צצת, עמפמ1נז} עפ1םתמ1נצ 8 1611 6אעמ2ת21ע9פ אעצע1פ 8 ..סזו עה אוט פאם,/ פ ע{עאא יט םפצט)זא 1/101506 7 {וט 851016סט 111066 05ט? 16ססט 11115 {ס וס1696/0011ט +1וסווםוחזזסת 0 511 08/ז210 65 .4 וס ז1 {ס יז 101671 14 סקהנ/פ 11:61 67 806010111111 8116 ז416401006, 5166 מצטדא מעזזז גנפזפפנצ עס א0ס1זדשסע 6011 מ/8ת660 מגזז1 תסע סאנפאטע מת84מז זאצסטע 1א/ טס 4 צטם דתא,ע אז /0595181? ממתזא פא,טעץ אסזנזאמאטס?ע את8214968440 .ם /2,,/מ3/)2 סאג, מזטאעם 2 א נאת:) 8008 בפוסםס1צ 41 8,110 ,וו 9 211ע9 ,81,455 , 1451 11 1 4, אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע 60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413 )תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ ;צם פעפונצסעע ,לע 4 1 01960ט) .ם 1006 1 1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161 1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101 {ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8 1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן מפשה נאַדיר'ס ועקס בּיכער פיערטער באַנד, קום שפּאַצירען, געליבטע און פליטערפלירם פינפטער באַנד, מיינע הענט האָבען פאַרנאָטען דאָס דאָזיגע בלוט ! זעקסטער באַנד, פון מענש צו מענש (נווער אָפּדרוקי אין צוווו בענד מוט אַ נוו פאָרטרעט און יחוסיבריף פון דעם אוומאָר) אַרווסגעגענען פון מאַקס נ. מייזעל אידישער פאַרלאַג פאַר ליטעראַטור און וויסענשאַפם ניו יאָרק --- 1928 אאגינגן יק" , : 5558 דאָרט וואו מע געחט שפּאַצירען אָו, בענקען, ליובעדושא, זי / בענק איך נאָר נאָך דיר", א לאנד וואו מע נעהט נישט שפּאצירען, וואו מע טרינקט נישט קיין וויין. א לפאנד פון הויכע בערג און פלאכע טאָגיטעגליכ- קייטען, דאָס לאנד פון פּיטסבורג, שיקאַנאָ, לאָס- אנזשעלעס און דילענסי סטריט. דאָס לאנד פון פּרעיריס, װאָטערמעלאָן, יאַקאהוקא- טענץ, טעאָדאָר ירוזוועלט, זינגער-געביידע,, האָבעאוס- קאַרפּוס, קוני איילענד, קינדער-פּאראליז און בריטש אוו" פּראָמיט. דאָס לאנד פון בילי סאָנדעי, דעם טאלנער רבי, ביזבי- אריזאַנא, קערי נעישאָן און עוועלין נעסביט, דאָס לאנד וואו מען געהט נעמען א שמפאציר, וואו מען געהט כאפּען א שוים, וואו מען געהט האָבען אויסנגאנג, ואו מען ג עה טיאויס מיט דער געליעבטער. דאָס לאנד ואוו מען האָט פארגעסען די קונסט פון שפּאצירען-נעהן. דאָס לאַנד פון אייזען און שטאָל, פון געלט און טעב" ניק, פון ריעזיגע אונמעגליכקייטען און פון אָפּליפטעריי. דאָס לאנד, וואו דער װאָס קאָן שפּייען ווייטער וי 2 5 8 אלע אנדערע, װוערט ערקלערט אלסם טשעמפּיאָן און מ'טראָגט איהם אויף די הענט. | דאָס לאנד, וואו א מענש האָט נאָר א וערט אזי לאנג װי ער איז א קינד, און פארלירט יעדען ווערט אזוי גיך, װוי ער הויבט אָן צו זיין ניצליך פאר דער וועלט, אַ לאנד ואוו דאָס לעבען װערט נישט גענעסען רויהערהייד, נאָר עס וװערט געקאָכט און סטעריליזירט אזוי לאנג, ביז וואנען דער רויהער געזונטער טעם דערפון ווערט אױיסנעװעפּט. דאָס קאנד, װאָס איז נאקעט פון אוואנטיורען, אויס- געטון פון ראָמאנץ און ליידיג פון יעדער ראהמליכקייט, זינג איך מיר, וי מ'זינגט אין טעאטער :. אי ך ב ענ ק א היים. דאָרטען געהט מען שפּאצירען מיט א רעליניעזער פּינקטליכקייט, דאָרט האָט דאָס לעבען זיין ראהמען, און דער טוים זיין ענגפארקניפּטקײט מיט'ן לעבען. דאָרט וויינם ס שגאַנצע שטעטעל אז מ'שטאַרבט אָדער מען פאָהרט אוועק קיין אמעריקא, און דאָרט פרעהט זיך ס'גאַנצע שטעטעל אז מ'האָט חתונה אָדער מ'געווינט אין דער לאַטערעיע, דאָרט צינדט מען דעם קלויזדלאמטערן, ווען עס איז א יאֶהר-ציים נאָך ר' מאיר בע? הנס, און מ'רייסט קוקורוזעס פון פרעמדע גערטנער אין די פליחות-נעכט. דאָרט רעגענט מיט בלאָטע און עס פריהרט מים בלאָהע, דורכזיכטיגע שטיקער פראָסט. דאָרט זענען די טשערעדעס שטערען אויפ'ן הימעפ אזוי אייביג פארבלאַנזשעט, און די לבנח דרעהט זיך ארום װי א צעשראָקענער פּאסטוך צווישען זיי, און זי ווייס אליין אויך נישט, וואו זי איז אין דער וועלט. - דאָרט זענען די בלומען קליין און האָבען קיין נע- מען נישט, און די וועלדער זענען גרויס און פול מיט זונענשטיינדלעך און מיט לויפינע ואַסערען. דאָרט איז יעדעס יונג-הארץ אן אוצר-קעסטעל, און י 8 יערע נשמה א נעסט פון פייןדפארביגע חלומות, װאָם שפּראָצען דורך די אוינען ארויס. און די ליעבע? -- שטיל? איז זי, הינטער אלע פייערען פארבאָרגען, הינטער אלע שטיינער באגראָבען. און פול מיט דער פארב פון בלוט, רויטע קאלינעס, רויטע קארשען, רויטע אגריסען, -- וואקסען איבער אלע פּליטען אריבער און רעדען פון הארץ-ליעבע. און די הערבסטען קומען אָן פון הינטער די בערג, וי פארבענקטע רייזענדע, מיט פארביגע קליידער און מיט ריעזיגע ליולקעס, דורך וועלכע זיי צעבלאָזען דעם ווינט אין גלעזערנע רינגען, װאָס קפינגען און פאלען און ברע- כען זיך ערגעץ הינטער די מידלען, הינסער וי דערפער, | = און די ווינטערם זענען שטרענג און אלט. און אונטער זייערע ווייסע ציין קנאקען די ביינער פונ'ם טױיטען וואלד, און די מארמאָר ביינער פון די פארגליװוערטע טייכען. מע הערט וי דער ווינטער פרעסט זיין זאק" רויב, און מ'שרעקט זיך הינטער די ווייסע קוימענס. און אז די זון קומט ארויס אין מיטען העלען טאָג און צינדט אָן דעם שניי מיט אַ בלאָהען פייער, זעהט דער ווינטער װאָס ער האָט אַנגעטון, און מיט חרטה ויינט ער פון די דעכער אראָפּ --- וויינט מיט אמת'ע טרערען, אָבער ווען די נאכט קלייבט איהרע שווארצע שטיקער אומעט צענויף און שפּרייט זיי אויס איבער'ן שטעטעל, פארגעסט דער ווינטער אן זיין חרטה אוֹן מ'הערט ווידער דאָס קנאקען פון די וואלד-ביינער און ס'מערדערישע אָטעם-שיפּען פונ'ם ווינטער, װאָס לינט מיט אלע פיער אויף זיין קרבן, װי א משונענער הונט, און פריהלינג, אז דער הימעל הויבט אָן שמעקען מיט דעם ריח פון ווערבעס און די טױב טוט א זינג איבער"ן דאך, און א שוואלב טוט, װי א שווארצע פייל, א פליה איבער'ן פענסטער, דעמאָלט הויבט מען אֶן 9 געהן שפּאצירען --- גרויס און קליין, אלט און מיטעל- יעהריג. עס שפּאַצירט דאָס שטעטע? געטריי, ערנסט, און יום-טוב'דיג. שניידער-יוננען מיט פארשייטע היט- לעך און אידען מיט סאמעטענע קאפּעליושען, מיידלעך מיט וויענער פּעלערינע-מאנטלען און מיידלעך מיט ווייס- געפּרעסטע טיכער אויפ'ן קאָפּ -- אלע געהען שפּאצירען לאנגזאם, וי מ'װאָלט נישט געװאָלט אויסרייבען די ערד. געהט מען איבער דעם ש ט ר אַ ס צום שפּאַצירגאָרטען, צום טייך, צום באַרג, און נישט נאָר די מענשען אוים 'ן שטראָס, נאָר דער קייזערשטראָס אליין נעהט אויך שפּאצירען --- געהט מיט די בחורים און מיט די מיידלעך, און ער זינגט אונטער זייערע פיס דאָס ליעד פון שפּאַ- צירענגעהן. עס ווערט זומער און זומערדיגער. הייסע זון-בעזימס קערען דאָס שטעטעל., די סעדער זענען מיעד און פאך- שלאָפען. די רויטע וויינשעל הענגען שלאף אױיף די וויינשעל-בוימער און האָבען נישט קיין כח אראָפּצופאלען און אונגארישע בארען מיט די רויטע בעקלעך ווילען א ציטער טון אין ווינט און קאָנען נישט. דעמאָלט ווארט מען ביז וואנעט עס זעצט זיך די זון און מ'געהט שפּאצירען. אן אָרעם אונטער אן אָרעם קייטעלט מען זיך צענויף און מען קלייבט מיט די פיס א דינעם, איידעלען שפּאציר -- א שפּאציר, װאָס מען קאָן מיטנעמען א חיים און זיך אױיסשלאָפען אויף איהם. אזוי ווייך און פריש אין ער, צו עסען איז נישטאָ קיין סך -- האָניג מיט ברויט פאר די קיגדער, א געזעצט טעפּי? מיט מילך פאר די דערוואקסעגע, אָבער שפּאצירען געהען אלע. און יעדער טריט פונ'ם שפּאציר-גאנג איז א גרויסע קונסט, איז אן איידעלע וויסענשאפט. דאָרטען האָט דאָס לעבען סטיל, און רוה, און גע- מיטליכקייט, און אזוי פיעל? ליידינע צייט -- מ'באָדט זיך אין צ יי ט! און דאָס מאכט ריינער וי א שטראָם, 10 דאָט דערקוויקט מעחר װי א טייך, עס שטארקט מעהר וי דער ים. דאָרט אז פען הויבט אֶפּ ס'היטעל פאר א דאפע, טוט מען עס אזוי גרינטליך און פּאמעליך, או מען קאָן גאנץ לייכט איבערלייענען דעם נאָמען פון דער הוט" פירמע און דעם נומער פונ'ם היטעל, עטליכע מאָל אִפּי הויכען ס'היטעל און זאָנען מיינע האָכאכטונג איז א טאָג ארבייט. און אפילו די עלטערע אידען, חסידים, שפּאַצייען צום ברונען, מיט קרוגען אין די הענט, און מיט דעם חלום פון קאלט. וואסער אויף די בריימע, באָרדינע פּנימ'ער. איך בענק נאָך דעם לאנד, וואו שפּאצירען נעהן אין א קונטט און נישט קיין אַרבײט. איך בענק נאָך די פארלוירענע שפּאַצירען אין דעם שטעטעל, וואו לייריג" אוומגעהן איז נישט געווען קיין בושה. איך בענק נאָך די נידרינע דעכער, נאָך די הויכע הימלען, נאָך די אידיש" לעך פארשפּיצטע בערנ, נאָך דער ערד פון בלאָטע און שניי, און שטויב, װאָס איז דאָך א סך ווייכער וי די ערד פון שטיין און אייזען. איך בין ערשט נעקומען פון א שפּאציר פון צענט" ראל-פּארק. מ'האָט אויף מיר געקוקט ווי אויף אן אויס- לענדער, דערפאר, וויי?ל איך בין גענאננען שפּאצירען לאנגזאם, ערנסט און מיט א שטעקען. זז שאלעכמאַנעס א מע היימלאנד, פֿיין היימלאנר. 1 מיינע ברוינע, נישט-שעהנע אוינען ווערען אָנגעפילט מיט טרערען. מיין הארץ ווערט פארבענקט און שווער, ווען איך שרייב : היימלאנד, מיין היימלאנד. פלאטער מיין הארץ, פלאטער, אהין צו מיין היימ" לאנד ארויס.. אחין צו די נעטרייע וועלדער, װאָס צי- טערען איבער דיין שלאָפעננעהן און איבער דיין אוים" שטעחן. אהין צו דער אויסנעבענקטער יונגליכקייט אויף ווייטע פעלדער, אויף הויכע געבערג. אהין צו דעם זאנ- גענגעזאַנג פון קאָרען, צו די טייכען פון צעשמאָלצענע בלוישטיינער,. אהין צו מיין אלטער חיים, וואו בלאָטע נגלאנצט קעגען הימעל, וואו מענשען נעהען אזוי פּאמע- לעך, וי די צייט, וואו אַלצדינג קומט און פֿאַרגעהט מיט טאקטליכקייט, ואוו מ'זעהט ארויט די רויחע שטעך פון דער מוטער נאטור. וואו אלצרינג אין ליעבע, נלוי" בען, געטויישאפט, חלומות. ברידער פון דער גרויסער שטאָט, שוועסטער פון דער גרויסער שטאָט! שטעלט אִפּ אייערע לויף-טריט, פאָכט אראָפּ דעם שטיינשטויב פון אייערע נשמות און איך װוע? אייך -- אין דער דאָזינער שפּעטער שעה פון ציוויליזאציע און נאכטנלעקלעך -- דערצעהלען וועגען מיין חיימלאנד, מיין היימלאנד, 12 שיפּעלעך מיט זילבער, טעלערלעך מיט גאֶלר זענען געווען צעשטעלט אויפ'ן חלום-טיש פון מיין פריװען לע" בען. אָבער נאֶלד איז הארט און זילבער אין בלאס און טויט, און וואטער איז לעבעדיג. זיננען די וואסערען ביי אונז אין שטעטעל. האָב איך זיי ליעב. באָד איך מיף אין לויפענדיג וואסער, און כ'שריי אין וואסער אריין מיין איננעלשע פרייר. בלוי וואסער, בלוי וואסער אומעטום. אין קלאָרע טענ זעהט מען ארויס די וואספערשטיינדלעך און די ערד-קנייטשען, און די ווערבעיבלעטער פאלען אי- נער די פּלויטען אריבער, טארפליהען אויפ'ן וואסער און שווימען אוועק, װי קליינע טונקעלע שיפען. דער וער- בעבוים -- די מוטער --- קוקט זיי נאָך און וויינט. ווער" בעהארץ, ווערבעהארץ, װאָס וויינסטו ? איך וויין, ווייל פיינע קינדער זענען מיט'ן לויפינען פלוס אוועק און איך ווייס נישט וואוהין. מענשענמוטערס זענען נישט קיין ווערבעבוימער, אָבער וויינען וויינען זיי. נישט אין דרויסען, נישט אז אלע זאָלען הערען, נישט ביי די ברענען פון די פלוס- וואסערען, אָבער דאָס שטעטעל בענקט איהר מוטערשאפט ארויס, און פון קליינע ווייסע הייזער טראָנען זיך שטראָ- מען מיט בענקעניש --- צוֹ די פרעמדע לענדער, וואו זייע" רע קינדער זענען אוועק זוכען דאָס גליק, דאָס גליק װאָס וואוינט הינטער די בערג. אין א טאָל --- אין מיין היימלאנד, אין גאליציען -- שטעחט אונזער שטעטע?, אויף א בארג --- שטעהט אונ" זער שטוב, קומט דער ווינטער שטעלען זיך די פרעסט, װאָס טרינקען אויס דעם אָטעם פון האלז און די לופט אליין ברעכט זיך און פאלט אראָפּ איבער דעם טיך -- בלייבט ער שטעחן צעשראָקען און בלאס. שטעהען די נידריגע הייזלעך -- נידערט אױיף זיי רער שניי ארונטער, פון גאָט'ס ווייסער האנט. לענט ער זיך אויף די שטרוי-און-גאנטע דעכער אויס -- אויס 2ז יי מארק, אויפּ'ן פארגאַלדעטען קלויסטער-צלם אוֹן, להבּריפֿ, אויפ'ן פארצייטינען פאנאר לעבען שוחל, ואָט פ'צינדט אֶן נאָר אויף ר' פַאיר בעל חנס! יאָמרצייטֿ. און אלצדינג שטארבט א ווייסען און רוחינען טויט. | = אמאָל קומט א שטורם-וויגד מיט א זאווערוכע. ווע- וען די דארפנעהער ערגיץ אױפ'ן װעג דערפרוירען. חיילט דער וװוינט װי טויזענט משונע'נע הינט איבער די שפּיץ-בערג. ציטערען די שויבען אין אלע פענסטער. פליהען די רויכען פון די קוימענס װוי צעריסענע דינע פעהנדלעך אוועק און ערגיץ שטעהט א בלאסער מענש ביי א פענסטער, הויכט אויס א רעדעלע מיט זיין אָטעם און קוקט מיט פארבענקטע אויגען אין דער ווייסער וועלט אריין און קלאפּט מיט די פינגער אויף די שויבען א ניגון אויס. נאָר שווער און בייז װי עס איז דער וינטער אין אונזער לאנד, טראָגען איהם מענשען לייכטער אריבער דערפאר, ווייל ער אין עהרליך און האלט זיין װאָרט, װאָס ער זאָגט אָן דורך דעם לוח. | = װי א שלעכטען נאָר פּינקטליכען פּריץ פארטראגט מען איהם. לייהט מען פון איהם. זאָגט מען איהם אפילן נאָך א נום װאָרט. מ'וייסט: סע'ט אװועס זיין ציים -- װעט ער זיך נישט ווייזען. עהרקיכע פּריצים ביי אונז און עהרליכע ווינטערס : מאכען נישט קיין שטיק. נעמען ארויס פ'חיות מיט דער נשמה, נאָר פּינקטליך און אין דער צייט. = לינט א נאנצען ווינטער דאָס שטעטע? אונטער א ווייסער, פוןװוינט-אפּנעפּרעסטער דעק און האלט איין דעם אָטעם. אַמאָל טוט --- בייטאָג -- א לויכט די זון, נעמט זיך חנ'דלען צו די יונגפרויליכע, אומבארירטע שנייען אויף די בארג-שפּיצען, און די נלימצערדיגע או- בער-ווייסע פלאכען, װאָס שווינדלען פאר די אויגען. קא- פּען שטילע טראָפּענט דאָ און דאָרטען, זיננען שטיל. טוט זיך א פויגעל א ווייז, זוכט עפּעס אין שניי און פאר- 14 שווינדט. עפענען זיך טירען און מ'זאָגט: דוכט זיך דער פראָסט ברעכט. פאלט ארונטער די קראנק" פארפלאמטע זון הינטער'ן בארג. לויפען אָן דרי גאנצע וועלט מיט שאָטענס איבער די שנייען און עמיצער זאָגט : ס ע נעמט שוין ווידער--אווא! אזוי ביז ארום פּורים"צייט. פאר פּורים הויבט אֶן לאָזען דער שניי. װוערען די טעג זאטער מיט ווארימקייט. הויבט דאָס שטעטעל אָן העכער צו אָטעמען. וייזען זיך מעהר מענשען איבער די קרום-צעלעגטע געסלעך, פויפען ווייבער מיט קראסע שאלען אויף די אקסלען, נאָך ראָזשינקעס און אינגבער, און באָרנען איינס ביי ס'אנדערע פערימלעך אויף צוֹ מא" כען דאָס פּורים-געבעקס, און פון צייטיצו-צייט דער" הערט זיך ערגעץ א רױישען פון א פאראיאַהריגען גראגער --- װאָס א אינגעל פּרובט אויס, צי ער קען איהם באנוצען. ס'איז געווען אין אזא האלכ-פארזומערטען טאָנ, ווען די וואסערען ביי די ברענען פון בארג האָבען שטיל גע" זונגען, און אויף דער משופּע-קייט פון דעם הויכען לעהם" בארג האָבען זיך שווארץ-אויסגעפרעטענע שטיקער ערד באוויזען, דעמאָלט האָב איך מיך צונויפגעטראָפען אין גאס מיט מיין חבר שיקעל, א איננעל פון א יֹאֶהֶר צוועלף, אזוי וי איך, אוֹן מיר האָכען זיך צעדעדט -- אָט וועגען װאָס : --- װאָס וועסטו מיר שיקען שאלעכמאָנעס, שיקעל? --- װאָס װעסטו מ י ר שיקען? -- װאָט זאָל איך דיר שיקען, שיקעל ? --- שיק מיר --- כ'ווייס װאָט ? --- כ'ווייס אויך נישט ואָס. --- שיק מיו א מעסעריל מיט צוויי קליננלעף און מיט א פּראָפּענציהער --- ארויסצושלעפּען קאָרקעס פון פלעש- לעד. --- און װאָס וועסטו מיר שיקען, שיקעל? 15 --- איכ'? דיר שיקען א טייסטעריל, --- א גרינס, מיט דריי שלעסער, א נישט ווי?ל איך נישט. | -- עהן! א טייסטעריל מיט דריי שלעסער דארף קאָסטען מעהר וי א מעפעריל -- כ'האָב שוין גע- פרעגט ! --- מיט וויפיעל מעהר, שיקעל ? --- מיט א צעהן גראהצער. -- נא'זשע דיר צעהן גראהצער -- באשטייסט | דארויף ? --- איז אָפּגעמאכט. גיב מיר א האנט. --- איז אָפּגעמאכט. נאדיר א האנט און צעהן גראה- צער. נאָך דעם דאָזיגען שמועס האָבען מיר ביידע --- איף און שיקעל --- ארומגערעדט די אנדערע קלייניגקייטען בנוגע אונזערע שאלעכמאָניסען און עס אין באשלאָסען געװאָרען, א א יך שי ק אי הם: א פלעדי?, מיט א שטיקעל נייענט, א טאָרטע?, צוויי פלוימען-המן-טאשען אוֹן -- א מעסערי? מיט צוויי קלינן- לעך און מיט א פּראָפּענציהער אויף ארויסצושלעפען קאָרקעס פון פלעשער. און ער שיקט מיר: : אויך א פלעדיפ מיט א שטיקעל נייענט, דריי מאָן- המן-טאשען, א שטיקעל שטרודע? און --- א גרין טייס- טערי? מיט דריי שלעסער. אין דריי טעג ארום איז געווען פּורים. דורך דער צייט האָבען מיר זיך נאָך עטליכע מאָל גע- זעהן, איך און מיין חבר שיקעל, ארומנערעדט די מעגליכקייט פון אויספיהרען אונזער אִָפּמאך, און צי ווע- לען אונזערע מאמעס באקען די געבעקס, וועלכע מיר הא- בען. זיך איינס ס'אנדערע צוגעזאָגט. ביים לעצטען טאָג, פאר אסתר-תענית, האָט שיקעק, וועלכער איז געווען א קלוג אינגע? און געהאט א טאטען א סוחר, גענומען 16 ציהען צוריק, און אָנגעבען פאר אן אורזאך, אן די פּרייז אויף גרינע טייסטעוליך מיט דריי שלעטער אין געשטי" נען און כ'האָב איהם געמווט צוגעבען נאָך פֿינף גראהצער. : --- געדענק-זשע, שיקעל, --- האָב' איך זיך מיט איהם געזעגענט --- א פלעריל, א שטיקעל נייענט, דריי סאָך המן-טאשען, א שטיקעל שטרודעל און א גרין טייסטע- רי? מיט דריי שלעסער. --- טייסטערי? מיט דריי שלעסער! -- האָט ער מיר צוגענעבען. ---און די שלעסער זאלען קנאקען, אז מען מאכט זיי צוֹ -- האָב איך אויסגענומען, --- קנאקען, אז מען מאכט זיי צו ! -- האָט ער מיר צוגעגעבען, --- און ווער'ט שיקען דעם ערשטען שאלעבמאָנעס ? איך צי דו ? --- יל איך וויסען. ---אודאי דו ! --- איז ביי שיקלען נישט קיין ספק. נאָר פארגעס נישט ס'מעסערי? מיט צויי קלינגלעך און מיט א פּראָפּענציחער אויף ארויסצושלעפּען קאָרקעס פון פלעשלעך. --- ב'יל נישט פארנעסען, שיקע?! איך לויף באלך אוועק קויפען. --- און איך שפּרינג שוין אוועק קויפען א טייסטע- געקומען די נאכט פון פּורים, האָב איך שוין געהאט, אין קעשענע, ס'מעסערי? מיט די צוויי קלינגלעך. צויי קלינגלעך און א פּראָפּענציהער אויף ארויסצושלעפּען קאָרקעס פון פלעשלעך, וי ס'איז אָפּגעמאכט צווישען מיר און שיקלען, באלד בין איך צוגעשטאנען צו מיין מא- מען זי זאָל מיר איבערנעבען די נויטינע שטיקלעךף גע" בעקס אויף אוועקצושיקען, און נאָכדעם וי איך האָב אלץ געהאט גוט איינגעפאקט און פארדעקט מיט א ווייס סער- 7 ויסיל, האָב איך גענומען מיין קליין ברודער'ל און איהם אוועקגע'שליח'ט צו מיין חבר שיקעל,. איך אליין האָב זיך געשטעלט ביי דער טיר ווארטען, ווארטען אויף דעם צויבערליכען גרינעם טייסטערי? מיט די דריי שלעסער, װאָס קנאקען, אז מען מאכט זיי צוֹ. --- זאָלסט אויסארען ביז וואנעט ער ועט צוריק- שיקען ! --- האָב איך נאָכגעשריען מיין שליח. -- כ'יל אויסארען ביז וואנעט ער װעט צוריקשי- קען ! --- האָט ער מיר צוריקגעשריען, עס איז אוועק צעהן, פופצעהן, צוואנציג לאנגע מינו" טען, שווערע מינוטען, אומענדליבע מינוטען און אט האָט זיך באוויזען מיין ברודער'? מיט'ן צוגעדעקטען טע- לער שאלאכמאָנעםס. מיט ציטערדינע הענט האָב איך אויפגעדעקט דעם טעלער, איבערגעצעהלט די שטיקלעך געבעקס : א פלעדיפ --- ריכטיג, א שטיקעל נייענט -- ריכטיג. דריי מאָהן- המן-טאשען --- נישט אָפּגענארט, א שטיקעל שטרורעפֿ --- אוֹיך דאָ. און אָט איז דאָס טייסטערי? --- א נרין טייסטעריל, אז ס'איז א מחיה צו קוקען דארויף, נאָר... שא! װאָס איז דאָס ? בלויז צוויי שלעסער. נישט קיין ד ר יי -- נאָר צוויי. און זיי קנאקען נישט. זיי ווילען נישט קנאקען. אפשר זענען זיי קאליע ? און אפשר האָט ער מיך אָפּנענארט, שיקעל, און נעקויפט א װאָלװעפ טייסטערי?, און סע קנאקט נישט --- וועה איז דאָט לע- בען מיינס! סע הבט אפילו נישט אָן צו קנאקעף. גיט נישט אפילו א קליין, פיצעל, ברויזעל קנאקעלע, און סע האָש אמשר קיינמאָל נישט געקנאקט. ער האָט מיף אָפּנענארט -- דער אָפּנארער, אוֹן כ'האָב מיך צעװויינט מיט א גרויס נעוויין, אז מ'האָש מיך קוים איינגעשטילט, נאָך דער סעודה בין איך מיט רויט-פארוויינטע אוי" גען ארויס אין גאס, אָפּנעטשאטעװעט מיין שיקלען, ‏ בעת ער איז ארויס פאר דער טיר און אין עטליכע רגע פ שפּעטער זענען צוויי שווארץ-לאסיגע אינגלעך, מיט יוט טוב דינע אנצוגלעף געלענען אויפ'ן בלאָטינען שניי, זיך געקאטשעט איינס אויף ס'אנדערע, זיך געבאָבעט מיט די פּפיינע איננעלשע פויסטען און געשריען : ---דו אָפּנארער, דו. ‏ א טייסטעריל װאָס קנאקט נישט וועסטו סיר נעבען ?! : -- און א מעטערי? װאָס ציהט נישט קיין קאָרקעס, וועסטו מיר שיקען ?! -- 5'האָב דיך אין דר'ערד מיט די פיס פארקערט, פיט די פופצעהחן גראהצער. --- כ'האָב דיך אין דר'ערד --- מיט די פיס פארקערט גיב מיר אפּ ס'טייסטעריל, --- כ'י? דיר געבען ס'טייסטערי?, אז דו וועסט מיר געבען ס'מעפעריל, -פעטקיאאתטס) - פופסאסאנפוס} = עתטששאושקסס = בהשאהאסוטש == סהשוקמשהוסט == 0סתמסטהתסא? = פונסהמאסקעשט == האאסטשיטשסט = שססאהשהתס"? = פאמטתעשלקשלט == מקאאסקסעמם = אוהתטשופעכשט 0 028 /סהעסם = ששאממתנתן מיין ליעב, טייער שטעטעל אין גאליציען! 19 פסחדינע טעג מ'רופט איהם טוליע-בארג און איך ווייס נישט פאר- װאָס. ‏ אין מיינע שפּעטערדינע יאָהרען האָב איך גע- פּרונט זוכען א טייטש פאר דעם װאָרט. אפשר איז ראָס פארגרייזט פון טאליע, ווייל דער גרויטער וואונדערלי- כער בארנ זעהט באמת אויס וי ער װאָלט געהאט א טאַליע, װאָס גאָט, כביכול, אַלֵיין נעמט אַרום מיט ליעבשאפט יעדעס יאָהר ארום פּסח-צייט, איך ווייס נישט, אפשר איז דאָס ריכטיג. אין די געאָגראפישע באשרייבונגען פון מיין אָרעם היימלאנר, גאַליציען, ווערט דער בארג נישט דערמאַנט. וי וואויפ ער איז מיר א סך ליעבער פון די קארפּאטען-בערג און די שווייצער-בערג און אלע אנדערע בערג, װאָס באוואכען מיין אָרעם און טרויעריג לאנד, אונטען אין טאָל ליגט ראָס שטעטעל צעװאָרפען און פארגעסען. דאָ א צווינטער מיט א געגילרעטען צלם און מאַ ידבוימ עו אַרום פֿאַרקאַן, דאָרט אַ שוה? מיט אַן אראָפּגעלאָזטען דאך, וי ס'היטעל איבער'ן פּנים פון א פארשעמטען מענש. ראָ א פּראָפּינאציע מיט א שטיין- באנק אין דרויסען, אויף וועלכער עס זיצען זומערצייט עטליכע גוים און רויכערען קורצע ליולקעס אָדער שניי? דען א ברויטעל אויף קליינע רייפטעלעך, באשיטען דאָס מיט זאלץ, שטעקען דאָס ארויף אויף א קניפּיקע? און עסען דאָס פּאמעליכען און מיט אפּעטיט, וי לעקעף. 20 דאָרטען א אידיש געוועלבעל מיט א שילדעל: ,האנדעפ מיעשאניך טאַװאַראָו --- האַנדעל?ל מיט געמישטע סחורות, זייסט עס. דאָ --- דאָס איינצינע פריצישע הוי- פע? פון דער אלטער ראָזאליעכע, די איינצינע אידישע אלטיטשקע, װאָס רעדט פּויליש און פיהרט ויך ארום מיט א קאץ. און דאָרטען --- הייזלעך צעװאָדפענע, וי פאר" געסענע, אויפגעדרעהטע, אייננעפאלענע, מיט קרומע שויבען-קעסטלעף און נידריגע דעכלעך פון שטרי און נאָנטעס, : איבער די אלע שפל'דיגע און דערשלאָגענע הייזלעך און מענשען שטעהט דער טוליעיבארג עפּעס וי א קיניג, װאָס מ'האָט איהם פארטריבען פון זיין לאנד און װאָס װעט אין א שעהנעם טאָג -- מ'קען נישט וויסען ווען -- אפשר אוימטון אַזױנס, װאָס די וװועלט האָט עס נאָך נישט געהערט, אויבען, אויפ'ן סאמע שפּיץ בארג, איז דער אי- דישער בית-עולם, דאָסם היילינע אָרט. דאָרט שטעהט עס ארומנגעצאמט מיט א שווארצען פּארקען, מיט קליינע מצבה'לעך, וי ווערפלעךף צוקער, און עס שרייט אראָפּ אין טאָל צו אלע אידישע קינדער: --- אידען }! פארנעסט נישט, אז ס'איז פאראן א טויט אויף דער וועלט, לאָזט זיך נישט פארפיהרען פונ'ם יצר-הרע. | און די שטומע רייר פון די קליינע מצבה'לעך העלפען. מ'זינדינט נישט. נעהט א איד א סוחר אין דער פריה אין קלייזעל? אריין און מאכט ביי זיך אִפּ ער זאָל היינט נישט מאכען קיין לאננע שחיות מימ'ן דאוונען, מחמת ס'איז יאריד -- פאַלט זיין אוינ אויפ'ן טוליע-באַרנ. ער גיט אַ קרעכץ און האָט חרטה, יל אמאָל א אידיש מיידעל? אוועקנעהן צו דער ראַזאליעכע און אנמלייהען א פּוליש ביכעל, ניט זי אַ קוק אויפ'ן טוליע-באַרנ און זאָנט זיך אָפּ פון דעם זינדינען געדאנק. 