

שיקט אייערע קינדער אין חדר אריין צו דער מאדאם אונוויסענהייט !

די וויסענשאפט וויים אזוי וועניג, און דאָס וועניגע װאָס זי ווייס איז אזוי ארים-זעליג, אזוי נישט-גליק-ברענ" גענד, אזוי שלעבט,

די אונוויסענחיים ווייסט -- דאָסזעלבע, נאָר מיט א פייף פון די ליפּע ען. מיט א געלעכטער אין די אוינען מיט א ליכטינקייט אין הארץ,

די וויפענשאפט איז א בלאסע, קראנקליכע, שטוב- זיצערישע מאדאם, װאָס ווייזט אָן אז דאָס גליק עפינט זיך אויף זייטע 948 פון יענעם און יענעם בוך,

די אונוויסענהייט איז א יונג און לוסטיג מיידעפ, ואס טראַנט דאָס גליק, אין זיך, און זי דארף נישט אָנ- קומען צו קיין פארשימעלטע ביכער.

די וויסענשאפט איז די פארשטויבטע, אומעטינע ביבליאָטעס, די אונוויסענשאפט איז די שעהנע יונגע ביבליאָטעקערין,

10

די װיטענשאַפט שאַפט נישט און וייפּט נישט.

די אונװויסענשאפֿט ווייסט און שאפּט.

ניט אייערע קינדער א נוטע אונערציהונג. טיינע הערען !

שיקט זיי אין דער גרעסטער אוניווערזיטעט װאָס די וועלט פארמאַנט -- אין דרויסען ארויס. ווייזט זיי ס'גרעסטע, וויכטיגסטע, בלוטיגסטע בוך װאָס די װועלט פארמאגט -- די ערד. פייענט זיי די העכסטע ליעדער װאָס דאָס לעבען פארמאָגט -- די אויפשריפטען אויף אלטע מצנות, און אז זיי וועלען האָבען דורכגעגאננען דעם דאָזיגען קורס, װועט דער גהיסער פּראָפעסאָר טויטיקום, זיי ארויסנעבען א דיפּלאָם, אז זיי האָבען נע- וגגדינט.

לערענט אייערע קינדער צו זיין אונגעלערענט, איינ" פאך, נרייטהארציג, נאאיוו, אונוויטענד,

גיט אייערע זיהן און טעכטער א רייכע אונערציהונג אויף אלע געביטען פון לעבען-און-שטאַרבען, וועלכע זע" נען בלויו! איינע אין צאָהל.

איחר און אייערע קינדער (און איך און מיינע קינדער) וועלען נאָך דארפען א היבש ביסע? פארנעסען פון דעם װאָס מיר (און איהר) ווייסען, כדי צו זיין אינטעלי- גענטע מענשען.

102

ס ט אַ פּ

איך קאָן מענשען װאָס איילען זיך צו לעבען -- זיי לעבען מיט א שנעלקייט פון פופציג מייל א מינוט.

זיי לעבען מיט עקספּרעס-צוג, אזוי צו זאָגען.

שטעלט איהר זיי אָפּ און זאָנט: מיין ליעבע דאמע, מיין ווערטער הער, װאָס איז אזוי די איילעניש אויף אייך ? װאָס ברענט איהר אייער גראָשענדינע נשמה, פון ביידע זייטען?

ענטפערען זיי אייך ; מיר איילען זיך צו לעבען, ווייל דער טויט שטעהט הינטער אונזערע פּלייצעס. מיר ווילען לעבען שנעל, שנעל, שנעל, איידער דער אָטעם געחט אויס --- איידער עס ווערט צו שפּעט.

באטראכט'ס די מענשען װאָס איילען זיך אזוי שטארק צו אָטעמען, אז זיי האָבען נישט קיין צייט צוֹ כאפען דעם אָטעם.

זיי פארשווענדען אזוי פיעל אױף נאָכיאָגען דעם גליק, און אזוי ווענינג צייט אויף צו בלייבען שטעהן ביים גליק, ווען זיי האָבען עס געפונען.

זיי לעבען שנעל.

און דאָס שנעלע לעבען איז וי דאָס שנעלע טרינקען: דאָרשטיגע נאראָנים זשליאַקען זייער בעכער מיט קיהלען וויין און פיהלען נישט קיין טעם דארין.

קלונע טרינקער טרינקען זייער ויין לאננזאם, געלאסען און זיי האָנען הנאה פונ'ם טהרינקטן נישט ווייניגער וי פונ'ם וויין

10

רער קלוגער טרינקער ווייפט, אז די דאָרשט אליין אין אפשר פונקט אזוי טייער וי דער טייערסטער געטראַנק.

און דעם בעסטען טהאָפּען ויין טריגקען זיי קיינמאָל נישט אויס, -- ווילען איהם קיינמאָל נישט אויסטרינקען, זיי לעגען עס אִפּ אויף ש פּ עט ער.

אלע בעסטע וויינען ווערען געטרונקען ש פּ ע טע ר, אלע גליקליכסטע מאָמענטען ווערען געלעבט סמ אַ רנען.

נישט אינ'ם טרינקען אליין לינט די פרייד, נאָר אין דעם געדאנק, אז ערנעץ-וואו אין א טונקעלען קעלער, אין אן אלטען פאס, ארומגעהילט מיט שפינ" וועבס, יעהרט און שוימט דאָס בעסטע װאָס דאָס לעבען פארמאָנט.

און איהר קאָנט דערפון ווערען אזוי זיס-שיכור,

אזוי פיבערדיג-פאר'חלום'ט.

דאָס לעבען אליין איז אפשר נישט פיעל, אָבער דאָס צונרייטען זיך צום לעבען, דער רייכער, בלומענ" געדעקטער טיש, אויף ועלכען דאָס לעבען ווערט סערווירט אױיף ל?עדינע טעלעה, אָטדאָס אין אלצדינג װאָס מיר פארמאָנען.

לעבט לאננזאם, מיינע פריינט !

מיה זיך נישט אֶפּ צופיע? אינ'ם געיעג נאָך גליק, וויי? דאָס נליק איז אן איבערגעשראַסענער הירש --- װאָס מעהר מען לויפט איהם נאָך, אלץ פלינקער אנטלויפט עס,

פארשווענדט נישט אייער ציים אויף צו ד ע | -

הרנ'ענען איער אומשולדינע ציים.

גיסט נישט אין זיך דאָס גליק מיט פולע צעבערס --- עס איז נישט געשמאק,

געניסט עס פון קליינע גאָלדענע לעפעלעך -- עס איז בעסער און אנשטענדיגער.

פארשווענדט א סך מיה אוף איער לעבען, ליעבע פריינט, װועט עט ביי אייך א סך די ווערט האָבען,

04

די

ווייל יעדע זאך איז בלויז ווערט אזוי פיע? וי זי קאָפט --- אין ארבייט אָדער אין טרערען.

לעבט נישט צו שנעל, אויס מורא אז דאָס לעבען װועט באלד פאָראיבער און עס ועט זיין צו שפּעט.

אויף דער ווייטסטער זייט פון סמזרח אין מערב, אויף דער ווייסטער זייט פונ'ם גליק איז דאָס אומנליק.

טרינקט נישט אייער לעבען, וי נארישע שכורים, כליאָבעט נישט אייערע שעה'ען אִהן אפּעטיט, אֶהן דאָרשט. טרינקט זיי לאננזאם און געשמאק וי בלייכע אריסטאַָקראטען,

לעבט נישט קיין אוער טיים, מיינע פריינט!

לעבט , רענעלע שטונדען", און אז איהר ווערט מיער פון לעבען, זעצט זיך אוועק א וויילע און רוהט יך אֶם.

עס ברענט נישט!

זייט נישט וי יענער גוי, װאָס האָט זיך געאיילט צו ענדינען פארבען דעם פּלױט, איידער עס געהט אוים די פארב, לעבט לאננזאם, מיינע פריינט. ראנגעלט זיך נישט

מיט די מינוטען, און פארשווענדט נישט אייער כח אויף זיי,

לינט רוהיג אויף אייער קאנאפּע, רויכערט א צינאר, שמייכעלט, און קוקט-צו וי זי (רי מינוטען) פידלען איין איבער'ן האַלז מיט א שאַרמען חלף,

דאָס פאַרלוירען װאָרט

איך האָב אַרױסגעשיקט א װאָרט אין דער אונענרלי" כער צייט אַריין און --- עס איז נישט צוריקנעקומען.

אַ גאָט'ס רחמנות !

דאָס דאָזינע װאָרט האָב איך געפלאַנצט אין גאָרטען פון מיין נשמה, עס בארעגענט מיט טרערען, באזונ'ט מיט הארצפייער.

איך האָב געמיינט, אַז עס װועט אויפוואקסען אַ וואוני דערבאר װאָרט-פרוכט, און איך װעל עס שיקען אויף דער אויסשטעלונג פון שפּראַך-פּראָדוקטען און -- קריגען דעם. וערשטען פּרײיז.

און א נאָלדענעם מעדאפ,

דאָס נעמליכע װאָרט איז געװאַקסען װי א שעהנע בלום, זיך ענטוויקעלם -- און געװאָרען שווערער און זאפטינער פון טאָג צו טאָג.

עס האָט אַזש אַרונטערגעװאַזשעט דעם צוייג פון מיין שפּראכבוים. דאָס װאָרט איז געווען, וי א רויטע אויפלענדישע מאַרעל צווישען אַ ים פון גרינע קאַרשען.

דאָט װאָרט איז געווען : גאַנגלאַמארין.

אַ זעלטען װאָרט !

אַ װאָרט פון דער פרעמד, אַ װאָרט װאָס איז געווען איינגעחילט אין א נעהיימניש. א װאָרט װאָס װוייסט נישט װאָס ס'וויל, און קיינער פארשטעהט עס נישט.

אַ סימפּאַטיש װאָרט, 106

אָפּטמאָל ביינאַכט פלעג איך מיך אוױיפנאַפּען פונ"ם שלאָף מיט שרעק: עס האָט זיך סיר נע'חלום'ט, אז עמיצער האָט ביי מיר צונע'גנב'עט דאָס שעהנע װאָרט װאָס איז מיר געװאָרען איינגעבאקען אין הארץ װי א געליעבטע.

נאנגלאמארין.

עס איז געװאָרען הערבסט. עס איז געװאָרען וינ" טער, ווינטען האָבען געריסען די בערג. פרעסט האָבען מיט זייערע שארפע ציין צעביסען דעם הימע? און איהם אראָפּגעלאָזט אויף דר'ערר אין קליינע, ווייסע שטיק- לעך. עס איז געװאָרען קאלט און אומעטינ. אלע אַנדערע זומערווערטער האָבען זיך אויפנעהויבען פון מיין קאַלטער ווינטערינשמה און אַוװעקנגעפלױיגען אין ווארימע לענדער אריין. אָבער גאנגלאמארין איז געבליבען מיט מיר

אומעטום אין מיר האָט געבליהט --- נאננלאמארין. מיינע נעכט זענען געווען ליכטיג -- מיט נאנגלאמארין, די ביטערניש פון מיין הארץ איז געװאָרען זיט --- מיט נאנגלאמארין. איך האָב געפיהלט; די גאננלאמאריני- רונג געהט אָן זעהר שנעק, און זי ווערט אַלע מאָל שווע- רער צייטיגער, זאפטינער, און עס אין שוין די העכסטע צייט אָפּצורייסען די פרוכט פונ'ם בוים.

איך האָב ארונטערגעבויגען מיין שפּראכנוים, האָב אַ שאָקעל געטון די ווערטער-צווייג און די שענסטע פרוכט, די ר יט ס ט ע פרוכט, איז ארונטערנגעפאלען אויף א שטיק ווייס פּאַפּיער.

עס איז געווען : גאננלאמארין.

און אז איך האָב געזעהן מיט'ן אויג װוי וואונדערליך- שעהן עס איז מיין נאנגלאמארין, און אז איך האָב דע" הערט מיט'ן אויער, װי שעהן האָס קלינגט --- האָט מיין הארץ א ציטער געטון פון פרייד און איך דאב נע- טראַכט :

איך װעל נעמען מיין יונג (און אונפאַראַנטװאָרטליך) נאננלאמאַרינדעל, און עס אַװעקשיקען אויף דער אויס"

107

אל אל

+ טיא סישאוער"

שטעלונג פון שעהנע שפּראך-קינדער. דאָרט װעט עס זי" בער באקומען דעם ערשטען פּרײז, וייל װאָס קען זיין שעחנער װוי גאנגלא און אַזױ ווייטער?

די נאַכט איז געווען שטיל. די שטערען האָבען איינ- געהאַלטען זייער אָטעם (אויב שטערען אָטמען!). די לבנה האָט זיך געבאָדען אין צעשמאָלצענעם פראָסט און געלאַכט. די גאנצע נאַטור -- מאַכט ער צו סיר -- האָט ארויסגעקוקט אויף דער גרויסער פּאסירוננ. און איך, (מיט א פראגע צייכען) איך האָב אָנגענומען מיין קליין, הילפלאָז גאַנגלאַמאַרינדעל ביי דער האַנט און עס ארויס" נעשיקט אין דער גרויסער וועלט פון ווערטער, איהם נע" וואונשען נליק און געוויינט, װאָס איך דארף סיך צע" שיירען מיט דעם יוננסטען זוהן פון מיין געדאנק.

אין געדאַנק האָב איך שוין נעהערט װי עס קלאַפּען די פּויקען, עס פייפען די קלאַרנעטען, עס זינגען די פידלען, עס טאַנצען אַלע יוננפרויען פון אונזער רע" | דאקציע, מע פייערט די געבורט פון מיין שעהנעם, מיין נעטרייעם, מיין מיסטישען, מיין האלב שטומען, מיין אומשולדיגען, זעהר-מוזיקאלישען גאנגלאמארין.

אָבער : |

עס זענען אוועק טעג און װאָכען און חדשים און מיין נאנגלאמארין איז נישט צוריקנעקומען. איך האָב גע" פרעגט כביי דעם וועכטער װאָס באװאַכט אונזער מאָר" גענבלאַט: וואו איז מיין גאנגלאמארין ? און ער האָט מיר געענטפערט :

איך האָב עס באגעגענט אינ'ם געפלאַכטענעם קעס- טע? פון דער רעדאקציע --- אַ געשטאָרבענט, נעביך!

ערשט דעמאָלט האָב איך פארשטאַנען, אַז מיין גאַנ- נלאַמאַרין איז טויט, און אז ער האָט נעביך געהאַט דאָס- זעלבע מז?ל װאָס זיין אינגערע שװעסטער סקפא וועלכע איך האָב מיט דריי װאָכען צוריק אַרױסגעשיקט באליידינען דעם סענטימענטאלען קוואטש פאר אידענעם.

108

ידיל ידי אי

זי איז אויך מעהר נישט צוריקגעקומען.

גאנגלאמארין, גאנגלאמארין ! אויב דו לעבסט ער" נעץ, רוף זיך אָפּ ! דיין פאָטער בענקט נאָך דיר -- ער נעהט אויס.

100

אַ נרוס פון אייער בּרודעף

=

איןך חאָב נעכטען געזעהן אייער ברודער:

ער זעהט נעביך אויס זעחר ביטער.

װאָס איז דער מעהר? -- פרענט איהר.

קראנקהייטען.

די היצען.

די שווערע צייטען.

דאָס פּנים איז ביי איהם געל, אָפּנעצױנען. די אויגען פארפינסטערט, דער רוקען איינגעבויגען.