21 און אזוי כסדר, | | ווינטער גלאנצט דער בארג און פארפינקעלט ראָס גאנצע שטעטעל -- וי א ריזיגער דימענט. דאָס בית- עולם זעהט מען נישט, ס'איזן פארטרונקען אין שניי. ווען-נישט-ווען זעהט מען דאָרט קריכען עפּעס א מענ- שעל מיט א גרין היטעל מיט א פעדער. זאָנט מען: ,ס'איז דער ליעסניק !" און אמאָל ביינאכט זעהט מען זיין לאמטערען-פייער און דעם שוארצען הונט. זאָגט מען: ,ס'אן אוצר !" קומט נאַהענט פּסח פארנעמט דער טוליע-בארג דעם אויבען-אָן אין שטעטעל. אױף א גרינעם היסב"בעט זיצט דאָס וועלדעל דאָרט אויבען און ווארפט זונינע שמייכלען אין שטעטע? אַריין, דער ליעסניק וייוט זיך אָפּטער, אָבער איצט זעהט מען איהם נעהנטער. זאָגט מען : ,אַ פּראָסטער שליאַכטיטש !" ס'איז פריהלינג אין שטעטעל און --- פּסח. די פריהלינגסווינטען האָבען די בלאטיגע גאסען צו- געטרוקענט אין דערזעלבער צייט, װאָס זיי האָבען די ספרים אויף די לאננע בענק געלופטערט און נע'כשר'ט אויף יום-טוב. ‏ שטעטעלשע שניידעריוננען און פריילינס מיט רייאָפּנעפּוצטע ברונעלענע שיך קליבען שוין סטעזשקעס און זוכען אויסצומיידען די בלאָטע. פון אונטער דעם בריקעל, װאָס איבער דער ריקע שמעקען ארויס די ווערבעס מיט אזא שיכור'ער זיס- קייט. אונטען פּליעסקעט זיך דאָס וואטער עפּעס א פאר- שלאָפענס, א מיעדס,. צופיעל אָנגעהאָרעװעט זיך פאר פּסח, שווענקענדינ אידישע פענסטער, װאָס מ'האָט אראָפּנענומען פון די זאוויעסעס און אװעקנעטראָנען צום וואסער אויסוואשען לכבוד יום-טוב. פון די מאסע פּסח'דינע כלים, װאָס מ'האָט נע'טובל'ט, איז עס מיעד -- דרימעלט עס און פּלױידערט עפּעס פון שלאָף. פון דרויסען האָט איצט דאָס שטעטעל א ניי פּנים : ווייס אויסנעקאלכט מיט גלימצערדינע פענסטערלעך, 22 אויף וועלכע עס שפּיעלט זיך די כשר'ע פּסח'דינע זון, יום-טוב-לעב ! דעם ערשטען טאָג פּסח, נאָכ'ן מאָפּצײיט, ווייזען זיך אויפ'ן געסעל, װאָס טיהרט צום טוליע-באַרג, חברה שניו" דעריוננען אָננעטאָן אין ס ט אִ. אָנצע קראַגענס און מאנזשעטען מיט נוואלדינ-נגרויסע קנעפּ, זיי געהען פַּאָר" ווייז, --- א שניידעריוננ מיט א שניידעריונג געאָרעמט כמעט וי מיט מיידלעך און זענען דערמיט יוצא. אַלע טראָגען די אויבערמאנטלען אויף די אקטלען און וויכע" רען קובאַיציגארען צו טערטהאַלנען גרייצער א שטיק. די געוואנטערע פון זיי געחען ייט ארויס פון שטאָט העטיהעט איבער די פעלדער. דאוױטען, זאָנט מען, טרע" /פען זיי זיךף מיט זייערע געליעבטע און מ'נגעהט נאָך וויי- טער -- העט-חעט... מ'ווייסט נישט ואו. געוויינטליך אָבער נעהט די שניידערשע חברה צום טוליע-בארג, זיננען שקאַצישע לידלעך ועגען מיידלעף ,װאָס טוען זיך ליעבען אוי וועה!" דערנאָך געהען זי אַזיים שפּיעלען אין ניס, אָדער לייענען ד ר ייפוס ען שפּעטער אויפ'ן טאָג, געגען נאכט-צו, באווייזען זויך אויפ'ן נגעסעל אויך בעל-הבית'ישע מיידלעך מיט פריש- אױיסגעצװאַנענע צעפּ, אונטער ווייסיגעפרעסטע קאָפּטײ כער, א טיי? פֿון ויי --- די היינטוועלטינע -- טראַנען ברונעל?ענע פסעשטעס אן האלטען אין די הענט פֿאָכערס פון מעדערען, אויך בעליהביח'ישע בחורים באווייזען זיך, נאָר זיי געהען אויף דער אנדערער זיים געסע?. עם פּאסט נישט. געהען זיי אַלע אינאיינעם, פּאמעלינען, מיט שבת" טריט, יעדער מִיט דער רעכטער האנט אין דער הינטער- שטער קעשענע פון זיין בעקעשע, און מ'נרומט אונטער'ן נאָז טרויערינע אידישע ננונים'לעף. און אז צעהנדלינע שווארצע בחורים-אוינען טרעפען זיך מיט אמאָל מיט צעהחנדלינע פינקעלדינע מיידעפֿ-בפ- 23 קען, הויבען אָן ציטערען די נגונים און ס'הויבען זיך אָן רויטלען מיידעלשע באקען . אָבער בַאַלד גיט מען אַ קוק צום טוליע"באַרג, דער" זעהט מען די מצבה'לעך, דערמאָנט מען זיך: ס'טאָן נישט. פונדעסטוועגען -- נעהען די בחורים אזוי אוועם זינגענדיג איבער'ן גע" סעל, פאַרבלאַנזשען זיי ווייט-ווייט לעבען די האָפּען פעלדער און אונטער'ן טוליע-באַרג. נעהען דערנאָך די מיידלעך אויך שטיל און פאר'גנב'עט איבער די האָפּען- פעלדער און אפשר אויך אונטער'ן טוליע- בארג, רייסען זיך אָפּ איינצינע יונגעלייט פון דער קייט פון חברים. פארשווינדען איינצינע אידישע טעכטער פון די חבר'טעס און מ'בלאַנזשעט און מ'בלאַנזשעט -- = == אז מ'קומט צוריק ברענען שוין אויפ'ן יום-טוב'דיגען הימעל איינצינע שטערען. נעהט מען איילענדיג אי" בער'ן נעסע? מיט צעפלאמטע באקען און צעװאָרפענע פּאוֹת. אויפ'ן װענ, לעבען בריקעל, וואו עס פּלאפעלט פ'וואסערעל, װאָס איז נעבעך אָפּנעהאָרעװעט פון כשר'ן אַזױ פיע?ל כלים, -- טרעפען זיי חברח וואוילע יוננען, װאָס לאכען אקענען די איילענדיגע בחורים און מיידלעך : --- חמורדעזעל?! חמוריעזע?ל! געוען אוים'ן טוליע" בארג ! | דערנאָך הערט מען אין איין אידישער שטוב, יי עס כליפּעט אַ בחור און אין דער אנדערער ווי עס ויינט א מיירעל, מיין ערשמער ראָמאַן פאַרװאָרט און ווארנונג. דאָס װאָס איך נעה אייך דאָ דערצעהלען אי נישט קיין אמת'ע מעשה נאָר אנ'אויסנעטראכטע. װאָס ארט מיך אַז איהר װועט מיינען אַז איך קען מיט מיין איינענעם קאָפּ אױיסטראַכטען מי-יודע-װואָס-פאריאַ מעשיות, אין דערדאָזינער מעשה, זאָנ איך פאָראויס אָן, װעט זיך דערצעהלען ווענען אַן ערשטער ליעבע, װאָס דאָס אין אַן-און-פאר-זיך נישט זעהר ניי און נישט זעהר אינטערעסאַנט, נאָט, דו ליעבער ! וער האָט שוין נישט געשריבען, באשריבען, באזוננען און דערצעהלט אין אזוי פיע? ן אַזױ פיעל? קאפּיטלעך די ליידען און די פריידען פון זיין ערשטער ליעבע. און די וועלט איז דאָך שוין אַזױ אַלט ! און זי האָט דאָך שוין נגעהערט אַזױ פיעל מאָל דער" צעחלען וועגען ליעבע און פארליעבטע, וװעגען ליעבעס נליקליכע און אומנליקליכע, וועגען ליעבעס װאָס ענדינען זיך מיט א חופּה און ווענען ליענעס װאָס ענדיגען זיך מיט קאַרבאָל און רעװאָלװערען און ראזירמעפערס. האָט שוין די וועלט, אלזוי, דאָס אַלצדינג נעהערט. איז אָבער אַ גליק װאָס מיין ליעבע האָט זיך פאר- 25 לאָפען מיט אַ צוועלפיעהריג איננעל. און געליעבט האָט ער נישט אַליין, נאָר בשותפות מיט נאָך פינף חברים, װאָס דאָס איז שוין, דאכט זיך מיר, אַ קאַפּעלע אנדערש פון די אַנדערע ראָמאַנען. אויך װועט זיך דאָ, אין דערדאָזינער מעשה דער" צעהלען וי אַזױ און מיט װאָסערע מיטלען זעקס נאַלו צישע חדר-איננלעך, װאָס שפּיעלען אַ ליעבע זוכען זיך צו דערנעהנטערען צום שטיינערנעם האַרץ פוֹן - זייער געליעבטער, װאָס מע'רופט זי סורט שע און װאָס טראָנט ווייסע הענטשקעס. דידאָזיגע ערצעהלונג, וויל איך װאָרענען מיינע לע- זער, איז נישט נעשריבען מיט'ן צוועק צו באלעהרען און אויסצובילדען וועמען עס איז. דער ראָמאַן באזיצט אויך נישט די איינענשאַפט אייך אויפצוהויבען און אַװעקטראָגען אין בעסערע וועלטען. איך האָב פיינט צו נעמען פרעמדע מענשען און זיי אויפהויבען. איך האָב אַמאָל געקענט א אידען, װאָס אַ געוויסער ראָמאַן האָט איהם אויפגעהויבען אַזױ הויך און אַװעקגעטראָגען אַזױ ווייט, אז זיין ווייב זוכט אידם ארום ביז היינטינען טאָג, ער איז פאַרשוואונדען. ער איז נישטאָ. ס'הייסט ער איז יאָ דאָ, נאָר נישט אין דערחיים און נישט ביי זיין ווייב, נאָר ביי א פרעמדער, און דאָס איז אַלץ צוליעב א געלונגענעם ראָמאַן. מיין ראָמאן איז געשריבען מעהר פאר זיך אַלֵין, װוי פאר עמיצען אנדערש. עס איז, אַזױי צו זאָנען, אַ היימישער ראָמאַן, פאר היימישע עטליכע מענשען, װאָס קענען מיך פּערזענליך און טוען מיר די נעפעלינקייט און לעזען מיינע ווערק, אויב איהר זענט איינער פון יענע און אויב איהר האָט נישט קיין בילכערס מיט װאָס צו פארנעמען אייער ליידיגע צייט און אויב ס'איז אייך גרינג אויפ'ן האַרצען, דאן זעצט זיך אוועק און לייענט די באשרייבונג פון א 26 אינגעל און פון אַ מיידע? און פון א ליעבע, װאָס אין נעשפּיעלט געװארען ערניץ אין נאליציען אין א פאר- װאָרפען שטעטעק, װאָס וועניג מענשען קענען עם און וועניג מענשען ווייסען עם. קאַפּיטעל א. א שטעדטעל, װאָס סע מעג דארווף קומען א ברכת פון גאָט, זעקס יונגע פּלאטאָנישע ליעבהאָבער, ווייסע בלאָטעס און ווייסע טענשען, א וואסערעל ואָס צע- שפּויעלט ‏ זיך און אידען ואָס שווומען נאָזענדיג, פעלדער און אנדערע שעהנע זאכען. דאָס שטעטעל, וואו עס האָט אַמאָל באַדארפט שטעהן מיין וויעג און ס'איז אנשטאָט דעם געשטאַנען אַ קליין קויבערי?, דערפאר ווייל מיין מאמע האָט זיך נישט גע- קענט פאַרנינען אַזאַ לוקסוס, וי א וויעג, -- דאָס דאָזינע שטעטע? לינט ערגעץ אין אַ פארװאַרפען וינקעל פון גאליציען, קיין טייך איז ביי אונז אין שטעטעל נישטאָ, דער- פאר איז אָבער דאָ א שמאָל נעלבליך וואסער'ל, װאָס קומט שלעמעריג צוקריכען דורך די האפּעןךנערטנער און שליאַנדערט זיך פּאַמעליכען אַװעק ניז צום צופוסענס פון א ווייסען באַרג -- דאָרטען דרעהט זיך עס אויס און ווערט נעלם --- מע' ווייסט נישם וואוהין... זומער קריכט דאָפדאָזינע ואַסער'? לאננזאם און שפּיעלט זיך מיט די דונערשטיינדלע ך, װאָס ליגען אין זיין בייט. פון צייט צו צייט זעהט מען דאָרט שווימען אַ שורה קאטשקעס, לויפענדינ נאָך א ווערבע בלעטעל, װאָס שווימט פון אויבען. אַמאֵל ועהט מען די א / דאָרט שטעהן א שיקטע אויף דער קלאטקע, װאָס פּרא- לעט וועש מיט א חילצערנעם פּראלניק, און אמאָל זעהט מען א אידיש מיידעל מיט א פענסטער װאָס זי האָט אראָפּגענומען פון די זאוויעסעס און האָט עס אװעקגע- טראָגען צום וואסער אויסוואשען, דערדאָזינער פּאס װאַסער -- ער רופט זיך אין אונ" זערע מקומות ריקע -- ווערט ביים ערשטען פרעסטעל אויסנעפרוירען, אז מ'ווייסט נישט וואו עס איז אַהינ- געקומען,. דאָס דאָזיגע וואסער'ל אין אזוי נישט טיף, אַז שווימען אויפ'ן בויך איז אונמעגליך --- אפילו פאר קינדער. דערטאר טרעפט איהר ביי אונז אין שטעטעל אַ סך אידען, װאָס קענען נאָר שווימען נ אַזענדיג -- אויפ'ן רוקען, הייסט עס, און ווען איהר זאָלט חלילה צונעהן צו זיי בעת זיי שווימען אַזױ אין דער ריקע צווישען צוויי גערטנער און זיי איבערקערען מיט'ן פּנים אַראָפּ װאָלט חלילה געשעהן ס'גרעסטע אומנליק, עס איז א קליין, בלאָטיג, אומעטינ, דערשראָקען, אָפּנעלאָזען און האַרציג שטעטעלע. זאָל דארויף קומען א ברכה פון נאָט אום זומער, און א קללה פון גאָט אום ווינטער. פארװאָס א קללה אום ווינטער ? דערפאר וייל ווינטער האָט זיך אָנגעהויבען מיין, אָדער ריכטיגער גע- זאָנט, אונזער ערשטער ראָמאן, װאָרים אין מיין ערשטען ראָמאן, וי אייך װועט אי"ה אביסעל שפּעטער באקאנט ווערען, בין איך חלילה נישט געווען קיין , עלענדער פּאר- ליעבטער". װאָס-װאָס, אָבער עלענד בין איך נישט גע- ווען, אדרבא. צואַמען מיט מיר, האָבען זיך אין מיין ערשטען ראָמאן, מיט מיין וויסען, באטייליגט א 6---8 פּלאטאָנישע ליעבהאָבער, אלע מיט קליינע זשופּיצלעך, אָדער בורנוסלעך, קיילעכדינע היטעלעך, און נעקרייזעלטע פּאה'לעך, װוי פלעשעלעף. אָבער לאָמיר צוריקנעהן צום שטעטעל. אויב מען קען מיט אן א מ ת 'ע ן זאָנען אױף אַ שטעֶטעל, או עס לי + 6 67 = וָּ 5ינ ט, קען מען דאָט זאָגען אויף מיין שטעטעל. עס 5ינט א ריחרט זיך נישט. עס 017 און באװעגט זיך נישט ‏ עס פינם, און אזי, פיגענדיגערחייר, שלאָפט עס אֶפּ די יאָהרען צווישען הויכע בערג פון ווייס-לייהם, װאָס נעמען עס ארום פון אלע זייטען, װי ווייסע הענט פון א סראנקען גאָט. ווייס זענען די בערג, ווייס איז די בלאָטע און אויך די מענשען ביי אונן אין שטעטע? זענען אזעלכע וייסע, צעשראָקענע. דאָס נעמליכע װאַפעריל, װאָס רופט זיך ריקע, האָט נאָך צו אלע מעלות א טבע, אז סע צעשפּיעלט זיך פון צייט צו צייט -- בפרט אֶנהוֹיב פריהלינג ווען עס הויבט אָן צו שמעלצען און פ'נעמט לויפען איבער די בערנ, וי פון געעפענטע אָדערען. דאן צעשפּיעלט זיך די ריקע און הויבט אָן זידען, קאָכען, רוישען, שטורמען און זי ווערט טיף אֶָהן א שיעור -- אזוי טיף, אן מען קען שוין זאָנאר שווימען אוים'ן בוֹיך. אָט דאָס איז אַ קורצע באשרייבונג פון מיין שטעטעפ, װאָס לינט צווישען די קאַלךיבערג, און שלאָפט און חלומ'ט -- דעם חלום פון ברויט מיט פּוטער, פון קאַוע מיט סמעטענע און אַנדערע הבל'דינע זאַכען, װאָס זענען גוט פאר סליינשטעטעלדינע, און נאָרנישט שלעכט פֿאַר גרוים-שטאטישע מענשען. א חוץ די ווייסע בערג פארמאַנט נאָך אונזער שטעטעל עפּעס װאָס אנדערע שטעטלעך פארמאָנען דאָס נישט --- דהינו; די האָפּענפעלדער. גאָט אלמעכטינער, נאָט געטרייער ! וי קיצעלט נאָך מיינע נאָזילעכער אין ד ע ם מאָמענט דער דופט פון די האָפּען, נעמישט מיט'ן ריח פון פרישען קאלך און שווארץווייסע ערד און פון יונגע ווערבע-בוימלעךף און הושענות און קאלינעס, שעחן, ליעב, בלאָטיג שטעטע? אין גאליציען. 29 קאפּיטעל ב. מיין טאַטע פאָחרט אַוועק. איך געה אין חדר אַריין און לערען זיך אָנבלאָזען א קעלבול, ר' חוים שעכמער -- אַ אוך װואָס טרונקט מונעראל-וואסער און שלאָגט די תלמידים, דער טאָפּעל-פּאַטש -- ר' חיים'ס ערפינדונג, מיין טאַטע איז אװעקנעפאָהרען קיין אַמעריקא און מיין מאמע האָט איהם באוויינט. און איך ? פארשטעהט זיך איך האָב אויך געוויינט. און נאָך העכער פון דער מאמען און אויף א קרעפטינערען קול. דעם גאנצען שבת-צונאַכט, טאר זיין אָפּפאָהרען, האָבען מיר נע- וויינט --- איך און מיין ליעבע מאַמע. און דאַן האָבען מיר איהם, אינאיינעם מיט א מאסע אידען און אידענעס, ארויסבאנלייט ביז דער ראָנאטקע. און דאן איז דער טאטע אַוועק און מיין האַרץ איז געװאָרען אַזױ שווער. ניין, נישט שווער, נאָר לייכט. נרינג װי אַ פעדער. עפּעס האָט מען פון דאָרטען אַרױסגעריסען, אַזױ פלינק אַרױס- געריטען, און איך בין אַרומגעגאַנגען אַ אינגעל אֶהן אַ האַרץ, האָט איהר שוין נעזעהן א אינגעל אֶהן א הארץ? פון דעמאָלט אָן פלעג איך זיצען מיט דער מאמען אויף דעם שאַטענדינען בערנעל הינטער דער פּראָפּינאַציע, קוקען אויפ'ן גרויסען ליידינען הימעל און בענקען. ניט ס' ה א רץ האָט געבענקט, נאָר -- איך ווייס אליין נישט װאָס, | אַז איך פלענ ווערען מיעד פון זיצען און קוקען אויף דעם פיידיגען ווייטען הימעל, פלעג איך זיך אויסקערען מיט'ן פּנים צו דר'ערד, צופּען די פעלד-צאַצקעס װאָס האָבען געװואַקסען אויפ'ן בערגעל -- געצופּט די ווייסע פעדערלעך פון דעם געלען קנאָפּ, נעצעחלט : איינס, צוויי, דריי, הונדערט און --- געבענקט, 20 און אין גאנצען בין איך אלט געווען נישט מעחר וי צוועלף יוננע יאָהר. איז אוועק דער זומער. א יס נכע בע נ סקס ט א זומער ! צו ווינטער האָט מיך די מאמע אָפּנענעבען צוֹ ר' חיים שוחט אין חדר אריין --- אין א גרויסען חדר, צַווי" שען גרויסע איגנלעך, וי איך אליין בין געווען. און גע- לערענט האָבען מיר, וי אזוי אָנצובלאָזען א קעלבעל א געשאָכטענס, וי אזוי אפּצוציהען א הלף, װי אזי צו עסען נעטריקענטע בארען, װאָס די רבי'צין האָט דאָס באַהאַלטען אין אַ טאָפּ אויט'ן בוידעם. אלעס, אַלעט האָ- בען מיר נעלערענט, א חוץ דעם , שיר". א חוץ דעם , לאמר" און א חוץ די עטליכע שטיקלעך , ש"ך", מיט וועלכע דער רבי דאָט אינז געפּילעװעט און אין אונן נעשטופּט כמעט מיט גוואלר, חיים שוחט איז געווען א נידריג אידעל, אין א גע" בלימטען כאלאט, מיט א בערדעל װאָט איז אראָפּנעוואק" סען פון די װאַנצעס, און נעלאָזען די שפּיץ מאָרדע כמעט וי אויסגענאלט. און א בייזער -- זאָל גאָט שומר ומציל זיין. איז ער אריין אין כעס האָט ער נעהאט א פאָרטעל צו נעבען אַ פּאַטש מיט א קניפ צזטמען, אָדער צו געבען א בריק הינטער'ן טיש און דיר טרעפען מיט'ן פוס גלייך אין הארץ אריין (א גליק װאָס איך האָב נישט נע- האט קיין הארץ!), אָדער אז נישט האָט ער דיר דער לאַנגט איבער'ן קאָפּ מיט אַ שאַכטעל פון חלפים, זיין כעס, זיין שלעכטקייט, וי איך האָב שפּעטער אויסנעמונען, איז געקומען ניט אזוי פון א שלעכטער נא" טור וי פון אַ שלעכטער פארדייאונג. א ראיה האָב איך גע" האָט ‏ אז ער פלענט אלע מאָל טרינקען וואסער פון ווארים-באָד שפּרודעל, איז געווען אַזױ: האָט ער גע" האט שפּרודעל-וואסער צו טרינקען אין געווען מיט חסף, איז אָבער אויסנעגאנגען דאָט וואסער פון די פלעשער איז מען ניט געווען זיכער מיט'ן לעבען. אָבער טראָץ דעם װאָט אונזער רבי ר' חיים איז געווטן א בייזער, האָבען מיר איחם פונדעסטוועגען ליעב געהאט און געווען שטאָלץ אויף איהם. ליעב געהאט דערפאר, װאָס מען פלעגט איהם אָפט אוועקרופען פון שטוב ערניץ צו שחט'ן א שטיקעל, אָדער נאָר אין דאָרף אריין אויף א טאָנ-צויי, (דאָס לעצטע האָט נאטירליך נישט זעהר אָפּט פּאַסירט) און שטאָלץ געווען דערפאַר, ווייל ר' חיים איז געווען באקאנט אלס דער בעסטער מלמר אין שטעטעל. און דער גרעסטער חיצעל,. מיט דעם לעצ" טען האָבען מיר זיך געגרויסט, וי אמת'ע שטילע מאר- טירער, קאַפּיטעל גי איך בין פארליעבט,. אַ מוידעל מיט העניטשפעס, און וו שעהן ? קלונגען אוופ'ן גלעקעל --- א סגולח צו לועבּע, און אפשר נישט ? װאָס טוט מען ? חאָב איך זיך פארליעבט אין סורטשען. ווער איז געווען סורטשע ? די סורטשע, אָדער שרח'לע, איז נעווען א מיידעלע פון א יאֶהר 14, מיט הויכע קנאפע? אויף די שיך, א בלאָ- הע סטעננע אין די האָר און האָט געטראָנען הע" ניטשקעס, סיי ווינטער, סיי זומער, איז זי געווען שעהן? דאָס האָב איך באשטימט נישט געקענט זאָנען. װאָס הייסט שעהן ? שעהן הייסט, אז מ'האָט א ווייס פּריציש פּנים, וי דעם פּאַָסעסאָר'ס טאָכטער. זי האָט אָבער דוקא נישט געהאט קיין ווייס פּנים, נאָר א רויטס, א קיילעכדינס, א פולס, -- האָב איך נישט געוואוסט צי איז זי א שעהנע, נאָר שעהן, צי נישט שעהן, העניטשקעס האָט זי נע" טראָנען, ווייסע פּריצישע הענימטשקעם---און דאָס איז נע- ווען גענוג איך זאָל זיך אין איהר פארליעבען, און איך 32 האָב זיך טאקע אין איהר פארליעבט. שוער פאן- ליעכט. שטערבליך פארליעבט,. אומשטערבליך פאר" ליעבט. מיין נאנצע נשמה אין געװאָרען א שטיק גלוײ הענדיג פייער, און דאָס דאָזינע פייער האָט געברענט און געכרענט, וי דער דאָרען-בוים אין דער מדבר און איז נישט פארברענט געװאָרען. טאָג און נאכט, אין שוֹל, וי אין חדר, אין דער חיים און אין קלויז, פלענ איך נאָר טראכטען פון סורטשען און פון סורטשע'ס העניטש- קעס. די שול? דאָס איז געווען די פּוילישע שקאָלע נישט וייט טאקע פון פורטשע'ס וואוינונג. אזוי גיך וי סיר אין קלאָר געװאָרען, אז אֶהן סורטשע'ן קאָן איך נישט לע- בען, איז מיין וועלט נישט קיין װועלט -- האָב איך אָנגעהויבען פלייסיגער נגעהן אין שקאָלע אריין. פאר- ביינעהענדיג סורטשע'ס הויז, פלעג איך זיך אָפּשטעלען אויףה א רנע, א קוק טון אויף פורטשע'ס פענסטער און אנטלוימען, מיט א פו? חארץ מיט פרייד, שפּעטער אביסע? האָב איך נעבעטען מיין שולי לערער, אז ער זאָל מיך לאָזען קומען יעדען פריהמאָרגען ציהען ס'גלעקע? , דאַ שקאָלע" --- קלינגען, הייסט עס. דער טעם דערפון אי! געווען, אז טאָמער װעט סורטשע אנקומען און מיך זעדן וי איך שטעה אזוי פארטאָג איי- נער אליין און ציה דאָס שטריקעל פון שול-נלאָק, וועט זי מוזען אנערקענען אז איך בין נישט קיין פּשוט אינגעל און אז אזעלכע אינגלעך דארף מען אָפּנעבען כבור. דארף מען רעספּעקטירען. דארף מען זעהן צו געווינען פאר זיך, אָבער אומזיסט איז געווען מיין ראָפּנונג. וי ביי אלע אומנליקליכע פארליעבכטע זענען ס'רוב פון מיינע פּלענער צערונען געװאָרען װוי שניי אויף דער הייסער זון, און אָפּציהענדיג אזוי ס'גלעקעל? א משך פון צוויי 33 חדשים טאָג איין און טאָג אויס, און נישט באמערקענדיג קיין שׁוֹם ענדערונג אין סורטשע'ט באציהונגען צו מיר, האָב איך באשלאָסען, אז פון קליננען אין שקאָלע אריין װועט גאָר נישט זיין און אז מען דארף זוכען בעסערע פאָרטלען, וי אזוי צו חערגרייכען סורטשע'ס הארץ. קאפּיטעל ד. חעשעלע אַ אונגעל װאָס דוצקעט זיך וי אַ קוח העשעלע מאַכט פוופעלעך און איך --- מאך אַן ערקלערונג, זעקס אונגלעך און אוון מיודעל, פּלאַטאָנישע לועבעס און פּלאַטאָנישע שמועסען. איך דוצקע זיך אויך. צווישען די זעקס תלמידים ביי ר' חיים שוחט אין חדר, איז געווען איינער מיט'ן נאָמען העשעלע. הע- שעלע איז געווען א יאָדרעוודיג איננעל, א קליינס און א ריחרעוודיגס וי א װועווריקע? און האָט נעהאט א טבע צו דוצקען זיך מיט'ן קאָפּ װי א קוה,. א חוץ דעם איז ער געווען א מזיק א יונג. ואו מען האָט איהם נישט געזעעט איז ער אויסנעוואקסען און וואו ער איז אויס- געוואקסען, װאָט מען איהם געשניטען -- געגעבען קלעפּ הייסט עס. װאָרים שלאָנען העשעלע'ן איז באטראכט געװאָרען כמעט וי א מצוח. כאָטש גאָט וייסט דעם אמת, אז דער דאָזיגער העשעלע איז נעבעך געװען א גאנץ וואויל איננעל? און א גרויטער מייסטער אויף צו מא- כען גרינע פייפעלעך פון ווערבענע צוויינלעך, איך מיט העשעלען זענען גוט באפריינדעט נעווען. דאָס װאָס ער האָט זיך נגעדוצקעט האָט מיך נאטירליך פארדראָסען, נישט אזוי ווייל ס'האָט וועה געטון, נאָר מעהר דערפאר, װאָס ס'איז נישט שעהן פאר א נמרא אינגעל?, סע פּאסט נישט. אָבער שפּעטער האָב איך זיך דערצו צונעוואוינט און גענומען צוריקדוצקען. אויך מיט'ן קאָפּ און אויך 34 וי א קוה און דערמיט זענען אונזערע באציהוננען, אזוי צו זאָנען, טויסגעגלייכט געװאָרען. און אָט דעם דאָזינען העשעלעץ האָכ איך איינמאָ? אין א שעהנעם ביינאנכט, בעת מיר זענען אומנעגאננען ביים וואסערע? און געזוכט פרוטקעס אויף פייפעלעךף, פארטרויעט דעם סוד. דעם שווערען, דעם ביטערען, דעם אומערטרעגליכען סור פון מיין נשמה, אן איךף שפּיעל א ליעבע מיט סורטשע'. העשעלע האָט מיך פיין אויטנעהערט, א מרוקע גע-ן מון פון פרייד, געגעבען א דוצק מיט'ן קאפ סתם אין דער, וועלט אריין און זיך אָפּגערופען, אז... אז װאָס מיינט. איהד ? אז ער אין צו איהר אליין אויף נישט גלייבגיל-, טיג. און אז ער װעט גרויס ווערען, װעט ער מיט איהר, שמיעלען א ליעבע. נאך מעחר, נישט נאָר ער אליין, נאָר אלע איננלעך פון ר' חיים שעכטער'ס חדר ועלען מיט איהר שפּיעלען א ליעבע -- א לע. דעיהערט די רייד איז סיר געוואָרען עפּעס אי או-. מעטיג, אי מרעחליך און נישט וויסענדיג װאָס צו טון, האָב איך זיך אויך צעמרוקעט װי א קוֹה און איך א, דוצקע געטון מיט'ן קאָפּ. סתם אזֵי. 27 אע קאפּיטעל ה. זענען מיר פארליעבט ? אווב ואָ, וו אַזו ?‏ סורטשע'ס פלוומען-בוימעל,. מור היטען אוהר דו נשמה און --- פ'אוז בומער דער ווינטער איז אָנגעקומען און מיט איהם די ווייסע נעכט.. און מיט זיי די לאנטערנעס און דאָס אהיים-נעהן פון חדר און דאָס זיננען האָפּיהאָפּ א נוטע נאכט אן דאָס שליטלען זיך, און דאָס נלימשען זיך, און דער חשסק צו טון עפּעט ווילדעס, משונענעס, פאנטאסטישעםס, ואס כאפּט ארום געזונטע, קרעפטינע איננלעך אין די לאננע, 5 פרישע, ווילדע, ווייסע נעכט אין א פארװאָרפען שטע- טעל, צווישען ווייסע קאלך-בערג, | דער סוד פון מיין ליעבע-שפּיעלען איז דערוייל -- דורך העשעלען -- אריבערגערונען צו די איברינע חברים און דאָס װהאָט אונן עננער פארבונדען איינס מיט ס'אנדערע. ביסלעכווייז ביסלעכוויין האָבען סיר זיך אלע אויסדערצעהלט אונזערע הערצער און סאיז צווישען אונז באשלאָסען געװאָרען, ‏ אן סיר זאָלען שפּיעלען די ליעבע בשותפות, אלע אנאיינעם, ועט זיין זיכערער, אז קיינער װועט נישט אױסואָגען, קיינער װועט נישט דערצעהלען. : אָבער װאָס זענען אונזערע פּלענער? וי ווייט נעהט אונזער ליעבע ? וי אזוי ליעבען מיר ? און װאָס פאר א פאָרמען זאָל אונזער ליעבע אָננעמען? דאָס האָבען מיר נישט נעוואוסט און אויך נישט נע'דאגה'ט וענען דעם. פאר אונז איז געווען גענוג, אז מיר שפּיעלען א שטילע ליעבע מים סורטשען אלע אינאיינעם, חברותא, און מיר ריידען פון א י ח ר, און מיר קלערען ווענען ‏ אי הר און חלומ'ען ווילדע חלומות װוענען א יה ר און ס'איז אונז נוט וי די וועלט. אזוי זענען אוועק א 8 ביז 4 װאָכען. דורך דער צייט פלענען מיר יעדער באזונדער און אלע צוזאמען זיך דרע- הען ביי נאכט פארביי די פענסטער פון פורטשע'ס שטוב. געהערט װוי ס'מיאוקעט די קאץ -- סורטשע'ס קאץ, און געווען נליקליך, געהערט װי ס'רוישט א בווימעל אין גערטעל --- סורטשע'ס פלוימען-בוימעל, און געווען גליק-. לֿעך. געזעהן וי ס'פאלט א שטערען פון הימעל איבער. פורטשע'ס שטוב -- פורטשע'ט שטערען, און געװאָרען : אומעטיג. און אזוי האָבען מיר געפיבערט און איבער-. געפיבערט פארשידענע געפיהלען, ואָס זענען געוען טרעמד און דערשרעקענד, װוי די ווייסע נעכט אויף די קאלןײ-בערג, און נישט געוואוסט מיט ואס װעט זיך עס אָנהויבען, מיט וואס וועט זיך עס ענדינען, 0 קאפּיטעל ו. פרושע נעכט און וונגע אונגלעך, אַ גרויכע אפּיפה און דאָמ קליינע אסופת'לע, מור שלוטען אן אלואנץ און ליעבע און שוערען ביי צוצות. דער שרעקליכער סוד פאר'חתמה'ט, און אָנגעשרויבען -- מיט קרויך און דאן --- אָפּגעװוישט מיט די אַרבעל, פ'האָבען אָנגעהוינען שטעלען-זיך שטארקע זאווערו- כעם. אויף די שטרוידעכער פון די הייזלעך זענען געלע- גען שווערע דעקען פון שניי, וואָס האָבען בייטאנ גע- פלימערט געגען דער קאלטער וינטערזון, און ביינאכט געפינקעלט נעגען הימעל, װי עפּעס רעכטם. דאָס גאנצע שטעטעל איז זיך וי פארקראָכען אין א נאָרע. אין א מענש געגאנגען, האָט מען בלויז דאָס סקריפּען פון זיינע טרים געהערט און איהם אליין האָט מען עפּעס אָננע- קוקט װוי א פארבלאַנזשעטען. א פרעמדער מפענש מיט א גרויסען שאליעק ארום האלז, ארום מויל, בלאָנ- זשעט, דאכט זיך, וועלט-איין וועלט-אויס, אלעס איז געווען ווייט און פריש און בליץ ריין --- אזוי וי אונזערע הערצער. די הערצער פון זעקס נארו- שע איננלעך, װאָס ליעבען בשותפות א סורטשע'. איינמאָל אין אזא נאכט, ווען אין קלויז איז געווען עפּיס א גרויסע טומעלטינע אסיפה װענען קהלישע ענינים --- דוכט זיך, דאָלץ פאר אֶרימע לייט, --- זענען מיר זעקס חדר אינגלעך זיך צונויפנעקומען ערגיץ הינ" טער דער גרויסער ספרים-שראנק פון קלויז, זיך אוועק- געזעצט אויף אליהו-הנביא'ס כסא, וועלכע איז געשטאנען ליידיג, און דאנעבען אויפנעמאכט די גלאָזיטיר פון נרויסען אלמער, דערמיט זיך א ביסע? צו פארשטעלען פאר דעם עולם, און דאָרטען האָבען מיר ארויסגענומען 97 די ציצית פון די לייבצידעקלעך און מיט קלאפענדיגע הערצער, וי גרויסע פארברעכער, און מיט דעם בא- וואוסטזיין אז מיר באנעהן א גרויסע עבירה, האָבען מיר אלע געשװאָרען ביי ציצית אז מיר שפּילען א ליעבע מיט סורטשען, אונזער סורטשען, און כדי צו מאכען אז די זאך זאָל נישט ארויס אין דער עפענטליכקייט, האָבען מיר אויף אונזער קליינער אסיפה װאָס אין אָפּגעהאלטען געװאָרען אויף דער גרויסער אסיפה באשלאָסען צו רע- דען נישט ווענען אי הר, נישט וענען א זי, װאָס דאָס קאָן ווארפען א חשד אויף אונזער נאָמען אלס עהרליכע איננלעך, װאָס פאָלנען טאטע-מאמע, נאָר וי וענען אן ער און כדי נאָך מעהר צו באפעסטינען אונזער בונד, האָבען מיר אוֹיך באשלאָסען, אז יעדער פון אונז זאָל מיט א שטיקע? קרייד אָנשרייבען אויף דער כינקער זייט פון וואנט פון ספרים-אלמער אן אות פון זיין -- דאָס הייסט פון אי הר -- נאָמען, זעקס אותיות, זעקס איננלעך, זעקס פארליעבטע האָבען מיר מיט גרויס עהרפורכט און מיט ציטערדינע הערצער וי מיר װאָכטען באנאננען די גרעסטע עבירה, אויפגעשרי- נען דעם נאָמען ס - ו - ר - ט - ש - ע, אויף דער וואנט, צוריק אָפּגעװישט און אהיים געגאנגען חלום'ען חלומות, קאפּיטעל ז. וי געהט נאָך פּארקעס --- עס װוערט אומעטיג --- מור בא- שלוסען נעמען א קורס --- א מעשה ביכעל אָבער ס'העלפט נושט, װוי אזוי מיר זאָלען זיך דערנעהנטערען צו אי ח ם איז געװאָרען א פראנע, װאָס איז אונז כסדר געשטאנען פאר די אויגען. סורטשע איז פון טאָג צו טאָג געװאָרען שעהנער, פיעבער, חשוב'ער. װי א לבנה וטָס געהט אויף אלץ העכער אין הימעל, איז זי אויפגעגאננען אין 28 מיין דמיון -- גרעסער, לויטערער, בריליאנטענער, יעדען ליעבען טאָג פלעגען מיר זיך צונויפקומען אויף דעם זעלבען, פאר אונז הייליגען פּלאץ, הינטער דער ספרים- שראנק און זיך אפּגעבען באריכטען ועגען סורטשען. העשעלע האָט זי געזעהען געהן מיט דער מאַמען. מוישע? האָט זי באנעגענט אויף דער פּאָטשט --- סיט די העניטש- קעס, און פייוועל האָט זי געזעהען געהענדיג צום געקער נאָך פּארקעס -- פריצישע זעמעל הייסט עס און אזוי כסדר, יעדען טאָג. יעדען טאָנ. אָבער די אלע נע- שיכטען האָבען גענומען אויסשעפּען זייער פארבינסייט, זייער חן. קיין נייעס איז נישט געווען. יעדען טאָג דיזעלבע קליינע אסיפה. יעדע נאכט א שפּאציער אויפ'ן שטראס פיט ווייסער בלאָטע לעבען איהר הויז און צוריק אחיים, װואָס װועט זיין דער תכלית ? הייסט דאָס דען נעשפּיעלט א ליעבע ? אדרבא, לאָז מען קויפען א ראָמאן-ביכעל און זעהן, אזוי איז טאקי געבליבען : קויפען א ראָמאן-ביכעל און נאָכקוקען, קאַפּיטעל ח. דער איד מיט'ן קניפּיקעל --- יאַדװיגא, א העלדין װאָס טראָגט העניטשקעס און אוז צו אלדו גוטע יאָהר א גויעפין --- צו קאָן מען זי פארגלוובען צו אונזער פורטשע'ן ? דער 9 א ק ע זט ר ע נע ר רופט זיך ביי אונז דער איד סמיט'ן פאק מעשה-ביכלעך, תחונות, בענטשערליך, און אנדערע ספרימלעך. דער איך קומט צו אונז אין שטעטע? פון צייט צו צייט. פאַלט אַראָפּ פון ערגעץ וי א שניי אזא קאלטער א ברונז'ער, פארקלייבט ער זיף נלייך אויף א לאננען טיש, נעמט ארויס פון א קליינעם פּעקע? א שווארץ ברויט און א רוים קניפּיקעל פון 9 4851 קעשענע, שניידט קליינע רעפטעלעך, שטעקט זיי ארויף אוים'ן שפּיץ קלינגעל, באשיט זיי געשמאק מיט זאלץ און ווארמט זיי קונצינ אין שווארצען, גרויסען מויל?ל אריין װאָס איז פארדעקט מיט באָרד, רעדען רעדט ער וועניג, נאָר אז א איננעל פרעגט איהם וואָס קאָ סט דאָס? ענטפערט ער : פופצעהן נייעם גראהצערס -- דאָס הייסט פופצעחן נייע נגרייצערס, אָדער צעהן נייע גריי- צערס, וועדליג דעם מקח, און טרייבט אוועק מיט א פּרוטקעלע, װאָס ער האלט שטענדיג לעבען זיך, כדי זיך איינצושפּאָרען רייך; ביי דעם דאָזינען פּאקען-טרעגער, האָבען מיר, ווען ער איז ענדליך געקומען אין שטעדטע? אריין איינגעהאנ- דעלט דאָס ראָמאן-ביכע?ל ,זשעליאבא", פאר צעהן גרייצער און מיר האָבען נאָכנעקוקט, שטארק נאָכ- געקוקט, געלעזען עס עטליכע מאָל, נעזיפצט מיט דער עלענדער יאדווינא, וועלכע איז נעביך געווען אן אונ- נליקליכע גרעפין. געוויינט מיט טרערען בעת דער העלד האָט זי אװעקנגעװאָרפען, אָבער קיין ענטפער אויף אונ- זער פראגע האָט דאָס נישט נענעבען. די איינציגע עהנליכקייט צווישען אונזער סורטשען און דער אונ" נליקליכער גרעפין יאדווינא איז געווען װאָס ביידע האָ- בען געטראָנען העניטשקעס. מעהר נאָרנישט. טו װאָס- זשע קאָן מען לערנען דערפון ? אָבער מיר האָבען זיך דאָך דערטראכט צו א פּלאן, וי איהר װועט זעהן אין קינפטינען קאפּיטעל, קאפּיטעל ט. דער גרווסער פּלאן --- געצוקערמע קאָמפּלומענטען און א פּעקעל --- מי ומי ההולכום ? דער פּלאן, וועלכער איז געוען א פשוט'ער מלאן, איז געבוירען געװאָרען אין דעם געהירען פון אונזער בא כיעבטען העשעלען און באשמאנען איז ער אין אָט װאָם: אין פינף װאָכען ארום װעט זיין א יריד אין שטעדטעפ ועט קומען צופאהרען דער צוקערניק, דער לעקיךיבעקער, 10 מיר וועלען דערווייל אָפּשפּאָרען געלד. יעדער וויפיעל עה קאָן. א ביסע? פון די נרייצערס װאָט די מאמעס גיבען אויף חדר-סעודות, א ביסעל פון נאשערייען און אז דער בעקער וועט קומען וועלען מיר קויפען א פּעקעלע צוקער- קעס --- פון די פּריצישע און עס אָפּשיקען צו אי ה ם, וועט ער פארשטעהן װאָס מען מיינט, | לאנג זענען געגאנגען די פינף װאָכען, אוי, וי לאננ ! און מיר, זעקס פארליעבטע, האָבען דערווייל געשפּארט, פון אלץ געשפּאָרט --- פון נויטינסטען, פון נאשערייען, ביז וואנעט מיר האָבען געהאט צונויפנגעשפּארט א רייניש. דעם דאָזיגען רייניש האָבען מיר באהאלטען אין פּאֶלישׁ פון שוה?, העט אונטען, און געווארט אויף דעם יריד, אוֹיף דעם צוקער-בעקער און אויף דער לעזונג פון דעם נרויסען רעטעניש װאָס דאָט זיך נערופען פורטשע. דאן האָבען זיך פארזאמעלט אלע זעקס ליעבהאָבער און נעפרענט: מי ומי חהולכים ? ווער זאָלען זיין די נעהערס און די קויפערס ? און וועמען זאל מען נעטרויען דאָס געלד? און ס'איז בכאשלאַסען געװאָרען אז אזוי וי איך און העשעלע זענען געווען די ערשטע צו שפּיעלען ליעבע, בכן זענען מיר אויסגעוועחלט. קאַפּיטעל י. ורוך און שׂמעדטעל --- דער זיסער איד װואָס נעמט בוו אונן צו א רוונישעל --- מיר קויפען און באהאלמען. דער יריד האָט זיך געשטעלט. שוין גאַנץ אין דער פריה האָט מען נעהערט ס'מרוקען פון חזרים, ס'מוהוקען פון קעלבלעך און דאָס סקריפּען פון שליטענס. דאן האָט דער רעש נגענומען וואקסען, זיך אױיסגעשפּרײט איבער'ן שטעטעל, פארכאפּט די ברענעס פון די בערג -- העט ביז דער טאַרנאַװויצע פון בהמות --- און ארױיסגעשלאָגען ס'שטעטע? פון אָרט, א נאנץ שטעטעל האָט זיך באוואוינען, אין מארק איז געווען פרעהליך, ראשיג. אידען מיט 41 שטרוי אין די מיילעד און אין די פּאות זיינען ארומגע" לאָטען פארשמאכט, גערעדט האלב אידיש האלב גויאיש, זיך געקריגט, געמאכט חוזק, געקליאנעט זיך און זיך גע" פאטשט אין די הענט מיט פרעמדע נוים אין רויטליכע סערמיאנעס און אויפגעשטעלטע היטלען. | ערגיץ לעבען די שטעלען פון געבעקס איז געזעסען א קאליקע א בעטלער און געדרעהט אויף דער ליא ר ע, (א מין חילצערען אינסטרומענטעל, מיט א הענטעל צו דרעהען) און געזונגען א הארץ-רייסענדען געזאנג. ווייטער א ביטעל ארויפצו איז געשטאנען לעבען א געוועלבעל א איז מיט א יארמולקע, מיט אן ארשין אין האנט און געזידעלט א גנוי און געשריען אז ער איז נישט קיין גאָספּאָדין, פון װאָס דער נוי האָט זיך שטארק באלייריגט און נעשריען אז ער איז דוקא א פַּאן. א סימן אז ער האָט א פולע קעשענע מיט גרייצערס. אויף אן אנדער פּלאץ איז געשטאנען א פוהר, אויף וועלכער ס'איז געװוען פון אלע זייטען צונעטשעפּעט שטיוועלעך מיט רויטע כאָליעװוקעס און נלאנצינע פֹּאַ- דעשוועס און פארשיעדענפארביגע אויערלעך, אֹהן א שיעור שטיוועלעך און שטיוועל?, און אויף דער פוהר אין געשטאנען א רויטער איד -- אויך א לעדערנער האָט זיך אויטנעדוכט --- און געשריען : העי, טשויעטע כאדיט פודא ! קומע! העי! ערניץ וואו האָט שפאצירט א פּאָסטען-פיהרער מיט א היטעל? מיט פעדערען, ברונז'לעך נעקוקט אויף דעם עולם און דאָס שווארצע רימענדעל האָט געגלאנצט פול מיט חן און זעלנערשען שטאָלץ. און אָט דאָרט איז דער צוקער-בעקער, דאָס נלוסטונג פון אונזער הארץ, די האָפנונג אויף אונזער נליק. אויף א לאננען טיש, אויף וועלכען עס אין אױפגנעשפּרײיט א גנעל פּאפּיער, לינען לעקעכלעך, האָניג-פּריצים'לעך, צוקער פייפלעך, צוקער וואורשטלעך, שאָקאָלאדע, באָנ- באָנעס, קארמעלקעס און אנדערע טייערע זאכען. איך 42 און העשעל, -- מיר זענען געווען אויסגעקליבען צו בא" זאָרגען דעם איינקויף---מיר ביידע האָבען צוערשט ארוט" געקוקט זיך צוֹ קיינער זעהט נישט. אין גרויס איילעניש און מיט פיבערענדע פיננער האָבֶען מיר אוועקנעלענט דעם זילבערנעם רייניש, פון װאָס דער בעקער האָט קאָנטיג געשטוינט און נאַכדעם וי מיר האָבען שטאַמ- לענדיג ערקלערט אונזער פארלאנג האָט ער אונז איין- געפּאקט א פּעקעלע מיט צוקערקעס, פארבונדען מיט א רויט שנירע?, עס אוועקנענעבען צו מיר און געזאַנט אויף פּויליש : א דאנק מיינע פּריצים ! קאפּיטעל יא. דאָס פּעקעל אוו סורטשע'ס פּעקעל, מור מאָרען דעופון נישט געניסען -- סיו, אוך און הערשעלע, אַלס אוואנגארדען. האָבען מיר שוֹין אלזאָ אַ פּעקעלע מיט צוקערקעס, װאָס טוט מען איצט? אָבער איידער מיר האָבען צייט גע- האָט צו טראַכטען וועגען ווייטערע שריט, האָבען מיר זיך דערמאַנט, אַז די איברינע פיער פארליעבטע חברים ווארטען אויף אונז אין קלויז און מיר דארפען זיי לאָזען וויפען, װאָס מיר האָבען אויפגעטון. און צי האָבען מיר געקויפט און װאָס מיר האָבען געקױפֿט. --- געקויפט ? זענען אונז יענע חברים נעלאָפען אַקעגען. --- געקויפט ! --- פאר וויפיעל ? --- פאר אַ ריינישעל! --עפּעס גוטע זאַכען ? --- מיר האָבען נישט נעקוקט. --- לֿאָמִיר אויפמאַכען ! מיר האָבען אויפגעמאַכט ס'פּעקעלע און ערשט איצט האָבען מיר דערזעהן װאָס פאר א נוטע זאכען די וועלט פארמאָגט. הא! סאַראַ באָנבאָנעט! סאַרא קאַראמעל- 13 קעפּ 1 און די וואור שט -- וי א ריכטינער קאָלבאס זעהט זי אויס ! און מילקאָ טשאָקאָלאדא ! --- אפשר װאָלטען מיר פארזוכט אַ שטיטּעל? -- האָט פאַרנעשלאָגען העשעלע. --- לאָז נאָט אָפּהיטען! -- האָבען די איברינע גע" ענטפּערט וי אָפּנעבריהטע. דאָס מוז זיין פאר א י ה ר, פאר סורטשע'. --- כאָטש איין באָנבאָנקע האָט זיך געבעטען הע- שעלע און גענומען דוצקען. --- אפילו ניט קיין האלבע באָנבאָנקא, אפילו ניט קיין פערטעל, אפילו נישט אַזױ גרויס, אפילו נישט אזוי פיעל, -- האָט אנאנדערער אָפּנעמאָסטען אויפ'ן שפּיץ פינגער, מיט גרויס פאָרזיכט האָבען מיר צוריק פארבונדען ס'פּעקעלע, פארשנורט מיט אַ רויטען שנירעל און עס אוועקנעלענט אין פּֿאֲלִישׁ הינטער די שמות, ביז סע װועט זיך מאַכען א געלענענהייט, אַז איך און הע" שעלע --- מיר צוויי, זאָלען עס מיט אונזערע אייגענע הענט איבערגעבען צו סורטשען. קאַפּיטעל יב. שווער צו באשרויבען, --- דער אָנהויב פון סוף --- דער פוף פון סוף -- א גלעקעל װאָס קלינגט אין הארצען -- פורטשע געהט -- מיר גובען איהו ט'פּעקעל --- זי ווארפט אוועק ס'מע" קעל --- מור הוובען עס אויף --- סוף מעשה, באַשרייכען אייך װאָס מיר האָבען איבערנעלעבט די עטליכע טעג ביז וואנעט מיר האָבען באשלאָסען איבער" צונעבען די מתנה, בין איך נישט בכח. נישט איך און נישט קיין אנדער מענש, דוכט זיך מיר, סיידען א מלאך מיט פלינעל אפשר, דערצעהלען אייך װוי אווי מיר האָבען געפלאטערט און געפלאמט און געבענקט אן געהאָפט און געשפּונען פאנטאַזיעס פון דעם גרויסען 44 גאָלדענעם שפּו?ל, װאָט רופט זיך ק ינדהייט - איז אפשר צופיעל מאר א מלאך מיט פלינעל אויך. איךף קען אייך נאָר זאָגען, אז אויב איחר זענט אטאָל געווען יונג און אומשולדיג און פארליעבט, דאן וװעט אייך נאָך אלץ זיין שווער צו באגרייפען, װאָס מיר האָבען איבערנעלעבט. עס איז געווען סוֹף ווינטער, אין מיטען חודש. די נעכט זענען נאָך אלץ געװען קאלט און פראָסטיג אָבער שטי?ל -- אֶהן ווינטען און אֶהן ברענעניש. דער הימעל איז געווען קלאָר און דורכזיכטיג, װוי א קרישטאָ- לענער קידוש-בעכער און באַװאָרפען מיט אַזױ פיעל, אזוי פיעל שטערען. און די ווייסע פלאכען ערד װינ- טער'ן שטאָט, און די שפּיצען בערג, װאָס זענען געווען טאָפּעל-װײיס און פארווייסטע קוימענס פון די אֶרימע שטיבלעך האָבען נעקוקט צו דער גרויסער, געפרוירענער לבנה און געחידושט זיך, צי ביי איהר איז אויך אַזױ קאלט, אזוי פרעמד, אין אָט אַזא נאכט בין איך מיט מיין חבר העשעל, מיט'ן פּעקע? אין מיין האנט, אוועק אויף דער גרויסער שליחות פון ליעבע, פורטשע'ס עלטערען זענען פארמעגליכע. מענשען. דער פאָטער -- אַ איד א למדן און אַן אָנגעזעהענעף בעל-הבית, מיט א שװאַרץ סאַמעטענעם מאַשעל הינ" טער'ן ווייסען קאָלנער, האָט זיך געלאָזט בויען א הוין אַביסעל ארויס פון שטאָט, לעבען דער פולישער שקאָלע, אביסעל אָן א זייט פון פּראָסטען עולם, ניט ווייט פון דער שטוב, מיט דעם בלעכענעם דאך, איז דער צ מ ענט אַר זש, פון וועלכען עס טאָרטשען ארויס די צלמים, און אביסעל? וויימער ארויפצו איז דער רוטענישער קלויסטער פיט די גרויסע טורעם-לעכער, אין וועלכע עס העננען די נלעקער וי לױז-געװאָרענט 4 עי ציין אין אַ מכשפח'ס מויל, אַמאָל פאַר'גנב'עט זיך דער ווינט, ניט אַ ריהר ס'צינגעל פון אַ לייכט גלעקיל און פ'ציטערט שטיל-שטי?. און מע וייסט נישט צי קלינגט עס, צי נישט. אַרום דעם דאָזיגען גלעקער-טורעם שטעהן קאַלינע-בוימער, סיטם רויט-ביטערע פרוכט, וואָס זענען בלויז גוט ווען זיי זענען דורכגענומען פון פראָסט און אויסזעהן זעהען זיי אויס וי פאַרנליווערטע טראָפּענס בלוט, אונטערגעמוטיגט און מיט לעבעדינע טריט נעה איך מיט העשעלע'ן איבער'ן שטראָס. ביי מיר אונטערן זשופּיצעל איז די טייערע מתנה -- דאָס פּעקעלע צוקער- קעס, װואָס מיר, זעקס חברים, ברעננען מיט ציטערדינע הערצער אַ קרבן צום נאָט פון ליעבע. די נאכט איז פריש און קאלט. מיר נעהען און איילען זיך. ס'איז נאָך פריה -- סורטשע אין ערשט אַרױיס פון איהר טאַטענ'ס געוועלב און זי נעהט אַהים. מיר האָבען זי געזעהן -- מיר האָבען נעזעהן די בלאָהע סטעננע פון איהרע האָר פּלאַטערען אין שיין פון נע- וועלב-פענסטער, איילען מיר זיך איהר צו פארלויפען דעם וװוענ. געהען מיר דאריבער ואָס שנעלער, װאס לעבעדינער. עס סקריפּען די שטיועלעךף אין שניי, און עס סקריפּעט, דוכט זיך, אויך ערניץ אין האַרץ. אָט זענען מיר נישט ווייט פון רויז. סורטשע איז נאָך ווייט. מיר בלייכען שטעהן אַ שטיק װעג פון שטבב. ס'איז פינסטער. אט דאָרט אין דער צמ ענטאַ רזש מיט די שטיינערנע צלמים. און אָנ ציטערט דײַס קליינע גלעקיל. אפשר ציהט עס עמיצער? ניין. ס'איז דער װוינט. בלויז דער וװוינט. און זי, וואו איז זי? אֶט געהט זי. אט קומט זי נעהנטער, אָט זעהט מען שוין די ווייסע הענטשקעס פון אונטער די אַרבעפ פון דעם שווארצען יאַקעל. אֶט איז זי נאָהענט. נאָך 6 4) נאָהענט. איך פיהל? װי עפּעס קלינגט מיר אין הארץ -- עפּעט װי עמיצער װאָלט דאָרט געצויגען א גלעקעל, און די האַנט מיט'ן פּעקעלע ציטערט --- אָט-אָט פאַלט עס ארויס, ‏ און העשע? אין גאר צוטומעלט -- ער בעבעט, ענדליך איז זי צוגעקומען. איך און העשעל? האָבען איהר צערטליך פארשטעלט דעם וועג. --- װאָס ווילט איהר? -- האָט זי קורץ געפרעגט. -- פורטשע טייערע ! --- האָב איך געשטאמעלט און ארויסגענומען ס'פּעקעלע פון אונטער מיין זשופּיצע און עס איהר דערלאננט -- פורטשע טייערע, אט דאָס אין פאר דיר. נעם צוֹ. און העשעל, וועלכער האָט איינגעבוינען דעם קאָפּ וי אַ דוצקע צו טון, האָט צונעהאָלפען. --- נעם, פורטשעלע, נעם! ער האָט געװאָלט אַ דוצקע טון און זיך צוריקגעכאַפּט. אָבער סורטשע --- זי האָט נישט פארשטאַנען אונזער סור, ניט פארשטאַנען אונזער טיפע ליעבע צוֹ איהר, ניט פארשטאַנען קיין זאַך, און דאריבער האָט זי אַזױ אומשולדינ נעפרעגט : ---פאַרװואָס גיט מען דאָס ? --- פאַר גאָרנישט, פורטשעלע ! -- האָב איך זי באַ- רוהיגט --- זאָל איך אַזױ געזונט זיין, װי פאר גאָרנישט. און איהר געשטופּט אין האַנט ס'פּעקעלע מיט די טייערע ליעבעס-מתנות, --- ביזט משוגע, מיינע שונאים ! -- האָט זי אויס- נעשפּיגען און אַ װאָרף נעטון ס'פּעקעל, און איז אַריין אין שטוב וי א פיי? פון בוינען. שטיל, מיט אַראָפּנעבױנענעם קאָפּ, האָב איך אוים- געהויבען ס'פּעקעלע פון שניי, עס אָפּנעװישט מיט אַ פּאָלע פון מיין נייער זשופּיצע, און מיט אַראָפּנעלאזטע קעפּ, װי אבלים, האָב איך און העשעלע די מתנה צוריק- 4/ געבראכט צו די איברינע טיער חברים, וועלכע זענען גע- שטאַנען אויפ'ן זעלבען שטראָס אַ שטיקעל וועג ווייטער, ביי אַ בערנעל פארשנייטע שטיינער און געװאַרט אויף אונז. --- נוֹ ? --- זענען אונז אַלע באַפאַלען וי נאָר זיי האָ- בען אונז דערזעהען, --- צונענומען ? --- נ ישט צוגענומען! -- האָבען מיר ביידע בייז ארויסנגערעדט, און העשעלע האָט איינעם פון די חברים אַ שטארקען דוצקע געטון -- שוֹין ניט װי קיין קוה, נור װוי אַ בוהיי, װוי א ווילדער אויפגערענטער בוהיי. -- װאָס װועט איצט זיין ? -- האָבען אלע נעפרעגט פארצווייפעלט און נידערנעשלאָגען פון דער שרעקליכער בשורה. -- גאָרנישט װעט זיין! -- האָב איך געזאָגט, און טרערען האָבען געשטיקט מיין קול --- מיר'ן מוזען אַלֵיין אויפעסען די צוקערקעס, און שטי? און אומעטיג האָט אַ גרויסע, אַלטע לבנה צוגעקוקט, וי זעקס קליינע איננלעך פּראַװען אן אבל- סעודה און וי נרויסע, פיינע באָנבאָנעס ווערען פאר" גאָסען מיט נאָך גרעסערע קינדערשע טרערען. טענטימענטאַלע פייערען ברענט לובטיגער, ברענט בלאָהער, מייגע בלאָהע פווערען. מ'וועט מיר שרייבען : דיין היים --- נישטאָ מעהר. דיין פאָטער-ישטוב איז פון שונא-האנט פארטילינט, דיין שטעטע? אין נאליציען, וואו אויף יעדען האָפּענפעלד און אויף יעדען מארעלענ- בוימע?ל איז דיין חלום געהאננען, אין אָפּנעמעקט פון גאָט'ס ערד, און דיינע בעסטע און דיינע ליעבסטע, וואו זענען זיי, וואו זענען זיי?" פאולויסשהאוס === היקייסשטרתיף == שמסשופלושה == סהישוקועס === סשורקתססהש == פששהו וע = סואקוהיקושען === פשוספאלויפאםן העוט == פשנוהמווחהקים === סטייינסן == ענטכאנהאמס? === ממאמארקממון = סואמאטמאט 6 אזוי וועט מען מיר שרייבען און טרערען-פלעקען וועלען דאָס נישט-דערזאַנטע דערזאָגען. און װאָס די טרע- רען-פלעקען וועלען נישט דערצעהלען, װעט מיין נאריש הארץ אליין טרעפען, װיי? נארישע הערצער זענען נביא'שע הערצער, און דעמאָלט װועל? איך מיר מיין ליולקע פאררויבע- רען, אויף מיין ווינשטו? זיך אוועקזעצען, צאָרניג א פליעג דער'הרנ'ענען און זאַנען צו זיך אָהן רייךד: | = גרויס איז מיין הארץ --- טראַנט עס אינוועניג מיין חיימלאנד, מיט די ברוינ-גרינע, זונפאררענענטע פעלדער, |מיט די חנ'עוודיגע קאלינע בוימלעך, מיט די אֶהן-סוף- 49 ווייטע גראָזדלאָנקעס און מיט די שמעקעדיגע בערג, מיט די קליינע שטיבלעך מיט שטרויענע און גאָנטענע דעכער, אויף וועלכע עס נידערט פראָסט און טוי און שפּרײירעגען און שניי-פונקען. און אויך בלומען וואקסען דאָרטען אויף אונזערע רע- כער --- צווישען שטרוי. און ליעב האָב איך די הייזער. ליעב האָב איך דאָס שטיל-נעלע וואסער, װאָס פּלױדערט פרומע, מוטערליכע רייד צו דער שווארצזאפטיגער, אומעטיגער ערד און ליעב, ליעב, ליעב אֶָהן א שיעור האָב איך די וואלר-סטעזשקעס און דאָס אלטע בית-המדרש, די האָבער-פעלדער און דאָס באָד אונזערס. ליעב האָב איך דאָס פּוילישע קלויסטער און די קאַלטע שטיינבאַנק לעבען דעם פארלאָג, מיין ערשטע ליעבע און די הויכע טשערעשניעס אין די סעדער. ליעב האָב איך די בלייכע, שטיל-טרעטענדע מענשען און דעם שבת"פּוץ פון די בעקער-געזעלען, װאָס לאָזען זיך אויף דעם שפּאַצירװעג ; דעם ווארימען פריהלינג-שטויב, און די זונינקייט װאָס רינט פונ'ם הימע? איבער אונזער שטעטעל און מיר קינדער שעפּען עס מיט די הענט און וואשען זיך דערמיט די פּנים'ער. ליעב האָב איך די ראָגאטקע און די פארבינע היטלען פון די פּױערען און די זייפבלומען און די שטעכערס. ליעב האָב איך די זינגענדינע ביהנען און דעם מעהל-בלייכען רב מיט די פארטרערטע אוינען, און ליעב, אומענדליך ליעב האָב איך מיין נוטע מאמע, װאָס פּרעגעלט רויזענסירופּ פאר אֶרו- מע קימפּעטאָרינס, און דאָס לויף-וואסער צווישען די פעלדער, ביי וועלכען איך זיץ אין די זומער-טעג און קוק וי די ווערבע בלעטלעך בלאַנזשען ערנעץ אַװעק מיט'ן שטראָם, דעם רויט-רייפען סעפּטעמבער-חודש מיט זיין װייס-גאָלד און זיין אומעטינקייט, און ליעב האָב איך דעם מאי סיט זיין ווארימער ערד אונטער די באָרוויסע פים. איהר קענט נישט חרוב מאַכען מיין שעהן היימלאַנד, ספף איהר אַלַע פרעמדע, ווייל איך טראָנ עס ביי מיר אין הארץ. איצטערטאָ, בעת איך שרייב דאָס, פליהט מיר א האַפֿג פאַרנעסען בלומען-בלעמע? אין האַרץ אדיין. עס אין מיין גוטער, מיין ליעבער, מיין שוין-לאננ-טויטער חבר א 5 טער. ער איז קרייד-כלאס און הױיךדיאױיפנעשפּראָצט, און אז ער נעהט, האָט מען מוראָ, אַז ער װעט זיך איכערברעכען, אַזױ דין איז ער, און מען קען נישט טרעפען צי אַלטער איז א זקן, צי א קינד, די אוינען זיינע --- וועלטען טיפע, נרויסע, נישט- דערגרינטליכע העננען אין זיינע אוינען און א צער וואס גיסט זיך אדיבער איבער די ברענען און די ברעמעך- שליוזען קענען עס. נישט פארשטעלען. זעה איך איחם אין דער אלטער קליז, איינגעבוינען איבער א גרויסער גמרא און ער זיננט א ננן. א שטי- לער נגון איז עס, א בא'צער'טער און אן אייבינער און שטעכט דיר ס'הארץ דורך וי א הייסע נאָדעל, אלטער איז אן עלוי. שפּיעלט ער זיך נישט. מיט קינ" דער, לאכט ער קיינמאָל נישט, נאָר ער שמייכעלט זיך ס'הארץ ארויס מיט אזא נוט-און-פרומקייט, אז איננלעך אין זיינע יאָהרען ניבען איהם אֶפּ כבוד און רומען איהם רבי אַלטער, און ווינטער, ווען דער פראָסט טאנצט איבער דעם שטעטעל זיין נלעזערנעם טאַנץ און איננלעך זענען אוים'ן גליטש, אָדער זיי ווארימען זיך די באקען אָן פראָסט און אָטעמען שטעכינען פראָסט-שטויב, װאָס זיננט אין זייע- רע לוננען, -- דעמאָלט נעהט אַלטער ארום איבער דער קאלטער קלויז און זוכט ליכט, ביי וועלכע ער זאָל קענען זיצען און לערנען. און פארטראָפּעטע שטיקלעך ליכט, פארשטיבטע שטיקלעך וואקס פון יאָהרצייט-ליכט, שטיקלעך פון ווייסע 51 יום-טוב-לינט געפינען זיך תמיד אין די קעשענעס פון אלטער'ס נראָהער, אָפּנעטראָגענער שיפּקע. -- כ'זאָל נאָר האָבען גענוג ליבט ! --- זיפצט אלטער, און עפּעס א קליינער דאָרפס-איד מיט פארוויאנעטע זקן" הענט, טראָגט איהם מיט שמחח אונטער א געפונען שטיײ קעל ליכט, אלטער זאָל דערביי זיצען און תורה לערנען. אליין א בעלדבתיש קינד פון א רייכען און קארגען שענקער, האָט אלטער נאָר אין זינען די אָרימע און פאר- שטויסענע, פאר אורחים-דורכוואנדערער, װאָס פאר" שלאָגען זיך אין קלויז אריין, האָט ער שטענדיג אָנגעגרייט דאָס טעפּעלע זאלץ : זאָלען זיי כאָטש האָבען אביסעל זאלץ צום ברויט --- די אַרימע-לייט נעביך ! און אלטער פארזעצט די תפילין זיינע און קויפט ברויט און זאלץ פאר די הונגערינע. ער אליין דאווענט אין פרעמדע תפילין. נאָט איז גוט --- ער איז מוחל ! אליין עסט ער זעהר זעלטען, מיין חבר אלטער. זיין דינער, פלאַמערדינער נוֹף איז ביי איהם אַ דערויילינע זאך, בלויז אן אָרימע, שוואכע דירח, וואו די גרויסע און טיפע נשמה זאָל קענען וואודעס-איז אפּוואױנען איהר צייט. | און אז אלטער שטארבט, ביי זיין זעכצעהנטען יאָהר, פון אויסצעהרונג, און שמייכעלט זיין גוטע נשמה צוֹם הימע? ארויף, געהט דאָס גאנצע שטעטע? צו דער לויה, און עס כליפּעט מיט א הויך געוויין און טרערען ווייקען די ערד דורך און מאנען זי געזאלצען --- וי דאָס ברויט, װאָס אַלטער האָט געטיילט צו אַרימע דורכװאַנדערער. און דער גרייזגרויער רב מיט די בא'צער'טע אוינען, וועלכער קען שוין זינט חדשים נישט גערן אוֹיה די פיס, שטעלט אונטער אן אקפעל אונטער אלטער'ס מטה, און צוויי אידען מיט גראָהע בערד האלטען אונטער דעם רב ער זאָל נישט פאַלען., הא א אמט" אע אי והאי אהי והאי רמאו אהא אאמאמי קאר אט מיין ליונקע איז אויסגענאנגען און די צייטוננען לי- 52 נען אויף מיין טיש. זאָל איך זיי לעזען ? --- לעזען װוי מען האָט מיין הייםיערד מיט מענשעךביינער געמיס" טינגט ? וי ס'האָט זיך די קעפּ מיט איינענע פויסטען צעשלאָנען ? ניין. איך מוז מיין היימלאנד ראטעווען. איך, דער גרויסער העלד, װאָס קאָן א פליענ מיט א שפילקע נישט דורכשטעכען -- איך על דאָס גרויסע נאליציען אין מיין יונג הארץ ארייננעמען און דערמיט אנטלוימען איבער אלע פוסטע פעלדער, איבער אלע וויסטע וועלדער. זיי-זשע רוחינג, מיין היים און מיין שטעטעל,-- איף ווע? אייך פון דעם שונא'ס הענט אָפּהיטען, מיינע נעליעבטע ! 