איהר װאָלט איהם נישט דערקאָנט. נאָרנישט דער" זעלבער אברהם (אָדער בעני, אָדער נעציל, אָדער דוד, אָדער הענרי, אָדער װאָלף, אָדער זלמן, אָדער חיים, אָדער טוביה, אָדער יוסף, א. ז. וו.) װאָס געווען !

אך, װוי ער האָט זיך איבערנעביטען אין די לעצטע פופציג יאָהר !

איהר געדענקט מיט פופצינ יֹאֶהר צוריק, ווען אייער ברודער איז ערשט געהאט א חתן-געװאָרען פאר אסתרץ ?

איהר געדענקט וי ער פלעגט געהן מיט אן ארוים" געשטעלטער ברוסט, מיט איינגע'עקשן'טע פּלײיצעט, מיט פעסטע טריט, -- די ערד האָט אונטער איהם געציטערט.

איחר געדענקט וי שעהן ער איז געווען אין דעם טאָנ פון דער חתונה --- וי אזוי ער איז געזעסען אויבען-אן, מיט'ן שעהנעם צילינדער אויפ'ן קאָפּ, אָנגעטון אין א שווארצען פּרינץ-אלבערט, אין די ווייסע האנדשיך און עף האָט אויסגעזעהען וי אן אמת'ער מאָנארך ? -- קיינער 110

האָט אפילו נישט געקאָנט דערקאַנען אז דער פּרינץ-אלי בערט איו גענומען געװאָדען אויף אויסצוצאהלען, און אז דער צילינדער איז געבאָרגט, און די ווייסע האנדשיך שמעקען מיט גאַזאָלין, מיט וועלכען מען האָט זיי ערשם אויסגעריבען ?

און אייער ברורער'ט בלח, געדענקט איהר ?

וי אונבאשרענקט זי איז געזעסען אויף איהר ווייכען טראָן, מיט דעם ווייסען שלייער אויפ'ן קאָפּ, ארומגע- רינגעלט מיט איהרע חויפידאמען, -- מיט די קראנצענ" פרייליינס, וועלכע וענען געשטאנען גרייט צו דערפילען דעם קלענסטען וואונש פון זייער קעניגען ?

און נעדענקט איהר וי אונפארשעחמט-יונג אייער בדודער איז דעמאָלט געווען, און װי מונטער און װי זי" בער אז דאָס לעבען מוז איהם אנטקעגען טראָגען ס'גליס אויף א נאָלדענער טאַץ?

און איהר אליין? אוהר אליין זעגט איך געווען זיכער, אז אייער ברודער װועט זיך ארויפארבייטען, און װעט ווערען רייך און באריהמט, און די גאנצע וועלט וועט נאָך מיט איהם קלינגען.

און איהר האָט נעגליבט אז עס נעהט איהם ערשט צום פעבען, און דאָס מזל װעט איהם ערשט אָנ" הויבען צו שפּיעלען אזוי לייטיש. און אין פופציג יאֶהר ארום וועס ער שוין זיין העט-העט אויף דער לייטער.

די פומציג יֹאָהו זענען אוועק, הויכגעשעצטער לעזער מיינער, און איך האָב נעכטען געטראָפען אייער ברודער.

ער לפֿאָזט אייך גריסען.

ער איז דערזעלנער אברחם (אַדער בעני, אָדער גע" ציל, אָדער דוד, אָדער הענרי, אָדער חיים, אָדער טוביה, אָדער יוסף א. ז. וו.) װאָס געווען --- נאָר א היבש ביסע? פארעלטערט און דערשלאָנען, און אָפּגעמאטערט פון די פומציג יאָהו לעבען. און די האָר זיינען בּיי איהם גרויליך, אין זי אוינען מאט, און דער רוקען איינגעבוינען.

ער איז נישט קיין סווקטעס, איער ברודער!

111

8 5 דאר

דאָס הייסט: געלט ה אַ ט ער, און כבור ה א 8 ער אויך, או געראָטענע קינדער אויך, נאָר װאָס-זשע דען ? -- עס מאנגעלט איהם אביסע? אין טעג! די פופציג יאָהריגע רייזע, װאָס ער האָט דורכגעמאכט דורף דער ועלם, האָבען איהם צעבראָכען די חלומות-פפינ- לען, זיי האָבען איהם רואינירט די גרעסטע טייל פון זיין לעבען, און איצט געהט ער נעביך ארום א דערשלאָ- גענער, אייער ברודער.

אז איך האָב איהם געפרעגט װי עס געהט איהם, האָט ער מיך אוועקגערופען אין א ווינקע? און מיר פארטרויט ;

גאנצע פומצינ יאָהר האָב איך אריינגעליינט אין לע- בען, אלץ געזאמעלט און געזאמעלט מיינע טעג, געשפּאָרט א שעה צו א שעה, א מינוט צו א מינוט, א רגע צו א רגע און עס באהאלטען אין דער אייביגקייט-באנק, און איצט בין איך געוואָהר געװאָרען, אז די באנק האָט אָנגעזעצט -- מ'ניט נישט צוריק אפילו קיין האלבע רנע און איך בין רואינירט!

אין אייער ברודער'ס אויג האָט געפינקעלט א טרער -- א טרער אויף דעם סבר פון זיינע געשטאָרבענע יאֶה- רען, וועלכע ער שלעפט ארום אויף זיינע געבױיגענע אקטלען,

וי די צייט האָט איהם נעביך איבערגעפמיהרט, אייער ברודער, נעמאַכט פון איהם א תפ,

דאָס לעבען האָט איהם ארויסגעווארפען אין דרוי" סען, איהם ארויסנעשטעלט אויף יעגער זייט האָפנונג אין אזא ביטערער קעלט, און ער האָט אפילו נישט קיין ווארעם שטיקעפ גלויבען מיט וואס זיך איינצוהילען.

און אין דרויסען איז אזוי קאַלט, אזוי טונקעל, און די זון האלט שוין בום אונטערגעהן.

א רחמנות געביך אויף אייער ברודער -- ער לאזט אייך גריסען !... |

112

מיין קייזער, מיין קייזער נעשטאַרבּען

(געשריבען ווען פ'אוז געקומען די ידיעה, אַז פראַנץ ואָזעה אוו געשטאָרבען.)

ער איז טויט מיין קייזער. בשעת איך שרייב די ראָ- זינע ציילען פארזיכערט מען מיר פון בערלין, אז ער איז פולשטענדיג טויט פון לונגענאנצינדונג.

ווייס איך נישט: אפשר וװעט ער נאָך צוריק לע" בעדיג ווערען, וי זיין שטייגער איז זינט די לעצטע פַאָר יאָהדר. אלט און אָפּגעשואכט איז ער פון טראָגען די שווערע האבסבורנער קרוין, איז דער טויט ביי איהם א שפּיעלבעל, א נאָרנישט.

אאָט מאכט ביי איהם אויס א שטארב צוֹ טון, ביי מיין אלטען גוטמוטינען קייזער ?

זיץ איך אין א קאפע-שטינעק. ס'איז דריי א זיינער פארטאג. לייען די נייעס וענען זיין אפּשטארבען און קוועטש מיט די פּלייצעס, ווער ווייסט ? אפשר איןז ער נישט טויט? קיין זאך איז דאָך נישט זיכער היינטיגע צייטען, און אפילו בערלין קען אויך האָבען א טעות.

דערוויי? אָבער איז מיין קייזער, מיין קייזער גע- שטאָרבען !

און איז מיין קייזער טויט, דאן וואס ארט מיך, וי זאגט היינע, מיין ווייב, מיין קינד, מיינע עלטערען? װאָט געהט מיך אָן, װאָס דער פּריין אויף לעבענסמיטלען

איז אין די לעצטע פֹּאֶר מינוטען געשטיגען אויף 50 רא" צענט, און װאָס קימערט מיך װאָס קוילען איז אזוי טייעה און לונגענאַנצינדונג אזוי ביליג ?

מיין קייזער, מיין קייזער איז טויט!

איך ווייס נישט װאָס פאר א באדייטונג זיין קייזער" קעניגליכער טויט װעט האָבען אויף דעם גאנג פון דער מלחמה. עס קאן זיין, אז צוליעב אָט דער פּאסירונג װעט די פיין-געבויטע, גוט-ענטוויקעלטע מלחמה מוזען אָננע- מען נייע פארמען און דאָס אין א שאָד, ווייל מ'האָט זיך שוין אזוי צוגעוואוינט צו איהר !

אָבער אויף מיר אליין האָט דער טויט פון מיין פּער- זענליכען קייזער א טיפע ווירקונג. צוליב איהם און זיין ענדליכען טויט, על איך היינט, מיטוואך בײנאַכט, נישט שלאָפען עטליכע שעח נאכאנאנד. איך ווע? שרייבען א פעליעטאָן וועגען דעם וואס --

מיין קייזער, מיין קייזער איז געשטאָרבען!

ס'איז מאָדנע : דאכט זיך אונזערע באציהונגען איינס צו פ'אנדערע זענען נישט געווען קיין זעהר אינטימע (די לעצטע צייט האָט ער זיך אין נאַנצען אויפנעהערט דורכצושרייבען מיט מיר) און דאָס איינצינע מאָל װאָס ער איז געקומען צו אונז אויף באזוך איז געווען אין יאָהר 2, דעמאָלט איז ער אויך נישט געקומען אליין. עס האָט איהם נישט געפאסט, ער האָט געשיקט זיינס א מענש ער זאל ביי מיין טאַטען צונעמען א פּאֶר קישענס און עט" ליכע לייכטער פאר פּאָדאטקעס. אין יענעם מאָמענט האָב איך נעטראכט, אז ער איז נישט קיין פיינער קייזער און אז ער האָט נישט באדארפט טשעפּען מיינע עלטערען, װאָרים א י ך האָב דאָך געוואוסט דעם אמת, אז דאָס נישט צאָהלען פון די פּאָדאטקעס איז נישט געווען צולים שלעכטקייט מצד מיין טאטע-מאמע.

מיר האָבען דעמאָלט פּשוט נישט געקענט באצאָה- לען, אָבער דעם קייזער'ס מענש האָט עס נישט געארט. ער האָט צוגענומען די עטליכע קישעלעך מיט דעם הענג-

114

ליינטער און איז אוועק, באגלייט פון מיין מאמע'ט נע- וויין און פון מיינע קינדערשע קללות,

זינט דעמאָלט האָב איךף צו איהם נישט גערערט. אז איך בין שפּעטער מיט עטליכע יֹאֶהר געווען אין ויען, האָב איך אפילו נישט געהאלטען פאר נויטינ אריינצו" געהן צו איהם, אָדער איהם לאָזען וויסען, אז איך שטעה איין אין האָמעל נ א צ ' אָנ א 2, אין דער טאבאָר שטראפע. יענער אינצירענט מיט'ן הענגלייכטער אין געשטאנען צווישען אונז ביידען ווי ‏ א שווערע וואנט.

דאָס אלעס האָט נאטירליך געווירקט, אז אונזערע באציחוננען זאָלען זיין אביסעל אָנגעשטרעננט, אָבער מיט דער צייט האָב איך איהם מוח? געווען. איך קען נישט טראָנען לאַנג קיין האָס אויף א מענשען, און לע- זענדיג וועגען זיין טויט, פיה? איך, אז נישט אכטענדינ אויף אלע פּערזענלינסייטען איז מיר דאָך אָפּנעשטאָרבען מיין קייזער, דער איינצינער קייזער, װאָס איך האָב גנע" האט, און קיין בעסערען קייזער האָב איך דערווייל נישט און אֶהן א קייזער קען איך נישט לעבען א מינוט.

די ראָמאנען אין די טענליכע צייטונגען האָבען מיך צונעוואוינט דערצו. |

און א קייוער איז פאָרט א גוטע זאך. אז מ'האָט א קייזער קען מען זיין ראַדיקאַל אויף זיין חשבון, קען מען קענען איהם גאנץ שארף ארויסטרעטען און זיך פארשא- פען א שטעלע אין בערלינער , פאָרווערטט". |

איך דערמאָן זיך: ווען איך בין געווען בלויז זעכ- צעהן יאָהר אלט, האָב איך זיך אָננעלעזען מיט רעואָלן- ציאָנערער ליטעראַטור און זיך פאראייניגט נאָך מיט עט- קיכע אינגלעך און מיר האָבען באשלאָקען צו רואינירען גאנץ עסטרייך-אונגארן. שפּעטער מיט עטליכע װאָכען האָט הערשעלע (א אינגעל מיט א ווייך הארץ) אָפּגעבע- טען זיך, אז מיר זאָלען נישט טשעפּען אונגארן און מיך האָבען איהפּ צוליב געטון. מיר זענען נאָך געגאנגען ווייטער : מיר האָבען איחם אפילו נעשאנקען אִסמ"

115

נאליציען אויך (וויי? מיר האָבען דאָרט געוואוינט) און שפּעטער מיט א יאָהר-צוויי האָבען מיר אין גאנצען אויפגעגעבען דעם פּלאן און אויף אזא אופן איז עסטרייך- אונגארן גערעטעט געװאָרען.

איך דערצעהל? דאָס אלצדיננ, כדי אייך צו באווייזען, אז קיין נוואלדיגער ק י י ז ע ר י ס ט בין איך איי- גענטליך נישט, אָבער פונדעסטוועגען טוט וועח, װאָס עס איז אָפּנעשטאָרבען אַזאַ היימישער קייזער, כמעט א אי" דישער און אזא עלטערער מענש און אזא מעלאָ- טראנישער,

יא ער איז טויט מיין קייזער. געשטאָרבען אויף דעמזעלבען אופן וי פּרעזידענט װילסאָן איז ערוועהלט געװאָרען צום צווייטען טערמין, הינו --ביס לעכ- ווייז = זאָל זיין פרידען צו זיין נשמה, אויב ער איז טויט, און אוב נישט מענ סיי-ווי-סיי זיין פרידען צו זיין טרא- גישער נשמה, וויי?ל שווער ליגט דער קאָפּ, װאָס טראַנט א קרוין און נאָך שווערער לינט דער אומרוהיגער קאָפֿ, װאָס סע פעהלט איהם די ק ר וין (א האלבער רייניש) און ער האָט נישט וואו צו כאפּען קיין נמילת-חסד,

פ. ס. שלאָף רוהיג מיין קייזער. א י ך, פון מיין זייט, װעל איך דיך נישט אויפוועקען, מיין ארימער סמאָ- גאַרך, איך האָב נישט ס'האַרץ דערצוי

116

8לחמ ה

מלחמה איז א רעזולטאט פֿון ברודערליעבע.