53 פליטערפלירט אויף צום זעקסטען סעפּטעמבער == אש איך װויל דערמאָנען מיינע לעזער אָן דעם זעקסטען סעפּטעמבער, עס זאל זיי ניט ארויס פונ'ם קאָפּ, -- װי עס איז געווען דער פאל ביז איצט. דער זעקסטער סעפּטעמבער איז ביז איצט שרעקליך פארנאכלעסינט געװאָרען -- איבערהויפּט צוישען אידען. דאָס דארף אזוי נישט זיין! דער זעקסטער סעפּטעמבער האָט, ליירער, נישט גע" האט דאָס מז? פון א פערטען יולי, אָדער פון א פופצעהנ" טען שבט, אָדער פון א דריי-און-דרייסיגסטען עומר. דער זעקסטער קעפּטעמנער דארף ווערען דאָס װאָס ער איז שוין זייט יאָדרען ביי אלע מענשען װאָס זענען נעזונט און שטארק און האָבען פּרנסה: ער דארף וע" דען א טאָג פון פרייד, פון פּאראדען, פון נרויסע רעמאָנ" פטראַציעס. דער זעקסטר פעפּטעמבער -- וי אלע ווייסען :-- איז איינער פון די גרויסע דריי-הונדערט-פינף-און" זעכציג טענ װאָס מיר האָבען אין יאָהר און אלס אזעלכער איז ער אן אינטערנאציאָנאלער יום טוב. יעדעס יאָהר האָט בלויז א ' י | זעקסטען סעפּ- מעמבער, און דאריבער דארפען מיר איהם פייערען מיט פּראכט און גלאנץ, 57 די זעקסטע סעפטעמנערס, אז זיי נעהן אװעס -- קומען זיי נישט מעהר צוריק ! אינ'ם דאָזינען פּרט איז דער זעקסטער סעפטעמנער גענליכען צום פערצעהנטען יולי -- דעם טאָג פון דער נאסטיל. דער זעקסטער סעפּטעמבער וװעט זיך אנהויבען אַקוראט דאָנערשטאָג ביינאַכט זיינער צוועלף און ער װועט זיך אוועקציהען א גאנצען טאָג --- ביז אין מיטען דער נאכט אריין. דעם זעקסטען סעפּטעמבער װעט אויפגעהן די זון, מענשען וועלען אויפשטעהן פון די נעלענערס, מאנסביל וועלען זיך צעקעמען די בערד, פרויען וועלען זיך אָנ" פּודערען די נעזער, קינדער וועלען זוינען פון דער מ|- טער'ס ברוסט, הענער ועלען קרעהען, פייגע? װעלען ארומפליהען אין דער לופט, פיש ועלען ארומשווימען אין וואסער --- עס װועט זיין וואונדערבאר ! און נישט נאָר דאָס אליין : דעם זעקסטען סעפּטעמבער וועלען געבוירען ווערען טויזענטער אסםסאלוט-פרעמדע מענשען, װאָס קיינער קאָן זיי נישט. א מאסע לייט וועלען אָפּערירט ווערען אוים'ן אפּענדיק,. א טייל מענשען וועלען איבערגעפאָהרען ווע" רען, אנדערע וועלען חתונח האָבען און מיליאָנען מענשען (מענער און פרויען) וועלען זיך נענענזייטיג ערקלערען, אז זיי קענען איינס אֶהן דאָס אנדערע נישט לעבען. עס װעט זיין א מערקווירדינער טאָג --- דער זעקס" טער סעפּטעמבער. אַקטיאָרען וועלען שפּיעלען טעאַטער, טענצער וועלען טאנצען, פישעריוננען וועלען כאפּען פיש, באנרעבערס וועלען באנראָבען. עס װעט זיין א זעלטענער טאָג -- איינער פון יענע טעג װאָס קערען זיך נישט אום ! שליסעלמאכער וועלען מאכען שליסלען, חופה- מאכערס וועלען מאכען חופּות, מצבה שלעגערס וועלען 58 מאנען מצבות, ננבים וועלען גנב'ענען, שוחטים וועלען שעכטען, דאָקטוירים וועלען היילען, שרייבער ועלען פארצייכענען, טכוירען וועלען טון װאָס זיי דארפען, בלומען וועלען דופטען. דער זעקסטער סעפּטעמבער װעט זיין א טאָנ, װאָס אונזערע לעזער וועלען לאנגדלאנג נישט פארנעסען. די טייכען וועלען פליסען, די מיינעל? וועלען טשווי" טשערען, די מענשען וועלען אָטעמען, דער הימעל וװעט ליגען אױסגעשפּרײט זעהר הויך איבער'ן קאָפּ, אזוי אז ער זאָל נישט פארפלעקען די קאפּעליושען, און די ערך װועט זיין ה א ר 0 אננטער די פיס און מ'וועט קענען אויף איהר נעהן. עס וועט זיין הערליך ! שמעטערליננען וועלען ארומטאנצען ארום פייערען, פידעלשפּיעלער וועלען שפּיעלען פידעל, בלינדע וועלען מיט אמאָל נישט זעהענדיג-ווערען, טויבע וװוע5ען זיין טויב, און שטומע וועלען רעדען אזוי, אז מ'שוועט נישט פארשטעחן װאָס זיי ווילען. גרייט זיך צום זעקסטען פעפּטעמבער, ליעבע לעזער, עס וועט זיין גרויסארטינ ! באלד אין דער פריה װעט וידער אויפגעהן די זון זעהר קלאָר, אָדער סע וועט זיין פארװאָלקענט און מ'וועט זי נישט זעהן, שפּעטער װעט ענטוועדער רעגענען, אָדער נישט. דערנאַכדעם וועםט אזוי פּאװאָליע ווערען זיינער צעחן און צוועלף און איינס און אַזױ ווייטער. װעט דער זעקסטער סעפּטעמבער דערועהן, אז ס'איז שוין צייט צו פארגעהן, װעט ער נעמען און פארגעחן -- שטילערהייד, און א האָהן װועט אפילו נישט א קרעח טון, גרייט זיך צו באנעגענען דעם זעקסטען פעפּטעמבער ! פאראיינען און לאדזשען זענען אויפגעפאָדערט איהם אנטקעגען צו נעהן מיט זייערע באנערס. די זעקסטער- סעפּטעמבער פּאראדע הויבט זיך אָן אוים'ן ערדיקונעפ, קינקס און רעכטס, נישט וייט פון אומעטום, און זי 59 ציהט זיך אוועק ביז פארנאנגענהייט-עוועניו און מעהף זעהט מען זי נישט, קומט אין צייט, ברידער, און פארנעסט נישט מיט- צוברעננען אייערע אלטע פריינט -- די חלומות, די האָפנונגען, די ענטוישוננען, די יסורים, די קראנקהייטען, די לאננוויילע. עס וועט זיין דער איינציגער זעקסטער סעפּטעמנער פון יֹאֶהֶר אזוי-פיעל-אוך-אזויפיע?, אין דער נאַנצער וועלט-געשיכטע, און אויב איהר װועט איהם חלילה נישט באַנעגענען וועט זיין זעהר טרויעריג. פּונקט וי עס וועט זיין אומעטינ, אז איהר װעט איהם יא באגענענען. אויף צום זעקסטען סעפּטעמבער ! גרויסער אױפפאַרקױף אויף צירונג ווער פון אייך ס'האָט ליעב צירונג, זאָל אויפשטעלען די האנט ! איינס, צוויי, דריי, פיער. זעקס, עלף, פיער-אוןדצוואנ- ציג, טויזענט, גוט. איהר קאָנט שוין אראָפּלאָזען די הענט, איצט ווייס איך אז איהר האָט אלע ליעב צירונג. איבערהויפט דאָס געשלעכטליכסטע גע" 'שלעכט פון דער וועלט -- די דאמען. זיי האָבען ליעב צו טראָנען א דימענטענע שרפה אין ביידע אויערען. א. ליכט-טורם אויף יערען פיננער, א דו- מענטענעם בליץ אויפ'ן האלו זיי האָבען זיך ליעב צו באָדען אין גאָלד, אין זילבער, אין פּלאטינום, אין רובינען, און סאפירען און טאָפּאזען, אויב איהר מוזט האָבען אלערליי צירונג, וועלען מיר עס אייך געבען אבפאָלוט פריי. דערצעהלט עס פריינט און באקאָנטע, זיי זאָלען נישט פארזאמען די נעלעגענהייט. | = און לאָזען זיי קומען פ ריה, זי זאָלען נישט דארפען ווארטען ! מיר האָבֶען בלויז א באשרענקטע צאָה? פון אלערליי צירונג, און מיר ווילען זיי צוטיילען אומזיסט צווישען אונזערע קונדען --- היינטינען פרייטאָג, צווישען זיבען א זייגער אין דער פריה און צוועלף א זיינער ביינאכט. 61 געדענקט : איהר דארפט נאָרנישט איינצאָהלען און מיר ניבען אייך אלצדינג אװעק אָהן א סענט געלט. די צירונג, פון וועלכע מיר ריידען איז נישט קיין פאלשע, נישט קיין נאָכנעמאכטע. אונזער נאָלד אין אכצעהן (18) קערעט ריין, אונזער זילבער איז שטערלינג, אונזערע דימענטען זיינען אֶהן א פלעק. קומט אין צייט ! אזוי גיך וי די זון װועט אויפגעהן (געדענקט אז דאָס איז חיינטינען פרייטאָנ פארטאָנ) קענט איהר אויס-י שטעלען די פּאָלֶעס אָדער א פארטוך און אריינכאפען א מאסע מיט נאָלד, שפּעטער קענט איחר אוועקנעחן צום טייך, אָנשעפּען צוויי קריגלעך וואסער און זיי אויפהענגען אויף די אויע- רען -- ריינע דימענטען. (באמערקט וי זיי פעכלען קע- גען דער זון. א סימן, אז זיי זענען ע בט). אויב איהר האָט ליעב צו טראָנען זיידענע קליידער קענט איהר אָפּרייסען א שטיק ווייסען ווינד און איהם פארוואָרפען ארום האלז אָדער ארום דער טאליע. דאָס וועט אייך נאָרנישט קאָסטען. און עס וועט זיך טראָנען א לאננע צייט ! דערנאָך קאָנט איהר (אויב עס וועט זיין א שטורעם) אהיימנעמען א פֹּאַר נייע, געשליפענע בליצען, און זיי אויפהעננען אויפ'ן הארצען -- אלס א מין סאָרט , לאָווע" ליעף", דאָס איז זעהר מאָדערן. אויב איהר ווילט א פיינעם בראַנזלעט קענט איחר נעמען א שנירעלע פריהלינג-האָגע?, איהם ארומוויקלען ארום דעם נעלענק פון דער האנט, װעט איהר האָבען ריו- נע פּערעל, װאָס קיינער קען נישט נ אַ ב מ אב ען. ביינאכט קענט איחר אָננעמען א פולע האנט מיט לבנה-זילבער און עס שיקען פאר א מתנה צו אייער כלח. אז נישט קענט איהר ארויסשעפּען פון דער ברונען, א פולען עמער מיט שטערען און עס אװעקטראָנען צו 62 אייער געליעבטער, וועלכע װעט זיך דערמיט שטארק דערפרעהען. טאָמער איז דאָס אייך וועניג, קענט איהר נעמען א נייעם רעגעננויגען און זיך אויפנעהען דאפון א שעהנעם קראוואט, אָדער אן אונטערקליידע?, אָדער איהר קענט מאכען דערפון א קאָלדרע. (די רעגענבוינען-קאָלדרעס זענען זעהר ווארעם). שטארק אין דער מאָדע איז אויך דער ים גנערויש, װאָס מ'טראָנט אין די אויערען און די גרינע בערג װאָס מ'טראַנט זיי אין די אוינען. זעהר שעהן (און מאסיוו) איז אויך די קייט פון יאֶה- רען, װאָס מענשען טראָגען אויף די אקסלען, און זיי ניבען עס איבער בירושה צו זייערע קינדער און קינדסקינדער. מיר רעקאָמענדירען ספּעציעל אונזערע ריינע קינדער- טרערען. זיי זעהען אויס אזוי װוי די שענסטע בריליאנ- טען, און טראָנען זיך זעהר נוט, געדענקט, אז דאָס װעט זיין היינטינען פרייטאָנ. קומט אין צייט ! 3 פאַקטען ווענען פאַקטען מיין ליעבער הערר פּעדאגאָג, איך פייף אויף אייערע פאקטען! דער פאקט, אז איחר זענט פול מיט פאקטען, איז פאר מיר פאקטיש א באווייז, אז איהר זענט א גרוי" סער --- מיט פאקטען -- אָנגעשטאָפּטער עזע?,. דער פאקט, אז איהר נעמט אייערע אומשולדיגע קינדער און שטאָפּט זיי מיט פאקטען, באווייזט, אז איהר זענט א בהמה אין שטעק-שיך. דער פאקט, אז פאר אייך עק- זיסטירט נישט דער סאָד מיט גאָלדענע עפּעל, און דער באקאנטער נידערטרעכטינער חזיר, וועלכער קומט אלע נאכט אין גאָרטען און מאכט א ת? פון די פערצעהן- קערעטענע עפּעל, באווייזט, אז איהר זענט אן אויסערגע- וועהנליכער מלמד. דער פאקט, אז איהר לייקענט אָפּ די עקזיסטענץ פון ים-מיידלעך און פּיפּערנאָטערס און שרע- טעלעך, באווייזט, אז אייער נשמח געהט אויס פון חונגער, און זי ווייסט אפילו נישט דערפון ‏ דער פאקט, אז איהר האלט די מענשהייט פאר א גרויסען צעבער, אין וועלכען איחר גיסט אריין אייערע וואױלנעלערענטע פאקטען, באווייזט, אז איהר זענט א זעהר קאָרעקטער --- אידיאָט. משח נאדיר דארף נישט אייערע פאקטען, ליעבער גע- קעהרטער ! ער פייפט אויף אייערע צוויי-מאָל-צויי-איז פיער לאָניק. ער דארף אויף טישעניינצינקאפּאָרעס אייערע ציפע- רען. 64 משה נאַדיר טוט פונקט קאפּויר װי די תכלית'דיגע נמראדמלמדים שרייבען אין זייערע ווערטע ספרים, ער געהט שנע? -- כאָטש עס שאדט צום הארץ. ער טרינקט בראָנפען און וויין און רויכערט אֶהן א שיער --- אויף צוֹ לחכעיס די בעסטע דאָקטוירים. ו: ער לענט זיך זייגער פיער פארטאָג, און א זונען-אויפ- גאנג זעהט ער בלויז אין אילוסטרירטע זשורנאלען. די בעסטע לופט איז פאר איהם די אָנגערויכערטע, פּרעכטיג-שעדליכע לופט פון קאפע. דאָס בעסטע געזאנג איזן פאר איהם דאָס ערהאבען-שעדלינע טומלען פון דער גרויס-שטאָט. און זיין אנגענעמסטער שפּאציר איז אויף בראָדװײי און דריי-און-פערציגסטע סטריט, ואוֹ. ער פיהרט א קונצינען מאנעווער מיט די פיין-שטינקענדיגע אױיטאַמאָבילען. דער פאקט, אז די לבנה איז א הימלישער קערפּער, איז פאר משה נאדיר וועניגער ווערט, װי דער פאקט, אז עס זיינען פאראן א מאסע זעלבסט-לויכטענדע דאמען- קערפּערס,. דער 8 א ק ט, אז ערגיץ גאנץ וייט אין פאראן א קעניג מיט זיבען זיהן, און איינער פון די זיבען זיהן מיט'ן נאָמען אליבאנא האָט א װוינשטיננערעל, װאָס אז מען רייבט דאָס אויפ'ן ארבעל פליהט מען וועלט-איין און וועלט-אויס, האָט פאר מיר נאָר א טימע באדייטונג. דער פ אק ט, אז משיח װועט קומען (אקוראט) אויף א ווייס פערד, און סיר אידישע קינדער, וועלען אריבער- נעהן קיין ארץדישראל אויף א מעכטיגער בריק פון צינא- רעט-פּאפּיר, איז פאר מיר מעדר וויכטיג װי א נאנצער רעגימענט ספטאטיסטיקער. דער פא קט, אז נאָך מיין טויט װועל איך מיך אוועקזעצען אין דעם שעהנעם, פיין- ועשפּאלירטען נזדעדן, און על מיר קוויקען דאָס טויטע הארץ מיט דעם גנוטען ביסעל רומענישען ייך-המשומר, און פארבייסען מיט דעם טייערען שטיק אונגארישען לויתן, איז פאר מיר ווערט מעהר וי אלע סיר-אייזעק ניו- 5 טאָנס און קופּעהניקוסעס און שינזאקסעס און עלראָזענ- צווייגם, דער פ א ק ט, אז ערניץ ווייטווייט אויף אן אק- רענט זיצט א בלייכע פּרינצעסין מיט בלאַנדע לאָקען און ווארט אויף איהר פּרינץ משה נאדיר, וועלכער דארף קו- מען א געפּאנצערטער און זי באפרייען פון די עלף-הונ- דערט-אוןיזעקס-און-זעכציג ים-קאָטערס, וועלכע האלטען זי געפאנגען (לאָמיר אזוי וויסען פון בייז פארװאָס) אין פאר מיר מעהר ערפרעהענד וי אלע ציפערען פון דער נאנ- צער וװועלט. דער פ א ק ט, אז אמאָל, אמאָל ווען סע װועט מיך אַנכאפּען א וואנדערלוסט, װע? איך ארויפגעהן אויםץ דאך, אױיסשפּרײטען די לאנגע הענט מיינע און א פליה טון, אזוי הויך, אז הונדערט אָרלערס וועלען מיך נישט קענען כאפּען, איז פאר מיר מעחר ווארהאפטיג וי דער פאקט, אז ס'איז היינטיגע צייטען שווער אויסעו" קומען מיט ניין דאָלאר א וואָך, סלה ! 6 וי רופט מען אייך זאָגט מור ווי איהר הויסט און איךן וועל טרעפען אויער נאָמען". --- אַ אידיש ווערטיל, אויב איהר הייסט ע 9 י ע, זענט איהר געװעהנ} ליך אן אונטערבינלער און וואוינט אין דילענסי סטריט. געוועהנליך זענט איהר פארחייראט און האָט א פרוי מיט זעקס קינדער און איהר זענט שוין א איד אין די יאָהרען, פארדיענען, פארדיענען די עליעס (אלס א ראסע) זעהד וועניג. דאָס העכנסטע װאָס אן עליע פארדיענט איז 4 דאַלאר א ואָך און מוז ארבייטען װוי א פערך. א גאנץ אנדער סאָרט מענשען זענען די איציקס, אן איציק איז געוועהנליך ענטװעדער א קראוואטענמאכער, אָדער א דעזיינער. זעהר וועניג פון די איציקס זענען פארהייראט. און די װאָס זענען י א פארהייראט, ווינשען זיך דעם טויט אלע מינוט און אלע רנע. איציקס --- אלס א פאלק -- שטאמען נעוועהנליך פון גאליציען. אין פּוילען געהען זיי געוועהנליך האנט-אין- האנט מיט די מאיערס און מ'רופט זיי דערפאר איטשע- כאיערס, כאָטש פיעל פון זיי זענען גאנץ אָנשטענדינע מענשען, גליקליכער וי אלע זענען די בערילס. די דאָזינע מענשען זענען כסדר פרעהליך און אויפ- געלעבט און סע ארט זיי נישט װאָס מאָרגען װעט זיין. 07 דאָס ערגסטע װאָס טע קען זיך טרעמען מיט א בערי? איז, אז מען זאָל איהם איבערפאָהוען מיט אן אױטאָמאָביל, אָדער ער זאָל שטארבען פון צופיעל,. יאָהרען. אָבער װאָס פאר א באדייטונג האָט עס, אין פארגלייך מיט די גליקליכע מאָמענטען װאָס די בערילס געניסען בעת.. זיי געניסען זיי ? . : צו אן אנדער קלאס מענשען, מיט א גאנץ אנדערע פּסיכאָלאָגיע, געהערען די משה'ס, וועלווילס און שמוא" ליקלעך. די דאָזינע לייטע פיהרען געוועהנליך גרויסע נעשעפטען און זענען געגען א אידישען קאָנגרעס, אָבער אין אלנעמיין זענען זיי נישט קיין שלעכטע מענש- לעך, נאָר אביסעל צו קארג אויפ'ן גראָשען. אינטערעסאנט זענען אויך די לייט, װאָס רופען זיךף נעציל, זעליג, שמעיהו, ישראל, פּנחס און גרשון. די דאָ- זינע אידען זענען ס'רוב אין די פופצינער יאָהרען און זעהר וועניג פון זיי האָבען געדיענט אין מיליטער. פאר- הייראטע זענען צווישען זיי דאָ זעהר פיעל און דאָס בי-, סעל װאָס זענען נישט פארחייראט, טוען א סך אויף פאר פּאלעסטינא. די אינגערע צווישען זיי זענען װאָלונטירען, היטעלמאכערס, שפּעקולאנטען, גראָסערי לייט א. א. װו, וועניגער פּאָפּולער פון זיי זענען די יאָסעלעך, אברהמלעך, יאנקעלעך, דודלעך, חיימלעך און הערשעלעך, די דאָזינע מענשען שלאָפען זעהר זעלטען אין דרויסען און בכל? זענען זיי גרויסע אנהענגער פוֹן קאַלאַשען באנקביכלעך, האלזדשאליקלעך און אנדערע גוטע זאכען. א יאָסעלע, אָדער א חיים'על, אז סע ווערט אלט דריי יאֶהר, הויבט עס אָן טראכטען פון א תכלית, און ביי 16 יאָהר איז עס שוין ענטוועדער א מלמד אין א קליין שטע- טיל, אָדער אז נישט, פאָהרט עס ערניץ אװעק און.. מ'ווייסט נישט וואו עס איז אהינגעקומען. צווישען די מענשען מיט וועלכע עס לינט זיך צו באקענען מעג מען אויך אריינרעכענען די זאנווילס, מענ- 68 דילס, מעשילט, פייוועלט, גתנט, חנאס און אנדערע פון. דעמזעלבען טאָרט. 0 אָט דער קלאס מענשען, שטאמט געוועחנליך פֿון או", מעטום און זיי צייכענען זיך אויס דערמיט, װאָס זיי זענען בעטערע סטרייקערס וי באַלמעלאָנעס. | צווישען די פרויען זענען צום מייסטען פּאָפּולער די אסתוס, חנהס, שרחס, רבקהס, טייגעס, לאהס און דבורהס. דאָס איז א קלאט פוויען מיט וועלכע די מענער מוזען זיך רעכענען. ט'רוב פון די דאָזיגע פרויען זענען אמאָל געווען מיידלעך און --- שעהנע מיידלעך דערצו. מען קען זיי אָפּט טרעפען אין די פּארקס, אויף די בעלער, ביי קאָנצערטען און אומעטום וואו בחורים קומען זיך צונויף. עהנליך צו די אסתרס און אנדערע, זענען אויך די צו פעם, גנעשעס, חייקעס, גיטעלעך, האָדעלס, סאַשעס און גנענדילם. געוועהנליך זענען זיי ווייס נישט אזוי יונג און ווייט נישט אזוי בלאָנד, װוי די וועלכע מיר האָבען דאָ פרדיהער אויפנערעכענט. שולדינ אין דעם זענען די אומשטענדען און די אפּטייקערס. אָבער אין אלגעמיין זענען זיי זעהר סימפּאטיש און מען קאָן זיך מיט זיי פארברענגען, רייצענדער וי אלע זענען די סאָניאס, דאָניאס, מא- ניאס, פראניאס, וויעראס -- מיט זייער רוסישער אויס- שפּראך און מיט זייער ליעבע צו פארשידענע בחורים, סיי אזעלנע און פיי אנדערע. די דאָזינע מיידלעך זענען גע" וועהנליך אינטעליגענט, טראָגען ש 5 יא פ ע ס אָנשטאָט היטעלעך און ארבייטען ענטוועדער אין שניירער-שעפּער אָדער אין שפּיטעלער -- אלס קראנקען-שוועסטער, וועל- כע מאכען אלעמען קראנק מיט זייער ליעבע, זעהר א פרעהליכע ערשיינוננ אין דער אידישער נאס זענען די בויטיס, נאִידיס, קעידיס, ליליס, נאָסיס, פעניס, בעלאס, בעסיס און לינעס. די דאָזינע זענען כמעט אלע באשעפטיגט אלס טייפּרייטערינס, נוכהאלטערינס און 69 כֿאַריפּטקעס. פּ'רוב פון זיי זענען נאָך פולשטענדיג פאר" פֿײידעלט, אָבער מאנכע זענען אויך ס'געגענטייל. אין אפּגעמיין טראָגען זיי געגרייזעלטע פאה'לעך און גיבען אָפּ זייער פרייע צייט אויף עסען שאָקאָלאדע. אָרענטליכקייט זייט אָנשטענדינע לייט און איהר --- וועט זיך פיהלען שוידערליך לאננווייליג. זייס גוט צו אייערע מיטמענשען און -- מע ועט אייך האלטען פאר גרויסע דומקעפּ, זייט נעטרייע פאמיליען-פאָטערס און איהר -- װועט פריה געהן פון דער וועלט. אזוי זאָגט מאַישענאדיר, . און ער רוהט אָפּ א וויילע זיין מידע פעדער און זאָנט ווייטער : קענט איחהר מארק טוויינ'ס מעשה ספיט די צוויי ברי" דער --- איינער א גנוטער און איינער א שלעכטער ? איך װעל זי אייך איבערדערצעחלען אויף אויסוועניג ; געווען אמאָל צוויי שנידאחימ'דינע ברידער, איז איו- נער פון זיי געווען א פיינער מענש, א זיידענער יונגער- מאן און געהאט א נוטען קאָפּ. און אָפּנעהיט כיבוד-אָב- ואם,. און געהאט א הארץ פון א צדיק, האָט איהם טאקע דערפאר נאָט געהאָלפען און ער איז געווען א נרויסער ארימאן, דער אנדערער ברודער איז געווען א זשוליק, א פארך, א ליידאק, א פארשטאָפּטער קאָפּ איז ער דערפאר אויס- געוואקסען א גרויסער עושר און דער אָנגעזעהענפטער בירגער אין דער געמיינדע. שטימט צו, אלע מיינע פריינט, אז דאָס אין א געלוו- גענער וויץ און לַאָמִיר עס אָננעמען אָחן דענאטען. זל לאָמיר ארױיסטראָנען א רעזאָלוציע, אז עהרליכקייט איז א מלמדי'שע ביזנעס, און אז בשעת איינער גים צדקה פארבאָרגענערחייד, איז זיין גרעסטער וואונש, אז מען זאָל איהם כאפּען ביי דער האנט. | דען צו װאָס זענען מיר מענשען געגליכען ? --- פרענט מאישענאדיר, און ער ענטפערט : מיר זענען געגליכען צו גרויסע שוויינקערלען, װאָס זענען נאָך דערצו היבשע בחמות. - צי קענט איהר אונזערע גוטע און פרומע לייט ? מאַישענאדיר קען צופעלינ איינעם אזא. ער איז אזוי פארדאמט אנשטענדינ, אז עס שלאָגט צום הארצען. ער איז אזוי פארפלוכט גוטהערציג, אז עס ווילט זיך איהם דערלאננען מיט עפּעס איבערן קאָפּ. ער אין אזי נאָבעל, אז בלויז ‏ ק ו ק ע נ ד יינ אױף זיינע צװיי באקען-בערד פאלט שוין אִָפּ דער אפּעטיט צו בעטען ביי איהם א טובה. | אזו אז ער געהט אהיים פון נאָטעסדיענסט -- כאפּט ער זיך אויפ'ן וועג אריין אין א קאבארעט און דערענדיגט ס'דאווענען דערענדיגט ער. : װאָס זאָל מען טון צו אזא מין אידען ? פרענט מאָו- שענאדיר,,. און ער ענטפערט מיט דער געפעלינער מיט" ווירקונג פון זיינע לעזער;: אזא אידען דארף מען אוועק- זעצען אין דער קאָמיסיע, וועלכע האָט אלס אויפנאבע צו אונטערזוכען די בלאָנדע שקלאפעריי פון די ווייסע שקלא- פען, צווישען וועלכע עס געפינט זיך מסתמא אויך א היבש ביסעל נעגערטעס, א, דו ליעבע אנשטענדינקייט ! איך נעם אראָפּ פאר דיר ס'היטע? און ווארף עס דיר אין קאָפּ אריין, אָ, דו אלערהעכסטע מענשענפריינטליכקייט ! --- איך ווארף זיך פאר דיר אין שטויב און זוך צי האָט נישט א פּריץ פארלאָרען א פּאֶר רענדלעך, | 2 און מעהר וי אלעט האָט מאִישענאדיר ליעב רי מלחמה-פילאנטראָנען. מעחר פאר אלע מיהט ער זיך צו באגייסטערען פאר די דאמען, וועלכע זענען אזוי שטארק געטראָפען פון דער מלחמה. קאטאסטראָפען נאָך דער רייהע: בריסלער שפּיצען קאָסטען אזוי טייער. ליל'ער פיינע זאָקען -- זענען ארויף אין פּאריז. צו דמשק'ער טעפּיכער---איז גאָר נישט צוצוקומען. פּאריזער מאָדעס -- קומען צו אונז אוי לאננזאם,. בעלנישע דימענטען -- איז שווער אריינצו- שמוגלען. טוט אזוי וועה מיין יונג הארץ, בלוטעט אזוי מיין פארוואונדעטע נשמה און סטאפּט צוליעב דעם פון דער ארבייט. דען שוידערהאפט איז דער צונויפפאל פון מאָדערנעם רוים. בלוטינ איז דער צוריקנאננ פון דער ציוויליזאציע. און טייער זענען די בריסלער שפּיצען. און דאָ ליגט דער שפּיץ, מיינע אלערליעבסטע לעזער, לאָמיר אוועקזעצען די דאמען אויף אונזערע שוי- סען און זיי הערצליך באדויערען, זאָנט מאַישענאדיר, מילא אונזערע אייגענע מענשען, די װאָס טראָנען הויזען, מאכט נישט אויס. זיי זענען שוין דערצו גע" וואוינט. הרנ'עט זיי אפילו, אין די מיליאַנען, צעשיסט זיי װי מייז --- ס'איז נאָרנישט ביי זיי. דערויף זענען זיי זעלנער. אָבער שאנעוועט מיר די דאמען, הערר קריגס" קאָרעספּאַנדענט ! מאכט זיי פאר דעליקאטע העלדינען, פּליעז! טארנעטערט און פאר'מלאך'ט זיי אין די שענ" סטע ווערטער. קושט זייערע רויזרויטע פינגערשפּיצען, שווערט זיי אייבינע ליעבע בין נאָך דער חתונה. שיקט א ברכה אויף זייערע בלאַנדע קעפּלעך און א פערענאדע /3 צו זייערע גאניקעס און באדיכטעט זייערע שלאנקע קער" פּערס. עס איז מאָדערען צוֹ האָבען רחמנות אויף די מלחמה- כלות, וועלכע זענען נעבעך ענדליך אין א מזל'דינער שעה פאראומגליקט געװאָרען פון א סאָלדאט, עס איז מאָדערען אריינצופאלען אין התפּעלות פאר א קראנקען-שװועסטער, וועלכע פארבינדט מיט דעליקאטע הענטלעך די וואונדען פון די צעהאקטע זעלנער, בעת | די זעלנער אליין װאָלטען א סך ליעבער געשמעקט דאָס שלעכטע קעלניש-וואסער מיט וועלכען די ראמען באשפּריצען זיך, איידער --- פּולוער, צום שלוס װויל איך נאָר זאָנען צו מיינע ליעבע לעזער, אז זיי זענען נאָך פיע? צו יונג צו פארשטעהן די גאנצע לאנע. נאָר אויב זיי וועלען אמאָל אונטערוואקסען און הייראטען, וועלען זיי באגרייפען װאָס פאר א וועלט-חכם מאישענאדיר אין און פארװאָס ער איז אזוי אויפםנע- בראכט אויף דער פּאָפּולערער אָנשטענדיגקייט. דערװויי? לאָזט ער אייך אלעמען גריסען, ונם אייערע כלות גאר פריינטליך, וד"ל, 24 אידעען-פֿאַרבּינרונג עס פארבינדט זיך; אַ וועלט --- מיט אַ וועלט, פ געדאַנק --- מוט אַ געדאַנק, איך בין נעשטאַנען לעבען דעם ניאַנאַראַ וואסערפאל, ארום מיר האָבען זיך אויפגעהויבען צויבערשלעסער פון דעם פראָסט'ס ווייסען האַמער אויסגעשמידט. וייטע, וואונדערליכע פראָסט-שטיקערייען האָבען געהאַנגען אין דער בלאָהער ווינטער-לופט. איך האָב דאָס אַלצדיננ אָנגעקוקט און געטראכט, אן עס טוט סיר ועה א צאָן, איך האָב געהערט דאָס פארשלאָפענע גערויש פון די װאַסערפּאַלען און עס אין סיר איינגעפאַלען, אַז איך האָב נאָך היינט נישט געטרונקען מיין טעגליכען מילם- פּונש. איך האָב באטראַכט דאָס גרויסע נאַטור"וואונדער און עס איז מיר געקומען אוים'ן זין, אַז אַזױ ניך וי איך װעל קומען צוריק אַהיים, על איך מיך אַנידערזעצען און --- שרייבען אַ בריוועל צו קאַסיאַ'ן, איך האָב געזעהן דעם גרענד-קעניאָן און זיין גאַנצער וואונדערבאַרער שרעקליכקייט, איך האָב געהערט דאָס גאָרגעלדיגע רוישען פון די וואסערען, װאָס דערטרינקען זיך אין זייער איינענער געפאחר, און איך האָב מיף )5 פּלוצים דערמאַנט, אַז איך האָב פארגעסען אָפּצונעבען אין ביבליאָטעק דאָסטאיעווסקי'ס ,ברידער קאַראַמאַזאָוו" און קאָנראַר'ס , לאָרד דזשים", און אַז דאָס קאָסט מיר פיער (4) סענט א טאָג, אכט טעג --- צוויייאוןידרייסיג סענט. איך האָב געזעהן וי די זון געהט אונטער אויפ'ן שפּיץ פון א חויכען באַרג אין דער שווייץ. עס איֹז געווען וואונדערבאַר, גראַנדיעז, הערליך. די פארעלטערטע מוטער נאַטור האָט באקומען פאַרב אין די באַקען, און האָט זיך נענומען רויטלען, און שפּיעלען פאר" שעסטערהייד מיט דער גרינער שאל, װאָס האָט פארדעקט איהרע הויכע בריסט. עס האָט ארויסגעבלייכט דער טאָנ מיט זיינע רויטע סאנדאלען, און די נאכט האָט ביסלעכ- ווייז גענומען אָנװאַרפען איהרע בלאָהע שלייערס, -- אַ סימן, אַז זי קומט באַלד צונעהן אן אויסגעטוענע, מיט'ן לבנה-לאשמטערן אין האַנט. איך האָכ באוואונדערט דאָס שעהנע נאַטור-בילד, און איך האָב מיך פּלוצים פארבענקט נאָך דעם אַנגערויכער- טען קאפע, אויף דער ני-יאָרקער צעהנטער גאס. | איך בין געשטאַנען לעבען דעם שטיינערנעם ספינקס און באוואונדערט, װי אַזױ ער שטעהט אַזױ לאַנג אויף אַן אָרט. איך האָב געקוקט אויף זיין משונה'דיג געשטאַלט און איך האָב מיך פּלוצים דערמאַנט, אַז איך האָב מיר שוין עטליכע טעג נישט נעפוצט די נעגעל, און אז איך בין שרעקליך שלעמעריג. איך בין געשטאַנען לעבען דער כותל-מערבי אין ירושלים, געזעהן וי אידען פון דער גאנצער וועלט שטעהן און ניטעןדאויס זייערע הערצער פאר דער טויטער װאַנט, און עס איז מיר געקומען אויפ'ן זין, אַז די נאָרװענישע שיקסע האָט מיר שוין צוויי װאָכען נישט געשריבען קיין בריעף, און ווער ווייסט װאָס זי טוט ? איך האָב געזעהן די בילדער אין לואוור, און איך האָב מיך דערמאָנט, אַז איך האָב נישט גענוג זויבערע 70 טאשענטיכלעךף פאר היינטינער ואֶךְ. איף דאָב געהערט דאָט זינגען פון נאכטינאַלען און עס האָט מיך דערמאָנט, אַז איך בין שוין עלף יאָחו פארהייראָט און אַז ס'איז מִיר אומעטיג. יאָ. איך האָב א סך גערייזט, מיינע פריינט. איך האָב מיך אָנגעזעהן אַ וועלט, אָבער אין ערגיץ האָב איך נישט נעטראַכט די געוויסע געדאַנקען, װאָס מ'רענקט געוועהנליך ביי געוויסע געלעגענהייטען. א דהבא! אין מאַדויד, צומביישפּיעל, האָב איך געטראַכט ווע" נען אַ נייעם קאַפּעליוש. | אין באַנדאַד האָב איך געטווימט ועגען אַ בעסער אידיש טעאַטער, אין מאָסקװע האָב איך נעהאָט ס'געפיהל, אַז איך וועל פארלירען ס'רענציל, אין פּאַריז האָב איך פארבראַכט די טרויערינסטע טעג פון מיין לעבען און אין וויען פלעג איך טואכטען פון דער בלאָהער װאָלגאַ, וועגען וועלכער איך האָב אַמאָל געהערט זינגען אויף אַ פּיקניק פון אידישע פרי" טראַכטער. װוי שלעכט מיר איז װאָס זאכען דערמאָנען מיך נישט אָן דעם, װאָס זיי דארפען מיך געוועהנליך דערמאָנען! אפילו די נייעס פון דער מלחמה רופען ביי מיר אָפט אַרױיס נישט מעחר וי דעם געדאַנק, אַז איך דארף באלד אָנשרייבען עפּעס אַ געלונגענע זאַך, אָדער רויכערען דרי ליולקע, וי אונערהערט ! 