אז קין האָט דערזעהן, אז זיין ברודער הב? 8 א | - נעמט סעהחר פלאץ אונטער דער ז ון וי ער, דערפאר ווייל ער אין א דיקערער מענש, האָט ער איהם דער'הרג'עט. פון דעמאָלט אָן לעבען זיך די מענשען וי ברידער,

אין די אלטע, פינסטערע צייטען, ווען מענשען זענען נאָך געווען בארבארען, פלעגט א מענש אָנפאלען אויף זיין שונא און איהם אָפּנײיקסען אן אויער, אָדער צעקייען א באק פון כעס. היינט צו טאָנ ווען דער מענש האָט דערגרייכט די העכסטע שטופע פון קולטור, בייסט עה שוין ניט אָפּ זיין שונא ס'אויער, דאָס איז צו בארבאריש, אָנשטאָט דעם שיסט ער איהם אראָפּ דעם קאָפּ מיט א מאשינע, אָדער צעשאַטקעװעט איהם ס'פּנים מיט א פיין געפּוצטען זעבע?, אָדער ער בויערט איהם דורך ס'הארץ, מיט אן עלעגאנט נעשליפענעם באיאַנעט. דאָס אלעס ווערט געטון אָהן שנאה, אָהן כעס, אָהן שום געפיה? פון בארבאריעשר נקמה, נאָר אין נאָמען פון א לייווענטענעף פאָהן, וועלכע האָט נישט די ווערט מעהך װי א רובעל מיט 14 קאָפּיקעס,

אז צוויי סייזער-קינינע צוקרינען זיך כאפען זיי ארויס טינט-און-פעדער און שיקען זייערע שוסטערס און

- יי 137

שניידערט אין דער פלחמה. הליעבער שוסטער", שרייכט דער געוויפער קייזער, , איך טו דיר מעלדען, אז קייזער עליע דער 42טער איז א פּארך, א שארלאטאן און אז דו האָסט איהם פיינט וי א חזיר, דו קענסט איהם נישט אָנסוקען קענסטו איהם נישט, און סע ברענט אין דיר ‏ א שרעקליך געפיה? פון נקמה געגען קייזער עליע דעם 45טען, האָב איהם א פינצטער יאֶהר! דאריבער שרייב איך דיר, ליעבער שוסטער, שרייבט דער קייזער, אז מאָרגען, זיינער צוועלף, אז מע'ט דערלעבען מיט נע- זונט, וועסטו אפּטשאטעווען ערגיץ אין א זייטיגען געסיל, קייזער עליע'ס היטעלמאכער און איהם אויסברעכען א מוס מיט א שייט האָלץ. און פּ. ס. -- שרייבט דער גע" וויסער קייזער --- אויב סע'ט דיר נגעליננען אויסצוברעכען א 0653 אזעלכע פיס, װועסטו דערפאר א מינוט פאר'ן טויט קריגען אן אייזערן צלם'על, װאָס האָט די ווערט צויי פיטאקלעך,"

און אָט אזוי ווערט מלחמה.

די גרעסטע וועלט-מלחמות װאָס זענען באקאנט אין דער נעשיכטע, זענען נעפיחרט געװאָרען צוליב ערד, אז א י יי ן קייער, א רייכער, פאָהרט פארביי די פארם פון א צווייטען קייזער, אן אַרימען און דערזעהט א פעט שטיק לאנד, אויף וועלכען עס פּאשען זיך די געזונטע פי- נאנצען מיט די גרויסע אייטערס, שיקט איהם דער ריי" כער קייזער אריין א ווענעלע מיט נאָטעס, אין וועלכע ער שרייבט איהם, אז ער זאָל אויפהערען צו באליידינען די פאָהן. מאכט דער אָרימער קייזער: ווע ר בא - כיידינט דען דיין פ אָהן? אז מיי- נע סמענשען זע נען נאָר פארנומען מיט א קע ר|ן די ער ד. מאכט דער רייכער קייזער : , אז דו האָסט סמיך שוין יאַ דערמאַנט אין ערר, פאָדער איך דיך אויף, אז דו זאָלסט מיר אָפּנעבען נאָר די ערד פון דער נאנצער וועלט, און זאָלסטט פיר נאָך צואווארפען א זייטיג שטיקעל ערר, פאר פיין איינענעםּ

18ז

געברויך". מאכט דער אַרימער קייזער:, לויט וועלכען אינטערנאציאנאלען פאראנראף פֿאָדערסטו עם ?" מאבט דער רייכער קייזער : , איך פאָדער עס נישט פויט פארא" גראפען, נאָר לויט שכל" און ער ווייזט איהם א פויסט מיט אן אייזערנער הענטשקע,

די מלחמה כאשאמט אויך א סך העלדען, וועלכע ווע" לען נעחן אין פייער אריין אבי צו ראטעווען א מענשענ'ט לעבען, חינו : זייער א ייג ע גנ ס.

עס איז אויך באקאנט, אז די מלחמה רופט ארויס פיעלע גוטע אייגענשאפטען, וועלכע זענען איינגעהװאָר- צעלט אין יעדען מענשען, נעמליך די אייגענשאפט זיך אניסע?ל דורנצולויפען, פון צייט צו ציים, װאָס דאָס אין זעהר א גנוטער עקסערסייז,

איבערהויפּט אין די אייגענשאפט שטארק אנטוי" קעלט ביי די רוסען. די דאָזיגע טענשען לויפען ניט נאָף ביי יעדער מענליכער געלענענהייט נאָר אויך אין דער צווישענצייט. מען קאָן מיט רעכט זאָנען, אז נאָךְּ אזא ב אַוועגפיכע ארמי וי די רוסישע איז גנאר נישטא אויף דער גאנצער וועלט,

פון אלע פעלקער, צייכנען זיך די אידען אם מייסטען אויס מיט זייער קרינערישען גייסט. אידען קריעגען זיך אין שולען, אין סאָסייעטיס, אין העסטער סטריט, אויף די סאָנגרעס מיטינגען, אין די צייטונגען, קורץ זיי קריע- נען זיך אומעטום וואו זיי קומען זיך צונויף. דער איינ" צינער אָרט וואו אידען קריענען זיך נישט, און וואו זיי זענען כמעט אלע איינשטימיג איז אויפ'ן קריענס. פּלאץ, וואו מ'ערלויבט זיי זעחר גרויסמוטיג צו שטאַרבען פאר זייער 1428 מאטערלענדער.

א טיי? סאַציאָלאָגען באהױפּטען, אז די הױפּט אור- זאך װאָס רופט ארויס מלחמח איז דאָס, װאָס די מענש" הייט קינדעלט צו פּיע? און דאָס ליעבע ערד"קונעלע איז וישט פעט גענונ פאר אלעמען. אן אנדער סנרא אי אז פלחמה איז אדרנא זעהר נעזונט פא דער מענשהייט,

19ז

ג

װאָרים דאדורך װאָס מ'עפענט איהר די אָדערען, און זי פארלירט ראָס בעסטע און יונגסטע בלוט, ווערט זי עדע- לער, בלאסער, אריסטטאָקראטישער,

אויב דאָס איז אמת, דאן װועט די מענשחייט מיט דער צייט ווערען אזוי אריסטאָקראטיש אויסגעאיידעלט, אז מ'עט זי מוזען ארומפיהרען אויף א וועגעלע, אליין װועט זי נישט קענען געהן אויף די פים,

די פאָלגען פון מלחמה זענען זעהר טרויעריגע, אָבער נאָך טרויעריגער איז, אז מען דערלעבט נישט צו זעהן די דאָזיגע פאָלגען צוליב דעם ואָס מען שטארבט אומנע" הויער פאר'ן ליעבען פאָטערלאנד,

124

פּע ק על טאָג

געשריבען, ווען דעם נוואַרקער מעיאָר'ס קאָמיטעט - צו - זאָרגען - פאר - ארבווטט- לאָזע האָט ארויסגעלאָזען אַן אויפרוף מזאָל מנדב ווון פעקלעך קלוודער,

איך בין א מענש מיט א ווייך הארץ און אן עדעל געוויסען,. פרובט קלאפּט אָן אין מיין געוויסען אין מי- טען נאכט און עם ועט זאָגען ,אריין" ! אמת, אז מיין געוויסען ארבייט ניט אין פולשטענדיגער הארמאָני, אזוי צו זאָגען, מיט מיין האנט און דעריבער קומען ארויס געוויסע מיספארשטענדנישען. אזוי צום ביישפּיעל, בין איך אנומעלטען פארביינענאננען א געוויסע נאס און געזעהן װי א פאמיליע לינט נעביף מיט דעם ביסעל בע" גיכעס אין דרויסען, אין דעם שרעקליבען שניידאון-רענען- וועטער און עטליכע קליינע קינדערלעף שטעהען נעביך לעבען דער מוטער און ציטערען וי די שעפעלעך פון קעלט, מיין געוויסען האָט זיך באלד אויפגעכאַפּט און בא" מפוילען אריינווארפען אין טעלער א זשמעניע מיט געלט, אָבער די רעכטע האנט מיינע האָט זיך געמאכט ניט וי" סענדיג און געהאלטען לעבען מוי? דעם פיינעם צינאר, אזוי לאנג ביז וואנעט דאָס געוויסען האָט זיך פולשטענ- דיג בארוחיגט,

4 5 יו

וי געזאָגט: מיין געוויסען אין אֶלרייט. און דע- ריבער, אז איך האָב לעצטען דאָנערשטאָג איבערגעלעזען דעם אויפרוף פון דעם סמעיאָר'ס , ארביײיטסלאָזינקייט קאמיטעט", אז אלע בירגער זאָלען זיין אזוי פיל גוט און אויסקלייבען די בעסטע זאכען, װאָס זיי האָבען, דאָט איינפּאקען אין פּעקלעך און עס אװעקטראָנען אין פאר- שידעגע פּלעצער, פון וואנעט מען װעט דאָס צונעמען און צעטיילען צו די נויטבאדערפטינע, האָט אין מיר גלייך אויפגעוואכט דאָס איידעלע געוויסען און מיך גענומען שרעקליך בייסען : סטייטש, האָט מיין געוויסען גע- טענה'ט, מענשען געהען אויס פון הונגער, ווערען דער- פרוירען פון קעלט און דו שווייגסט.

האָב איך גלייך צונויפנערופען מיין פרוי מיט די ליעבע קינדער און זיי אנווייזענדיג אויף דעם הארץ- רייסענדען אפּיעל אין מיין צייטונג, האָב איך זיך אוועק- געשטעלט אויף א בענקעל און גענומען האלטען פאָלגענ- דע רעדע :

ווערטע פרוי און מיינע ווערטע קינדער!

מענשען שטארבען פון הוננער און אייער טאטש שווייגט. לייטע ווערען געשװאָלען פון קעלט און אייער טאטע געהט אָנגעטוֹן אין א גוטען טוליפּ. פרויען און קינדער שלאָפען אויף די נאסע פּאָדלאָנעס פון עליס איי- לאנד און אייער טאטע געהט אין אידישען קאבארעט. קאָן נישט פּלאצען דאָס הארץ 4 דארפען נישט שטיינער צוגאָסען ווערען אויף דעם גרויסען חורבן פון ארבייטס" לאָזיגקייט? דאריבער, ווערטע פרוי און קינדער, לאָמיר זיך צוכאַפּען צו די קליידער-שאַפעס און מאַכען פּעקלעך, לאָמיר אוועקגעבען אלעס, װאָס מיר פארמאָנען און לֹאַ- מיר בלייבען אַרימע אָבער ע ה ר יכ ע פייט מיט ריינע געוויסענס !

ביי אָטאָדעם רירענדען טייל פון מיין רעדע האָט זיך מיין פאמיליע צעוויינט. איך אליין בין אריין אין די טיפע 122

היסטעריקעס און אראָפנגעפאלען פון בענקעל, אויף וועלכען איך בין נעשטאַנען.

אז מיר זענען געסומען צו זיך, בין איך גלייך אוועק צו דער קליידער-שאפע, ארויסגענומען מיין טייערען סוי- בעלנעם טוליפּ, איהם איינגעפאקט אין א גרויסען פּאבּיה און געהייסען מיין פרוי איהם אוועקלענען אין קליידער" קאסטען און באשיטען איהם מיט קאמפער, דאן האָב אוך אראָפּגענומען פון הענגער מיין גוטען שבת'דיגען אנצוג, איהם אָפּגעשטױבט און געהייסען מיין פרוי איבערשטע- לען די קנעפּלעך פון פּרינץזאלבערט, וויי? ער איז אויף מיר שוין אביסעל צו ענג. דאן האָב איך ארויסגעוויקעלט פון א ליילעך, מיין פרוי'ס קאַראַקולענעם מאנטע? און איהם אוועקנעשיקט צום שניידער אויטצופּרעטען. דאן האָב איך ארויסנענומען פון קאמאָד א פאק װאַלענע אונטערוועש און זאָקען, און אונטערקליידער, און צוריק אריינגעלענט.

פארטינג געװאָרען מיטם דער דאָזינער ה | יז - ר יי ני נונ נ, האָב איך זיך געפיהלט אביסע? בא- רוהינט און באמערקט צו מיין פרוי :

-- א דאנק גאָט! מיר האָבען א הוין מיט אלדעס גוטס !

--- ניט צו פארזינדינען ! --- האָט געענטפערט מיין פרוי מיט א צדקה-זיפצעל -- אז מען באטראכט וויפיעל נויט און עלענד עס הערשט איצט ביי אונז מענען מיר ווירקליך דאנקען נאָט, װאָס מיר זענען ב"ה נוט-אָפּ און מיר האָבען אין שטוב פון אלעם גוטען.

--- יפונדעסטווענען װאָלט מען באדארפט צונויפקלוו- בען א פּעקעל --- האָב איך באמערקט גלאט אזוי און גע- פיהלט, אז מיין געוויסען הויבט שוין אֵן געניצען.

--- געוויס ! -- האָט צוגעגעבען מיין ווערטע פרוי, וועלכע, אנב אורחא באמערקט, איז א גרויסע אַנהענגע- רין פון ב א ז א ר ע {| און איז באקאנט אין דער נאנ- כארשאפט אלס די גרויסע נדבה-געבערין אין רך"לב'ניצע.

און נישט זאמענדיג קיין סך, האָט זי אייננעפּאקט א פּאָר אלטע שקארפּיטקעס אֶהן פּיאטעס, צוויי פּאָר קא" לאָשען מיט אויסגעריבענע קנאפעל, א שטרויענעם דא" מען-הוט פון יאֶָהר 1841, צוויי קופּאָנעס פון זייף, עטליכע שוועבעלעך, א שירם אֶהן א דעכיל, א פעהנדיל פון אט" לאנטיק-סיטי, און מאכענדינ דערפון א שעהן פּעקעלן האָט זי מיר געהייסען איינשפּאנען דעם אױטאָמאָביל און עס אוועקפיהרען אין מלבוש-ערומים קלוב.

און דעריבער זאָג איך : ווען יעדער איינצינער פון אייך זאָל טון זיין פליכט צו זיינע נויטליידענדע ברידען . און שוועסטער, אזוי װוי איך און מיין פרוי, דאן װאָלט די נאנצע פראנע פון ארבייטסלאָזינקייט געלייזט געי װאָרען אין איינע פּאֶר טעג,

הנני העני ממעש

ווייל עס ענדערט זיך, עס ענדערט זיך דאָס לעבען. טייכען פארגעהען, זונען ברענען אויס הינטער די בערנ, אלטע טויטקייטען ווערען אויף נייע לעבענס איבערגעגאָ- סען און מיט שארפע ציין בייסט זיך דער היינט אֶפּ פון די נעכטענס, װאָס ציטערען רויטבלוטיג אויף זיינע ליפּען וי א צעהאקטע שלאנג.

אמאָל איז געווען : איך בין נעקומען פון א גלויביג אָרט, פון א קליין װינקעל-אָרט, וואו וואסערען זיננען און טויבען פליהען איבער די דעכער, און די שוהלען זע" נען הויך און קאַלט און מוורא'דיג, און די מענשען זענען קליין און דערשלאָגען און אין זייערע אוינען ברענט א טיפער צער, אן אונטערטענינקייט צו די שוערע, פּריצישע הימלען, װאָס. ייארפען זיך ארויף אויף דעם אָרימען בלאָטינען שטעטעל פון ווייסען ליים,

האָט די אמונה זיך אין מיין בלוט אריינגעזאפּט, און מיין הארץ איז צום הימעל באהעפט געווען,

איז שווער א יוננער פלאנץ פונ'ם היים-אָרט ארויסנע- ריסען צו ווערען, קאָן זי ערגיץ אנדערש נישט בליהען, און װאָס איידעלער די פלאנץ, אלץ שווערער װעט זי זיךף אין פרעמדער ערד אריינוואקסען.

ווייל דארט איז די ערד ווֹייך וי די האנט פון א קראנקער מאמע'ן, און דאַ איז זי הארט וי די קללה פון א שמיף-ברודער,

129

און דער נלויבען איז דער איידעלסטער נערוו פונ'ם לעבען.

האָט מיר יאַהרען גענומען ביז וואנעט כ'האָב דעם גלויבען פון מיין הארץ ארויסגעריסען. אויף פרעמדער ערד צוזעעט, אינ'ם וינט פון אייזענשטויב, אין די ווענט פון די פארריכערטע זאלען, ואו מ'האט לעקציעט געלייענט איבער דער פרייקייט פונ'ם לעבען, אינער די ליידיגקייט פון די הויכע הימלען. און װאָס מעהר איך האָב אויסגעליידיגט דעם הימעל, אלץ ליידיגער איז געװאָרען מיין אייגען לעבען, װאָס מעהר איך האָב פארשאָטען מיין װועג צו דער שוהל, אלץ מעהר האָב איך פארשאָטען מיין וועג צו זיך אליין, און איך האָב זיך אין ערגיץ נישט געקאַנט באגענענען און רעדען צו זיך.

און דער ערשטער פרייער יום כפַּור:

ביים ים בין איך געזעסען, געקוקט וי גראָהע שיפען חלום'ען זיך אוועק אין די ווייטקייטען אריין, װוי די ווא- סערען פאליען-זיך און שלאָנען מיט עהרפורכט און פרום" קייט, װוי דאָס זאמד פונ'ם ברעג הויבט זיך אלעמאָל אויף מיט גרויס ציטערניש און עס ווייסט נישט װאָס סאל טון. מיר איז געווען אזוי אומעטינ-שווער אינ'ם בלוט. טויזענטער שוהלנעזאַנגען האָבען געקלוננען דורך מיין לייב און איך האָב מיין נשמה טויב נעמאכט מיט הויכע געזאנגען ווענען פּראָגרעס און פרייהייטס-קאמף און רויטע פאָהן. אָבער ס'הארץ האָט געװויינט און זיך נגעבע" טען אין שוה? אריין --- אהין צו די שטענדערס, מיט צאנקענדע נשמח-ליכט, אהין ואוו מווינט אונטער טליתים, און מ'נעט נאָט אז ער זאָל מוח? זיין אויף די זינד, ווייל װאָס זענען מיר ? -- א שטויב װאָס פארנעהם, א פייער װאָס פארלעשט, א וואסער װאָס טרוקענט אוים,

אָבער דאמאָלט בין איך געווען יונג און פארנלויבט אין דער רעליניע פון פרייקייט. איך האָב דעם ערשטען יום-כפּוריתענית געבראַכען, און איך האָב סיך געפּיהלט אזוי זינדיג, אזוי באפלעקט, אזוי פ א ? ש.

120

לויפט די צייט װי עפּעס א טונקעל וואטער, װאָס גאָרנעלט זיך צווישען שטיינערנע אפּגרונדען : אמאָל איז עס געפעהרליך טיעף, אמאָל שפּינעלדיג פלאך, אָבער תמיר שלעפּט עס אויפ'ן רוקען די שאָטענם אוועק --י די אילוזיען.

איז די פרייקייט רויט און רייף געװאָרען אין מיין נשמה, און דער גלויבען איז אויף די וואסערען פון דער צייט פארשוואומען, און איך בין געבליבען אזוי לייריג, וי אן אױסגעפּלינדערט טעמפּעל, פון וועלכען מ'האָט אלע הייליגקייטען ארויסגענומען און אלע טירען אָפען געלאָזט.

נאָר אויף די ווענט פון מיין נשמה זענען געבליבען צייכענס פון דער אױיספּלינדערונג; און קאלטע שפּינען האָבען זייער געוועב פארשפּרייט, און אויף דער שפּינ" וועב-טיר פון מיין אונגלויבען, האָט די לעצטע לעבעריגע שמין געציטערט און מיך געשראָקען.

וויי? דער יסוד פונ'ם מענש איז די ערד, און צו דער ערד קערסטו זיך אום, און אייביג בלייבט דער הימעל, און דער גאנג פון די שטערען בלייבט אייביג.

א יאָהר און צוויי און צעהן און פופצעהן. און אומע- טום זעהסטו: מענשען בעטען צו נאָט און זייערע בע" מענדינע הענט בליהען קענען הימעל, װי פעלרער מיט ווייסע תבואות. און פונ'ם הימע?ל נידערט אראָפּ א שפּריירעגען פון האפנונג און טרייסט און בענשונג. און אלע מעכטינע דעמבוועלדער קאָנען זייער בליק פונ'ם הימעל נישט אָפּרייסען, מוזען זייער לויב אויסציטערען.

און דער צווייטער יום"כפּור.

מיט נרויס עהרפורכט און דערשלאַנענקייט דער" נעהענטער איך מיך צו דער שוה?, איך װועל גאָט בעטען, גאָט בעטען. איך װעל אונטער'ן טלית פארקריכען, אונטער'ן פּאנצערקלייד פון רעליניע על איך מיך שי צען פון דעם פייער פון דעם גראַהען שונא, פון דעם חלומות-פרעפער. ביים שיין פון די יוםיכפור ליכט וועל

127

איך מיין טויטע אינגעלשאפט אויפווארימען, װעל איך מיין לעבען באנייען, װעל איך די אייזערנע אמונה-האק אויסשמיערען.

אָבער די שוהל?, די שוה? ! וי פרעמד איז זי מיר. וי פרעמד זענען די מענשען. װי שלעכט שמעקט מיר דער אָטעם פון די שטארבענדיגע ליכט. וי אונמענליך איז מיר דער ריח פון צעווארימטע טרערען, אוֹן --- די זשעסטען ! און דער טויבער מענשענגעשריי װאָס טרינקט זיך אין א וואסערדינען געבּליפּ. וי פרעמד איז מיר דאָס אלעס, וי דערווידער !

און א פארשעחמטער, וי איינער װאָס טוט א גרויסע עבירה, װי דעמאָלט ווען איך האָב צום ערשטען מאָל

געבראָכען מיין יוס-כפּור-תענית, -- שטעה איך איצט אין שוה? און איך פיח? מיך אזוי זינדיג, אזוי באפלעקט, אזוי פאלש.

פארניב אונז, גאָט, וויי? מיר ווייסען נישט וואס מיר טוען, וויי? מיר וואנדלען אין דער פינסטערניש, אינ"ם שאָטען פונ'ם טויט, |

128

אויף דער פּערזע פון פּערעל און נאָלד

װי די חעגרלער האַנדלען --- שווי חאַנדלען הענדלער.

פּרידער! נישט בּלויז סוחרים און הענדלער און קליינקרעמער האנדלען אזוי, נאָר אויך סמ י ר -- נאָט- באגאבטע, איידעלע, וואונדערוואוילע שריפטשטעלער., אויך מיר, אומעטיגע ברידער מייגע, זענען פוחרים, װאָס האנדלען לויט'ן געזעץ פון אויסטויש, לויט די פאָרשרים- טען פון ממחר.

װואָהר איז : אונזער פחורה איז נישט קיין אמת גאָלך אָדער זילבער, נישט קיין זייד אָדער צימרינג, נישט זאפראן אָדער פּעפּֿער, אָבער -- אונזער מעטאָדע פון איינקאסירען, פון ק אִ ? ע ק ט ע ן, איז דיזעלבע, וי אויף דער רוישינער װעלט פון חאנדע?, װי אויף דעם גרוי" סען וועלט-יריד פון פרנמה,

אונזער בערזע האָט נישט קיין מירמעלנע טרעפ, און קיין שיקיוננען אין פיינע מונדירען --- אונזער בערזע איז פאררויכערט און ענג. די ווינקלען זענען אויסגעקינ- צעלט מיט פארבינען טוך, די העננליכט זיינען געל און בלאָה און זיי וויינען אראָפּ מיט א האלבווארימקייט, װאָס איז אזוי פאלש און ריהרענד, אויף אונזער בערזע קליננט קיינמאָל נישט דער כישוף-קלאנג פון גאָלדענע רענדלעך, אָנשטאָט דעם קלינגען ווערטער, שאצונגען, ציטאטטן.

120

אונזערע קויפער זענען איינענע מענשען, איינגעשוואוירע" נע, צעך-באוואוסטע, און זיי ווייסען גענוי ביז צום לעצטען גאָלדשטױבע? די ווערט פון יעדער שטיקעל סחורה, דעם שטאנד פון יעדען ארטיקעל -- עס מעג זיין מעטא?, אָדער פרוכט, אָדער צירונג, אָדער שווארצע ערד, אָדער זאלץ, זעלטען אז אונזער קויפער איז א פרעמדער -- איינער, אָדער איינע, װאָס דער רוהמווינט האָט אריינגע- בלאָזען פון דער דרויסענדינער וועלט. דעמאָלט פיהלען מיר זיך זעהר געשמייבעלט. סיר טראכטען: מ'איז נע- קומען צו אונז פון דער ווייטער װעלט -- אזש פון דרויסען ווייל דער טויטער פון אונזער קינינרייך איז אפשר טויזענט מיי? פון אומעטום, און דער אָטעם פון דעם נישט-קינסטלערשען הימעל, און פון דער נאטירפי- כער ערד איז אונז אזוי דערווידער, וי דאָס נראָבע, רויהע, הארטהענטיגע לעבען, װאָס לאכט אונז אויס.

טאָגטענליך, נאַכטנעכטליך קומען מיר אין אונזער בער- זע אריין געװואָהר ווערען, װי עס האלט דער מארק פון אונזער אומשטערבליכקייט, װי עס שטעהען די אקציען אויף אונזער רוהם, װאָס עס איז צוגעקומען אָדער אָפּנע- פאלען דורך'ן לעצטען טאָג אויפ'ן הויכוואסער פון אונ- זער טויטען ים.

און אז מיר זיצען פארוינקעלט און איינגעבוינען איבער'ן דאמף פון א גלאָז טיי, װאָס הויבט זיך וי א וויי- נענדיגער װאָלקען צו אונזער שמאָלען הימע?, טראכטען מיר פון אונזער ווארע, -- די אלטע פרעמדלענדערדינע ווארע, װאָס מיר טראָנען מיט זיך אזוי פאָרזיבטיג, און מיר האָבען מורא אויפצוקנעפּלען אונזער הארץ, כדי מיר זאָלען חלילה נישט פארלירען די זעלטענע צירונג.

מיר זענען אידישע קינסטלער, מיינע וואוילע! אונ- זער חכמה ליגט נישט אין פאס, אונזער וויסענשאפט אין נישט איינגעבונדען אין רייפען. מיר זענען אזוי פאר" ברעכעריש ניכּטער, אז עס דרעהט זיך אונז אזש דער

130

קאָט דערמון און מיר וואקלען זיך און זוכען די ווענט, און מיר -- פאלען,

ווילען מיר שטארקע סענזאציעט, שטורמנעמיהלען,--- טוען מיר אויס אונזער חבר'ס א ליער נאקעט און מיר האָבען דאָס זינדיגע, ליבליכע געפיח? װאָס מ'װאָט, אז מ'טום אויס נאקעט א געליעבטע. מיר האָבען ליעב דאָס ליעד --- דאָס גוטע וי דאָס שלעכטע און מיטעלמעסיגע, וויי? דאָס האָט מען אונז ארױיטנעונגען אין וער- טער, דאָס זענען מיר אליין -- אין די שווארצאמעל פון אונזער געליעבטער'ס אויגען. מיר 2:ען דאָס ליער װאָס זיננט און ווערט געזונגען -- דורןך 12:42ט שטימען, דורך דער גאנצער הייזעריגער, בלייכער, התלרבות'דינער, פאר'לננה'טער ברודערשאַפט. מיר זענען די איינצינע טיילען פון עפּעס א גרויפער זינג-חיה, וואָס איז צעהאקט געװאָרען אויף טויזענט שטיקער, און יעדער שטיק ווארפט זיך באזונדער און לעבט, ב"ו וואנעט עס סומט עפּעס א פאָדעם, װאָס ציהט אונז צונויף, -- א װאָרט אָדער א געשעהעניש -- און מיר ווערען פארגאנצט און פאראייניגט, און קיינער קען אונז רעמאָלט נישט שלאָגען אוים'| קאָפּ און עס זאָל נישט וועה טון 337 לעצטען פוספינגער,

מיר קויפען און פארקויפען וי סוחרים, נֹאָר אֿנשטאָט רענדלעך, גיבען מיר ווערטער, אוינענבליצען, האנטגרן" פען, אלע פארנאכט זייגער פינף שטעלט זיך דע:" מארק, דער שטילער יריד, קומען אונזערע גאָלדשפּינער פון דער גאנצער וועלט אין אָפּנעריסענע מאנטלען, צעקנייטש- טע געזיכטער, פארשלאטענע הענט, טיפע, אויסגעברענטע אויגען און נעמען זיך ווייזען די סחורה -- אין אלערליי פאפּירלען. עס קוטען די אויטלענדישע גרויטהענדלער מיט די נייעסטע פּער?, װאָס זיי האָבען געפונען אין א זשאבעשיסעלע פון א טויטנעפיהל. מען וועגט עס. מען מעסט עס אֶפּ. מע פּרובט עס מיט די ציין, מע האטט עס קעגען דעם ליכט, אוֹן, או מ'באשליסט, אז 8 אי

ע כ ט ניט מען איהס דערפאר עטליכע קאלטע רוהט" פּרוטות, און דער סוחר ווערט ביי זיך געפאלען, נידריג, דערשלאָגען. פארשעמטערהייד שארט ער צונויף זיינע פּערעל, פארזאמעלט זיי צוריק אין זיין בוזים קעשענע, און בלייבט זיצען אן אומעטינער, און ער קוקט אינ'ם דאמף פונ'ם גלאָז טיי, װי עס פארגעהט זיין לעבען, זיינע חלומות -- אזוי גרוי און צענישטינט. אַנדערע קומען צונעהן און ברעננען זייער סחורה -- בילינע, רויהע סחורה, װאָס גלאנצט שרעקליף, און סע שעמערירט וי זיבען פאלשקייטען צונויפגענאָסען אין איינעם. זעצען זיי זיך אוועק ביי א טירווינקעל און מעסטען זיך אָן איינס ס'אנדערע די צירונגען, אזוי וי שניידעריונגען. לויבען זיך געגענזייטיג, רעדען פון בלויע בריליאנטען און -- קוקען צי זייערע מיידלעך זעהען. דאָס איז די הויפּטזאך, און, אז די מיידלעך קוקען זיך אום און שמייכלען, קריגט מען מוט, צעפּאקט מען ס'גאנצע פּעקעל מיט פארבשטיי- נער, און מען דערטרינקט אין זייער נלאנץ די בלייכע נשמה, װאָס שרייט ארויס דורך די אוינען.