77 בּאַקװעמע שטאַנדפּונקטען ניין, הער קלוינעמיס, אייער שרייבען געפעלט מיר נישט. קיינער פון די אידישע שרייבער געפעלען מיר נישט -- מיט דער אויסנאהם פון די, װאָס האלטען פון מיין אונגעהוירען טאלאנט. און די געפעלען מיר אויך נאָר אלס מענשען, נישט אלס שרייבער. ניין, נישט אפילו דער באריהמטער הומאָריסט ווע" מענס נאָמען איהר דערמאָנט. ער שרייבט נישט אזוי וי איך -- טוג ער נישט. מען מוז שרייבען אזוי װי א י ך, אָדער גאָרנישט. בעסער מאכט נישט אױס, נאָר דאָס איז נאטירליך אונמעגליך, , . -. איך קאָן אייך קיין עצות נישט געבען וי אזוי צו שרייבען. װי א זוי איהר װעט נישט שריי- בען װעט דאָס אלץ נישט זיין גוט. סיידען איהר װעט נעמען שרייבען פּונקט אזוי װי איך. אב איהר װועט דאָס טון װועט איהר זיין א פעלשער, א נאָכקרימער, א פלאגיאטאָר, א מענש אֶהן א פונק ארינינאליטעט, און אייער שרייבעריי װעט טוינען אויף תשעהניינציג כפּרות. , , . איהר פארשטעהט שוין פון מיינע קלונע רייד, אז איך בין נישט מחויב אייך אָנצואווייזען פא רוואָס אייערע הומאָריסטישע ווערק זענען נישט גוט. זיי זענען נישט גוט דערפאר, ויי? זיי טאָרען נישט נוט זיין,. איך אליין בין א שוואכער הומאָריסט -- מווזט )8 איהר זיין נאָך א שוואכערער. איהר טאָרט נישט זיין נרעסער פון מיר --- אויב איהר װוילט נישט ארויסרופען מיין ה אס און איחר טאָרט נישט זיין קלענער פון מיר --- אויב איחר ווילט נישט, אז איך זאָל אייך פאראכטען. איהר מוזט דארום זיין גענוי אזוי װוי איך, און דאן, וי געזאָגט, װעט איחר זיין איבריג. ווייל משה" נאדעריי איז ‏ א לוקסוס, נישט קיין נויטווענדיגקייט. פארשטאנען ? 5 { א , , . ניין, פריינד נ. לעפיף. ס'איז נישט וויכטיג צו זיין מיט די שניידער ארבייטער. מען מעג זיי גאנץ אָמען זאָגען, אז זייער איינפלוס אויף דער אידישער לו" טעראטור איז א שעדליכער, א פארדארבענדער, מען קאָן גאנץ שעהן זיין א ליטעראט, א מיטאר- בייטער אין א אידישער צייטונג און נישט זיין קיין אר" בייטער-פריינד ביי פאך, מיר לאָזען דאָס איבער צו די מעהד סוחדים און ביער שענקערס. מען דארף נישט: קיין תירוץ דארויף, אויסנעטראכטער פריינד ג. לעפיף! איך האָב נישט ליעב די ארבייטער, דערפאר וייל זיי קויפען וועניג ביכער און גיבען נישט אִפּ גענוג כבוד אונזערע ברידער די ליטעראטען. זיי ארבייטען נעביך שווער ? נו, זאָלען זיי נישט ארבייטען שווער, אויב זיי האָבען א ברירה. און אויב זיי האָבען נישט קיין ברירה, טו צודװאָס מאכען פון דער נויט א טונענד? ניין, איך בין נישט קיין ארבייטער-פריינט. צו זיין אן ארבייטער-פריינד איז פּונקט אזוי אַרינינעל וי צו זיין א איד. אן ארינינעלער גנוי --- װוי? זיין א אִיר. א איד -- נישט. א שויינקערעל, א הארצלאָזער שופט, --- ווי? זיין אן ערשמער ארבייטערליעבהאכער. דעם אמת'ן ארבייטער"-פּרימאדאָן, איז דאָס מיאוט און אי" בערדריסינ. ניין, איך בין נישט קיין פּראָפּעסיאָנעלער פריינד פון די ברידער אַרבייטער, איך וויל זיי נישט אויפקלערען. 79 לאָזען זיי פֿאָרזעצען זייער גאנג אין דער פינסטער. אין דער פינסטער טרעפט מען גילעַר צום ליכט -- צום צאר" טען בלאֶהען ליכט פון גלויבען, (מערקט די פּאֶעזיע) װאָס דאָס איז א סך אָנגענעהמער וי די אויגען-אוים' רייסענדע און נשמה-בלינד-מאכענדע ליכט פון די רויטע שמאטעס, װאָס זאָנען אָן ס'אָנקומען פון גרעסערע שיס" לען באָרשט. ניין, איך בין נישט קיין ארבייטער-פריינד ביי פאך, מיין האס צו קאפּיטאל געהט בלויז אױף אזוי ווייט, אויף וויפיעל דאָס שמוצינע קאפּיטאל װי? נישט א" בערגעהן אויף מיין זייט. סיין ערשטע ליעבהאָבערין, איז נישט געווען די דאמע מיט'ן פאַקעל אין דער אוים" געהויגענער האנט נאָר פארקערט. מיין ערשטער ראָ- מאן איז נישט געווען מיט דער פּראָלעטארישער אידעע, נאָר מיט עטליכע טויזענט בלאַנדע רענדלעך, וועלכע זע- נען געגאנגען האנט-אין-האנט מיט אן אונפּראָלעטאריש פּיאנאָ-שפּיעלענדיג מיידעל. ניין, איך בין נישט קיין ארבייטער-פריינד ביי פאך, הער נ. לעפיף ! * { א , . . וואונדערט זיך נישט, ליעב פרייליין מ פאפאל, װאָס איך האָב נעכטען נעזאָנט אנדערש וי היינט. עס אין ביי מיר אזא געוואוינהייט, װאָרים מוז דען א מענש זיין צונעבונדען און פאר- שקלאפט צו זיין װאָרט ? איך בין א ראדיקאלער מענש און א פריידענקער --- דיען איך צו קיין נעטער נישט. װי?ל איך נישט דיענען אפילו צו מיין װאָרט. און װאָס פאר א שייכות האָט דען מיין װאָרט צו מיר ? איז דען דאָס ארויסגעאָטעמטע ביסעל ווינד א זאך וועלכע שטעהט העכער פון מין זעלבסט און מיט װאָס איך מוז זיך רעכענען ? , . . כ'האָב אייך נעכטען געזאָנט, אז איך האָב אייך ליעב ? --- נו, זאָג איך איצט אנדערש. זאָג איך איצט סס עז איהר געהט מיך נישט אָן. היינט איז דאָך נישט נעכטען, ליעב פּרײליין ! נעכטען איז געווען א רעגענ" דיגער טאָג און מיר אין געווען אומעמיג -- האָב איך מיט אייך געשפּיעלט א ליעבע, אייך געקושט, אייך אונזאָווייטער. היינט איז שעהן און אויסנעלייטערט אין דרויסען און איך האָב געלד אין קעשענע --- קאָן איך זיך מיט פשוט'ן וין פאר'שיכור'ן. דארף איך אייערע אויגען נישט. זענט איהר מיר איבערדריסיג, ניין, פרייליין מ. פאפא?. דאָס אין גנישט מין לעצט װאָרט. קאָן זיין, אז שפּעטער מיט א שעה װועפ איך דענקען אנדערש. 81 אַפּאַריומען און וי אַזױ רער אפאָריזמען-פּאך איז אן אלטער פאך, אָבער א נוטער. אנשטאָט צו ארבייטען ביי קאַשקעטען איז בעסער צו ארבייטען ביי אַפאָריזמען. ביי אַפּאָריזמען איז נישטאָ קיין סלעק -- סא פאך װאָס געהט א גאַנץ יֹאֶהר און נאָך מעהר. כדי צו שרייבען (אָדער צו זאָגען) אַפאָריזמען, איז נישט נויטיג איינצוצאָהלען 29 דאָלאר אין דער יוניאָן און צו ארבייטען עטליכע װאָכען אומזיסט, יערער מענש, װאָס פארמאָגט זיין איינענס אַ בפיו- פעדער און אַ שטיקעל פּאַפּיער, קען זיך אַװעקזעצען און נעמען שרייבען אַפּאָריזמען -- בעסערע אָדער ערנערע, בעסער ‏ ערגערע וי בע סערע (אפאָריזם) וייפֿ : די בעסערע זענען געווענליך נאָך ערנער װי דאָס, און דאָס איז דאָס ערנסטע דאביי, איך אַלײן, דער שרייבער פון אָט-אָדדי ציילע, בין אויך אמאָל באגאנגען אפאָריזמען אין אלערליי פאָרמא- טען. גרעפערע און קלענערע. און אויך נ אָר גרויסע איך האָב נישט געזשאלעוועט. וויי? װאָס קען זיין גריננער וי צו זיין א חכם פון א רעדאקציע ? און װאָס אין לייכטער וי צו זיין משל'דיג-פעליעטאַניסטיש ? און װאָס איז קלענער, מיזערנער, נישטינישכ?-לאָזער װי אן אפאָריזם ? דער אַפאָריזמאָלאָג איז נאָך ערגער וי דער ציטא- טיסט, דער ציטאַטיסט --- ציטירט. ניש ער ציטערט, 082 ) נאָר ער ציטירט (אַפּאָריזם). צו זיין אַ ציטאַטיסט אין נויטי; צו ?עזען פרעמדע ביכער און דאָס אין נישט קיין ארבייט. צו זיין אַן אַפאָריזמאָלאָג אין -- אפילן דאָס אויך נישט נויטיג. אַ מענש װאָס שרייבט אַפאָריזמען איז נעגליכען צו איינעם װאָס לעבט אויף ליידינע ניס == מען קען אויף זיי פייפען, אָבער נעהרען נעהרען זיי נישט (אפאריום), אן אפאָריזמען-זאָגער אין גלייך צו א קדישזאַנער, -- ביידע דערמאָנען אָן בית-עולם (אפאריזם), המוסממאםט ‏ (מענמעס אפאפימעס פאעואעעט :ינממ שואתועמא ססמואשעט ‏ ופטעגובט ‏ 2-: 6 - (פסהטט:) - סאבתתאטט ‏ 28אסמצב) - מתצשפאמם) האמעאג) ‏ ה-איטעהט איך שווער --- נלייך װוי איליאָדאָ: זאָל מיר אִפּי דאַרען די פאָדערשטע האַנט, זאָל איך אייננעמען א מיתה-משונה דאָ אויפ'ן אָרט, (שוין אַװעקגערוקט דאָס בענקע?) אויב איך על טרואכטען אפיל א רגע, איידער איך ווע? אָנשרייבען די פאַלנענדע אַפאָריומען וועגען טויט, לעבען, ליעבע און עהנליכע ענינים, װאָס וועלען מיר קומען אונטער דער האנט. איך טו דאָס כדי אייך צו באווייזען, װוי נריננ עס איז צו זיין אַן אַפאָריזמעזאָנער און װי לייכט מ'קען זיך דאָס אויס- לערנען -- אויב מ'קען נאָר אַ ביסעל שטעפּען אויף דער מאַשין. איך האָב שוין אַמאָל געזאָנט, אַז ס'רוב אַמאָ- ריזמען קען מען נוצען אויף ביידע זייטען. איך וועל גע" בען ביישפיעלען: דאָס לעבען דאָס לעבען אין נעגליכען צו אַ זיינער, אַ זיינער דארף מען אֶנציהען און דאָס לעבען מוז אויך אָנגעצוינען װערען. װאָס אָננע צוינענגער עס אאז דעם מענשענ'ס לע" בען, אלץ בעסער געהט דער מענש. אלץ פינקטליכער איז ער, אָדער -- פארקערט : א פענש איז פונקט דער היפוף פון א זיינער, א זיינער, אז מען ציהט איהם אָן --- ארט איהם נישט, און א פּענש, א מען ציחט איהם אָן, פארדריסט עס איהם. 3 3 אָדער: 1) דאָס לעבען איז געגליכען צו אַ פייפעלע: עווי וי דו פייפסט אין איהם אריין, אזוי שפּיעלט עם. 2) װאָט מעחר דו פייפסט אויפ'ן פייפעלע, אַלץ נרינגער ווערט דיר דער שפּיעל. דאָס זעלבע מיט'ן לעבען. װאָס מעהר דו פיימפסט אויפ'ן לעבען, אַלץ לייכטער ווערט דיר דער גאנצער נארישער שפּיעל (טיפזיניג). אָדער --- פארקערט: דאָס לעבען אין פּונקט דער היפּוך פון א פייפעלע, אַ פייפעלע, אַז מען פייפט דא" רויף, אין עס נאנץ אננענעהם. אָבער אז מען פייפט אויפ'ן לעבען איז פּאסקודנע. אָדער וועגען ליעבע: דאָס ב ע ס טע מיט על געגען לעבע איז גע נענ ליע ב ע, אן דאָס נעסטע מיטעל געגען געגענליעבע אין געגענהייראט. אָבער דאָס איז גענען אַלֶע געגענגעזעצטע ליעבעסנעזעצען פון דער געגענווארט, געגען וועלכער עס אין נישטאָ קיין געגען-געגענווארט. (סאפיר-ארטינער אפאָריזם). אָדער ;: די חופּה איז דער קורצער-פרייטאָנ פון דעם מענשליכען ראַמאנטיזם---מיט איהר ענדיגען זיך די אלע ראָמאַנטישע האָפנונגען צוליעב וועלכע מען געהט צו דער חופּה. אָדער: ליכט -- איז די פינסטערניש פון רער מענש" ליכער נשמה. דאָס נשמה-אויג זעהט בלױיז אין דער פינסטער, װאָס פינסטערער ס'איז ארום דער נשמח, אַלֶץ בעסער זעהט די נשמה זיך זעלבסט. אָדער --- אונשולדיגע סיידלעך, זענען פונסט וי אונשולריגע בעלי-חובות -- ס'איז נישטאָ אזא זאך, און --- פארקערט : א מיידעל װאָס איז אונשולדיג איז פּונקט דער היפּוך פון א בעל-חוב --- זי פאלט ביי זיך נישט אראָפּ, איך װאָלט נאָך נעקענט ציהען א סך וייטער און באַװייזען מיט ביישפיעלען אֶהןדאַדשיעור, אַז דער אַפאָ" . דיזם איז פּונקט וי א בילינער נומי-קראנען --- מ'קען איהם טראָנען אויף ביידע זייטען, און אז ער ווערט קויטינ קען מען איהם אַ יש סון מיט'ן אובע? און ער איו ווידער פריש און ניי און נלאנציג. נאָר ס'עט זיין גענוג. 85 פֿאַראַן אַ שטעטעל ,רוזוועלט" (געדאנקען פון א מענשען, װואָס עסט ב"ה אלע פאָג) ביי די פיש האָט מיר מיין פרוי אונטערגעטראַנען דאָס שטיקע? נייעס ווענען א שטעטע? רוזוועלט, וואו מען האָט אֶהן א פ א ר וו אַ ס געשאָסען אין א מאסע סטרייקער, און איך האָב געפיהלט וי מיין בלוט הויבט אָן קאָכען, זידען, איבערלויפען, און קלייבענריג פּא- מעלעך די ביינדלעך פון שטיקעל קארפּ, האָב איך געקייט דאָס געשמאקע שטיקעל פיש און גערשרט צו זיך אליין : --- אזא נידערטרעכטינקייט פון קאפּיטאליסטען ! די קעפּ האָט מען זיי באדארפט אָפּדרעהען ! אזעלכע שוויי- נישע קאניבאלען! אזעלכע פארדאסטע היצליעס! אז מען האָט מיר דערלאנגט דעם טעלער מיט ייךף און איך האָב דערזעהן צווישען די לאָקשען דאָס פיינע מארף-ביינדע?, װאָס איך האָב ליעב, האָט זיך מיין כעס אביסעל אָפּנעקיהלט, און בלאָזענדיג אויף דעם געשמאקען ביסעל? יויך, האָב איך צו מיר געמורמעלט : --- ווער ווייסט, נאָך אלעמען, ווער ס'איז שולרינ ! סע קען דאָך נישט זיין, אז מען װעט גלאט נעמען אַרימע מענשען -- טאטעס פון סליינע קינדער --- און זיי שי- פען ? א סימן האָפטוֹ -- האָב איך געזאָנט צו זיך -- פארװאָס שיסט מען ד י ךף נישט: הא? די דאָזינע לאָנישע טענה איז מיר שטארק געפעלען 86 געװאָרען און איך האָב זיך ביי זיך אין געדאנם אָננעי דופען חכם, דענקענדער מענש, ראדיקאלער טראכטער און אנדערע שעהנע נעמען, אז מען האָט דערלאנג צום טיש דאָס פלייש און איך האָב דערזעהן צוויי פליגעלעך פון א הוהן, א זיס לעבערעל און דאָס פיינע פּאָלקעלע, װאָס איך האָב ליעב -- האָב אאיך גענומען באטראכטען די זיך אין א גאנץ אנדער ליבט, איצט נאָנענדיג דאָס ווייכע פליגעלע פֿון דער הוחן, און צוזופּענדיג שיט דעם גוטען ביסעל ויין, האָב איך מיך ערשט ארומגעזעהן, אז די זאך אין נאָרנישט אזי שרעקליף, וי זי איז מיר ערשינען ביי די פיש. און אז מען דארף דעם אנדערען צד אויך געבען א שאנס צו זא- נען א װאָרט, --- ווער ווייסט --- האָב איך גע'טענה'ט צו זיך און נעסמאָקעט דאָס פּאָלקעלע --- ווער ווייסט, אפשר זענען די סטרייקערס טאקע שעדליכע מענשען? און ווארום האָב איך ווייטער געטואכט -- זאָלען קבצנים איבער- הױפּט ס ט ר י י ק ע ן? וער פארלאננט דאָס דען פון זיי? ווען דאָס געועץ -- זאָג איך --- זאָל זאָגען איחר מ | | ט סטריקען, נו, מילא ס ו| ז מען! קען מען זיך נישט העלפען. אָבער אזוי לאנג וי דאָס גע- זעץ ערלויבט דיר צו לעבען אויף א דאַלאר מיט זעכצינ סענט א טאָג, און האָט צו דיר נישט קיין טענות --- טאָ װאָס-זשע נעמסטו און נעהסט ארויט אין סטרייק, צוליעב לומפּינע פערציג פּעניס א טאָג ? ווירקליך! ס'איז דאָך נאָר צום לאכען, אז מען האָט מיר דערלאנגט דעם אויסגעצייכענטען עפּעל-קאַמפּאָט און א שטיקעל שטרודע? --- האָב איך נאָך אמאָל א קוק געטאָן אויף דעם שטיקע? נייעס וועגען די געשאַסענע סטרייקערס פון דעם שטעדטעל רווועלט, און זופּענדיג צולעצט דאָס טייערע ביסעל טערקישע קאווע 57 פון א קליינער טאס, האָב איך צו זיך געזאָגט כמעט מיט כעס : : - --- װאָס פאר א שווארץ יאֶהר איז דער מעהר מיט די ארבייטער ? װאָס טומלען זיי זיך ? װאָס מאכען זיי דאפון אזא וועזען ? װאָס איז ? זיי ווילען אקוראט צוויי דאלאר א טאָנ? איז ערשטענס: פון וואנען איז נע- דרונגען, אז די באָסעס קענען באחויפּטען צו נעבען צוויי דאַלָאר א טאָג ? אפשר האָבען זיי נישט ? אפשר ווילען זיי נישט ? אפשר האָבען זיי נישט קיין צייט דערצו? און צווייטענס ;: אויב שוין יא סטרייקען --- ווארום זאָל מען זיי נישט טאָרען שיסען ? מה-דאָך -- זאָג איך צו זיך און דלאָבע מיר די ציין מיט א טוטפּיק --- מה-דאָך, אז אין אײיראָפּא שיסט מען טויזענטער לייט, װאָס סטרייקען נישט, טאָ פארװאָס-זשע זאָל מען נישט טאָרען אויס" שיסען א פּאָר צעהנדליג נארישע ארבייטער, װאָס סטרייקען צוליב לומפּינע פערציג פּעניס א טאָג -- װאָס דאָס איז נאָר א געלעכטער -- איז דאָס נאָר ! און ערשט איצט, וען איך האָב זיך פאררויכערט דעם גוטען האוואנא-צינאר און זיך אוועקנעזעצט אויף דער פיינער וויענ-שטול, האָב איך זיך גענוי ארומגעזעהן, וי נאריש, וי קליינליך די ארבייטער זענען. צוליעב פימפּינע פערציג פּעניס א טאָג, מאכט מען א ועזען און מען געהט סטרייקען און מען שטעלט אין ס'לעבען. און איך האָב זיך צעלאכט -- ס'נרעסטע געלעכ- טער, 88 אַ בּריעף צו מיין אָנקעל עטנאנ געשריבען אין די טעג פון דער גרויסער וועלט מלתמה ליעבער אָנקעל, איך על זיך פאר דיר פאָרשטעלען. איך הייס ז?מן שטיינמאן, איך בין א מענש פון א יאָהר דרייסיג, האָב א פרוי מיט קינדער, און איך דערנעהר זיך פון מיין געוועלבע?.. אין אמעריקא בין איך שוין צוועלף יאָהר, איף קום פון פּױלען. איך בין אויפנע" צוינען געװאָרען ביי אידישיחסידישע עלטערען און פון קליינערחייד אָן בין איך געווען א באשיידענער, א צוריק" געצוינענער, א רעליגיעזער, אוֹן איך בין געווען פאר" ליעבט אין כעבען --- מיט א זיס-מעלאנכאָלישער ליעב" שאפט, האָב איך אויסגעוואנדערט קיין אמעריקא. אונטער דעם שאָטען פון דער ריעזינער פרייהייטס-געטין האָב איך מיין געצעלט אױפגעשלאָגען, מיין היים געבויט. ביי טאָו האָב איך געארבייט, ביי נאכט האָב איך געלערענט און געטרוימט. דערוויי? בין איך געװאָרען עלטער, שווא- כער, מיעדער, דערשלאָגענער. האָב התונה געהאט. גע" עפענט א געוועלביל. נעהאט פיער קינדער --- זענען צוויי נעשטאָרבען. דאָס לעבען האָט גענומען קלאפּען זיין איינטאַניג טריק-טראק איבער די ברוק-שטיינער פון מיין ווייטען וועג. אָבער איך בין נישט פארצווייפעלט געװאָ- 50 רען. װי אמאָל אין מיינע חסידישע יאֶהרען; אין דער אלטער היים, האָב איך סיר שטילערחהייד געזוננען מיין חסידיש טרייסט-ליעדעל : און נאָך א מאָל און נאָך א מאָל, און או וואי, וואייוואס, און נאָך א מאָל און נאָך א מאָל, און אי וואי, וואי-וואם!,, טיעף אומעטיג איז געווען מיין ליעד. זיך נישט אריינגעפּאסט אין די רויהע נאס-רופען פון אונזער שטאָט. און דער שטייךאוך-אייזען אָפּקלאנג פון די בבל-געביידען איז געווען א צינישער, אן אויסלאכענדער. אָבער איך האָב שטיל געזוננען אין זיך. | אָרִים איז געווען מיין לעבען. מיהזאם. קליין און שפּאָרעוודיג איז נעווען דאָס שטיקע?ל הימעל װאָס איך האָב אין מיין אויג געטראָגען,. פארעלטערטע וינטען האָבען געקיחלט מיין לייב אין די הייסע נעכט, און געלע זונען װי שוועבעל, האָבען אריינבאנלייט מיינע טעג אין דעם קליינעם דומפּען געוועלביל. אבר איך האָב נעלעבט און געהאַפט, און געשפּײיזט מיינע קינדער, און געווען געטריי צו מיין ווייב און נעבויט מיין אָרִים גליק מיט די אייגענע הענט, א צינע? צו א צונעל, א שטיין צו א שטיין. יאָהרען זיינען געגאננען. איך בין געװאָרען נאָך שטילער, נאָך מעלאנכאָלישער, נאָך צוריקגעצויגענער, דאָס לעבען אין געװאָרען שווערער, די קינדער --- גרעסער. מיין ווייב --- שוואכער. און איך פלעג מיר נאָף - אלץ זינגען מיין אלט ליעד : און נאָך א מאָל און נאָך א מאָל, אוֹן אי וואי, וואייוואם, און נאָך א מאָל און נאָך א מאָל, און אי וואי, וואיזואםז רעם גראָהען הימע? האָב איך אלע מיינע תפלות אָפּגעגעבען. דער שטומער ערד -- מיין ארבייט. און מיינע חלומות זענען וי דין-זיידענע מלבושים געהאננען ארום דער ריעזיגער געטין פון פרייהייט, אין וועמעס שאָטען איך האָב מיין געצעלט אויפגעשלאָגען, מיין היים געבויט, | 00 איז געקומען די מלחמח. האָט מיין שוואך לעבען א ציטער געטון אויף זיין פונדאמענט, און אין די טורעם- פענסטער האָט זיך דאָס לינט גענומען לעשען. מענשענ- בלוט ? עפע. ס'איז מיר נישט גוט. עס דרעהט זיך מיר דער קאָפּ, עס בויגען זיך די פים. איך חלש. שפּעטער האָב איך דערהאלטען א קארטעל פון דיר, ליעבער אָנקעל, אין וועלכען דו שרייבסט סמיר, או איך האָב פיינט עטליכע צעהנדליג מיליאָן מענשען פון א גע- וויסען סאָרט. איז מיר די זאך געווען פּריקרע. וי אזוי קאָן איך פיינט האָבען מענשען װאָס איךף קאָן זי נישט ? אז אפילו די מענשען װאָס איך ק אָ ן, און אפילן די װאָס האָבען מיר פּערזענליך ‏ ש עב טס געטן, קאָן איך נישט פיינט האָבען. וויי? --- װער בין איך ? און װאָס בין איך ? א שטויב װאָס פארנעחט, א בלעטעפ װאָס ווערט פארטראָנען פונ'ם ווינט, אַ גאָרנישט, מו" שטיינס געזאָגט. א מענש! דערנאָכדעם האָב איך פון דיר דערהאלטען נ א ך א קארטעל, אין וועלכען דו שרייבסט מיר, אז מיין שנאה צו יענע מענשען האָט זיך פארשטארקט און אן עס געהט שוין אין בלוט, און אז אין גיכען װעל איך אזוי גוט זיין, און אװעקפאָהרען הרג'ענען מענשען, זיי דערשטעכען מיט שפּיזען, זיי צערייסען מיט גראנאטען און אזוי וויי- טער. האָב איך ווידער א ציטער געטון מיט'ן גאנצען לייב און גע'חלש'ט. מענשענבלוט? עפע! עט ווערט מיר נישט גוט אז איך טראכט נאָר דערפון. אָבער דו ביוט צוגעשטאַנען, אַז עס האַנדעלט זיך ווענען פארטיידינען מיין ניי לאנד, און מיין ניי לאנד הֹּאָב איך ליעב, שטארק ליעב, ליעב מיט יעדען טראָפּען פון פיין בלוט, מיט יעדען פּולס פון מיין נשמח. האָב איך דיך צוריקגעשריבען א קארטעל, אין וועלכען איך האָב דיר געלאָזט װיסען, אז מילא, פארפאלען. אז נעהן איז געהן, וויי? ליעב און טייער אין מיר דאָס לאַנד אין װועמעס 91 שטיין-שאָטען פון פרייהיים איך האָב מיין נעסט גע" בויט, מיין היים, נאָר -- האָב איך צו דיר געשריבען --- זאָג מיר נישט, אז איך סוז הרג'ענען מענשען. וי קאָן מען דאָט? באפעהל מיר, אז איך זאָל ארויסגעהן זידלען דעם שונא, איחם באליידיגען מיט די ערגסטע ווערטער, -- באָטש איך קאָן איהם נישט פּערזענליך. איך וװעל דאָס טון, כאָטש דאָס װעט מיר אָנקומען זעהר שווער. איך װעל אפילו געהן אזוי ווייט, אז איך על איהם אָנשפּייען אין פּנים אריין. איהם אָנרופען מערדער, און, אויב נויטיג, װעל איך איהם צעגראבלען ס'פּנים אוֹן איהם ווארפען א צענויפגעדרעהט טישטוך אין קאָפּ אריין. און אז ער װועט פארבייגעהן מיין געוועלביל, װעל איך איהם אָפּגיסען מיט װאַסער, זאָל ער וויסען, אז ס'איז מלחמח. אָבער דו האָסט מיר ווידער געשריבען א קארטע? און מיר געלאָזען וויסען, אז ס'איז מיין חוב צוֹ געהן אין מלחמה, שיסען אויף דעם שונא און פארלאנגען, אז ער זאָל אונז נאָכגעבען אונזערע פאַדערונגען. איך האָב דיר באלד אוועקגעקלאפּט א דעפּעשע און דיך געפרענט: וואָס דארף איך פאָדערען פון דעם שונא בשעת איף װועל איהם כאַפּען ? האָסטו געענטפערט; דערווייל ווייס מען נאָך נישט אקוראט, װאָס מען װויל, איך זאָל דערווייל גלאטיאזוי דער'הרנ'ענען דעם שונא. האָב איך נישט פארשטאנען װאָס דאָס מיינט. האָב איך דיר וי" דער נעקלאפּט א דעפּעשע און נעפרעגט װאָס פאר א ת ירוץ װעל איך אָנגעבען דעם שונא דערפאר װאָס איך דער'הרג'ע איהם ? האָסטו מיר געענטפערט, אז איך זאָל זאָנען, אז איך וויל ער זאָל אויפהערען זיין א קאני- באל, א מענשענפרעסער, און ער זאָל אויפהערען זינקען שיפען מיט אומשולדיגע מענשען. האָב איך געטראַכט: מילא -- מ'איז דאָך נישט מעהר װי מענשען --- מ'עט שוין װי עס איז דורכקומען צווישען זיך און איך בין אוועס אויף די שלאכטמעלרעי 02 א ער פלומרשט מיט א ביקט און אלצדינג. אָבער אין הארצען װאָב איף דאָך געוואוסט, אז ס'איז נאָר אן אָנשטעל, אויף אָפּצושדעקען דעם שונא. וויי? איך װעל דאָך נישט נעמען און דער'הרג 'ענען א מענשען. און יענער --- כלומרשט אויך מיט א ביקט און מיט א באיאָנעט און אלצדינג, װוי קליו- נע קינדער ! קורץ, איך בין אוועק צום שונא און איהם דערצעהלט, אז אזוי און אזוי ; ער זאָל אוימהערען זיין א קאניבאל, און אויטפהערען זינקען שיפען מיט אומשולריגע מענשען, אז נישט וועט זיך טון חוֹשך. מישטיינס נעזאָגט דער שונא! א בלייכער, אַ פאר- מוטשעטער, אַ קראנקער, אַן אויסנגעהונגערטער, אַ צער בעל-החיים, געה נעם און דער'הרנ'ע אזא מענשען! אַז יענער איז נאָר שלעפערינ און ער ווייס נישט װאָס סע טוט זיך סיט איהם, נאָר מיט אַ באַיאָנעטעל פאָכט ער | פונדעסטווענען, און ער וויל מיך דער'הרנ'ענען, קוק איך איהם אן,. א דערוואקטענער מענש, מיט א באָרד און מאכט זיך נאריש, װי א קליין קינד. זאָג איך איהם, אויף זיין לשון : הערט אויף זיך מאכען נאריש, װאָס מיינט איהר בִין איך? א נולן? א מערדער? א ווילדער מענש? איסטשעזנעט, זאָג איך, זאָל עס וע- דען ! באלד, זאָג איך, כאפּט זיך דאָס צום ביקסעל, -- איהר זענט מיין בלוטינער שונא ! -- מאכט ער. - געהט א היים און ליינט זיך שלאָפען, זאָג איך. איחר ווייסט נישט װאָס איהר רעדט. -- נו, גוט, זענט איהר דער חכם, מאכט ער, לאָמיר שוין הערען װאָסם איהר ווילט. --- איך ווי?, זאָג איך, אז איהר זאָלט אויפהערען זיין א קאניבאל, א מענשענפרעסער און אויפהערען זינקען שיפען מיט אומשולדיגע מענשען, אז נישט, זאָג איך, װעל איך אפשר טאקי שיסען אויףך. מ'קען זאָנ איך, נאָר" נישט וויסען היינטינע צייטען. 55 קוקט ער מיך אָן, דער שונא, מיט די פארשלאָפענע אוינען און מאכט צו מיר; -- איכ'? אייך זאָגען דעם אמת, פאר אן אנדערען װאָלט איך עס אפשר נישט געטון, אָבער איהר וייזט מיר אויס צו זיין אן אנשטענדיג מינשי? און איך גיב אייך, זאגט ער, ס'װאָרט, אז איך װעל? מעהר נישט זינקען קיין שיפען מיט מענשען. נאט אייך די האנט דארויף ! -- נאט אייך די האנט! -- ענטפער איך און ניב איחם א ברייטען שלום עליכם --- און לאָז זיין, זאָנ איך, אין א מזל'דינער שעה. מיר זאָלען, זאָנ איך, דערלעבען צו זעהן נאָר נוטס איינס ביי ס'אנדערע, און איהר ביי מיר. --- אמן ! -- ענטפערט דער שונא און ווארפט אראָפּ פון זיך דאָס ביקסעל מיט די אלע זאכען --- אמן, הלואי., און אפשר, זאָנט ער, האָט איהר ביי זיך אַ ביסעל בראנמען צו דערקוויקען ס'הארץ ? עס איז א דאנק נאָט, זאָנט ער, װאָס די מלחמה צווישען אונז ביידען איז שוין פאָריבער. -- א דאנק נאָט! -- זאָנ איך, װאָס צווישען אונז ביידען איו די סמלחמה שוין נגעענדינט. איך האָב באלד געוואוסט, זאָנ איך, אז ס'איז נישט אזוי געפעהר- ליך, וי מען דערצעחלט, און אז מיט גוטען קאן מען אלצדיננ פּועל'ן. לחיים ! ---לחיים טובים ולשלום ! -- מאכט דער שונא און נעמט א טרונק פראָנפען. -- אפשר, זאָנט ער, ווילט איהר צעטלען נאָך מיט א פֹּאָר שונאי ? זיי זענען נעביך אויך גוט פארשמאכט. א נומעלטען בין איך אחיימנעקומען פון דער מלחמה און איך האָב דיר געזאָנט, אַז דו זאָלסט מיר אָפּנעבען אַ מזל-טוב, ליעבער אָנקעל, ווייל מיט מיין שונא האָב איך שוין אָפּנעמאכט ער זאָל אויפהערען זינקען די שיפען אָט שטעהט ער דאָ געבען מיר -- נעביך נישט אויסגע" 4: 94 שלאָפען און ער הופֿט -- א ביטער רחמנות ! און זעהסטו שוין, זאָג איך, אן מיט גוטען קאן מען אלץ אויספיהרען ? איך האָב געמיינט אז דו װועסט מיר געוויס געבען א מע- דאל פאר מיין העלדישקייט, װאָס איך האָב נישט דער" הרג'עט קיין מענשען. אָנשטאָט דעם,.האָסטו זיך גענומען בייזערען, אז איך אליין האָב נישט געהאט קיין רעכט צו שליסען פריעדען, איך האָב באדארפט שיסען. און אז איף האָב דיר געװאָלט ערקלערען, אז שיסען האָב איף ?