עס ווערט שפעט. עס וערט לעבעדינער. די סוחרים זיצען און רעדען פון דאנצינער סחורח, פון ווארשעווער, פון פּעטערבורגער, פון פּאריזער. ,נישטאָ שוין היינט אזא סחורה" --- זאָנען די עלטערע סוחרים, און באשטע- לען צו פּאָרציעס אלטען קוכען. , די ווארשעווער סחורה, הא, הא !" -- לאכען די אינגערע און זינגען פאָלקסלידער. עס קומט אָן דער אינמיטענדערנאכט, באשעפטינטע אומ- שטערבליכקייט-סוחרים קומען אריינצופליהען אויף א מו- נוט געװואָהר ווערען װי עס האלט היינט מיט די אקציען פון זייער בארימטקייט און צי עס איז שוין ארויף עטליכע פּונסטען,. זיי גריסען זיך זעחר פריינדליך, בייטען איבער אלטע קאָמפּלימענטען פאר נייע, פארנייגען זיך פאר רי גרויסע סוחרים, ק אַ ?לע ק ט ע ן ס'ביסע? כבור און---לוי- פען אהיים. זיי האָבען נישט קיין צייט. זיי דארפען מאָרנען אװעקפּאַתרען. און װי פארבּיטערט זענען זיי

132

נעבעך, אז זיי סומען אריין און טרעמען נישט פון וועמען איינצוקאסירען ס'ביסעל רוהם,. געפאָהרען אומי זיסט אזש פון די בראָנקט! -- טראכטען זיי און זיפצען אֶפּ מיט א פארבאָרגענעם זיפץ, װאָס אין הארצרייפענר,

און אויך דער אומן פון איינקאסירען איז פארשידען פון איינעם ביז צום אנדערען. וי אין דעם לאנד פון קו" פּערגעלט און גאָלד, אזוי האָט אויך ביי אונז יעדער סוחר זיין אייגענע מעטאָדע פון איינקאטירען.

וי פינה אגענטען פון נעחמאשינען, צומביישפיעל.

איינער קומט ארויף און נאָך איידער ער ווייסט, צי מ'וויל איחם עפּעס געבען אָדער נישט, שרייט ער -- פארוואס צאָהלט מען איהם נישט קיין גֶעלְט? ער קאָן שוין לענגער נישט ווארטען! דעם רופט מען ביי אונז דער טעמפּעראמענטפולער. ער סלאפּט נישט אֶן אין טיר און קומט אריינצולויפען און בייזערט זיך, און שרייט, און פטראשעט --- כאָטש קיינער האָט איהם נישט נעבעטען ער זאָל אריינשטעלען דרי מאשין.

דער צווייטער איז דער ליעבליכער, דער שמייכעלדי- גער, דער זיסער, דער רחבות'דיגער. ער קומט אריין מיט א פיינעם גוטמאָרנען, געהט-צו צו דער מאשין און פרובט כלומר'שט צי זי ארבייט, און רעדט זעהר גרויסמוטיג פון אנדערע מאשינען -- אז זיי זענען א ו י ך נישט שלעכט, יעדער האָט זיך זיין מעלה. און צום סוף פרענט ער: צי דענקט איחר נישט, אז דאָס רעדעל דרעהט זיך עפּעס אביסע? שווערליך, און צי איהר מיינט נישט, אז ער דארף עס אויסבעסערען. דעם דאָזינען רופט מען ביי אונז דער אנגענעמער דיכ טעה ער מאָנט נישט קיין כבוד, נאָר ער ברענגט אייך שטילערחייד אריין אין אזא לאַגע, אזזאיהר מוזט אויף איהם ווארפען בלומען,

דער דריטער איז דער נכנע, דאָט נעביכעל, ער סומט אריין און קנייטשט זיך און קרעכצט און שמייכעלט עפּעס אווי מאַױנע, ‏ ער דערצעהלט אייך אין האלבע ווערטער,

133

אאז ער האָט א גאנצע נאכט נישט געקענט שלאָפען, אז פע טוט איחם וועה דער קאָפּ, אז ס'איז ביי איהם גע" שטאָרבען ס'קאנאריקע?, און ער ריכט זיך אז זיין גאָלך- פישעל זאָל היינט-מאָרגען קרינען לנגענאַנצינדונג. דעם רופט מען ביי אונז דער לירישעו, א פ'צאַחלט איחם פ אָראויס, פון רחמנות און פון ליעבשאפט צו זיינע שעחנע, פייכטע אױגען.

א פערטער קומט צונעהן און רעדט וועגען וועטער, וועגען אתרונים, וועגען קולטור, וועגען ערדציטערנישען, וועגען פישאיי?, אָבער פון דער מאשין רעדט ער נישט. ער קוקט נאָר אויף איחר מיט א יי ן אױג, און זאַנט אייך, אז איהר דאָט זעהר א פיינע היים און אז אייער איננסטע טאַכטער איז אן אמת'ע שעהנהייט, און ביטע לאָזט זי שעהן גריסען. נאָר א שאָד, װאָס איהר האָט בלויז דרייצעהן טעכטער -- אזא שעהנע מוטער, אֶהן עין-הרע ! דעם רופט מען ביי אונז דער ט א ק ט י - ש ע ר. ער רעדט נישט ווענען זיך אליין, נאָר די אויגען שרייען ביי איהם געוואלד און בעטען אביסעל כבוד, און ער נארט ביי אייך אויס ד אַ ס, וואָס סע קומט איהט סמיט רעכט.

דער פינפטער איז דער, װאָס קומט אריין, זאָגט א העפליכען נוטמאָרנען, פרענט זיך נאָך אויף אייער געזונט, און נעמט ארויס ס'ביכעל? זעהן, װאָס עס קומט איהם, אויב איהר ניט איהם---איז גוט, אויב נישט--מאָנט ער. נישט שטרענג, נישט ערנסט. ער ווייסט, אז דאָס איינ- קאסירטע פארמענ געהערט נישט צו איהם, נאָר צו דער הויפּטפירמא, און ער דארף עס בלויז אָפּהיטען, און צֵיי טערען דאריבער, און ארויסשרעקען פון זיך דאָס לעבען --- טאָמער נעמט מען עס ביי איהם צו. דעם רופט מען ביי אונז דער צ ע קנע פּ על טע ר, און מ'האָט איהם נישט זעהר ליעב, דערפאר, װאָס ער מאָנט עפּעס מיט אזא גרינתג הארץ, גלייך װי דאָס נאנצע איינקאסירען

4 צ'

װאָלט ביי איהם געווען נישט מעחר וי א צייטפארטרייב אין די לאנגוויילינע טעג,

און דאָס קליינע, ענגע, זעחר באקוועמע קאוועשטיבעל רוישט, טומעלט, און ווערט פארקלונגען פון דעם רוף פון אלערליי אויגען, װאָס בעטען זיך, מ'זאָל זיי באצאָהלען אַ ביסעל כבוד, שענקען א ביסעל לויב,

ערגעץ אין א זייט שטעהט א פארשטויבטער פאבעל- דיכטער, װאָס זעהט אליין אויס וי אן אלטע פאבעל, און קלאפּט מיט'ן פוס צום טאקט פון די פּער?, װאָס שיטען זיך פון זיינע צעטריקענטע ליפּען. אין הינטערגרונד, נישט ווייט פון דער קיך, ווייזט מען זיך אויסטערלישע דימענטען, ליטווישע בריליאנטען, רוסישע סמאראנגרען, גאליצישע טאָפּאזען --- און דאָס אלעס פינקעלט זיף צו" נויף אין א י י | ברייטען פארבינען שטראל, װאָס שפּרייט אויס זיינע וואונדער איבער אונזער הארטען לע- נען, און מיר פאלען און פּלאָנטערען זיך אין א פארבינען שפּינװעג פון קאלטען פייער, און עס איז חיימליך, און קאלט, און כישוף'דיג, און פּרעסר, און נישט צום פאר- שטערן. |

אָ, בּרירער מיינע !!

8 זי

אַ פר עמד ער

אונזער קעניגריוך אוז מוסטוש, אונזער וועלטענטום איז פרעמר, (מצו"פא, )

ער קומט אריין אין אונזער קאפע --- דאָרט וואו מוך זיצען און זופּען אונזער ניטערטיי און שמועסען וועגען דער צוקונפט פון דעם אידישען ליעד, ער איז א פרעמ- דער --- גאָט ווייס וי אזוי ער קומט אהערצו ! ער שרייבט נישט, ער דיכטעט נישט. ער זינגט נישט -- סיידען אמאָל ווען ער איז שכור,

דאָס רעטעניש: וי אזוי איז ער אריינגעפאלען אהערצן -- אין דעם קליינעם אָנגערויכערטען קאפעהויז מיט די מענשען װאָס זיצען אָפּ זייער צייט אין דעם ליטערארישען קאפע-נעפענגניש, וי זיי װאָלטען געווען פאר'משפּט דאָ אויסצובריינגען זייערע בלייכע לעבענס ? וי קומט א פרעמדער מענש, א פריוואטער בירגער, נישט פונ'ם שטויביגען קינסטלער-לאנד, אֶנצו- שלאָגען מיט זיינע פיס די שוועל װאָס מיר אלע געהען פאָראיבער יעדען טאָג מיט א פארשאַלטענער פינקט- ליכקייט, ווייפ אונזערע זעלבסטבאוואוסטע, פארשלא- פענע פים טראָנען אונז אהערצו קעגען אונזער ויפֿען ‏

וי קומט א מענש פון דער פרייער ווייסער וועלט אריינצובלאַנזשען אהערצו --- אין דער וועלט פון צארט- 110

געשניטענע שטיקלעך לימענע, מאָקא-טארט און -- די זיבען קונסטען ? פארבלאָנזשעטער, זיבען מאָל בוינ איין דיין קאָפּ ! פּריוואטבירנער, נוינ דיך טיעף פאר די אויסדערוועהלטע, װאָס זענען געהייליגט געװאָרען אין די קאלטע וואסערען װאָס די קריטיק האָט אויף זיי געגאָסען, װאָט זענען געלויטערט געװאָרען אין די קנאה-פייערען, װאָס לויכטען דורך די טונקעלע זאמעלביכער! נוינ דיך, פרעמדער, נויג דיך ! אָבער דער פרעמדער נוינט זיך נישט, דער פרעמדער איז רויה און נישט איינגעשוואוירען. װישט ער זיינע שיך נישט אב סיט דרך-ארץ ביי דער שווע? פון אונזער בילינען טעמפּעל. ווייס ער נישט, אז דער פאָדים רויך װאָס ציהט זיך ארויס פון א פארעלטערטען צינארעט -- איז חיילינער וויירויך. ווייס ער נישט, אז אין די טעפ װאָס זידען דאָרט ערניץ, קאָכט זיך די אונשטערבליף- קייט פאר די יונגע מענשען, װאָס זיצען פרום נעבויגען, וי ביי א נאָט-דיענען, איבער די שאָלען מיט הייטען גע" טראנק און מורמלען כמעט אלע אין איינעם; איך האָב א גריבעל מיך אויסגעשלירצט אין זאמר, אין גראָהען, נגרעלען גראנר, אין זיידען-זידען"זאמר, און כ'האָב ארייננע, און כ'האָב ארייננע, און כ'האָב אריינגעשלירצט אהינצעדצו. דער פרעמדער האָט שוין באשטעלט זיין גלאָז װאָס- נישט-איז, קאָן ער נישט אוועקנעהן,. שטילערהייד הויבט איחם אָן ווערען פאררעכטיג ם'גאנצע געזעמעל מיט מענשען, עפּעס אזוינע אויסטערלישע לייט. מ'זעהט זיי נאָרנישט אין ערנעץ. און קיינער איילט זיך נישט. מע) לויפט נישט. אדרבא. מען געהט צו צו א טישעל. מען

137

בוינט זיך אראָפּ. מען רעדט עפּעס,. מען סודות'ט זיך. און מען געחט אוועק צו אן אנדער טישעל. דאָרט סודות'ט מען זיך ווידער,. מען שלעפּט עפּעס פון די בוזעם-קעשע- נעס, מען ווייזט זיך עפּעס א זאך -- אפשר גע'גנב'עטע דימענטען אָדער טאשענזיינערלעך ?

און די איברינע קומען צו, מאכען א רעדעל ארום טיש און פארשטעלען --- אז מען זאָל נישט קאַנען זעהן.

דער קעלנער דערנעהנטערט זיך שלעפעריג.

---טיי !

--- מיט מאקא-טארט, צו מיט לעקווא ? אָדער מיט נוסקיפּעל ?

מאקא-טארט ? לעקווא ? נוסקיפּעל? דער מענש האָט קיינמאָל אזוינע ווערטער נישט געהערט. ער ווייס נישט צו דאָס זענען נעמען פון שפּייז אָדער פון בא" ריהמטע וואלד-רויבער, װאָס קומען אריין אהערצו. נאָר כדי נישט צו ווייזען זיין נראָביונגישקייט אין די זאכען, שטאמעלט ער ארויס: ?עקווא. אן אין הארצען טראכט ער ; איך בין דאָ אריינגעפאלען צווישען א שעה- נער הברה !

ער עסט דעם נעשמאקען לע קווא אוו דער ביסען באקומט איהם נישט. ערגעץ דאָרט אין א ווינקעל שטעחט א בנחור מיט א פארדעכטינטער, איטאליענישער באָרר און אלע רינגלען איהם ארום און פרענען איהם, צו עס איז שוין ארויס ? און וואו קאָן מען עס זעהן?

דער בחור מיט א באָרד פון א איטאליענישען אמבא" סאדאָר פּינטעלט מיט די אוינען און ניט א גנעדיגען שמייכע?. ער עפענט עפּעס א פארדעכטיגט פּעקעל און קוקט זיך אום צוֹ קיינער זעהט נישט, אלע רינגלען איהס ארום און פרענען: אינזעל? ער ענטפערט: אינ- {ע?! זי פרעגען נגעבונדען? די איטאליענישע כאָרד גיט א מאך : מ אַ ראָק אַ !

דער פרעמדער זופּט די טיי און קוקט צו דער טיר, וי אזוי װעט ער זיד ארויסכאפּען? ער עסט דעם

128

?ע סקווא א פיהלט דערין נישט קיין שום טעם. ער טואכט ווענען זיין פרוי און קינדער. ער זעהט זיך א צע- שניטענער אין א קופערט, איינגעפּאקט אין שטרוי, און א דראָזש געהט איהם דורך איבער'ן לייב. ער שטרענגט אן ס'אויער און ער הערט : הוליאדהוליא מאנספּארשוין. קעניג מִים דער ראַבענקרוין. זיי האָבען בא'גנב'עט א קעניג ! -- טראכט ער -- און זיי פרעהען זיך. און באלד הערט ער דאָסזעלבע קול : און ער דזשימזשעט אין די טאצען ביטיבים-בום ! דאָס האָט מען שוין אימיצען געבראָכען די ביינער ! --- טראכט ער. --- מ'האָט איהם, ווייזט אויס, גוט אָנגע" דושימדזשעט. ביםיבום. ער נעמט ניכער שליננען זיין לעקווא ער בא- מערקט וי עס קומען אָן נייע מענשען. צווישען זיי מייד" לעך מיט געשוירענע האָר און פארדעכטיגטע יונגע"לייט- לעך, װאָס רעדען זיך דורך אויף זייער שפּראך ; -- ער שאפט מיט די פויסטען. --- מעטאל ! --- ער האָט א סך כח ! --- דאקטיל, --- דאבינדראנאט. --- ס'א באָמבע, --- אן אוצר, -- א גאָלדענע זאך, ---בריליאנט, --- דערמאַנט אביסע? אין פערדיגנב. --- שניידענד. --- בייסענד. דער פרעסדער זיצט וי אויף הייסע שפּילקעס, איצמ איז ער זיכער, אז ער איז אריינגעפאלען אין א נעסט פון פארברעכער, װאָס רעדען אומיסנע אזוי א א פרעמדער ואֶל

60

נישט פארשטעהן. אביסעל פארשטעהט ער פת" דעסטוועגען, מ'קאָן איהם נישט אֶפּנארען. די חברה האנד" כען מיט גע'גנב'עטע ציערוננ. דאָ איז זייער בערזע. דאָ ווייזען זיך איינס ס'אנדערע די אָנגערויבטע זאכען און מע שאצט אִפּ וויפיעל ס'איז ווערט, און יעדער דערצעהלט זיינע נבורות, און אלע שמייכלען און רויכערען צינא- רעטען און קריגען זיך, און בעטען זיך איבער, און מאכען. עפּעס אזוינע מאָדנע העויות, און ווייזען זיך פאפּירלעך, און סוד'ען זיך, און ווארפען מיט אזוינע ווערטער, וי שמאטע, שוואך, ני ש ט א קיין ב לוט, מ'דארף איהם שלאָנען

דער פרעמדער טיי-טרינקער קוקט אלץ צו דער טיר, דאנקען נאָט, דער וועג איז נישט פארשפּארט. ער קאָן צו יעדער צייט אנטלויפען. ער באקומט מוט און נעמט זיך נעהענטער צוקוקען. ער זעהט וי אין מיטען קאפע-הויז, ביי א רונדען טיש, זיצט עפּעס א מענש מיט געלע ברילען און זינגט זיך אונטער עפּעס א מאָדנע ליעדעל. אין דער רעכטער האנט האַלט א בינטעל העלצלעך אויף אויס- צושטעכען די ציין, און מיט דער לינקער צימבעלט ער ולאט אזוי אוים'ן טיש. אלע סוד'ן זיך מיט איהם און ער סודות'ט זיך מיט אלעמען, און יעדען איינעם פרעגט ער : אווע קגעגעב ען{ן? א דער נעפרעגטער ענט" פערט: א ווע ק גע נ ע ב ע ן. אָדער ; איך דארף ערשט אוועקגעבען מאָרגען, און אלע האָבען פאר איהם דרך-ארץ און מ'טראַנט איהם אונטער א בענקעל. מסתמא דער הױפּט פון דער באנדע -- טראכט דער פרעמדער. און ווען ער הערט, אַז דער װאָס זיצט לעבען איהם זאָגט : אי, זאָלט איהר געזונט זיין, ס'איז דאָך באמת פּערל, -- ווערט ביים פרעמדען גאסט קלאָר, אז דאָ דינגען זי זיך ביידע איבער דעם פּרייז, ווייל יענער רעדט כסדר פון , מינץ"., און ווען אַן אַנדער בחור מיט אַ צוקנייטשט פיערעקעכדיג פּנים קומט צו צום ה ויפ ט מ א | או גִיםט שיהם שטילערהייד די האַנט,. פרעגט איהם יענער בלוי!

ס,1

איין װאָרט: גאָלד? דעמאָלט אין דער פרעמדער שוין זיכער, אז זיין חשר אין נישט קיין אומזיסטער. 58 8{ ;א

ער איז שוין באלד פארטיג מיט דער טיי. ער װויל באצאהלען און אוועקנעהן, אָבער ער באמערקט, אַז אַלע קוקען אויף איהם --- פון אַ זייט. עפּעס געפעלט ער זי נישט. אודאי -- טראכט ער -- קען איך זיי נישט געפעלען. און ווען עפּעס איינער א בחור סמיט שווארצע האָר און אויגען װוי ביי אַ ציגיינער קומט צו און זאָגט, אז ער ווי? זיך מיט איהם באַקענען : קאָמויאַ-װיזשו?: ווערט דער פרעמדער דערשראָקען און בלאַס, און נים איהם די האַנט, און שטעלט זיך אויף און שמייכעלט. און ווען דער בחור מיט די שװאַרצע האָר פרעגט איהם צי ער האָט ליעב ירוחם-שטרימפען, ענטפערט ער, אז ער ווייט נישט און אז ער האָט עס קיינמאָל נישט פארזוכם.

דער פרעמדער האָט שוין באצאָהלט דעם שלעפערי- גען קעלנער (אפילו דער קעלנער איז אויך עפּעס נישט װוי אלע אנדערע קעלנערם) און ער װיל שוין אװועק" געהן. ער מאכט זיך, אַז ער קוקט אויף קיינעם נישט, אָבער פון דער זייט ווארפט ער אַלעמאָל א בליק. די איטאַליענישע באָרד רעדט נאָך אַלץ וועגען בריליאַנטען. אַ צווייטער לעבען איהם, צו וועמען אלע הערען זיך צו, זאָגט, אז ס'פע הלט עפּעס. א דריטער זאָגט, א ס'איז א רינג אין דער קייט. א פערטער -- מיט אוינעננלעזער -- קאַכט זיך און שרייט, אן מ'דארף צעברעכען אהן רחמנות און מ'דארף געהן מיט'ן האמער אין דער האנט און אז מ'דארף דערלאנ- גען מיט דער האק איבער'ן קאָפּ -- --

ווען דער פרעמדער דערחערט דאָס נעמט ער זיך שאַרען הינטערוויילעכס. און ווען ער קומט שוין ארויס אין דרויסען בענשט ער גומפ. און א לאנגע צייט קען ער נישט כאפּען דעם אָטעם -- אַזױ קלאַפּט איהה

ז 3 ד .

ס'האַרץ פון שרעק, װאָס ער האָט איבערגעלעכט אין די עטליכע מינוט אין דער געחייפניפפולער נעפט פון די גזלנים,

.2

כ אַ ח ר; מיר זענען א פארווארפּענער אינזעל. מיינע ברידער, די וואס פארבלאַנזשען צו אונז, פארשטעחען אונז נישט,

איך פּאָחר אַװעק

איך פּאָהר אַװעק !

מיין רענצעל שטעהט געפּאַקט, מיין פוס אין שוין אויף יענער זייט שוועל. איך פאָחהר באלד אַועק.

דער זומער איז שעהן געווען, דער זומער איז גרויס געווען, דער זומער איז ליעב נעווען, אָבער ער איז פאר" גאַנגען װי אַ ?ע זומערס, װאָס האָבען אַ טבע צו פארגעהען.

אויפ'ן מיסטיבאַרג פון אלטע זומערס, לינט דער היינ" טינער זומער אין אַ שטאַרבענדינען צושטאַנד.

און באַלד װעט דער מיסטבאַרנ פון צייט רייכער ווע- רען מיט נאָך אַ טויטען זומער.

איך שטעה גרייט אָפּצופאָהרען.

איך בין אַ פאָרזיכטיגער מענש --- בין איך ש ט ענ- ד יג געגרייט אין וועג אדיין. און אז איך נעה שלאָפען, לייג איך ס'היטעל אונטער'ן קישען -- טאָמער ניט מען מיך א רוף.

עס איז פארנשכט. די זון געהט מסתמא אונטער -- איך זעה זי נישט. עס זיננען מסתמא ערניץ די פיינעל -- איך הער זיי נישט. איך ווייס נאָר :

איך שטעה סמיט'ן רענצעל? אין האַנט, סיט א פוס איבער דער שועל, װאָס איך האָב עטליכע ואָכען דורכאַנאַנר גענלעט מיט מיין פוס, און עס טוט מיר אַזױ באַנג אַװעקצופאָהרען.

געטרייע שוועל, זיי נעזונט !

און איחר, אונרוהיגע טראָפּענס פון דעם רינענדינען

83

װאַפעריקראַן, פארנעסט נישט אייער נערוועזען, אומ" רוהיגען פריינד, װאָס האָט זיך אונטערנעהערט צו אייער געוויין אין די זומערריגע נעכט.

זייט געזונט !

זייט געזונט איהר מייז װאָס האָט גענריזשעט מיין דיל, איהר פלינען װאָס האָט געזונגען ארום מיינע אויערען אייער מוטיג פלינען-ליעד, איהר טעלער און לעפלען און נאָפּלען און נאַזדליכט און ווייכע שטוהלען און הייזערי- גער פאָנאָגראף --- זייט געזונט !

איך פאָהר אַװעסק.

און איהר טעג פון מיין לעבען, װאָס זענט וי בא- האַלטענע שאָטענס געבליבען העננען צווישען די וענט פון מיין זומפערחואוינונג --- זייט געזונט און גליקליך.

איהר געטרייע שפּינלען פון מיין הויז, װאָס איהר האָט מיך אָפט געזעהן גאנץ אַנדערש װוי די דרויסענדיגע וועלט, זייט שטיל און זאָגט נישט אוים.

זייט געזונט ! |

זייט נעזונט, ליעבע ווירטין, ליעבע שכנים, ליעבער גאָרטען --- איך מאָהר אַװעס.

אַדיע !

איך דריק מיינע הענט, איך געזענען מיך מיט דעם משח נאַדיר װאָס בלייבט דאָ אַ הן מי.

איך האָב אויף איהם רחמנות -- ער װועט דאָ בליי- בען אַזױ עלענר !

אָט בין איך שוין אויף יענער זייט שוועל, -- דאָס רענצע? אין האַנט, דאָס האַרץ אין דעם רענצעל, און די פיס אויף דעם ווייכען גראָז,

אָבער פּלוצים פאלט מיין בליק אויף די ווינקלען פונ'ם גאָרטען : אזוי פיעל בלומען ! רויטע און ווייסע און בלאָהע און געלע !

שעהנע בלומען מיינע --- ואוו זענט איחר געווען ביז א יצט?

1244

האָט איהר מיך נישט באמערקט אין אייער פאר" ישלאַפּענעם גאָרטענװוינקעל, אָדעך בין איך אַזױ געוען פארנומען מיט מיין טעגליכער ארבייט אַז איך האָב נישט געזעהן וויפיעל שעהנע בלומען עס ואקסען אין מיין גאָרטען לעבען מיין שוועל ?

אָבער איצט איז שוין צו שפּעט -- איך מוז אוועק- פאָהרען.

און איך האָב נישט קיין צייט זיך צו באַקענען מיט אייך -- צו קושען אייער סאמעטענע נאַקעטקייט, צוּ גלעטען אייערע שעהנע קעפּ, צו ראָמאַנסירען מיט אייך,

װאָס פאר אַ שאָד !

איהר װועט אפשר בענקען נאָך מיר, און איך על בענקען נאָך אייך, אָבער מיר וועלען זיך קיינמאָל נישט צונויפקומען, ווייל איך פאָהר שוין אַװעק !

איך האָב אייך צו שפּעט דערזעהן, ליעבע בלומען,

און מיר מוזען זיך שיידען איידער מיר האָבען זיך באַקענט,

און איך װאָלט דאָך אייך געקענט אַזױ ליעב האָבען.

און איהר מיך אפשר אויך! |

אָבער מיין רענצע? איז געפּאַקט, מיין פוס אין אויף יענער זייט שוועל,. דער צוג ווארט, דער זייגער ווייזט די צייט -- איך מון אָפּמאָהרען,

ווארף איך אייך בלויז א האנטקוש, און איך זאָג אין איילעניש: |

ליעבע בלומען, אַדיע ! |

מיר זענען ביידע געווען אַזױ צוריקגעצוינען, אַזױי שטום, אַזױ נאריש,

און איצט פאָהר איך אַװעק, און איהר בלייבט דאָ וואוינען אינ'ם עלענדען גאָרטען, און קיינער װעט אייער שעהנקייט נישט באוואונדערען, און קיינער װעט נישט אנשיכור'ען זיין האַרץ מיט אייער פארניגען געלעכטער,

אַ שאָד, א שאָד, אַדיע !

149

איידער דו צינדסט אָן אַ שװעבּעלע

יט

דו קומסט אַהוום, ס'אוזן פונסמער, דו זוכסט אַ שוועבעלע.

עמיצער ווארט אויף דיר פון אונטען אויף די טרעפּ. קרי-קרי עס בליצט עפּעס. מ'דערלאנגט א שאָס. דער פּריקרער בלישטש געהט דיר ארויף אויפ'ן בריקע? פון דער נאָז. פון אונטען רעדעלט דיר עמיצער דעם רוקענ- ביין מיט עפּעס אַזאַ מין שארף רעדעלע. און דאָס בלוט איז נישט קיין בלוט, נאָר צעהאַקטע נאָדלען, װאָס לויפען אַרױף און אראָפּ, אין קאָפּ איז דיר פינקעלדיג-פינסטער, אפשר צ וװ ליכטיג. די פינסטערניש איז אזא, װאָס לויפט אין אַ נאַלאָפּ, און סע שלעפּען זיך איהר נאָך פלאטערדינע סטענגעס, וי פון אַ משונע'ן פערד, װאָס פאַלט אַראָפ פון אַ געפעהרליכען באַרנ. אינוועניג שטעהט עמיצער און לויערט אויף דיר מיט אַ מעסער. צוויי מענשען דער- הרנ'עט. מאָרגען-זשורנאל, װועט מען דיך דערלאנגען א נעם. ביים האלז. איף-כע. גיב ס'געלט אָדֶער איך שיס ! נאט אייך אלצדיננ. ס'הארץ זאָל דיר נאָר נישט בלייבען שטעחן, וי דיין זייגערעל, װאָס דו האָסט אַנו" מעלטען אַראָפּנעלאָזען אויפ'ן טראַטואַר. ‏ שװייצאריש ווערק. האָפט עס צונגעליינט צום אויער. סע קלאַפט נישט. ביזט טויט. שוין! די שריפטען. װאָס װעםס זייז מיט די שריפטען ? דעם מאַנוסקריפּט װאָס איז נע"

146

גענען אין בוזעם-טאַש --- מ'האָט איהם דורכגעשאָסען און פארבלוטינט. אפשר װעט מען איהם נישט קענען לעזען ? אפשר װעט מען נישט קענען לעזען די אַכטע שורה. דאָס איז דער עיקר, ס'איז א ואונדערבאַרע ושורה. און דאָרט אין דער היים: ביוט א קינד. דער טייך נעהט. די מיח? מאָהלט. ס'קלויסטער. דער רב, עטעל, עטעלע. עטעשו. דו געהסט ביינאַכט אין חדר אַריין מיט אַ ניי לאַמטעונדעל, און דער רבי שעכט טוי- בען. חיק ! דו געחסט אָנגעטון אין אַ מאַנטעלע, אַ מענ" |טשעקעפעל רופט מען עס --- פּאסט עס דיר זעהר. מאַנ- וטעלע. מענטעלע. האָסטו דיר, חייסט עס, דיין איינענס !א מאַנטעלע. די שוועבעלעך זענען פייכט. הענגסטו עס !אויף אויף אַ טשוועקע?, און די רביצין לינט אין קימפעט. ;און ס'קינד וויינט, און דער שטאט-בארג שמעקט א (גװואַלד, און דאָס פּאסטוכעל שטעהט מיט אַן איבערנע- וקערטען פּעלץ און עטעלע קוקט דיר אין די אויגען אַרײן. עטעשו, דיין געליעבטער איז טויט. און אַ שניי פאלט איבער'ן שטעדטעל, און מיר געהן און געהן, אין דער |ווייסער, גלעזערנער נאַכט אַרין. און דער פעטער פאָכט !אויף דעם קוימען פונ'ם סאמאָװאַר מיט דעם אויבערשטען טייפ פון אַ שװאַרצען שטיוועל, און דער וועג לעבען טייך ;איז ווארעם פאר'ן פוס. און דער וואלד שטעהט אויפ'ן באַרג, וי אַ גרין היטעל? פון אַ זעלנער, 1ו,;ס חנ'ט פאר- !בייגעריטען און עס פארלוירען. עטעשו, ס'איז שוין ישפּעט, עטעלע -- דערצעהל נישט דער מאַמען. עטעל שווער מיר צו. עטעשו, וויין נישט. איך בין טױט די גאַנצע וועלט לעכט און איך -- נישט. א מצבה דארף 'מען שטעלען װאָס גיכער. מ'שטעלט נישט. סע דארף זיין פוז רוימליכען גראַניט און קיילעכריג. פע! ס'איז |שוין אַזױ אריין אין מאָדע. א רונדער בוים, מיט אַן אָפּנעהאקטער צווייג, און די סטעזשקע צווישען די מצבות איז בלאָטיג. מיר פינען אונטען. איבער אונז געהן מעג- שען און פרענען : וואו איז דער באַריהמטער קבר?