כ? החדעות נישט געקאָנט, וייל דער שונא האָט נאָכגענעבען אלע פאָדערונגען װאָס איך האָב איהם נע- שטעלט, האָסטו געגעבען א קלאפ מיט דער טיר און ביוט אנטלאַפמען, פרענ איך דיך, ליעבער אָנקעל, װאָס זאָל איך איצט טון 4 איך האָב דיך דאָך אזוי ליעב, און איך האָב פאר דיר געטון אלצדינג װאָס איז נאָר מענליך געווען. אָבער װאָס זאָל איך טון, אז איך קאָן פארט נישט זעהן קיין בלוט ? אז איך חלש, ווען איך באמערק, אז אימיצער גיט זיך א שניט אין פיננער ? אפשר בין איך א פיינלינג. אָבער װאָס בין איך שולדיג, אז גאָט האָט מיך באשאפען מיט א פעה- לער און אז איך האָב נישט ס'הארץ צו הרג'ענען א מענ- שען -- אפילו מיין נרעסטען שונא ? אפילו די וואס האָבען אוה מ יר גע סמ אַכ ט פ א נראָט ען? איךף בעט דיך, ליעבער אָנקע?, זיי מיר מוח?. איך ווייס אז דו ביזט מיר אָפט בייגעשטאנען אין מינוטען פון מיין נויט. איך ווייס, א דיר האָב איך צו פאר- דאנקען מיין חיים, מיין פאמיליע, מיין גליק. פיידענ- שאפטליך האָב איך ליעב דיין פרייען בליק, דיין אָדלעריש רייסען זיך צו דער הויך, דיינע װייט-געשפּרייטע פּרעי- ריס, דיינע אונענדליכע מענליכקייטען, אָבער הרג'ענען אַ מענשען קאָן איך נישט, אפילו צוליעב דעם גרעסטען אי- דעאל, מיין האנט דיענט מיר נישט דערצו. איך בין גע- בוירען געװאָרען מיט א פעהלער: איך קאָן נישט זעהען 95 90 קיין בלוט. איך בין מעלאנכאָליש. איף בין פארבענקט, איך בין רעליניעז, איך האָב ליעב סיין שכן וי זיך זעלבסט און אז מ'ניט מיר א פּאטש אויף א יי | באַק שטע? איך אויף די צווייטע. איך בין א איד! איך בּין שלעפערינ (אַוידוי) אין רוף דאָס זידוי דערפאר, ווייל איך וויל איבער- שרעקען מיין חבר ד., וועמען איך בין שולדיג עטליכע דאַלאר, איך װוי? ביי איהם ארויסנעמען די כחות. אִט, לאָן ער מיינען, דער חונט, אז איך געה שוין שטארבען. און דאָס זאָגענדיג, ווער איך שרעקליך שלעפעריג און מיח? וי זיך אוועקצולענען און כאפּען א לאנגען-לאננען דרימעל, אֶה, איך נין אזוי שלעפערינ, מיינע פריינט ! ס'איז פריחלינג אין שטעטע?, דיכטער שטעלען אֶָן די שרייבפעדערען צו באזיננען די נאטור. פעליעטאָניס- טען מעסטען זיך אָן די אלטע זומער קאפּעליושען. די ראַמאנען-שרייכער טראכטען פון אָפּשערען זיך מיט א נומער איינס מאשינדעל. און איך בין אזוי שלעפערינ, אז איין נאָט זאָל זיך דערבארעמען. אך, וי שלעפעריג איך בין ! איך האָב ערשט איבערנעלעזען עטליכע שווערע בי" כער ווענען דעם וועלט-תכלית, וועגען דער מלחמח און ווענען נעשענדעטע פרויען, און איך דאָב זיך אויסנע- געניצט און אויסנעצויגען די ביינער. פוי, װי לאנגוויילינ דאָס לעבען איז ! איך געדענק: 97 איך האָב אמאָל געמאכט א רייזע איבער דער שׂווייץ, געקלעטערט צום שפּיץ פון זעהר א הויכען בארג און דאָרט העט אויבען האָב איך זיך אוועקגעשטעלט און גע- טאָן א גרויסען געניץ געגען הימעל, פון וועלכען נאָט האָט זיך דערשראָקען און גענומען טראסקען מיט זיינע דונערען. איך מוז מודה זיין, אז בעת דער דונער האָט מיר גע- קגאקט אין אוער און דער בליץ איז מיר נעקראָכען אין אויג, -- האָב איך מיך נעפיהלט אביסע?ל אמוזירט, אָבער קוים בין איך ארונטערגעקומען אויף דער פלאך, האָב איך זיך ווידער גום אויסגעגעניצט און זיך געלאננוויילינט וי אַ נראף. איך בין אלע מאָל געווען א פארשלאָפענער מענש, פריינד יששכר ! איך געדענק, אז בעת איך האָב זיך אמאָל געליעבט אין א דאמע (נישט קיין מיירעל), פלעג איך אין מיטען ערקלערען זיך אין ליעבע פארווארפען מיט'ן קאָפּ און אנ- שלאָפען ווערען וי א היהנדעלע. און אז איך האָב זיף אויפגעכאפּט, האָב איך געזאַנט צו איהר: --מאדאם ! אֶהן אייך קען איך נישט לעבען א מי" נוט! -- און בין ווייטער אנשלאפען געװאָרען, אויף דער הוילער באנק, װאָס פלעגט געוועהנליך שטעהן אין פּארק, ערקלערונג : איך בין שוין מיעד פון מיינע איינענע וויצען, מיין אייגענע געזעלשאפט אינטערעסירט מיך נישט מעהר, מיינע איינענע חכמות דערקוויקען מעחר נישט מיין גומען, עס שלעפערט מיך, ברידער ארבייטאָרער ! איך זעה: עס שיינט א ליכטינע זון. עס גרינען בוימער. עס זיננען פוינעל. עס שטינקען די אױטאָמאַ- בילען -- און מיר איז דאָס גאנץ נלייכנילטינ. איך בין שלעפערינ. איך װויל זיך גוט אױסשלאַפען, אויסרוהען און --- ווייטער זיך לעגען שלאָפען. דען װאָס קען מיך אין אייער וועלט אינטערעסירען ? 96 טראגעדיען ריהרען סיך נישט -- איך האָב זיי שוין נעזעהען אזוי אָפט. קאָמעדיען זענען אזוי באַנאל און אויסגערעכענט אויף ערפאָלג, פרויען -- האָב איך שוין צופיע? דערקענט פון דער נאַהענט. קונסט -- איז מיר א שעהן װאָרט, ואָס איך געברויך אין געזעלשאפט פון דאמען און יוננע דיכטער. וויסענשאפט -- האָט זיך מיר שוין איינגעגעסען אין די ביינער וי רומאטעס. און איחר אליין ? -- דארף איך אייך זאָנען, ווערטער לעזער, אז... אז איך האלט אייך פאר גאנץ ליעבע אייזלען, וועל- כע לאָזען זיך קיצלען אונטער'ן ויידעלע און מאנען כא-כא-כא ! איך בין דאָך אזוי שלעפערינ ! אמאָל האָב איך גערייזט, זיך ארומגעשלעפּט װי א ציגיינער און זיך געלאנווייליגט אין פארשידענע וועלט- טיילען. אזוי האָב איך צומביישפּיעל זיך גענודיעט אין בערלין, געשטאַרבען פון לאנגוויילע אין פֿאַנדאָן, זיך ארומגעדרעהט א שלעפעריגער אין ציריך, געגעניצט אין דער זשמעניע אריין אין רוים, זיך געבלאַנקעט וי אין חלום אין וויען און שיער אויסגעגאנגען פון איינזאמקייט צווישען די נישט-אויסגעשלאָפענע-פּאריזער מיידלעך, איך בין אלזאָ, וי איחר זעהט דאָ פון מיינע בארימע- רייען, א נאנץ באלעזענער און באפאַָהרענער מענש -- אַזוי צו זאָנען -- נאָר א שלעפערינער. גליק, ליעבע, מענשליכקייט, ציוויליזאציע --- עף! כ'האָב דאָס שוין אָפּט געהערט. די אױערעךפּויקען טוען מיר שוין וועח פון זייער אַלטמאָדישען קלאנג. ,און ערנעץ --- זאָגסטו יששכר --- זינגט די נאכטי- נאל. " הייס איהר סטאפּעןן, יששכר, איך בין אזוי שלע- פעריג. 99 אונערציהונג ניט אייערע קינדער א גוטע אונערציהונג. גיט אייערע קינדער -- אן אונבילדונג. שיקט זיי אין דער שול פון אונוויסענחייט, זי איז א וואונדערבארע שול, זי קאָסט נישט טייער, זי איז נישט שעדליך צום געזונט, אין דער שול פון א נוטער אונערציהוננ איז פאראן אזוי פיעל געטרייע לערער -- דער הימעל, די ערד, די שטערען, די בוימער, די לעמאלעך, די צינען, די קאָסטײ מער-פּעדלער, דער הימעל, מיינע פריינט, איז א גרויס, אָפען בוך, די שטערען זענען פּונקטומס, די לבנה איז אן אייננע" רינגעלטע באמערקוננ, און ווער עס האָט אוינען לייענט און ווערט --- אונערצויגען און פריי און קלוג. גיט אייערע קינדער א גוטע אונערציהונג. הויבט אָן די אונערציהונג מיט אייער קינד'ס עלטערען, זעהט אז זיי זאָלען זיין נישט אויסגעשולט, נישט אויס" נעבלייכט, נישט אונטערגעהויקערט, נישט פארקרומט. זייט גלייכע און נישט-ערצוינענע מענשען ! די גאָט" הייט איז נישט ערצוינען --- זי איז קיינמאָל נישט גע- נאַנגען אין חדר אריין --- פונדעסטוועגען מאַכט זי גוטע געשעפטען. די נאטור איז נישט ערצוינען. זי ראזירט זיך נישט דעם קארק, זי טראָגט נישט קיין ברילען, זי געהט נישט 100 ויח קעקציעס, זי פארשטעהט נישט קיין לאטיין, -- מונדעסטווענען איז זי זעהר פּאָפּולער. דער ים נעחט נישט אין שול אריין, די נאכטינאל נעחט נישט אין גימנאזיע, די ביהן געהט נישט אין אוני- ווערזיטעט, פונדעסטווענען קאָן דער מענש נישט רוישען וי דער ים, נישט זיננען װי די נאכטיגאל, נישט געבען קיין האָניג װוי די ביהן. דאָט פֿייער קאן נישט קיין קאַלקולוס, לייענט נישט בערגסאָנ'ען, האָט קיינמאָל נישט געהערט יאָסעלע ראַ- זענבלאַט, --- פונדעסטווענען ברענט עס, וי די שטאַרקסטע ליעבע פון דעם שטארקסטען פּראָפעסאר, דער בליץ. קאן נישט שרייבען קיין קריטיקען, פונ- דעסטווענען איז ער שארפער וי היינע. די נאכט קאָן נישט שאפען קיין גראמען, פונדעסט- ווענען איז זי נישט וועניגער ליריש וי יהואש, אָדער מאריס ראָזענפעלד, שיקט אייערע קינדער אין חדר אריין צו דער מאדאם אונוויסענהייט ! די וויסענשאפט וויים אזוי וועניג, און דאָס וועניגע װאָס זי ווייס איז אזוי ארים-זעליג, אזוי נישט-גליק-ברענ" גענד, אזוי שלעבט, די אונוויסענחיים ווייסט -- דאָסזעלבע, נאָר מיט א פייף פון די ליפּע ען. מיט א געלעכטער אין די אוינען מיט א ליכטינקייט אין הארץ, די וויפענשאפט איז א בלאסע, קראנקליכע, שטוב- זיצערישע מאדאם, װאָס ווייזט אָן אז דאָס גליק עפינט זיך אויף זייטע 948 פון יענעם און יענעם בוך, די אונוויסענהייט איז א יונג און לוסטיג מיידעפ, ואס טראַנט דאָס גליק, אין זיך, און זי דארף נישט אָנ- קומען צו קיין פארשימעלטע ביכער. די וויסענשאפט איז די פארשטויבטע, אומעטינע ביבליאָטעס, די אונוויסענשאפט איז די שעהנע יונגע ביבליאָטעקערין, 10 די װיטענשאַפט שאַפט נישט און וייפּט נישט. די אונװויסענשאפֿט ווייסט און שאפּט. ניט אייערע קינדער א נוטע אונערציהונג. טיינע הערען ! שיקט זיי אין דער גרעסטער אוניווערזיטעט װאָס די וועלט פארמאַנט -- אין דרויסען ארויס. ווייזט זיי ס'גרעסטע, וויכטיגסטע, בלוטיגסטע בוך װאָס די װועלט פארמאגט -- די ערד. פייענט זיי די העכסטע ליעדער װאָס דאָס לעבען פארמאָגט -- די אויפשריפטען אויף אלטע מצנות, און אז זיי וועלען האָבען דורכגעגאננען דעם דאָזיגען קורס, װועט דער גהיסער פּראָפעסאָר טויטיקום, זיי ארויסנעבען א דיפּלאָם, אז זיי האָבען נע- וגגדינט. לערענט אייערע קינדער צו זיין אונגעלערענט, איינ" פאך, נרייטהארציג, נאאיוו, אונוויטענד, גיט אייערע זיהן און טעכטער א רייכע אונערציהונג אויף אלע געביטען פון לעבען-און-שטאַרבען, וועלכע זע" נען בלויו! איינע אין צאָהל. איחר און אייערע קינדער (און איך און מיינע קינדער) וועלען נאָך דארפען א היבש ביסע? פארנעסען פון דעם װאָס מיר (און איהר) ווייסען, כדי צו זיין אינטעלי- גענטע מענשען. 102 ס ט אַ פּ איך קאָן מענשען װאָס איילען זיך צו לעבען -- זיי לעבען מיט א שנעלקייט פון פופציג מייל א מינוט. זיי לעבען מיט עקספּרעס-צוג, אזוי צו זאָגען. שטעלט איהר זיי אָפּ און זאָנט: מיין ליעבע דאמע, מיין ווערטער הער, װאָס איז אזוי די איילעניש אויף אייך ? װאָס ברענט איהר אייער גראָשענדינע נשמה, פון ביידע זייטען? ענטפערען זיי אייך ; מיר איילען זיך צו לעבען, ווייל דער טויט שטעהט הינטער אונזערע פּלייצעס. מיר ווילען לעבען שנעל, שנעל, שנעל, איידער דער אָטעם געחט אויס --- איידער עס ווערט צו שפּעט. באטראכט'ס די מענשען װאָס איילען זיך אזוי שטארק צו אָטעמען, אז זיי האָבען נישט קיין צייט צוֹ כאפען דעם אָטעם. זיי פארשווענדען אזוי פיעל אױף נאָכיאָגען דעם גליק, און אזוי ווענינג צייט אויף צו בלייבען שטעהן ביים גליק, ווען זיי האָבען עס געפונען. זיי לעבען שנעל. און דאָס שנעלע לעבען איז וי דאָס שנעלע טרינקען: דאָרשטיגע נאראָנים זשליאַקען זייער בעכער מיט קיהלען וויין און פיהלען נישט קיין טעם דארין. קלונע טרינקער טרינקען זייער ויין לאננזאם, געלאסען און זיי האָנען הנאה פונ'ם טהרינקטן נישט ווייניגער וי פונ'ם וויין 10 רער קלוגער טרינקער ווייפט, אז די דאָרשט אליין אין אפשר פונקט אזוי טייער וי דער טייערסטער געטראַנק. און דעם בעסטען טהאָפּען ויין טריגקען זיי קיינמאָל נישט אויס, -- ווילען איהם קיינמאָל נישט אויסטרינקען, זיי לעגען עס אִפּ אויף ש פּ עט ער. אלע בעסטע וויינען ווערען געטרונקען ש פּ ע טע ר, אלע גליקליכסטע מאָמענטען ווערען געלעבט סמ אַ רנען. נישט אינ'ם טרינקען אליין לינט די פרייד, נאָר אין דעם געדאנק, אז ערנעץ-וואו אין א טונקעלען קעלער, אין אן אלטען פאס, ארומגעהילט מיט שפינ" וועבס, יעהרט און שוימט דאָס בעסטע װאָס דאָס לעבען פארמאָנט. און איהר קאָנט דערפון ווערען אזוי זיס-שיכור, אזוי פיבערדיג-פאר'חלום'ט. דאָס לעבען אליין איז אפשר נישט פיעל, אָבער דאָס צונרייטען זיך צום לעבען, דער רייכער, בלומענ" געדעקטער טיש, אויף ועלכען דאָס לעבען ווערט סערווירט אױיף ל?עדינע טעלעה, אָטדאָס אין אלצדינג װאָס מיר פארמאָנען. לעבט לאננזאם, מיינע פריינט ! מיה זיך נישט אֶפּ צופיע? אינ'ם געיעג נאָך גליק, וויי? דאָס נליק איז אן איבערגעשראַסענער הירש --- װאָס מעהר מען לויפט איהם נאָך, אלץ פלינקער אנטלויפט עס, פארשווענדט נישט אייער ציים אויף צו ד ע | - הרנ'ענען איער אומשולדינע ציים. גיסט נישט אין זיך דאָס גליק מיט פולע צעבערס --- עס איז נישט געשמאק, געניסט עס פון קליינע גאָלדענע לעפעלעך -- עס איז בעסער און אנשטענדיגער. פארשווענדט א סך מיה אוף איער לעבען, ליעבע פריינט, װועט עט ביי אייך א סך די ווערט האָבען, 04 די ווייל יעדע זאך איז בלויז ווערט אזוי פיע? וי זי קאָפט --- אין ארבייט אָדער אין טרערען. לעבט נישט צו שנעל, אויס מורא אז דאָס לעבען װועט באלד פאָראיבער און עס ועט זיין צו שפּעט. אויף דער ווייטסטער זייט פון סמזרח אין מערב, אויף דער ווייסטער זייט פונ'ם גליק איז דאָס אומנליק. טרינקט נישט אייער לעבען, וי נארישע שכורים, כליאָבעט נישט אייערע שעה'ען אִהן אפּעטיט, אֶהן דאָרשט. טרינקט זיי לאננזאם און געשמאק וי בלייכע אריסטאַָקראטען, לעבט נישט קיין אוער טיים, מיינע פריינט! לעבט , רענעלע שטונדען", און אז איהר ווערט מיער פון לעבען, זעצט זיך אוועק א וויילע און רוהט יך אֶם. עס ברענט נישט! זייט נישט וי יענער גוי, װאָס האָט זיך געאיילט צו ענדינען פארבען דעם פּלױט, איידער עס געהט אוים די פארב, לעבט לאננזאם, מיינע פריינט. ראנגעלט זיך נישט מיט די מינוטען, און פארשווענדט נישט אייער כח אויף זיי, לינט רוהיג אויף אייער קאנאפּע, רויכערט א צינאר, שמייכעלט, און קוקט-צו וי זי (רי מינוטען) פידלען איין איבער'ן האַלז מיט א שאַרמען חלף, דאָס פאַרלוירען װאָרט איך האָב אַרױסגעשיקט א װאָרט אין דער אונענרלי" כער צייט אַריין און --- עס איז נישט צוריקנעקומען. אַ גאָט'ס רחמנות ! דאָס דאָזינע װאָרט האָב איך געפלאַנצט אין גאָרטען פון מיין נשמה, עס בארעגענט מיט טרערען, באזונ'ט מיט הארצפייער. איך האָב געמיינט, אַז עס װועט אויפוואקסען אַ וואוני דערבאר װאָרט-פרוכט, און איך װעל עס שיקען אויף דער אויסשטעלונג פון שפּראַך-פּראָדוקטען און -- קריגען דעם. וערשטען פּרײיז. און א נאָלדענעם מעדאפ, דאָס נעמליכע װאָרט איז געװאַקסען װי א שעהנע בלום, זיך ענטוויקעלם -- און געװאָרען שווערער און זאפטינער פון טאָג צו טאָג. עס האָט אַזש אַרונטערגעװאַזשעט דעם צוייג פון מיין שפּראכבוים. דאָס װאָרט איז געווען, וי א רויטע אויפלענדישע מאַרעל צווישען אַ ים פון גרינע קאַרשען. דאָט װאָרט איז געווען : גאַנגלאַמארין. אַ זעלטען װאָרט ! אַ װאָרט פון דער פרעמד, אַ װאָרט װאָס איז געווען איינגעחילט אין א נעהיימניש. א װאָרט װאָס װוייסט נישט װאָס ס'וויל, און קיינער פארשטעהט עס נישט. אַ סימפּאַטיש װאָרט, 106 אָפּטמאָל ביינאַכט פלעג איך מיך אוױיפנאַפּען פונ"ם שלאָף מיט שרעק: עס האָט זיך סיר נע'חלום'ט, אז עמיצער האָט ביי מיר צונע'גנב'עט דאָס שעהנע װאָרט װאָס איז מיר געװאָרען איינגעבאקען אין הארץ װי א געליעבטע. נאנגלאמארין. עס איז געװאָרען הערבסט. עס איז געװאָרען וינ" טער, ווינטען האָבען געריסען די בערג. פרעסט האָבען מיט זייערע שארפע ציין צעביסען דעם הימע? און איהם אראָפּגעלאָזט אויף דר'ערר אין קליינע, ווייסע שטיק- לעך. עס איז געװאָרען קאלט און אומעטינ. אלע אַנדערע זומערווערטער האָבען זיך אויפנעהויבען פון מיין קאַלטער ווינטערינשמה און אַוװעקנגעפלױיגען אין ווארימע לענדער אריין. אָבער גאנגלאמארין איז געבליבען מיט מיר אומעטום אין מיר האָט געבליהט --- נאננלאמארין. מיינע נעכט זענען געווען ליכטיג -- מיט נאנגלאמארין, די ביטערניש פון מיין הארץ איז געװאָרען זיט --- מיט נאנגלאמארין. איך האָב געפיהלט; די גאננלאמאריני- רונג געהט אָן זעהר שנעק, און זי ווערט אַלע מאָל שווע- רער צייטיגער, זאפטינער, און עס אין שוין די העכסטע צייט אָפּצורייסען די פרוכט פונ'ם בוים. איך האָב ארונטערגעבויגען מיין שפּראכנוים, האָב אַ שאָקעל געטון די ווערטער-צווייג און די שענסטע פרוכט, די ר יט ס ט ע פרוכט, איז ארונטערנגעפאלען אויף א שטיק ווייס פּאַפּיער. עס איז געווען : גאננלאמארין. און אז איך האָב געזעהן מיט'ן אויג װוי וואונדערליך- שעהן עס איז מיין נאנגלאמארין, און אז איך האָב דע" הערט מיט'ן אויער, װי שעהן האָס קלינגט --- האָט מיין הארץ א ציטער געטון פון פרייד און איך דאב נע- טראַכט : איך װעל נעמען מיין יונג (און אונפאַראַנטװאָרטליך) נאננלאמאַרינדעל, און עס אַװעקשיקען אויף דער אויס" 107 אל אל + טיא סישאוער" שטעלונג פון שעהנע שפּראך-קינדער. דאָרט װעט עס זי" בער באקומען דעם ערשטען פּרײז, וייל װאָס קען זיין שעחנער װוי גאנגלא און אַזױ ווייטער? די נאַכט איז געווען שטיל. די שטערען האָבען איינ- געהאַלטען זייער אָטעם (אויב שטערען אָטמען!). די לבנה האָט זיך געבאָדען אין צעשמאָלצענעם פראָסט און געלאַכט. די גאנצע נאַטור -- מאַכט ער צו סיר -- האָט ארויסגעקוקט אויף דער גרויסער פּאסירוננ. און איך, (מיט א פראגע צייכען) איך האָב אָנגענומען מיין קליין, הילפלאָז גאַנגלאַמאַרינדעל ביי דער האַנט און עס ארויס" נעשיקט אין דער גרויסער וועלט פון ווערטער, איהם נע" וואונשען נליק און געוויינט, װאָס איך דארף סיך צע" שיירען מיט דעם יוננסטען זוהן פון מיין געדאנק. אין געדאַנק האָב איך שוין נעהערט װי עס קלאַפּען די פּויקען, עס פייפען די קלאַרנעטען, עס זינגען די פידלען, עס טאַנצען אַלע יוננפרויען פון אונזער רע" | דאקציע, מע פייערט די געבורט פון מיין שעהנעם, מיין נעטרייעם, מיין מיסטישען, מיין האלב שטומען, מיין אומשולדיגען, זעהר-מוזיקאלישען גאנגלאמארין. אָבער : | עס זענען אוועק טעג און װאָכען און חדשים און מיין נאנגלאמארין איז נישט צוריקנעקומען. איך האָב גע" פרעגט כביי דעם וועכטער װאָס באװאַכט אונזער מאָר" גענבלאַט: וואו איז מיין גאנגלאמארין ? און ער האָט מיר געענטפערט : איך האָב עס באגעגענט אינ'ם געפלאַכטענעם קעס- טע? פון דער רעדאקציע --- אַ געשטאָרבענט, נעביך! ערשט דעמאָלט האָב איך פארשטאַנען, אַז מיין גאַנ- נלאַמאַרין איז טויט, און אז ער האָט נעביך געהאַט דאָס- זעלבע מז?ל װאָס זיין אינגערע שװעסטער סקפא וועלכע איך האָב מיט דריי װאָכען צוריק אַרױסגעשיקט באליידינען דעם סענטימענטאלען קוואטש פאר אידענעם. 108 ידיל ידי אי זי איז אויך מעהר נישט צוריקגעקומען. גאנגלאמארין, גאנגלאמארין ! אויב דו לעבסט ער" נעץ, רוף זיך אָפּ ! דיין פאָטער בענקט נאָך דיר -- ער נעהט אויס. 100 אַ נרוס פון אייער בּרודעף = איןך חאָב נעכטען געזעהן אייער ברודער: ער זעהט נעביך אויס זעחר ביטער. װאָס איז דער מעהר? -- פרענט איהר. קראנקהייטען. די היצען. די שווערע צייטען. דאָס פּנים איז ביי איהם געל, אָפּנעצױנען. די אויגען פארפינסטערט, דער רוקען איינגעבויגען. איהר װאָלט איהם נישט דערקאָנט. נאָרנישט דער" זעלבער אברהם (אָדער בעני, אָדער נעציל, אָדער דוד, אָדער הענרי, אָדער װאָלף, אָדער זלמן, אָדער חיים, אָדער טוביה, אָדער יוסף, א. ז. וו.) װאָס געווען ! אך, װוי ער האָט זיך איבערנעביטען אין די לעצטע פופציג יאָהר ! איהר געדענקט מיט פופצינ יֹאֶהר צוריק, ווען אייער ברודער איז ערשט געהאט א חתן-געװאָרען פאר אסתרץ ? איהר געדענקט וי ער פלעגט געהן מיט אן ארוים" געשטעלטער ברוסט, מיט איינגע'עקשן'טע פּלײיצעט, מיט פעסטע טריט, -- די ערד האָט אונטער איהם געציטערט. איחר געדענקט וי שעהן ער איז געווען אין דעם טאָנ פון דער חתונה --- וי אזוי ער איז געזעסען אויבען-אן, מיט'ן שעהנעם צילינדער אויפ'ן קאָפּ, אָנגעטון אין א שווארצען פּרינץ-אלבערט, אין די ווייסע האנדשיך און עף האָט אויסגעזעהען וי אן אמת'ער מאָנארך ? -- קיינער 110 האָט אפילו נישט געקאָנט דערקאַנען אז דער פּרינץ-אלי בערט איו גענומען געװאָדען אויף אויסצוצאהלען, און אז דער צילינדער איז געבאָרגט, און די ווייסע האנדשיך שמעקען מיט גאַזאָלין, מיט וועלכען מען האָט זיי ערשם אויסגעריבען ? און אייער ברורער'ט בלח, געדענקט איהר ? וי אונבאשרענקט זי איז געזעסען אויף איהר ווייכען טראָן, מיט דעם ווייסען שלייער אויפ'ן קאָפּ, ארומגע- רינגעלט מיט איהרע חויפידאמען, -- מיט די קראנצענ" פרייליינס, וועלכע וענען געשטאנען גרייט צו דערפילען דעם קלענסטען וואונש פון זייער קעניגען ? און נעדענקט איהר וי אונפארשעחמט-יונג אייער בדודער איז דעמאָלט געווען, און װי מונטער און װי זי" בער אז דאָס לעבען מוז איהם אנטקעגען טראָגען ס'גליס אויף א נאָלדענער טאַץ? און איהר אליין? אוהר אליין זעגט איך געווען זיכער, אז אייער ברודער װועט זיך ארויפארבייטען, און װעט ווערען רייך און באריהמט, און די גאנצע וועלט וועט נאָך מיט איהם קלינגען. און איהר האָט נעגליבט אז עס נעהט איהם ערשט צום פעבען, און דאָס מזל װעט איהם ערשט אָנ" הויבען צו שפּיעלען אזוי לייטיש. און אין פופציג יאֶהר ארום וועס ער שוין זיין העט-העט אויף דער לייטער. די פומציג יֹאָהו זענען אוועק, הויכגעשעצטער לעזער מיינער, און איך האָב נעכטען געטראָפען אייער ברודער. ער לפֿאָזט אייך גריסען. ער איז דערזעלנער אברחם (אַדער בעני, אָדער גע" ציל, אָדער דוד, אָדער הענרי, אָדער חיים, אָדער טוביה, אָדער יוסף א. ז. וו.) װאָס געווען --- נאָר א היבש ביסע? פארעלטערט און דערשלאָנען, און אָפּגעמאטערט פון די פומציג יאָהו לעבען. און די האָר זיינען בּיי איהם גרויליך, אין זי אוינען מאט, און דער רוקען איינגעבוינען. ער איז נישט קיין סווקטעס, איער ברודער! 111 8 5 דאר דאָס הייסט: געלט ה אַ ט ער, און כבור ה א 8 ער אויך, או געראָטענע קינדער אויך, נאָר װאָס-זשע דען ? -- עס מאנגעלט איהם אביסע? אין טעג! די פופציג יאָהריגע רייזע, װאָס ער האָט דורכגעמאכט דורף דער ועלם, האָבען איהם צעבראָכען די חלומות-פפינ- לען, זיי האָבען איהם רואינירט די גרעסטע טייל פון זיין לעבען, און איצט געהט ער נעביך ארום א דערשלאָ- גענער, אייער ברודער. אז איך האָב איהם געפרעגט װי עס געהט איהם, האָט ער מיך אוועקגערופען אין א ווינקע? און מיר פארטרויט ; גאנצע פומצינ יאָהר האָב איך אריינגעליינט אין לע- בען, אלץ געזאמעלט און געזאמעלט מיינע טעג, געשפּאָרט א שעה צו א שעה, א מינוט צו א מינוט, א רגע צו א רגע און עס באהאלטען אין דער אייביגקייט-באנק, און איצט בין איך געוואָהר געװאָרען, אז די באנק האָט אָנגעזעצט -- מ'ניט נישט צוריק אפילו קיין האלבע רנע און איך בין רואינירט! אין אייער ברודער'ס אויג האָט געפינקעלט א טרער -- א טרער אויף דעם סבר פון זיינע געשטאָרבענע יאֶה- רען, וועלכע ער שלעפט ארום אויף זיינע געבױיגענע אקטלען, וי די צייט האָט איהם נעביך איבערגעפמיהרט, אייער ברודער, נעמאַכט פון איהם א תפ, דאָס לעבען האָט איהם ארויסגעווארפען אין דרוי" סען, איהם ארויסנעשטעלט אויף יעגער זייט האָפנונג אין אזא ביטערער קעלט, און ער האָט אפילו נישט קיין ווארעם שטיקעפ גלויבען מיט וואס זיך איינצוהילען. און אין דרויסען איז אזוי קאַלט, אזוי טונקעל, און די זון האלט שוין בום אונטערגעהן. א רחמנות געביך אויף אייער ברודער -- ער לאזט אייך גריסען !... | 112 מיין קייזער, מיין קייזער נעשטאַרבּען (געשריבען ווען פ'אוז געקומען די ידיעה, אַז פראַנץ ואָזעה אוו געשטאָרבען.) ער איז טויט מיין קייזער. בשעת איך שרייב די ראָ- זינע ציילען פארזיכערט מען מיר פון בערלין, אז ער איז פולשטענדיג טויט פון לונגענאנצינדונג. ווייס איך נישט: אפשר וװעט ער נאָך צוריק לע" בעדיג ווערען, וי זיין שטייגער איז זינט די לעצטע פַאָר יאָהדר. אלט און אָפּגעשואכט איז ער פון טראָגען די שווערע האבסבורנער קרוין, איז דער טויט ביי איהם א שפּיעלבעל, א נאָרנישט. אאָט מאכט ביי איהם אויס א שטארב צוֹ טון, ביי מיין אלטען גוטמוטינען קייזער ? זיץ איך אין א קאפע-שטינעק. ס'איז דריי א זיינער פארטאג. לייען די נייעס וענען זיין אפּשטארבען און קוועטש מיט די פּלייצעס, ווער ווייסט ? אפשר איןז ער נישט טויט? קיין זאך איז דאָך נישט זיכער היינטיגע צייטען, און אפילו בערלין קען אויך האָבען א טעות. דערוויי? אָבער איז מיין קייזער, מיין קייזער גע- שטאָרבען ! און איז מיין קייזער טויט, דאן וואס ארט מיך, וי זאגט היינע, מיין ווייב, מיין קינד, מיינע עלטערען? װאָט געהט מיך אָן, װאָס דער פּריין אויף לעבענסמיטלען איז אין די לעצטע פֹּאֶר מינוטען געשטיגען אויף 50 רא" צענט, און װאָס קימערט מיך װאָס קוילען איז אזוי טייעה און לונגענאַנצינדונג אזוי ביליג ? מיין קייזער, מיין קייזער איז טויט! איך ווייס נישט װאָס פאר א באדייטונג זיין קייזער" קעניגליכער טויט װעט האָבען אויף דעם גאנג פון דער מלחמה. עס קאן זיין, אז צוליעב אָט דער פּאסירונג װעט די פיין-געבויטע, גוט-ענטוויקעלטע מלחמה מוזען אָננע- מען נייע פארמען און דאָס אין א שאָד, ווייל מ'האָט זיך שוין אזוי צוגעוואוינט צו איהר ! אָבער אויף מיר אליין האָט דער טויט פון מיין פּער- זענליכען קייזער א טיפע ווירקונג. צוליב איהם און זיין ענדליכען טויט, על איך היינט, מיטוואך בײנאַכט, נישט שלאָפען עטליכע שעח נאכאנאנד. איך ווע? שרייבען א פעליעטאָן וועגען דעם וואס -- מיין קייזער, מיין קייזער איז געשטאָרבען! ס'איז מאָדנע : דאכט זיך אונזערע באציהונגען איינס צו פ'אנדערע זענען נישט געווען קיין זעהר אינטימע (די לעצטע צייט האָט ער זיך אין נאַנצען אויפנעהערט דורכצושרייבען מיט מיר) און דאָס איינצינע מאָל װאָס ער איז געקומען צו אונז אויף באזוך איז געווען אין יאָהר 2, דעמאָלט איז ער אויך נישט געקומען אליין. עס האָט איהם נישט געפאסט, ער האָט געשיקט זיינס א מענש ער זאל ביי מיין טאַטען צונעמען א פּאֶר קישענס און עט" ליכע לייכטער פאר פּאָדאטקעס. אין יענעם מאָמענט האָב איך נעטראכט, אז ער איז נישט קיין פיינער קייזער און אז ער האָט נישט באדארפט טשעפּען מיינע עלטערען, װאָרים א י ך האָב דאָך געוואוסט דעם אמת, אז דאָס נישט צאָהלען פון די פּאָדאטקעס איז נישט געווען צולים שלעכטקייט מצד מיין טאטע-מאמע. מיר האָבען דעמאָלט פּשוט נישט געקענט באצאָה- לען, אָבער דעם קייזער'ס מענש האָט עס נישט געארט. ער האָט צוגענומען די עטליכע קישעלעך מיט דעם הענג- 114 ליינטער און איז אוועק, באגלייט פון מיין מאמע'ט נע- וויין און פון מיינע קינדערשע קללות, זינט דעמאָלט האָב איךף צו איהם נישט גערערט. אז איך בין שפּעטער מיט עטליכע יֹאֶהר געווען אין ויען, האָב איך אפילו נישט געהאלטען פאר נויטינ אריינצו" געהן צו איהם, אָדער איהם לאָזען וויסען, אז איך שטעה איין אין האָמעל נ א צ ' אָנ א 2, אין דער טאבאָר שטראפע. יענער אינצירענט מיט'ן הענגלייכטער אין געשטאנען צווישען אונז ביידען ווי ‏ א שווערע וואנט. דאָס אלעס האָט נאטירליך געווירקט, אז אונזערע באציחוננען זאָלען זיין אביסעל אָנגעשטרעננט, אָבער מיט דער צייט האָב איך איהם מוח? געווען. איך קען נישט טראָנען לאַנג קיין האָס אויף א מענשען, און לע- זענדיג וועגען זיין טויט, פיה? איך, אז נישט אכטענדינ אויף אלע פּערזענלינסייטען איז מיר דאָך אָפּנעשטאָרבען מיין קייזער, דער איינצינער קייזער, װאָס איך האָב גנע" האט, און קיין בעסערען קייזער האָב איך דערווייל נישט און אֶהן א קייזער קען איך נישט לעבען א מינוט. די ראָמאנען אין די טענליכע צייטונגען האָבען מיך צונעוואוינט דערצו. | און א קייוער איז פאָרט א גוטע זאך. אז מ'האָט א קייזער קען מען זיין ראַדיקאַל אויף זיין חשבון, קען מען קענען איהם גאנץ שארף ארויסטרעטען און זיך פארשא- פען א שטעלע אין בערלינער , פאָרווערטט". | איך דערמאָן זיך: ווען איך בין געווען בלויז זעכ- צעהן יאָהר אלט, האָב איך זיך אָננעלעזען מיט רעואָלן- ציאָנערער ליטעראַטור און זיך פאראייניגט נאָך מיט עט- קיכע אינגלעך און מיר האָבען באשלאָקען צו רואינירען גאנץ עסטרייך-אונגארן. שפּעטער מיט עטליכע װאָכען האָט הערשעלע (א אינגעל מיט א ווייך הארץ) אָפּגעבע- טען זיך, אז מיר זאָלען נישט טשעפּען אונגארן און מיך האָבען איהפּ צוליב געטון. מיר זענען נאָך געגאנגען ווייטער : מיר האָבען איחם אפילו נעשאנקען אִסמ" 115 נאליציען אויך (וויי? מיר האָבען דאָרט געוואוינט) און שפּעטער מיט א יאָהר-צוויי האָבען מיר אין גאנצען אויפגעגעבען דעם פּלאן און אויף אזא אופן איז עסטרייך- אונגארן גערעטעט געװאָרען. איך דערצעהל? דאָס אלצדיננ, כדי אייך צו באווייזען, אז קיין נוואלדיגער ק י י ז ע ר י ס ט בין איך איי- גענטליך נישט, אָבער פונדעסטוועגען טוט וועח, װאָס עס איז אָפּנעשטאָרבען אַזאַ היימישער קייזער, כמעט א אי" דישער און אזא עלטערער מענש און אזא מעלאָ- טראנישער, יא ער איז טויט מיין קייזער. געשטאָרבען אויף דעמזעלבען אופן וי פּרעזידענט װילסאָן איז ערוועהלט געװאָרען צום צווייטען טערמין, הינו --ביס לעכ- ווייז = זאָל זיין פרידען צו זיין נשמה, אויב ער איז טויט, און אוב נישט מענ סיי-ווי-סיי זיין פרידען צו זיין טרא- גישער נשמה, וויי?