147

פיהרט איהם אַהערצו, מיסטער! ער פרענט אויף מין. און עטעל זיצט אויף דר'ערר מיט צעלאָזענע האָר און וויינט, און מיר געהן רייסען הושענות. און עליע דער שניידער-יונג פאָהרט שוין אַװעק --- ווייל ס'איז אֶנהוֹיב ווינטעה זיציי ער אויף דער פוחר, אָננעטון אין אַ קרים" סקע היטעל, מיט אַ שטעהענדינען קראַגען. אוים'ן אַקסעל האַלט ער פ'שטעקעלע מיט אַ פּעקעל און ער רויכערט אַ ציגאר-טיטון, און ער פאהרט שוין אוועק, איבער'ן געלען וואלד, און סע קאַפּעט אַ רעגען, און מיר פיהרען דעם משונע'נעם פייב אונטער דער חופּה -- אַ באָרוועסען. די כלה איז אַ פארשטעלטער בחור, און דער משונע'נער לייב טאַנצט אויפ'ן שניי און לאָזט זיך ציחען ביי דער נאָז, און אָפּנעבען מזל-טוב.

װאָס איז עס פאר ? שוועבעלעך ? אֶהן קעפּלעך --- צום גוטען יאָהר. אפשר ליגט ער אונטער'ן בעט? װעט ער ארויסשפּרינגען און דערלאנגען אַ זעץ איבער'ן שטערן. וי אַזױ װועסטו פאלען ? וװעסט נעמען און פאלען און שרייען: רעטעט! װאָס פאר אַ ,רעטעט"? -- ,רע" טעט" אין עקעלהאפט. ועסט זיך אויף איהם אריפי ווארפען וי אַ לייב --- װי דער משוגע'נער לייב, און יע- דער װועט דיך ציהען פאר דער נאָז און דיר ווינשען מזל- טוב. װעט איחר זיך ראנגלען און ראגגלען און ס'בלוט װועט זיך גיסען װי פון אַ געקוילעטער שאָף. אָט-אַזױ-אָ. מיט די ציין וועסטו זיך איינבייסען. װועסט אריינ- גראבלען די נעגע? און וועסט קריגען בלוט-פארגיפטונג, און וועסט נישט קענען עפענען ס'מויל, װעט קומען צו" געהן אֶלנאַ און זיך זעצען לעבען דיר, אין אַ ווייס קליי" דעל, און מיט אַ זיינער? אויפ'ן האַרץ, אָלגאַ, ראַטעוע ! אָגא, ס'ווילט זיך אַזוי נישט שטאַרבען. איך בין נאָך יונג, און מיין לעבען איז װי א ברענענדיג ליכט, װאָס שווימט אויפ'ן וואסער, לאָז נישט, אֶלנאַ ! אָט-אַזױ-אָ. געט מיר די באַקען. בארוהיג מיך. ס'איז מיר זעהר שלעכט, שוועסטער מיינע, מעהר ליכט ! 148 |

דאָס שוועבעלע וויל נישט ברענען. די טיר איז אָפען. אפשר בלאָזט עמיצער אויפ'ן שוועבעלע? געהט אַזױ דער זיירע מיינער פון דער מיל, שטעלט איהם אֶפּ א גוי און זאָגט : גוטנאַװענד, פּאנִי מילנער! און פארלעשט איהט דעם לאמטערן. ,נוי, װאָס טוסטו?" ,איך מאַך סיר אַ וויץ". צינדט ער ווידער אָן דעם לאמטערן, פאר- קעשט ער ווייטער. ,נוי, װאָס טוסטו ?" , איך מאך מיר אַ וויץ". ווערט דער זיידע מיינער אין כעס און װוי? איהם דערלאנגען אַ פּאטש, זעהט דער זיידע אַן ער שטעהט ערגעץ אין מיטען אַ וואטער, און דער נוי אין נישטאָ. און דאָ ליאַפּעט אַ דעגען. און ס'איז שטת-צוינאכט. און ס'איז שטאָק פינסטער. אפשר לינט ער הינטער'ן בענ" קע 4 און עמיצער קנייפּט מיך אינוועניג אין האַלֿז, מיט אַזױנע דינע פינגער, און מע פּרייכט אַזױ. וועמענס אָטעם זאָל דאָס זיין? איך בין פארפאַלען. ועה אין מיר! און דאָס אויג װוינקט, ווינקט. און דער שװאַרצ" אַפּעל איז צעשפּאָלטען װי אַ באַרג און איכ'? אַרונטער- פאַלען,. דאָס אויג װעט געבען א פּינטעל און איך װעל שוין מעהר נישט זיין. וי אַזױ וועס עס געבען א פינ" טעל? אַז איך װעל זיין אינוועניג װעל איך ארויס- שטעלען אַ פוס -- אַ מערקווירדינער איינפאַל! מ/אָל מיך קענען ראַטעװען. אָבער די אַלֶע מאַסקירטע מענשען, װאָס קריכען ארויס פון די ווינקלען, וועלען נישט פאָזען. אַלֶע אויף מיר ! אין אַ ראָד. לאָזט מיך ארויס! האָט רחמנות. איך דארף מיך מאָרנען אָפּשערען, און איך האָב נישט ביי זיך מיין נאַטיץיביכעל. נאָט אייך דאָס גאנצע גאַלדווארג און --- לאָזט מיך לעבען. נאט אווף ס'הענטיל פון מיין צעבראָכענעם שטעקען, נאָט אייך די 2 טולער. אויף מיין עהרען-װאָרט איכ'ל נישט אויס" זאָגען. אַזױ הייליג וי מיר האָבען איצט נאַכט איף דער וועלט. כ'בעט אייך, אויף די קניען, האָט רחמנות. איך בין א קינסטלער. די גאנצע וועלט װעט אייך דאנק" באר זיין, איחר ועט זעהן ! איהר וװעט קומען צו מיר

149

אין רעדאַקציע אַריין, װעט איהר זעהען װי אַלע שטע- הען פאר מיר וי פאר אַ קעניג, און מ'גיט מיר אָפּ כבוד, איכ'? אייך נליקליך מאַכען ! איהר וועט זיך נישט דאר- פען איינשטעלען ס'לעבען צוליעב פּרנסה. אלע מענשען זענען זיך ברידער ! און אַזױ ניך, וי זיי נעהען אַועס מאַך איך א נװאַלד און מע'ט זיי כאַפּען און איכ'?ל זיי קאָפּען מיט'ן פוס אין פּנים אריין, הערט אויף, זשענטעל- לייט! איך בעט אייך, איך ווייס, אַז די נױט טרייבט אייך דערצו. נידער מיט קאָפּי, מיט קאָפּי, איב'? זיי קאָפּען אין פּנים אַריין, די מערדער ! איכ'? מיך אָן זי נוסם זיין ווי סע קעהר צו זיין,. ס'איז קאלט, ס'איז ווא" רעם, מ'דאַרף האָבען קוילען. דער זיידע קומט באַלד פון דער מיל, עטעלע, וילסט געהן שפּאַצירען? עטעפֿ, עטעלע. עטעשו, מיין טייערע האַרצינע, הארצינע, האַרצו- נע עטעל! דיין טאַטע איז סיי-וייסיי אין לעסבערג אויפ'ן יריר, און דער פעטער בלאָוט דעם סאמאָװאַר מיט'ן שטיוועל, און די קאַשטענבוימער זענען אַזױ ברייט, און דער נלח איז אַװעקנעפאָהרען. און דער שניי ברענט זיך אויס אויף די פעלדער מיט ווייסע פונקען. און דער טייך נעהט און נעהט.

עטעל טייערע, ליעבע, האַרציגע, לֿאָמיר פאָהרען קיין אַמעריקאַ --- מיט אַ שיף. מיר'ן זיין אין האָלאַנד. האָ--- לאנד. עטעלע, וויין נישט. איך בין שוין טויט, נאָךף זאָלסט נישט חתונה האָבען. עטעל, איך בעט דיך. מווזט מיר נעבען די האַנט, כ'קען שוין מעהר נישט רעדען. איך פאל?, עטעלע. ניב אכטוננ אויף מיינע מאנוסקרי ---

פיין און ווארעם איז אין שטוב. מ'דאַרף זיך זעצען | שרייבען. און מ'דאַרף אָנזאָגען דער דינסט זי זאָל קויפען אנדערע שוועבעלעך. די שועבעלעך טױגען נישט. סע געדויערט אפמשר דריי מינוט איידער מ'צינדט זיי אֶן.

150

די װאָס ווייסען מיינע סודות

אוהר, ווענט פון מוין שמוב, אוהר קענט מוך !

די ווענט פון מיין היים קוקען צו, װי איך באשרייב אלערליי זאכען און זיי זיינען אייפערזיכטיג. בררוינע ווענט מיט נעלע באצירונגען. זיי קוקען אויף מיר מיט זייער פאננווייליגער פּאפּירענקייט און זיי בעטען זיךף: באשרייב אונז, באשרייב אונז, גוטער מענש. מיר זענען דאָך דיר אזוי נעטריי. מיר הערען אלצדינג. מיר זעהען אלצדינג. אָבער מיר זאָגען קיינעם נישט אויס. מיר חע" רען דיין געלעכטער און מיר העוען ריין געכליפ. מיר פרעהען זיך מיט דיר, ווען דו געהסט ארום איבער דער שטוב א לאכענדיגער, און מיר אומעטינען מיט דיר, ווען דוֹ קוקסט אויף אונז מיט דיינע פארשלאַפענע אוינען און יְדוּ. בעטסט פון אונז עפּעס -- שטומערחייד,. מיר הערען דיינע שטילע טריט דורך די נעכט און מיר ווילען דיר זאַ- ;גען ; זאָלסט זיין געטרייסט ! אָבער מיר קענען עט נישט זאָגען מיט װוערטער. ווייל אונזער שפּראך איז אן אֶהנ- ווערטערדינע. אָבער מיר האָבען דיך ליעב. גלויב אונז! מיר און דוֹ --- זענען איינס. מיר פארשטעהען אזוי גוט דיינע שטימוננען. מיר קוקען אריבער איבער דיין גע" שרימטס, נעת דו זיצסט און שרייבסט דיינע לוסטינע גאַרנישטערייען. מיר זעהען דעם שאָטען פון דיין צע-

151

שויבערטען קאָפּ, ווצס ציטערט אויף אונז. מיר זעהען דיין האנט מיט דעו פעדער, ווען זי בלייבט שטעהן אין דער לופט און זי פארטראכט זיך. עס איז א קנאָכינע האנט, סמיט דינע פינגער,. מיר האָבען ליעב דיינע פינ- גער. מיר קושען זיי. אָבער אז מיר קוקען אריין אין דיין שרייבהעפט און מיר זעהען, אז דו שרייבסט וועגען פרעמ- דע זאכען און נישט ווענען אונז, פארדריסט אונז און סע טוט אונז וועה. זאָג, זאָג וואנט-מיט'ז-פענסטער. אויף דיר קוקט ער מעחר וי אויף אונז. צו דיר אומעטיגט עף זיינע לבנח-טרוימען, װאָס ברענען אויס אויף דעם ווייסעפ פון זיין אויג. בעט איהם, וואנט-מיט'ן-פענסטער, ער זאָל עפּעס שרייבען וועגען אונז. מיר זענען אזוי אייפערזיב- טיג. סיר זיפצען נאנצע אוענדען, ווען ער איז נישטאָ, ווען ער קומט אהיים שוויינען מיר און מיר קוקען איהם אין די אויגען אריין,. זענען זיי פארוויינט? זענען זי פרעהליף ?

* { א

דאָס קליינע ווייסע בענקעל, אויף וועלכען איך האלט מיינע פיס, קוקט ארויף צו מיר פון הינטער די פּאנטאַפעפֿ און עס בעט זיך : באשרייב מיך, באשרייב מיך, ליעבער האר. איך בין דיין קנעכט, זאָגט דאָס אונטערטענינע פיסבענקעל, דו קענסט מיט מיר טאָן װאָס דו װוילסט. איך בין יוננ און רייצענד און באשאפען פאר דיין באקוועמ- ליכקייט. און כאָטש דו טרעטסט מיך מיט די פיס, מוז איך פונדעסטווענען זיין ריין. וויי? אזוי איז דיין וואונש. דוֹ האָסט פיינט שטויב --- אפילו אויף דיין פיסבענקעל, דו ביזט ערהאבען און דיינע פּ א ג ט א פ ע 5 זענען ערהאבען. עס איז מיר א נרויס כבוד, זאָנט דאָס פוס- בענקע?, װאָס דו רוהסט זיך אויף מיר אויס. ווען דו ביוט מיעד און פארשפּאצירט, טראָג איך דיר אונטער מיין ווייכע ברוסט. דו גיסט מיר א פייכטען קוש פיט דעךף זוי? פון דיין שטעק-שוך, און איך ענטפער דיר צוריק,

132

מיט א סאמעטענעם ליעבעסקוש. דערביי פיה? איך מיף אזוי געשמייבעלט, װאָס איך קען צוהערען, װוי עס רוישם דאָס בלוט, פון וועלכען מען מאכט ליעדער. און אז דו שריינסט -- קוק איך א ר ויה א רויף, שטרענג מיך אָן צו כאפּען א בליק איבער דיין שרייבטיש, אָבער איך קען נישט. איך בין צו נידריג. אָבער ליעב האָב איך דיין קאלטען פוס. ער איז אַזױ געאיידעלט, אזוי ווייס, כמעט װי א האנט. און דיין ענטבלויזטער פוס" נעלענק איז אזוי מיידליש-גראציעז, אזוי בעטענדיג. * ,8

דאָס גאזיפייער איבער מיין קאָפּ זשיפּעם צוֹ מיר אראָפּ, װי א שילטענדיגע שלאנג. סע זידט און סע צו" טערט. דאָס בלאָהע הארץ פון דעם פלאם איז אזוי דורב- זיכטיג-פיין, װוי דאָס לעבען אין מיר, װאָס איך קען נישט אָנטאפּען. נאָר דער שלעכטפארשוירענער קאָפּ פון דעם פייער ווארפט זיך אהער און אהין. פייער װאָס ביזטו אומרוהינ ? איך בין אומרוהיג, וויי? איף בוען- אויס איבער דיין קאָפּ, און דוֹ --- טראכסט נישט פון מיר. ווען דו געהסט שלאָפען דערשטיקסטו מיך. קען איך דיין רוה נישט זעהן. נאָר דיין פיבערדינקייט זעה איך, דאָס צוקען פון דיינע ברעמען, דיין האלב-פּנים, מיט דער קרום-פארשארפטער נאָז,. אמאָל, אז דו קוקסט ארויף צו מיר, דערזעה איך דאָס פייער פון דיין אויג. ס'איז א ו י ך בלאה און ציטערדיג און אומרוהיג. איין פײיער פארשטעהט דאָס אנדערע. דיין אױג האָט מיך ליעב און עס קושט מיך מיט אזויפיעל פארשטעגנף" ניש. איך קוש עס צוריק מיט אזויפיעל טרייסט. אָבעף דיין האנט מישט זיך אריין אוֹן --- איך זעה מעחר נאָך" נישט. מיין אוינ אין צונעמאכט. איך שלאָף. דו שלאָפסט א וי ך. מאָרנגען װעט א האנט איפוע" קען מיך און --- דיין אויג. מיר וועלען נעמען ברענען און באלויכטען די ליידינקייט פון דער וועלט. ביי דעם שיין פון מיין ליכט, ביים פייער פוֹן דיין אויג, וועט

3

עמיצער לעזען עפּעס א וואונדערליכען איינפאל און װועט זיר פרעחען. אָבער דאָס אוינ און דאָס ליכט וועלען זיין אומעטיג, בייז, שלאנגיג, איך זעה, אז דו שרייבסט, זאָנט צו מיר דאָס פיכט איבער מיין קאָפּ, באשרייב סמ י ך! איך בין דאָך דיר א סך נעהנטער וי עמיצער אנדערש. מיר ביירע -- -- א יי * די ביכערשראנק זאָגט מיר : באשרייב מיך, נאשרייב מיך. איך בין שווארץ, זאָנט די ביכערשראנק, אָבער מיין שווארצקייט איז נישט קיין נאטירליכע. אין האר- צען בין איך א סך ווייסער וי איך זעה אויס. אין דער גלאנץ מיינער --- איך בין אזוי מיעד פון איהם. טאָגיאיין טאָג"אױס דער נגארישער זעלבסטנלאנץ, דאָס אייבינע געדענקען, אז דו ביזט עפּעס א חשוב'ע זאך, מיש מעשע- נע שלאַסבלעטלעך. און איך האלט דיינע ביכער. אלערליי ביכער טראָג איך אין מיין הארץ פאר דיר. דן מראָגסט א וי ך בינער אין דיין הארץ -- פאר אנ" דערע. איך ווייס, װאָס דאָס הייסט! דערפאר ציטער איך אזוי שטאַרק, אז מ'ריחרט מיך אָן.

אז דו ליינסט אויף מיר ארויף דיין האנט און ווילסט . מיך אויפשליסען, טו איך מיך א וואקע?. איך ווייס, אז איך בין ביי דיר ג אַ ר נ י ש ם . אזוי גיך וי דו נעמסט ארויס ס'בוך, לאָזטו מיך אָפען, פארשעמט, און מיין שויב גלאנצט דיר אנטקעגען מיט צאָרן, דו זיצסט און לייענטט און לייענסט, איך זעה עס און סע פארדריסט מיך װאָט דו לייענסט יעדע נאריש ביכעל, נאָר מיף א 9 יי }ן לייענסטו נישט. וייפ איך בין נישט אָנגעשריבען. און איך בין דאָך גארנישט אזוי פּראָסט וי דו מיינסט. דיין טאטענ'ס ספרים שטעהען אין מיר. זיי זענען אלט און פארפלעקט פון ליכט-טראָפּענס. איך זעה זיי נאָר פון דרויסען --- זיי זענען אזוי אָפּגעריסען. אָבער איך ווייס,, אז דו האָסט זיי ליעב. איך זעה וי דיין האנט ציטערט איבער זייערע רוקענס, איך זעה וי דו טראָנסט-צו דיינע

154

ליפּען צו די אָפּנעריסענע ספרים, און דו פלאטערסט צו זיי, ‏ און דו קושסט זיי. איף, ביכערשראנק, זעה אלצדינג און איך שווייג. איך קוק דיר נאָר טִיף אריין אין אויג, מיט מיין אלצפארשטעהענדיגען גלאנץ, און איך דערמאן דיך, אז נאָלד-אותיות זיינען גאָרנישט. און אז ווערטער זענען גאָרנישט. און אז געדאנקען זענען גאָרנישט, און אז טיפער און געדאנקליכער פון דעם שטומען װאָרט, איז דער שטומער שטויב פון אלטע ספרים,

איך בין א בוך אִהן אותיות, זאָנט צו מיר דער ביכער- שראנק, אָבער איך ווייס אלצדינג און איך האָב דיך ליעב. ווייל דו האָפט מיך ליעב, ווייל איך האָב ליעב דיין טא- טענ'ס ספרים. און אז איך זעהח וי דו זיצסט נישט ווייט פוֹן מיר און דו באשריינסט אלערליי זאכען, נאָר מיך נישט ווער איך טיף-באטדיבט און מיין ועלבסטגלאנץ ליידט דערפון אזוי שטארק !

* { הא

באשרייב מיך, באשרייב מיך, זאָגט צו מיר מיין שטוב. צווישען מיינע ווענט איז דיין גליק און דיין אומ" גליק. איך בין דיין פריינד און דיין שיצער. איך בא- האלט דיין אומעט און איך צעקלינג דיין געלעכטער, איך זעח דיך אין אלערליי צייטען און צושטאנדען. איך ווייס וועגען דיר אזויפיעל? און איך זאָנ קיינעם נישט אויס. ווייל איך פארשטעח דיך און איך האָב דיך ליעב. דארי- בער בין איך אזוי אייפערזיכטיג, ווען דו דערמאַנסט מיך נישט אין ריינע שריפטען,

155

אינהאַלט:

דאָרט וואו מע געהט שפּאַצירען א א א ר יי שאַלעבמאָנעס ןזח חיש החה חחה ייה הש השה יי יה = = 12 פּסח'דיגע טעג ייט זידיך. דיידד דיק ייד ידי היה דיייף. ייה ייה יי == - )92 מיין ערשטער ראָמאַן חי ייט ייה די דיי הזחה דיי יי == 228 סענטומענטאַלע פויערען יז החט חחיה הייה החח דיה זי === -- 40 פליטערפלירט : אויף צום זעקסטען סעפּטעמבער די שיש חחיה חחת היה == == 80 גרויסער אויספאַרקויף אויף צירונג == יז הי == = 61 פאַקטען וועגען פאַקטען = דיי ייה יה יה יש היה היה = 64 ווי רופט מען אווך חחשך חחקט החחת חחחט חחה חי היח חי ידי == 60 אָרענטליבקייט הא אע אט ר אע אע ער גאר יי ,,) אידעען-פאַרבינדונג פארא א א א א א א א יי באַקוועמע שטאַנדפּונקטען ר א א א א א 2 אַפּאָריומען און וי אַזוי האר א א א א א א יק פאַראַן אַ שטעטעל , רוזוועלט" -ך דיי היה יחיה יח יי = 86 אַ בריעף צו מיין אָנקעל חדד חחה דייה חחה חחן יי חי הי = 89 איך בין שלעפעריג פא א א א א א א א א עי אונערצוהונג ך חדט חשת חי היה שי ייח ייה 7 276 77 625 1000 טשאַפּ אי אט אע ואר אע א א אנ א אט ר א יי וו דאָס פאַרלוירענע װאָרט == -יי יי חיה -יה === =ח= /- 26 106 אַ גרוס פון אייער ברודער א א א א א א 2 יט מלחמה אע א אט א אע אע אט אט א א א א יי וו פּעקעלטאָג חחט ח דיה חחה זחיה חיה היח יי היה זיז חי = = 191 חננו הענו ממעש רא א א א א א א אויף דער בערזע פון פּערעל און גאָלד == == == == -- 190 אַ פרעמדער די די שי == הי חי דיי ייז הי ייה = = 186 איך פּאָהר אַװעק די חי זי דיה דיה הי יה היה יה יה = 148 איודער דו צונדסט אָן אַ שוועבעלע דח דח די דיה הי --- 146

די װאָס וויוסען מוינע סודות -- = == די -יי = = 111

,

.י ש = -

ֶ

מיינע הענט האגען פֿאַרגאַטען

דאָס דאינע בוט

וועגען ביכער

די מענשליכע נאַטור

שַ בוך מוט אַ מאַסע באלעחרענדען לעזע-שמאָף, אַרויפגעגעבען פון דער גאָטהייט, זעלבסטפארלאג,

שרייב איך מיר קריטיק.

דער רעדאקטאָר פון א געוויסען װאַכענבלאט איז געווען פריינטליך גענונ מיר אָנצובאָטען די ארבייט.

איך האָב עס אָנגענומען. נישט ווייל איך דארף ראָס געלר -- איך בין א וואוילהאבענדער מענש! נאָר ווייפֿ עס איז ביי מיר א מארנניגנען צו רואינירען די קאריערע פון אונשולריגע מענשען, ווייל עס איז ביי מיר א בלוטיג פארגניגען צו זעחן וי אזוי שריפטשטעלער װאָס האלטען ביים ארויסנעבען ביכער, ווערען פריינטליכער צו מיר פון וואך צו וואך. װאָס געהענטער עס קומט צום טאג פון דעם ערשיינען פון זייער ווערק, אלץ צוגעלאָזענער ווע- רען זיי צו מיר, אלץ העפליכער, אלץ מעהר דריקען זיי אויס זייער גלויבען אין מיין טאלאנט, אלץ מעחר זענען זיי איבערציינט, אז מיט מיר װעט נאָך אמאָל קליננען די וועלט, אזוי זאָל זיי גאָט העלפען, וי זיי מיינען עס מיט'ן גאנצען הארץ.

איך נין א קריטיקער, א שריפּטשטעלער. איך קום כמעט אלע טאָנ אין דער שרייבערשער קאמֿע, טרינק סעלערי-וואסער, קוק אויף מיין שטרוי-חוט װאָס הענגט אויפ'ן וואנט אביסעל צו וו יי ט פון מיר און איך דריק מיך אויס, אז מיר לעבען אין א גרויסער צייטֿ. קעלנער צאָהלען |

מיינע פארגניגענס זענען וועניג אָבֶער קאָמפּליצירט, איך האָב ליעב צו זעהען מיין בילד געדרוקט אונטער מיין נאָמען מיט בוימלעך פון ביידע זייטען. אמאָל קומט ארויס א קליינער פלעק אויפ'ן שטערען פון פּיין בילר, ווייל די דרוקיפּרעסען ארבייטען נישט אלע מאָל װי עס דארף צו זיין. דעמאָלט ערנער איך מיך שרעקליך. אין אזא טאָג ווייסען שוין אלע מיינע חויז-מענשען, אז איך בין אין אן אויפגערענטען צושטאנד און זיי כאפּען אוועק די טעלער פון'ם טיש, איידער איך קאָן זיי דערגרייכעןן כאפּען ארונטער ס'שטייגעל מיט'ן געלען קאנארעק און באהאלטען איהם אונטער'ן בעט --- איך זאָל איהם נישט דערווארנען,

--- -= --- אָנער נאָך מעחר וי מיין בילד האָב איך היעב צו הערען וי מען לייענט מיינע שריפטען אין דער זויך. דעמאָלט שטעה איך ביים טיש און קוק כלומרשט אין שפּינעל צו זעהן צי מיין קראוואט שלאָפּט אויף זיין רעגעלמעסיג אָרט. אָבער אין דער אמת'ן, קלאַפַּט מיר די נשמה שטאַרקער וי תמיד, א הארצרויטקייט פלאַמט מיר | ארויף צו די באַקען, און אז איך הער וי מען לייענט מיי- נע ווערטער, דוכט זיך מיר אז איך רעד דאָס צו זיך אליין מיט א פרעמד קול, װאָס איז אזוי אונערהערט-מעלאָדיש. און יעדער װאָרט איז א ז ו י קלוג, אז ס'איז צו שטוינען, וי אזוי ‏ א י י ן (1) מענש אליין האָט דאָס געקאַנט אויסטראכטען.

איך האָב אויך א נ ד ע ר ע פארנניגענס. זיי זעי נען וועניג קולטורעל, אָבער מענשליך. טיף מענשליך. כמעט יעדע נאכט, אז כ'האָב צייט, אז איך בין נישט פארנומען מיט באוואונדערען די נאטור, ספּעציעל פאר | דעם הערר ווינצינער'ס זשורנאַל, נעה איך מיר אוועק אין די פּי?מבילדער און פאר געצעהלטע צעהן סענט האָב איך דאָס גליק צו זעהן, װי צעהנדליגע מענשען ווערען דערשאַסען פ א ר 8 יינ ע אויג ע}, או װי אנדערע שוועבען נלאט אזוי צווישען לעבען און שויט,

6

בשעת איך זיץ מיר אין דער קיה?, מיט דעם אויסגע- שטערענטען הימעל? איבער מיין קאָפּ, און איך טראכט מיר אזוינע לופטינע געדאנקען !

איך דאָב אויך געוויסע פארגניגענס, וועלכע מענשען רעכענען פאר ג יי ס ט יג ע. איינס פאָון אָטאָדי אָ פארננינענס איז דאָס פארננינען פון רעטען די מענש- הייט. כמעט יעדען טאָג רעטע איך די מענשהייט עטליכע מאָל, פאראכטאָנען מאָנטאג האָב איך גענעבען פינף סענט צום רויטען קרייץ און דערמיט געראטעוועט מיליא" נען מענשען פון שרעקליכע יסורים. דינסטאָג האָב איך גענעבען פינףם סענט פאר דער תלמודיתורה און געראטע- וועט טויזענדער אידישע קינדער פון דער נעפאהר װאָם לויערט אויף זיי אין די קריסטליכע שולען. מיטוואך האָב איך געקויפט א שקארמיץ פּאפּקאָרן פאר פינף טענט און זיך אליין געראטעוועט פון א זיכערען הונגער-טויט.

אָבער נישט אלעמאָל איז ש ט ע ק - שיך- צייט אפילו ביי א ליטעראט. דאָס לעבען האָט אויך זיין ערנ- סטע זייט, זיין מעמענטאָ מאָרי. טרעפט אַמאָל, אז איך אליין װוער באַשריבען אין די צייטונגען, מיינע שוואכקיי- טען ווערען אָנגענומען ביי קאָפּיאון-פיס און געטראָנען אויף די פּלייצעס פון מיינע קאָנקורענטען איבער'ן מאַרק צו דער הינטערנאָס ארונטער און פון דאָרטען צוריק אין מאַרק-אריין, כדי אלע זאָלען זעהן און זיך אראָפּנעמען א מופר,

דער שרייבער ווערט נאשריבען, דער קריטיקער ווערט קריטיקירט, און די נקמה איז זיס, װאָס זיסער קאן נאר" נישט זיין, און אז איך קום אהיים פון מיין שרייב-פעלד, מיט דער פעדער-קאַסע אין האַנד, אָנגעברענט פון דער זון פון פּאָפּולאריטעט, און מיעד פון מיין איינענער נגרויסקייט, דעמאָלט קומט סיר אנטקענען מיין דיענסט און זאָגט מיר, אין א פרעכען טאָן, אז מיר וועלען היינט