ל שווער ליגט דער קאָפּ, װאָס טראַנט א קרוין און נאָך שווערער לינט דער אומרוהיגער קאָפֿ, װאָס סע פעהלט איהם די ק ר וין (א האלבער רייניש) און ער האָט נישט וואו צו כאפּען קיין נמילת-חסד, פ. ס. שלאָף רוהיג מיין קייזער. א י ך, פון מיין זייט, װעל איך דיך נישט אויפוועקען, מיין ארימער סמאָ- גאַרך, איך האָב נישט ס'האַרץ דערצוי 116 8לחמ ה מלחמה איז א רעזולטאט פֿון ברודערליעבע. אז קין האָט דערזעהן, אז זיין ברודער הב? 8 א | - נעמט סעהחר פלאץ אונטער דער ז ון וי ער, דערפאר ווייל ער אין א דיקערער מענש, האָט ער איהם דער'הרג'עט. פון דעמאָלט אָן לעבען זיך די מענשען וי ברידער, אין די אלטע, פינסטערע צייטען, ווען מענשען זענען נאָך געווען בארבארען, פלעגט א מענש אָנפאלען אויף זיין שונא און איהם אָפּנײיקסען אן אויער, אָדער צעקייען א באק פון כעס. היינט צו טאָנ ווען דער מענש האָט דערגרייכט די העכסטע שטופע פון קולטור, בייסט עה שוין ניט אָפּ זיין שונא ס'אויער, דאָס איז צו בארבאריש, אָנשטאָט דעם שיסט ער איהם אראָפּ דעם קאָפּ מיט א מאשינע, אָדער צעשאַטקעװעט איהם ס'פּנים מיט א פיין געפּוצטען זעבע?, אָדער ער בויערט איהם דורך ס'הארץ, מיט אן עלעגאנט נעשליפענעם באיאַנעט. דאָס אלעס ווערט געטון אָהן שנאה, אָהן כעס, אָהן שום געפיה? פון בארבאריעשר נקמה, נאָר אין נאָמען פון א לייווענטענעף פאָהן, וועלכע האָט נישט די ווערט מעהך װי א רובעל מיט 14 קאָפּיקעס, אז צוויי סייזער-קינינע צוקרינען זיך כאפען זיי ארויס טינט-און-פעדער און שיקען זייערע שוסטערס און - יי 137 שניידערט אין דער פלחמה. הליעבער שוסטער", שרייכט דער געוויפער קייזער, , איך טו דיר מעלדען, אז קייזער עליע דער 42טער איז א פּארך, א שארלאטאן און אז דו האָסט איהם פיינט וי א חזיר, דו קענסט איהם נישט אָנסוקען קענסטו איהם נישט, און סע ברענט אין דיר ‏ א שרעקליך געפיה? פון נקמה געגען קייזער עליע דעם 45טען, האָב איהם א פינצטער יאֶהר! דאריבער שרייב איך דיר, ליעבער שוסטער, שרייבט דער קייזער, אז מאָרגען, זיינער צוועלף, אז מע'ט דערלעבען מיט נע- זונט, וועסטו אפּטשאטעווען ערגיץ אין א זייטיגען געסיל, קייזער עליע'ס היטעלמאכער און איהם אויסברעכען א מוס מיט א שייט האָלץ. און פּ. ס. -- שרייבט דער גע" וויסער קייזער --- אויב סע'ט דיר נגעליננען אויסצוברעכען א 0653 אזעלכע פיס, װועסטו דערפאר א מינוט פאר'ן טויט קריגען אן אייזערן צלם'על, װאָס האָט די ווערט צויי פיטאקלעך," און אָט אזוי ווערט מלחמה. די גרעסטע וועלט-מלחמות װאָס זענען באקאנט אין דער נעשיכטע, זענען נעפיחרט געװאָרען צוליב ערד, אז א י יי ן קייער, א רייכער, פאָהרט פארביי די פארם פון א צווייטען קייזער, אן אַרימען און דערזעהט א פעט שטיק לאנד, אויף וועלכען עס פּאשען זיך די געזונטע פי- נאנצען מיט די גרויסע אייטערס, שיקט איהם דער ריי" כער קייזער אריין א ווענעלע מיט נאָטעס, אין וועלכע ער שרייבט איהם, אז ער זאָל אויפהערען צו באליידינען די פאָהן. מאכט דער אָרימער קייזער: ווע ר בא - כיידינט דען דיין פ אָהן? אז מיי- נע סמענשען זע נען נאָר פארנומען מיט א קע ר|ן די ער ד. מאכט דער רייכער קייזער : , אז דו האָסט סמיך שוין יאַ דערמאַנט אין ערר, פאָדער איך דיך אויף, אז דו זאָלסט מיר אָפּנעבען נאָר די ערד פון דער נאנצער וועלט, און זאָלסטט פיר נאָך צואווארפען א זייטיג שטיקעל ערר, פאר פיין איינענעםּ 18ז געברויך". מאכט דער אַרימער קייזער:, לויט וועלכען אינטערנאציאנאלען פאראנראף פֿאָדערסטו עם ?" מאבט דער רייכער קייזער : , איך פאָדער עס נישט פויט פארא" גראפען, נאָר לויט שכל" און ער ווייזט איהם א פויסט מיט אן אייזערנער הענטשקע, די מלחמה כאשאמט אויך א סך העלדען, וועלכע ווע" לען נעחן אין פייער אריין אבי צו ראטעווען א מענשענ'ט לעבען, חינו : זייער א ייג ע גנ ס. עס איז אויך באקאנט, אז די מלחמה רופט ארויס פיעלע גוטע אייגענשאפטען, וועלכע זענען איינגעהװאָר- צעלט אין יעדען מענשען, נעמליך די אייגענשאפט זיך אניסע?ל דורנצולויפען, פון צייט צו ציים, װאָס דאָס אין זעהר א גנוטער עקסערסייז, איבערהויפּט אין די אייגענשאפט שטארק אנטוי" קעלט ביי די רוסען. די דאָזיגע טענשען לויפען ניט נאָף ביי יעדער מענליכער געלענענהייט נאָר אויך אין דער צווישענצייט. מען קאָן מיט רעכט זאָנען, אז נאָךְּ אזא ב אַוועגפיכע ארמי וי די רוסישע איז גנאר נישטא אויף דער גאנצער וועלט, פון אלע פעלקער, צייכנען זיך די אידען אם מייסטען אויס מיט זייער קרינערישען גייסט. אידען קריעגען זיך אין שולען, אין סאָסייעטיס, אין העסטער סטריט, אויף די סאָנגרעס מיטינגען, אין די צייטונגען, קורץ זיי קריע- נען זיך אומעטום וואו זיי קומען זיך צונויף. דער איינ" צינער אָרט וואו אידען קריענען זיך נישט, און וואו זיי זענען כמעט אלע איינשטימיג איז אויפ'ן קריענס. פּלאץ, וואו מ'ערלויבט זיי זעחר גרויסמוטיג צו שטאַרבען פאר זייער 1428 מאטערלענדער. א טיי? סאַציאָלאָגען באהױפּטען, אז די הױפּט אור- זאך װאָס רופט ארויס מלחמח איז דאָס, װאָס די מענש" הייט קינדעלט צו פּיע? און דאָס ליעבע ערד"קונעלע איז וישט פעט גענונ פאר אלעמען. אן אנדער סנרא אי אז פלחמה איז אדרנא זעהר נעזונט פא דער מענשהייט, 19ז ג װאָרים דאדורך װאָס מ'עפענט איהר די אָדערען, און זי פארלירט ראָס בעסטע און יונגסטע בלוט, ווערט זי עדע- לער, בלאסער, אריסטטאָקראטישער, אויב דאָס איז אמת, דאן װועט די מענשחייט מיט דער צייט ווערען אזוי אריסטאָקראטיש אויסגעאיידעלט, אז מ'עט זי מוזען ארומפיהרען אויף א וועגעלע, אליין װועט זי נישט קענען געהן אויף די פים, די פאָלגען פון מלחמה זענען זעהר טרויעריגע, אָבער נאָך טרויעריגער איז, אז מען דערלעבט נישט צו זעהן די דאָזיגע פאָלגען צוליב דעם ואָס מען שטארבט אומנע" הויער פאר'ן ליעבען פאָטערלאנד, 124 פּע ק על טאָג געשריבען, ווען דעם נוואַרקער מעיאָר'ס קאָמיטעט - צו - זאָרגען - פאר - ארבווטט- לאָזע האָט ארויסגעלאָזען אַן אויפרוף מזאָל מנדב ווון פעקלעך קלוודער, איך בין א מענש מיט א ווייך הארץ און אן עדעל געוויסען,. פרובט קלאפּט אָן אין מיין געוויסען אין מי- טען נאכט און עם ועט זאָגען ,אריין" ! אמת, אז מיין געוויסען ארבייט ניט אין פולשטענדיגער הארמאָני, אזוי צו זאָגען, מיט מיין האנט און דעריבער קומען ארויס געוויסע מיספארשטענדנישען. אזוי צום ביישפּיעל, בין איך אנומעלטען פארביינענאננען א געוויסע נאס און געזעהן װי א פאמיליע לינט נעביף מיט דעם ביסעל בע" גיכעס אין דרויסען, אין דעם שרעקליבען שניידאון-רענען- וועטער און עטליכע קליינע קינדערלעף שטעהען נעביך לעבען דער מוטער און ציטערען וי די שעפעלעך פון קעלט, מיין געוויסען האָט זיך באלד אויפגעכאַפּט און בא" מפוילען אריינווארפען אין טעלער א זשמעניע מיט געלט, אָבער די רעכטע האנט מיינע האָט זיך געמאכט ניט וי" סענדיג און געהאלטען לעבען מוי? דעם פיינעם צינאר, אזוי לאנג ביז וואנעט דאָס געוויסען האָט זיך פולשטענ- דיג בארוחיגט, 4 5 יו וי געזאָגט: מיין געוויסען אין אֶלרייט. און דע- ריבער, אז איך האָב לעצטען דאָנערשטאָג איבערגעלעזען דעם אויפרוף פון דעם סמעיאָר'ס , ארביײיטסלאָזינקייט קאמיטעט", אז אלע בירגער זאָלען זיין אזוי פיל גוט און אויסקלייבען די בעסטע זאכען, װאָס זיי האָבען, דאָט איינפּאקען אין פּעקלעך און עס אװעקטראָנען אין פאר- שידעגע פּלעצער, פון וואנעט מען װעט דאָס צונעמען און צעטיילען צו די נויטבאדערפטינע, האָט אין מיר גלייך אויפגעוואכט דאָס איידעלע געוויסען און מיך גענומען שרעקליך בייסען : סטייטש, האָט מיין געוויסען גע- טענה'ט, מענשען געהען אויס פון הונגער, ווערען דער- פרוירען פון קעלט און דו שווייגסט. האָב איך גלייך צונויפנערופען מיין פרוי מיט די ליעבע קינדער און זיי אנווייזענדיג אויף דעם הארץ- רייסענדען אפּיעל אין מיין צייטונג, האָב איך זיך אוועק- געשטעלט אויף א בענקעל און גענומען האלטען פאָלגענ- דע רעדע : ווערטע פרוי און מיינע ווערטע קינדער! מענשען שטארבען פון הוננער און אייער טאטש שווייגט. לייטע ווערען געשװאָלען פון קעלט און אייער טאטע געהט אָנגעטוֹן אין א גוטען טוליפּ. פרויען און קינדער שלאָפען אויף די נאסע פּאָדלאָנעס פון עליס איי- לאנד און אייער טאטע געהט אין אידישען קאבארעט. קאָן נישט פּלאצען דאָס הארץ 4 דארפען נישט שטיינער צוגאָסען ווערען אויף דעם גרויסען חורבן פון ארבייטס" לאָזיגקייט? דאריבער, ווערטע פרוי און קינדער, לאָמיר זיך צוכאַפּען צו די קליידער-שאַפעס און מאַכען פּעקלעך, לאָמיר אוועקגעבען אלעס, װאָס מיר פארמאָנען און לֹאַ- מיר בלייבען אַרימע אָבער ע ה ר יכ ע פייט מיט ריינע געוויסענס ! ביי אָטאָדעם רירענדען טייל פון מיין רעדע האָט זיך מיין פאמיליע צעוויינט. איך אליין בין אריין אין די טיפע 122 היסטעריקעס און אראָפנגעפאלען פון בענקעל, אויף וועלכען איך בין נעשטאַנען. אז מיר זענען געסומען צו זיך, בין איך גלייך אוועק צו דער קליידער-שאפע, ארויסגענומען מיין טייערען סוי- בעלנעם טוליפּ, איהם איינגעפאקט אין א גרויסען פּאבּיה און געהייסען מיין פרוי איהם אוועקלענען אין קליידער" קאסטען און באשיטען איהם מיט קאמפער, דאן האָב אוך אראָפּגענומען פון הענגער מיין גוטען שבת'דיגען אנצוג, איהם אָפּגעשטױבט און געהייסען מיין פרוי איבערשטע- לען די קנעפּלעך פון פּרינץזאלבערט, וויי? ער איז אויף מיר שוין אביסעל צו ענג. דאן האָב איך ארויסגעוויקעלט פון א ליילעך, מיין פרוי'ס קאַראַקולענעם מאנטע? און איהם אוועקנעשיקט צום שניידער אויטצופּרעטען. דאן האָב איך ארויסנענומען פון קאמאָד א פאק װאַלענע אונטערוועש און זאָקען, און אונטערקליידער, און צוריק אריינגעלענט. פארטינג געװאָרען מיטם דער דאָזינער ה | יז - ר יי ני נונ נ, האָב איך זיך געפיהלט אביסע? בא- רוהינט און באמערקט צו מיין פרוי : -- א דאנק גאָט! מיר האָבען א הוין מיט אלדעס גוטס ! --- ניט צו פארזינדינען ! --- האָט געענטפערט מיין פרוי מיט א צדקה-זיפצעל -- אז מען באטראכט וויפיעל נויט און עלענד עס הערשט איצט ביי אונז מענען מיר ווירקליך דאנקען נאָט, װאָס מיר זענען ב"ה נוט-אָפּ און מיר האָבען אין שטוב פון אלעם גוטען. --- יפונדעסטווענען װאָלט מען באדארפט צונויפקלוו- בען א פּעקעל --- האָב איך באמערקט גלאט אזוי און גע- פיהלט, אז מיין געוויסען הויבט שוין אֵן געניצען. --- געוויס ! -- האָט צוגעגעבען מיין ווערטע פרוי, וועלכע, אנב אורחא באמערקט, איז א גרויסע אַנהענגע- רין פון ב א ז א ר ע {| און איז באקאנט אין דער נאנ- כארשאפט אלס די גרויסע נדבה-געבערין אין רך"לב'ניצע. און נישט זאמענדיג קיין סך, האָט זי אייננעפּאקט א פּאָר אלטע שקארפּיטקעס אֶהן פּיאטעס, צוויי פּאָר קא" לאָשען מיט אויסגעריבענע קנאפעל, א שטרויענעם דא" מען-הוט פון יאֶָהר 1841, צוויי קופּאָנעס פון זייף, עטליכע שוועבעלעך, א שירם אֶהן א דעכיל, א פעהנדיל פון אט" לאנטיק-סיטי, און מאכענדינ דערפון א שעהן פּעקעלן האָט זי מיר געהייסען איינשפּאנען דעם אױטאָמאָביל און עס אוועקפיהרען אין מלבוש-ערומים קלוב. און דעריבער זאָג איך : ווען יעדער איינצינער פון אייך זאָל טון זיין פליכט צו זיינע נויטליידענדע ברידען . און שוועסטער, אזוי װוי איך און מיין פרוי, דאן װאָלט די נאנצע פראנע פון ארבייטסלאָזינקייט געלייזט געי װאָרען אין איינע פּאֶר טעג, הנני העני ממעש ווייל עס ענדערט זיך, עס ענדערט זיך דאָס לעבען. טייכען פארגעהען, זונען ברענען אויס הינטער די בערנ, אלטע טויטקייטען ווערען אויף נייע לעבענס איבערגעגאָ- סען און מיט שארפע ציין בייסט זיך דער היינט אֶפּ פון די נעכטענס, װאָס ציטערען רויטבלוטיג אויף זיינע ליפּען וי א צעהאקטע שלאנג. אמאָל איז געווען : איך בין נעקומען פון א גלויביג אָרט, פון א קליין װינקעל-אָרט, וואו וואסערען זיננען און טויבען פליהען איבער די דעכער, און די שוהלען זע" נען הויך און קאַלט און מוורא'דיג, און די מענשען זענען קליין און דערשלאָגען און אין זייערע אוינען ברענט א טיפער צער, אן אונטערטענינקייט צו די שוערע, פּריצישע הימלען, װאָס. ייארפען זיך ארויף אויף דעם אָרימען בלאָטינען שטעטעל פון ווייסען ליים, האָט די אמונה זיך אין מיין בלוט אריינגעזאפּט, און מיין הארץ איז צום הימעל באהעפט געווען, איז שווער א יוננער פלאנץ פונ'ם היים-אָרט ארויסנע- ריסען צו ווערען, קאָן זי ערגיץ אנדערש נישט בליהען, און װאָס איידעלער די פלאנץ, אלץ שווערער װעט זי זיךף אין פרעמדער ערד אריינוואקסען. ווייל דארט איז די ערד ווֹייך וי די האנט פון א קראנקער מאמע'ן, און דאַ איז זי הארט וי די קללה פון א שמיף-ברודער, 129 און דער נלויבען איז דער איידעלסטער נערוו פונ'ם לעבען. האָט מיר יאַהרען גענומען ביז וואנעט כ'האָב דעם גלויבען פון מיין הארץ ארויסגעריסען. אויף פרעמדער ערד צוזעעט, אינ'ם וינט פון אייזענשטויב, אין די ווענט פון די פארריכערטע זאלען, ואו מ'האט לעקציעט געלייענט איבער דער פרייקייט פונ'ם לעבען, אינער די ליידיגקייט פון די הויכע הימלען. און װאָס מעהר איך האָב אויסגעליידיגט דעם הימעל, אלץ ליידיגער איז געװאָרען מיין אייגען לעבען, װאָס מעהר איך האָב פארשאָטען מיין װועג צו דער שוהל, אלץ מעהר האָב איך פארשאָטען מיין וועג צו זיך אליין, און איך האָב זיך אין ערגיץ נישט געקאַנט באגענענען און רעדען צו זיך. און דער ערשטער פרייער יום כפַּור: ביים ים בין איך געזעסען, געקוקט וי גראָהע שיפען חלום'ען זיך אוועק אין די ווייטקייטען אריין, װוי די ווא- סערען פאליען-זיך און שלאָנען מיט עהרפורכט און פרום" קייט, װוי דאָס זאמד פונ'ם ברעג הויבט זיך אלעמאָל אויף מיט גרויס ציטערניש און עס ווייסט נישט װאָס סאל טון. מיר איז געווען אזוי אומעטינ-שווער אינ'ם בלוט. טויזענטער שוהלנעזאַנגען האָבען געקלוננען דורך מיין לייב און איך האָב מיין נשמה טויב נעמאכט מיט הויכע געזאנגען ווענען פּראָגרעס און פרייהייטס-קאמף און רויטע פאָהן. אָבער ס'הארץ האָט געװויינט און זיך נגעבע" טען אין שוה? אריין --- אהין צו די שטענדערס, מיט צאנקענדע נשמח-ליכט, אהין ואוו מווינט אונטער טליתים, און מ'נעט נאָט אז ער זאָל מוח? זיין אויף די זינד, ווייל װאָס זענען מיר ? -- א שטויב װאָס פארנעהם, א פייער װאָס פארלעשט, א וואסער װאָס טרוקענט אוים, אָבער דאמאָלט בין איך געווען יונג און פארנלויבט אין דער רעליניע פון פרייקייט. איך האָב דעם ערשטען יום-כפּוריתענית געבראַכען, און איך האָב סיך געפּיהלט אזוי זינדיג, אזוי באפלעקט, אזוי פ א ? ש. 120 לויפט די צייט װי עפּעס א טונקעל וואטער, װאָס גאָרנעלט זיך צווישען שטיינערנע אפּגרונדען : אמאָל איז עס געפעהרליך טיעף, אמאָל שפּינעלדיג פלאך, אָבער תמיר שלעפּט עס אויפ'ן רוקען די שאָטענם אוועק --י די אילוזיען. איז די פרייקייט רויט און רייף געװאָרען אין מיין נשמה, און דער גלויבען איז אויף די וואסערען פון דער צייט פארשוואומען, און איך בין געבליבען אזוי לייריג, וי אן אױסגעפּלינדערט טעמפּעל, פון וועלכען מ'האָט אלע הייליגקייטען ארויסגענומען און אלע טירען אָפען געלאָזט. נאָר אויף די ווענט פון מיין נשמה זענען געבליבען צייכענס פון דער אױיספּלינדערונג; און קאלטע שפּינען האָבען זייער געוועב פארשפּרייט, און אויף דער שפּינ" וועב-טיר פון מיין אונגלויבען, האָט די לעצטע לעבעריגע שמין געציטערט און מיך געשראָקען. וויי? דער יסוד פונ'ם מענש איז די ערד, און צו דער ערד קערסטו זיך אום, און אייביג בלייבט דער הימעל, און דער גאנג פון די שטערען בלייבט אייביג. א יאָהר און צוויי און צעהן און פופצעהן. און אומע- טום זעהסטו: מענשען בעטען צו נאָט און זייערע בע" מענדינע הענט בליהען קענען הימעל, װי פעלרער מיט ווייסע תבואות. און פונ'ם הימע?ל נידערט אראָפּ א שפּריירעגען פון האפנונג און טרייסט און בענשונג. און אלע מעכטינע דעמבוועלדער קאָנען זייער בליק פונ'ם הימעל נישט אָפּרייסען, מוזען זייער לויב אויסציטערען. און דער צווייטער יום"כפּור. מיט נרויס עהרפורכט און דערשלאַנענקייט דער" נעהענטער איך מיך צו דער שוה?, איך װועל גאָט בעטען, גאָט בעטען. איך װעל אונטער'ן טלית פארקריכען, אונטער'ן פּאנצערקלייד פון רעליניע על איך מיך שי צען פון דעם פייער פון דעם גראַהען שונא, פון דעם חלומות-פרעפער. ביים שיין פון די יוםיכפור ליכט וועל 127 איך מיין טויטע אינגעלשאפט אויפווארימען, װעל איך מיין לעבען באנייען, װעל איך די אייזערנע אמונה-האק אויסשמיערען. אָבער די שוהל?, די שוה? ! וי פרעמד איז זי מיר. וי פרעמד זענען די מענשען. װי שלעכט שמעקט מיר דער אָטעם פון די שטארבענדיגע ליכט. וי אונמענליך איז מיר דער ריח פון צעווארימטע טרערען, אוֹן --- די זשעסטען ! און דער טויבער מענשענגעשריי װאָס טרינקט זיך אין א וואסערדינען געבּליפּ. וי פרעמד איז מיר דאָס אלעס, וי דערווידער ! און א פארשעחמטער, וי איינער װאָס טוט א גרויסע עבירה, װי דעמאָלט ווען איך האָב צום ערשטען מאָל געבראָכען מיין יוס-כפּור-תענית, -- שטעה איך איצט אין שוה? און איך פיח? מיך אזוי זינדיג, אזוי באפלעקט, אזוי פאלש. פארניב אונז, גאָט, וויי? מיר ווייסען נישט וואס מיר טוען, וויי? מיר וואנדלען אין דער פינסטערניש, אינ"ם שאָטען פונ'ם טויט, | 128 אויף דער פּערזע פון פּערעל און נאָלד װי די חעגרלער האַנדלען --- שווי חאַנדלען הענדלער. פּרידער! נישט בּלויז סוחרים און הענדלער און קליינקרעמער האנדלען אזוי, נאָר אויך סמ י ר -- נאָט- באגאבטע, איידעלע, וואונדערוואוילע שריפטשטעלער., אויך מיר, אומעטיגע ברידער מייגע, זענען פוחרים, װאָס האנדלען לויט'ן געזעץ פון אויסטויש, לויט די פאָרשרים- טען פון ממחר. װואָהר איז : אונזער פחורה איז נישט קיין אמת גאָלך אָדער זילבער, נישט קיין זייד אָדער צימרינג, נישט זאפראן אָדער פּעפּֿער, אָבער -- אונזער מעטאָדע פון איינקאסירען, פון ק אִ ? ע ק ט ע ן, איז דיזעלבע, וי אויף דער רוישינער װעלט פון חאנדע?, װי אויף דעם גרוי" סען וועלט-יריד פון פרנמה, אונזער בערזע האָט נישט קיין מירמעלנע טרעפ, און קיין שיקיוננען אין פיינע מונדירען --- אונזער בערזע איז פאררויכערט און ענג. די ווינקלען זענען אויסגעקינ- צעלט מיט פארבינען טוך, די העננליכט זיינען געל און בלאָה און זיי וויינען אראָפּ מיט א האלבווארימקייט, װאָס איז אזוי פאלש און ריהרענד, אויף אונזער בערזע קליננט קיינמאָל נישט דער כישוף-קלאנג פון גאָלדענע רענדלעך, אָנשטאָט דעם קלינגען ווערטער, שאצונגען, ציטאטטן. 120 אונזערע קויפער זענען איינענע מענשען, איינגעשוואוירע" נע, צעך-באוואוסטע, און זיי ווייסען גענוי ביז צום לעצטען גאָלדשטױבע? די ווערט פון יעדער שטיקעל סחורה, דעם שטאנד פון יעדען ארטיקעל -- עס מעג זיין מעטא?, אָדער פרוכט, אָדער צירונג, אָדער שווארצע ערד, אָדער זאלץ, זעלטען אז אונזער קויפער איז א פרעמדער -- איינער, אָדער איינע, װאָס דער רוהמווינט האָט אריינגע- בלאָזען פון דער דרויסענדינער וועלט. דעמאָלט פיהלען מיר זיך זעהר געשמייבעלט. סיר טראכטען: מ'איז נע- קומען צו אונז פון דער ווייטער װעלט -- אזש פון דרויסען ווייל דער טויטער פון אונזער קינינרייך איז אפשר טויזענט מיי? פון אומעטום, און דער אָטעם פון דעם נישט-קינסטלערשען הימעל, און פון דער נאטירפי- כער ערד איז אונז אזוי דערווידער, וי דאָס נראָבע, רויהע, הארטהענטיגע לעבען, װאָס לאכט אונז אויס. טאָגטענליך, נאַכטנעכטליך קומען מיר אין אונזער בער- זע אריין געװואָהר ווערען, װי עס האלט דער מארק פון אונזער אומשטערבליכקייט, װי עס שטעהען די אקציען אויף אונזער רוהם, װאָס עס איז צוגעקומען אָדער אָפּנע- פאלען דורך'ן לעצטען טאָג אויפ'ן הויכוואסער פון אונ- זער טויטען ים. און אז מיר זיצען פארוינקעלט און איינגעבוינען איבער'ן דאמף פון א גלאָז טיי, װאָס הויבט זיך וי א וויי- נענדיגער װאָלקען צו אונזער שמאָלען הימע?, טראכטען מיר פון אונזער ווארע, -- די אלטע פרעמדלענדערדינע ווארע, װאָס מיר טראָנען מיט זיך אזוי פאָרזיבטיג, און מיר האָבען מורא אויפצוקנעפּלען אונזער הארץ, כדי מיר זאָלען חלילה נישט פארלירען די זעלטענע צירונג. מיר זענען אידישע קינסטלער, מיינע וואוילע! אונ- זער חכמה ליגט נישט אין פאס, אונזער וויסענשאפט אין נישט איינגעבונדען אין רייפען. מיר זענען אזוי פאר" ברעכעריש ניכּטער, אז עס דרעהט זיך אונז אזש דער 130 קאָט דערמון און מיר וואקלען זיך און זוכען די ווענט, און מיר -- פאלען, ווילען מיר שטארקע סענזאציעט, שטורמנעמיהלען,--- טוען מיר אויס אונזער חבר'ס א ליער נאקעט און מיר האָבען דאָס זינדיגע, ליבליכע געפיח? װאָס מ'װאָט, אז מ'טום אויס נאקעט א געליעבטע. מיר האָבען ליעב דאָס ליעד --- דאָס גוטע וי דאָס שלעכטע און מיטעלמעסיגע, וויי? דאָס האָט מען אונז ארױיטנעונגען אין וער- טער, דאָס זענען מיר אליין -- אין די שווארצאמעל פון אונזער געליעבטער'ס אויגען. מיר 2:ען דאָס ליער װאָס זיננט און ווערט געזונגען -- דורןך 12:42ט שטימען, דורך דער גאנצער הייזעריגער, בלייכער, התלרבות'דינער, פאר'לננה'טער ברודערשאַפט. מיר זענען די איינצינע טיילען פון עפּעס א גרויפער זינג-חיה, וואָס איז צעהאקט געװאָרען אויף טויזענט שטיקער, און יעדער שטיק ווארפט זיך באזונדער און לעבט, ב"ו וואנעט עס סומט עפּעס א פאָדעם, װאָס ציהט אונז צונויף, -- א װאָרט אָדער א געשעהעניש -- און מיר ווערען פארגאנצט און פאראייניגט, און קיינער קען אונז רעמאָלט נישט שלאָגען אוים'| קאָפּ און עס זאָל נישט וועה טון 337 לעצטען פוספינגער, מיר קויפען און פארקויפען וי סוחרים, נֹאָר אֿנשטאָט רענדלעך, גיבען מיר ווערטער, אוינענבליצען, האנטגרן" פען, אלע פארנאכט זייגער פינף שטעלט זיך דע:" מארק, דער שטילער יריד, קומען אונזערע גאָלדשפּינער פון דער גאנצער וועלט אין אָפּנעריסענע מאנטלען, צעקנייטש- טע געזיכטער, פארשלאטענע הענט, טיפע, אויסגעברענטע אויגען און נעמען זיך ווייזען די סחורה -- אין אלערליי פאפּירלען. עס קוטען די אויטלענדישע גרויטהענדלער מיט די נייעסטע פּער?, װאָס זיי האָבען געפונען אין א זשאבעשיסעלע פון א טויטנעפיהל. מען וועגט עס. מען מעסט עס אֶפּ. מע פּרובט עס מיט די ציין, מע האטט עס קעגען דעם ליכט, אוֹן, או מ'באשליסט, אז 8 אי ע כ ט ניט מען איהס דערפאר עטליכע קאלטע רוהט" פּרוטות, און דער סוחר ווערט ביי זיך געפאלען, נידריג, דערשלאָגען. פארשעמטערהייד שארט ער צונויף זיינע פּערעל, פארזאמעלט זיי צוריק אין זיין בוזים קעשענע, און בלייבט זיצען אן אומעטינער, און ער קוקט אינ'ם דאמף פונ'ם גלאָז טיי, װי עס פארגעהט זיין לעבען, זיינע חלומות -- אזוי גרוי און צענישטינט. אַנדערע קומען צונעהן און ברעננען זייער סחורה -- בילינע, רויהע סחורה, װאָס גלאנצט שרעקליף, און סע שעמערירט וי זיבען פאלשקייטען צונויפגענאָסען אין איינעם. זעצען זיי זיך אוועק ביי א טירווינקעל און מעסטען זיך אָן איינס ס'אנדערע די צירונגען, אזוי וי שניידעריונגען. לויבען זיך געגענזייטיג, רעדען פון בלויע בריליאנטען און -- קוקען צי זייערע מיידלעך זעהען. דאָס איז די הויפּטזאך, און, אז די מיידלעך קוקען זיך אום און שמייכלען, קריגט מען מוט, צעפּאקט מען ס'גאנצע פּעקעל מיט פארבשטיי- נער, און מען דערטרינקט אין זייער נלאנץ די בלייכע נשמה, װאָס שרייט ארויס דורך די אוינען. עס ווערט שפעט. עס וערט לעבעדינער. די סוחרים זיצען און רעדען פון דאנצינער סחורח, פון ווארשעווער, פון פּעטערבורגער, פון פּאריזער. ,נישטאָ שוין היינט אזא סחורה" --- זאָנען די עלטערע סוחרים, און באשטע- לען צו פּאָרציעס אלטען קוכען. , די ווארשעווער סחורה, הא, הא !" -- לאכען די אינגערע און זינגען פאָלקסלידער. עס קומט אָן דער אינמיטענדערנאכט, באשעפטינטע אומ- שטערבליכקייט-סוחרים קומען אריינצופליהען אויף א מו- נוט געװואָהר ווערען װי עס האלט היינט מיט די אקציען פון זייער בארימטקייט און צי עס איז שוין ארויף עטליכע פּונסטען,. זיי גריסען זיך זעחר פריינדליך, בייטען איבער אלטע קאָמפּלימענטען פאר נייע, פארנייגען זיך פאר רי גרויסע סוחרים, ק אַ ?לע ק ט ע ן ס'ביסע? כבור און---לוי- פען אהיים. זיי האָבען נישט קיין צייט. זיי דארפען מאָרנען אװעקפּאַתרען. און װי פארבּיטערט זענען זיי 132 נעבעך, אז זיי סומען אריין און טרעמען נישט פון וועמען איינצוקאסירען ס'ביסעל רוהם,. געפאָהרען אומי זיסט אזש פון די בראָנקט! -- טראכטען זיי און זיפצען אֶפּ מיט א פארבאָרגענעם זיפץ, װאָס אין הארצרייפענר, און אויך דער אומן פון איינקאסירען איז פארשידען פון איינעם ביז צום אנדערען. וי אין דעם לאנד פון קו" פּערגעלט און גאָלד, אזוי האָט אויך ביי אונז יעדער סוחר זיין אייגענע מעטאָדע פון איינקאטירען. וי פינה אגענטען פון נעחמאשינען, צומביישפיעל. איינער קומט ארויף און נאָך איידער ער ווייסט, צי מ'וויל איחם עפּעס געבען אָדער נישט, שרייט ער -- פארוואס צאָהלט מען איהם נישט קיין גֶעלְט? ער קאָן שוין לענגער נישט ווארטען! דעם רופט מען ביי אונז דער טעמפּעראמענטפולער. ער סלאפּט נישט אֶן אין טיר און קומט אריינצולויפען און בייזערט זיך, און שרייט, און פטראשעט --- כאָטש קיינער האָט איהם נישט נעבעטען ער זאָל אריינשטעלען דרי מאשין. דער צווייטער איז דער ליעבליכער, דער שמייכעלדי- גער, דער זיסער, דער רחבות'דיגער. ער קומט אריין מיט א פיינעם גוטמאָרנען, געהט-צו צו דער מאשין און פרובט כלומר'שט צי זי ארבייט, און רעדט זעהר גרויסמוטיג פון אנדערע מאשינען -- אז זיי זענען א ו י ך נישט שלעכט, יעדער האָט זיך זיין מעלה. און צום סוף פרענט ער: צי דענקט איחר נישט, אז דאָס רעדעל דרעהט זיך עפּעס אביסע? שווערליך, און צי איהר מיינט נישט, אז ער דארף עס אויסבעסערען. דעם דאָזינען רופט מען ביי אונז דער אנגענעמער דיכ טעה ער מאָנט נישט קיין כבוד, נאָר ער ברענגט אייך שטילערחייד אריין אין אזא לאַגע, אזזאיהר מוזט אויף איהם ווארפען בלומען, דער דריטער איז דער נכנע, דאָט נעביכעל, ער סומט אריין און קנייטשט זיך און קרעכצט און שמייכעלט עפּעס אווי מאַױנע, ‏ ער דערצעהלט אייך אין האלבע ווערטער, 133 אאז ער האָט א גאנצע נאכט נישט געקענט שלאָפען, אז פע טוט איחם וועה דער קאָפּ, אז ס'איז ביי איהם גע" שטאָרבען ס'קאנאריקע?, און ער ריכט זיך אז זיין גאָלך- פישעל זאָל היינט-מאָרגען קרינען לנגענאַנצינדונג. דעם רופט מען ביי אונז דער לירישעו, א פ'צאַחלט איחם פ אָראויס, פון רחמנות און פון ליעבשאפט צו זיינע שעחנע, פייכטע אױגען. א פערטער קומט צונעהן און רעדט וועגען וועטער, וועגען אתרונים, וועגען קולטור, וועגען ערדציטערנישען, וועגען פישאיי?, אָבער פון דער מאשין רעדט ער נישט. ער קוקט נאָר אויף איחר מיט א יי ן אױג, און זאַנט אייך, אז איהר דאָט זעהר א פיינע היים און אז אייער איננסטע טאַכטער איז אן אמת'ע שעהנהייט, און ביטע לאָזט זי שעהן גריסען. נאָר א שאָד, װאָס איהר האָט בלויז דרייצעהן טעכטער -- אזא שעהנע מוטער, אֶהן עין-הרע ! דעם רופט מען ביי אונז דער ט א ק ט י - ש ע ר. ער רעדט נישט ווענען זיך אליין, נאָר די אויגען שרייען ביי איהם געוואלד און בעטען אביסעל כבוד, און ער נארט ביי אייך אויס ד אַ ס, וואָס סע קומט איהט סמיט רעכט. דער פינפטער איז דער, װאָס קומט אריין, זאָגט א העפליכען נוטמאָרנען, פרענט זיך נאָך אויף אייער געזונט, און נעמט ארויס ס'ביכעל? זעהן, װאָס עס קומט איהם, אויב איהר ניט איהם---איז גוט, אויב נישט--מאָנט ער. נישט שטרענג, נישט ערנסט. ער ווייסט, אז דאָס איינ- קאסירטע פארמענ געהערט נישט צו איהם, נאָר צו דער הויפּטפירמא, און ער דארף עס בלויז אָפּהיטען, און צֵיי טערען דאריבער, און ארויסשרעקען פון זיך דאָס לעבען --- טאָמער נעמט מען עס ביי איהם צו. דעם רופט מען ביי אונז דער צ ע קנע פּ על טע ר, און מ'האָט איהם נישט זעהר ליעב, דערפאר, װאָס ער מאָנט עפּעס מיט אזא גרינתג הארץ, גלייך װי דאָס נאנצע איינקאסירען 4 צ' װאָלט ביי איהם געווען נישט מעחר וי א צייטפארטרייב אין די לאנגוויילינע טעג, און דאָס קליינע, ענגע, זעחר באקוועמע קאוועשטיבעל רוישט, טומעלט, און ווערט פארקלונגען פון דעם רוף פון אלערליי אויגען, װאָס בעטען זיך, מ'זאָל זיי באצאָהלען אַ ביסעל כבוד, שענקען א ביסעל לויב, ערגעץ אין א זייט שטעהט א פארשטויבטער פאבעל- דיכטער, װאָס זעהט אליין אויס וי אן אלטע פאבעל, און קלאפּט מיט'ן פוס צום טאקט פון די פּער?, װאָס שיטען זיך פון זיינע צעטריקענטע ליפּען. אין הינטערגרונד, נישט ווייט פון דער קיך, ווייזט מען זיך אויסטערלישע דימענטען, ליטווישע בריליאנטען, רוסישע סמאראנגרען, גאליצישע טאָפּאזען --- און דאָס אלעס פינקעלט זיף צו" נויף אין א י י | ברייטען פארבינען שטראל, װאָס שפּרייט אויס זיינע וואונדער איבער אונזער הארטען לע- נען, און מיר פאלען און פּלאָנטערען זיך אין א פארבינען שפּינװעג פון קאלטען פייער, און עס איז חיימליך, און קאלט, און כישוף'דיג, און פּרעסר, און נישט צום פאר- שטערן. | אָ, בּרירער מיינע !! 8 זי אַ פר עמד ער אונזער קעניגריוך אוז מוסטוש, אונזער וועלטענטום איז פרעמר, (מצו"פא, ) ער קומט אריין אין אונזער קאפע --- דאָרט וואו מוך זיצען און זופּען אונזער ניטערטיי און שמועסען וועגען דער צוקונפט פון דעם אידישען ליעד, ער איז א פרעמ- דער --- גאָט ווייס וי אזוי ער קומט אהערצו ! ער שרייבט נישט, ער דיכטעט נישט. ער זינגט נישט -- סיידען אמאָל ווען ער איז שכור, דאָס רעטעניש: וי אזוי איז ער אריינגעפאלען אהערצן -- אין דעם קליינעם אָנגערויכערטען קאפעהויז מיט די מענשען װאָס זיצען אָפּ זייער צייט אין דעם ליטערארישען קאפע-נעפענגניש, וי זיי װאָלטען געווען פאר'משפּט דאָ אויסצובריינגען זייערע בלייכע לעבענס ? וי קומט א פרעמדער מענש, א פריוואטער בירגער, נישט פונ'ם שטויביגען קינסטלער-לאנד, אֶנצו- שלאָגען מיט זיינע פיס די שוועל װאָס מיר אלע געהען פאָראיבער יעדען טאָג מיט א פארשאַלטענער פינקט- ליכקייט, ווייפ אונזערע זעלבסטבאוואוסטע, פארשלא- פענע פים טראָנען אונז אהערצו קעגען אונזער ויפֿען ‏ וי קומט א מענש פון דער פרייער ווייסער וועלט אריינצובלאַנזשען אהערצו --- אין דער וועלט פון צארט- 110 געשניטענע שטיקלעך לימענע, מאָקא-טארט און -- די זיבען קונסטען ? פארבלאָנזשעטער, זיבען מאָל בוינ איין דיין קאָפּ ! פּריוואטבירנער, נוינ דיך טיעף פאר די אויסדערוועהלטע, װאָס זענען געהייליגט געװאָרען אין די קאלטע וואסערען װאָס די קריטיק האָט אויף זיי געגאָסען, װאָט זענען געלויטערט געװאָרען אין די קנאה-פייערען, װאָס לויכטען דורך די טונקעלע זאמעלביכער! נוינ דיך, פרעמדער, נויג דיך ! אָבער דער פרעמדער נוינט זיך נישט, דער פרעמדער איז רויה און נישט איינגעשוואוירען. װישט ער זיינע שיך נישט אב סיט דרך-ארץ ביי דער שווע? פון אונזער בילינען טעמפּעל. ווייס ער נישט, אז דער פאָדים רויך װאָס ציהט זיך ארויס פון א פארעלטערטען צינארעט -- איז חיילינער וויירויך. ווייס ער נישט, אז אין די טעפ װאָס זידען דאָרט ערניץ, קאָכט זיך די אונשטערבליף- קייט פאר די יונגע מענשען, װאָס זיצען פרום נעבויגען, וי ביי א נאָט-דיענען, איבער די שאָלען מיט הייטען גע" טראנק און מורמלען כמעט אלע אין איינעם; איך האָב א גריבעל מיך אויסגעשלירצט אין זאמר, אין גראָהען, נגרעלען גראנר, אין זיידען-זידען"זאמר, און כ'האָב ארייננע, און כ'האָב ארייננע, און כ'האָב אריינגעשלירצט אהינצעדצו. דער פרעמדער האָט שוין באשטעלט זיין גלאָז װאָס- נישט-איז, קאָן ער נישט אוועקנעהן,. שטילערהייד הויבט איחם אָן ווערען פאררעכטיג ם'גאנצע געזעמעל מיט מענשען, עפּעס אזוינע אויסטערלישע לייט. מ'זעהט זיי נאָרנישט אין ערנעץ. און קיינער איילט זיך נישט. מע) לויפט נישט. אדרבא. מען געהט צו צו א טישעל. מען 137 בוינט זיך אראָפּ. מען רעדט עפּעס,. מען סודות'ט זיך. און מען געחט אוועק צו אן אנדער טישעל. דאָרט סודות'ט מען זיך ווידער,. מען שלעפּט עפּעס פון די בוזעם-קעשע- נעס, מען ווייזט זיך עפּעס א זאך -- אפשר גע'גנב'עטע דימענטען אָדער טאשענזיינערלעך ? און די איברינע קומען צו, מאכען א רעדעל ארום טיש און פארשטעלען --- אז מען זאָל נישט קאַנען זעהן. דער קעלנער דערנעהנטערט זיך שלעפעריג. ---טיי ! --- מיט מאקא-טארט, צו מיט לעקווא ? אָדער מיט נוסקיפּעל ? מאקא-טארט ? לעקווא ? נוסקיפּעל? דער מענש האָט קיינמאָל אזוינע ווערטער נישט געהערט. ער ווייס נישט צו דאָס זענען נעמען פון שפּייז אָדער פון בא" ריהמטע וואלד-רויבער, װאָס קומען אריין אהערצו. נאָר כדי נישט צו ווייזען זיין נראָביונגישקייט אין די זאכען, שטאמעלט ער ארויס: ?עקווא. אן אין הארצען טראכט ער ; איך בין דאָ אריינגעפאלען צווישען א שעה- נער הברה ! ער עסט דעם נעשמאקען לע קווא אוו דער ביסען באקומט איהם נישט. ערגעץ דאָרט אין א ווינקעל שטעחט א בנחור מיט א פארדעכטינטער, איטאליענישער באָרר און אלע רינגלען איהם ארום און פרענען איהם, צו עס איז שוין ארויס ? און וואו קאָן מען עס זעהן? דער בחור מיט א באָרד פון א איטאליענישען אמבא" סאדאָר פּינטעלט מיט די אוינען און ניט א גנעדיגען שמייכע?. ער עפענט עפּעס א פארדעכטיגט פּעקעל און קוקט זיך אום צוֹ קיינער זעהט נישט, אלע רינגלען איהס ארום און פרענען: אינזעל? ער ענטפערט: אינ- {ע?! זי פרעגען נגעבונדען? די איטאליענישע כאָרד גיט א מאך : מ אַ ראָק אַ ! דער פרעמדער זופּט די טיי און קוקט צו דער טיר, וי אזוי װעט ער זיד ארויסכאפּען? ער עסט דעם 128 ?ע סקווא א פיהלט דערין נישט קיין שום טעם. ער טואכט ווענען זיין פרוי און קינדער. ער זעהט זיך א צע- שניטענער אין א קופערט, איינגעפּאקט אין שטרוי, און א דראָזש געהט איהם דורך איבער'ן לייב. ער שטרענגט אן ס'אויער און ער הערט : הוליאדהוליא מאנספּארשוין. קעניג מִים דער ראַבענקרוין. זיי האָבען בא'גנב'עט א קעניג ! -- טראכט ער -- און זיי פרעהען זיך. און באלד הערט ער דאָסזעלבע קול : און ער דזשימזשעט אין די טאצען ביטיבים-בום ! דאָס האָט מען שוין אימיצען געבראָכען די ביינער ! --- טראכט ער. --- מ'האָט איהם, ווייזט אויס, גוט אָנגע" דושימדזשעט. ביםיבום. ער נעמט ניכער שליננען זיין לעקווא ער בא- מערקט וי עס קומען אָן נייע מענשען. צווישען זיי מייד" לעך מיט געשוירענע האָר און פארדעכטיגטע יונגע"לייט- לעך, װאָס רעדען זיך דורך אויף זייער שפּראך ; -- ער שאפט מיט די פויסטען. --- מעטאל ! --- ער האָט א סך כח ! --- דאקטיל, --- דאבינדראנאט. --- ס'א באָמבע, --- אן אוצר, -- א גאָלדענע זאך, ---בריליאנט, --- דערמאַנט אביסע? אין פערדיגנב. --- שניידענד. --- בייסענד. דער פרעסדער זיצט וי אויף הייסע שפּילקעס, איצמ איז ער זיכער, אז ער איז אריינגעפאלען אין א נעסט פון פארברעכער, װאָס רעדען אומיסנע אזוי א א פרעמדער ואֶל 60 נישט פארשטעהן. אביסעל פארשטעהט ער פת" דעסטוועגען, מ'קאָן איהם נישט אֶפּנארען. די חברה האנד" כען מיט גע'גנב'עטע ציערוננ. דאָ איז זייער בערזע. דאָ ווייזען זיך איינס ס'אנדערע די אָנגערויבטע זאכען און מע שאצט אִפּ וויפיעל ס'איז ווערט, און יעדער דערצעהלט זיינע נבורות, און אלע שמייכלען און רויכערען צינא- רעטען און קריגען זיך, און בעטען זיך איבער, און מאכען. עפּעס אזוינע מאָדנע העויות, און ווייזען זיך פאפּירלעך, און סוד'ען זיך, און ווארפען מיט אזוינע ווערטער, וי שמאטע, שוואך, ני ש ט א קיין ב לוט, מ'דארף איהם שלאָנען דער פרעמדער טיי-טרינקער קוקט אלץ צו דער טיר, דאנקען נאָט, דער וועג איז נישט פארשפּארט. ער קאָן צו יעדער צייט אנטלויפען. ער באקומט מוט און נעמט זיך נעהענטער צוקוקען. ער זעהט וי אין מיטען קאפע-הויז, ביי א רונדען טיש, זיצט עפּעס א מענש מיט געלע ברילען און זינגט זיך אונטער עפּעס א מאָדנע ליעדעל. אין דער רעכטער האנט האַלט א בינטעל העלצלעך אויף אויס- צושטעכען די ציין, און מיט דער לינקער צימבעלט ער ולאט אזוי אוים'ן טיש. אלע סוד'ן זיך מיט איהם און ער סודות'ט זיך מיט אלעמען, און יעדען איינעם פרעגט ער : אווע קגעגעב ען{ן? א דער נעפרעגטער ענט" פערט: א ווע ק גע נ ע ב ע ן. אָדער ; איך דארף ערשט אוועקגעבען מאָרגען, און אלע האָבען פאר איהם דרך-ארץ און מ'טראַנט איהם אונטער א בענקעל. מסתמא דער הױפּט פון דער באנדע -- טראכט דער פרעמדער. און ווען ער הערט, אַז דער װאָס זיצט לעבען איהם זאָגט : אי, זאָלט איהר געזונט זיין, ס'איז דאָך באמת פּערל, -- ווערט ביים פרעמדען גאסט קלאָר, אז דאָ דינגען זי זיך ביידע איבער דעם פּרייז, ווייל יענער רעדט כסדר פון , מינץ"., און ווען אַן אַנדער בחור מיט אַ צוקנייטשט פיערעקעכדיג פּנים קומט צו צום ה ויפ ט מ א | או גִיםט שיהם שטילערהייד די האַנט,. פרעגט איהם יענער בלוי! ס,1 איין װאָרט: גאָלד? דעמאָלט אין דער פרעמדער שוין זיכער, אז זיין חשר אין נישט קיין אומזיסטער. 58 8{ ;א ער איז שוין באלד פארטיג מיט דער טיי. ער װויל באצאהלען און אוועקנעהן, אָבער ער באמערקט, אַז אַלע קוקען אויף איהם --- פון אַ זייט. עפּעס געפעלט ער זי נישט. אודאי -- טראכט ער -- קען איך זיי נישט געפעלען. און ווען עפּעס איינער א בחור סמיט שווארצע האָר און אויגען װוי ביי אַ ציגיינער קומט צו און זאָגט, אז ער ווי? זיך מיט איהם באַקענען : קאָמויאַ-װיזשו?: ווערט דער פרעמדער דערשראָקען און בלאַס, און נים איהם די האַנט, און שטעלט זיך אויף און שמייכעלט. און ווען דער בחור מיט די שװאַרצע האָר פרעגט איהם צי ער האָט ליעב ירוחם-שטרימפען, ענטפערט ער, אז ער ווייט נישט און אז ער האָט עס קיינמאָל נישט פארזוכם. דער פרעמדער האָט שוין באצאָהלט דעם שלעפערי- גען קעלנער (אפילו דער קעלנער איז אויך עפּעס נישט װוי אלע אנדערע קעלנערם) און ער װיל שוין אװועק" געהן. ער מאכט זיך, אַז ער קוקט אויף קיינעם נישט, אָבער פון דער זייט ווארפט ער אַלעמאָל א בליק. די איטאַליענישע באָרד רעדט נאָך אַלץ וועגען בריליאַנטען. אַ צווייטער לעבען איהם, צו וועמען אלע הערען זיך צו, זאָגט, אז ס'פע הלט עפּעס. א דריטער זאָגט, א ס'איז א רינג אין דער קייט. א פערטער -- מיט אוינעננלעזער -- קאַכט זיך און שרייט, אן מ'דארף צעברעכען אהן רחמנות און מ'דארף געהן מיט'ן האמער אין דער האנט און אז מ'דארף דערלאנ- גען מיט דער האק איבער'ן קאָפּ -- -- ווען דער פרעמדער דערחערט דאָס נעמט ער זיך שאַרען הינטערוויילעכס. און ווען ער קומט שוין ארויס אין דרויסען בענשט ער גומפ. און א לאנגע צייט קען ער נישט כאפּען דעם אָטעם -- אַזױ קלאַפּט איהה ז 3 ד . ס'האַרץ פון שרעק, װאָס ער האָט איבערגעלעכט אין די עטליכע מינוט אין דער געחייפניפפולער נעפט פון די גזלנים, .2 כ אַ ח ר; מיר זענען א פארווארפּענער אינזעל. מיינע ברידער, די וואס פארבלאַנזשען צו אונז, פארשטעחען אונז נישט, איך פּאָחר אַװעק איך פּאָהר אַװעק ! מיין רענצעל שטעהט געפּאַקט, מיין פוס אין שוין אויף יענער זייט שוועל. איך פאָחהר באלד אַועק. דער זומער איז שעהן געווען, דער זומער איז גרויס געווען, דער זומער איז ליעב נעווען, אָבער ער איז פאר" גאַנגען װי אַ ?ע זומערס, װאָס האָבען אַ טבע צו פארגעהען. אויפ'ן מיסטיבאַרג פון אלטע זומערס, לינט דער היינ" טינער זומער אין אַ שטאַרבענדינען צושטאַנד. און באַלד װעט דער מיסטבאַרנ פון צייט רייכער ווע- רען מיט נאָך אַ טויטען זומער. איך שטעה גרייט אָפּצופאָהרען. איך בין אַ פאָרזיכטיגער מענש --- בין איך ש ט ענ- ד יג געגרייט אין וועג אדיין. און אז איך נעה שלאָפען, לייג איך ס'היטעל אונטער'ן קישען -- טאָמער ניט מען מיך א רוף. עס איז פארנשכט. די זון געהט מסתמא אונטער -- איך זעה זי נישט. עס זיננען מסתמא ערניץ די פיינעל -- איך הער זיי נישט. איך ווייס נאָר : איך שטעה סמיט'ן רענצעל? אין האַנט, סיט א פוס איבער דער שועל, װאָס איך האָב עטליכע ואָכען דורכאַנאַנר גענלעט מיט מיין פוס, און עס טוט מיר אַזױ באַנג אַװעקצופאָהרען. געטרייע שוועל, זיי נעזונט ! און איחר, אונרוהיגע טראָפּענס פון דעם רינענדינען 83 װאַפעריקראַן, פארנעסט נישט אייער נערוועזען, אומ" רוהיגען פריינד, װאָס האָט זיך אונטערנעהערט צו אייער געוויין אין די זומערריגע נעכט. זייט געזונט ! זייט געזונט איהר מייז װאָס האָט גענריזשעט מיין דיל, איהר פלינען װאָס האָט געזונגען ארום מיינע אויערען אייער מוטיג פלינען-ליעד, איהר טעלער און לעפלען און נאָפּלען און נאַזדליכט און ווייכע שטוהלען און הייזערי- גער פאָנאָגראף --- זייט געזונט ! איך פאָהר אַװעסק. און איהר טעג פון מיין לעבען, װאָס זענט וי בא- האַלטענע שאָטענס געבליבען העננען צווישען די וענט פון מיין זומפערחואוינונג --- זייט געזונט און גליקליך. איהר געטרייע שפּינלען פון מיין הויז, װאָס איהר האָט מיך אָפט געזעהן גאנץ אַנדערש װוי די דרויסענדיגע וועלט, זייט שטיל און זאָגט נישט אוים. זייט געזונט ! | זייט נעזונט, ליעבע ווירטין, ליעבע שכנים, ליעבער גאָרטען --- איך מאָהר אַװעס. אַדיע ! איך דריק מיינע הענט, איך געזענען מיך מיט דעם משח נאַדיר װאָס בלייבט דאָ אַ הן מי. איך האָב אויף איהם רחמנות -- ער װועט דאָ בליי- בען אַזױ עלענר ! אָט בין איך שוין אויף יענער זייט שוועל, -- דאָס רענצע? אין האַנט, דאָס האַרץ אין דעם רענצעל, און די פיס אויף דעם ווייכען גראָז, אָבער פּלוצים פאלט מיין בליק אויף די ווינקלען פונ'ם גאָרטען : אזוי פיעל בלומען ! רויטע און ווייסע און בלאָהע און געלע ! שעהנע בלומען מיינע --- ואוו זענט איחר געווען ביז א יצט? 1244 האָט איהר מיך נישט באמערקט אין אייער פאר" ישלאַפּענעם גאָרטענװוינקעל, אָדעך בין איך אַזױ געוען פארנומען מיט מיין טעגליכער ארבייט אַז איך האָב נישט געזעהן וויפיעל שעהנע בלומען עס ואקסען אין מיין גאָרטען לעבען מיין שוועל ? אָבער איצט איז שוין צו שפּעט -- איך מוז אוועק- פאָהרען. און איך האָב נישט קיין צייט זיך צו באַקענען מיט אייך -- צו קושען אייער סאמעטענע נאַקעטקייט, צוּ גלעטען אייערע שעהנע קעפּ, צו ראָמאַנסירען מיט אייך, װאָס פאר אַ שאָד ! איהר װועט אפשר בענקען נאָך מיר, און איך על בענקען נאָך אייך, אָבער מיר וועלען זיך קיינמאָל נישט צונויפקומען, ווייל איך פאָהר שוין אַװעק ! איך האָב אייך צו שפּעט דערזעהן, ליעבע בלומען, און מיר מוזען זיך שיידען איידער מיר האָבען זיך באַקענט, און איך װאָלט דאָך אייך געקענט אַזױ ליעב האָבען. און איהר מיך אפשר אויך! | אָבער מיין רענצע? איז געפּאַקט, מיין פוס אין אויף יענער זייט שוועל,. דער צוג ווארט, דער זייגער ווייזט די צייט -- איך מון אָפּמאָהרען, ווארף איך אייך בלויז א האנטקוש, און איך זאָג אין איילעניש: | ליעבע בלומען, אַדיע ! | מיר זענען ביידע געווען אַזױ צוריקגעצוינען, אַזױי שטום, אַזױ נאריש, און איצט פאָהר איך אַװעק, און איהר בלייבט דאָ וואוינען אינ'ם עלענדען גאָרטען, און קיינער װעט אייער שעהנקייט נישט באוואונדערען, און קיינער װעט נישט אנשיכור'ען זיין האַרץ מיט אייער פארניגען געלעכטער, אַ שאָד, א שאָד, אַדיע ! 149 איידער דו צינדסט אָן אַ שװעבּעלע יט דו קומסט אַהוום, ס'אוזן פונסמער, דו זוכסט אַ שוועבעלע. עמיצער ווארט אויף דיר פון אונטען אויף די טרעפּ. קרי-קרי עס בליצט עפּעס. מ'דערלאנגט א שאָס. דער פּריקרער בלישטש געהט דיר ארויף אויפ'ן בריקע? פון דער נאָז. פון אונטען רעדעלט דיר עמיצער דעם רוקענ- ביין מיט עפּעס אַזאַ מין שארף רעדעלע. און דאָס בלוט איז נישט קיין בלוט, נאָר צעהאַקטע נאָדלען, װאָס לויפען אַרױף און אראָפּ, אין קאָפּ איז דיר פינקעלדיג-פינסטער, אפשר צ וװ ליכטיג. די פינסטערניש איז אזא, װאָס לויפט אין אַ נאַלאָפּ, און סע שלעפּען זיך איהר נאָך פלאטערדינע סטענגעס, וי פון אַ משונע'ן פערד, װאָס פאַלט אַראָפ פון אַ געפעהרליכען באַרנ. אינוועניג שטעהט עמיצער און לויערט אויף דיר מיט אַ מעסער. צוויי מענשען דער- הרנ'עט. מאָרגען-זשורנאל, װועט מען דיך דערלאנגען א נעם. ביים האלז. איף-כע. גיב ס'געלט אָדֶער איך שיס ! נאט אייך אלצדיננ. ס'הארץ זאָל דיר נאָר נישט בלייבען שטעחן, וי דיין זייגערעל, װאָס דו האָסט אַנו" מעלטען אַראָפּנעלאָזען אויפ'ן טראַטואַר. ‏ שװייצאריש ווערק. האָפט עס צונגעליינט צום אויער. סע קלאַפט נישט. ביזט טויט. שוין! די שריפטען. װאָס װעםס זייז מיט די שריפטען ? דעם מאַנוסקריפּט װאָס איז נע" 146 גענען אין בוזעם-טאַש --- מ'האָט איהם דורכגעשאָסען און פארבלוטינט. אפשר װעט מען איהם נישט קענען לעזען ? אפשר װעט מען נישט קענען לעזען די אַכטע שורה. דאָס איז דער עיקר, ס'איז א ואונדערבאַרע ושורה. און דאָרט אין דער היים: ביוט א קינד. דער טייך נעהט. די מיח? מאָהלט. ס'קלויסטער. דער רב, עטעל, עטעלע. עטעשו. דו געהסט ביינאַכט אין חדר אַריין מיט אַ ניי לאַמטעונדעל, און דער רבי שעכט טוי- בען. חיק ! דו געחסט אָנגעטון אין אַ מאַנטעלע, אַ מענ" |טשעקעפעל רופט מען עס --- פּאסט עס דיר זעהר. מאַנ- וטעלע. מענטעלע. האָסטו דיר, חייסט עס, דיין איינענס !א מאַנטעלע. די שוועבעלעך זענען פייכט. הענגסטו עס !אויף אויף אַ טשוועקע?, און די רביצין לינט אין קימפעט. ;און ס'קינד וויינט, און דער שטאט-בארג שמעקט א (גװואַלד, און דאָס פּאסטוכעל שטעהט מיט אַן איבערנע- וקערטען פּעלץ און עטעלע קוקט דיר אין די אויגען אַרײן. עטעשו, דיין געליעבטער איז טויט. און אַ שניי פאלט איבער'ן שטעדטעל, און מיר געהן און געהן, אין דער |ווייסער, גלעזערנער נאַכט אַרין. און דער פעטער פאָכט !אויף דעם קוימען פונ'ם סאמאָװאַר מיט דעם אויבערשטען טייפ פון אַ שװאַרצען שטיוועל, און דער וועג לעבען טייך ;איז ווארעם פאר'ן פוס. און דער וואלד שטעהט אויפ'ן באַרג, וי אַ גרין היטעל? פון אַ זעלנער, 1ו,;ס חנ'ט פאר- !בייגעריטען און עס פארלוירען. עטעשו, ס'איז שוין ישפּעט, עטעלע -- דערצעהל נישט דער מאַמען. עטעל שווער מיר צו. עטעשו, וויין נישט. איך בין טױט די גאַנצע וועלט לעכט און איך -- נישט. א מצבה דארף 'מען שטעלען װאָס גיכער. מ'שטעלט נישט. סע דארף זיין פוז רוימליכען גראַניט און קיילעכריג. פע! ס'איז |שוין אַזױ אריין אין מאָדע. א רונדער בוים, מיט אַן אָפּנעהאקטער צווייג, און די סטעזשקע צווישען די מצבות איז בלאָטיג. מיר פינען אונטען. איבער אונז געהן מעג- שען און פרענען : וואו איז דער באַריהמטער קבר? 147 פיהרט איהם אַהערצו, מיסטער! ער פרענט אויף מין. און עטעל זיצט אויף דר'ערר מיט צעלאָזענע האָר און וויינט, און מיר געהן רייסען הושענות. און עליע דער שניידער-יונג פאָהרט שוין אַװעק --- ווייל ס'איז אֶנהוֹיב ווינטעה זיציי ער אויף דער פוחר, אָננעטון אין אַ קרים" סקע היטעל, מיט אַ שטעהענדינען קראַגען. אוים'ן אַקסעל האַלט ער פ'שטעקעלע מיט אַ פּעקעל און ער רויכערט אַ ציגאר-טיטון, און ער פאהרט שוין אוועק, איבער'ן געלען וואלד, און סע קאַפּעט אַ רעגען, און מיר פיהרען דעם משונע'נעם פייב אונטער דער חופּה -- אַ באָרוועסען. די כלה איז אַ פארשטעלטער בחור, און דער משונע'נער לייב טאַנצט אויפ'ן שניי און לאָזט זיך ציחען ביי דער נאָז, און אָפּנעבען מזל-טוב. װאָס איז עס פאר ? שוועבעלעך ? אֶהן קעפּלעך --- צום גוטען יאָהר. אפשר ליגט ער אונטער'ן בעט? װעט ער ארויסשפּרינגען און דערלאנגען אַ זעץ איבער'ן שטערן. וי אַזױ װועסטו פאלען ? וװעסט נעמען און פאלען און שרייען: רעטעט! װאָס פאר אַ ,רעטעט"? -- ,רע" טעט" אין עקעלהאפט. ועסט זיך אויף איהם אריפי ווארפען וי אַ לייב --- װי דער משוגע'נער לייב, און יע- דער װועט דיך ציהען פאר דער נאָז און דיר ווינשען מזל- טוב. װעט איחר זיך ראנגלען און ראגגלען און ס'בלוט װועט זיך גיסען װי פון אַ געקוילעטער שאָף. אָט-אַזױ-אָ. מיט די ציין וועסטו זיך איינבייסען. װועסט אריינ- גראבלען די נעגע? און וועסט קריגען בלוט-פארגיפטונג, און וועסט נישט קענען עפענען ס'מויל, װעט קומען צו" געהן אֶלנאַ און זיך זעצען לעבען דיר, אין אַ ווייס קליי" דעל, און מיט אַ זיינער? אויפ'ן האַרץ, אָלגאַ, ראַטעוע ! אָגא, ס'ווילט זיך אַזוי נישט שטאַרבען. איך בין נאָך יונג, און מיין לעבען איז װי א ברענענדיג ליכט, װאָס שווימט אויפ'ן וואסער, לאָז נישט, אֶלנאַ ! אָט-אַזױ-אָ. געט מיר די באַקען. בארוהיג מיך. ס'איז מיר זעהר שלעכט, שוועסטער מיינע, מעהר ליכט ! 148 | דאָס שוועבעלע וויל נישט ברענען. די טיר איז אָפען. אפשר בלאָזט עמיצער אויפ'ן שוועבעלע? געהט אַזױ דער זיירע מיינער פון דער מיל, שטעלט איהם אֶפּ א גוי און זאָגט : גוטנאַװענד, פּאנִי מילנער! און פארלעשט איהט דעם לאמטערן. ,נוי, װאָס טוסטו?" ,איך מאַך סיר אַ וויץ". צינדט ער ווידער אָן דעם לאמטערן, פאר- קעשט ער ווייטער. ,נוי, װאָס טוסטו ?" , איך מאך מיר אַ וויץ". ווערט דער זיידע מיינער אין כעס און װוי? איהם דערלאנגען אַ פּאטש, זעהט דער זיידע אַן ער שטעהט ערגעץ אין מיטען אַ וואטער, און דער נוי אין נישטאָ. און דאָ ליאַפּעט אַ דעגען. און ס'איז שטת-צוינאכט. און ס'איז שטאָק פינסטער. אפשר לינט ער הינטער'ן בענ" קע 4 און עמיצער קנייפּט מיך אינוועניג אין האַלֿז, מיט אַזױנע דינע פינגער, און מע פּרייכט אַזױ. וועמענס אָטעם זאָל דאָס זיין? איך בין פארפאַלען. ועה אין מיר! און דאָס אויג װוינקט, ווינקט. און דער שװאַרצ" אַפּעל איז צעשפּאָלטען װי אַ באַרג און איכ'? אַרונטער- פאַלען,. דאָס אויג װעט געבען א פּינטעל און איך װעל שוין מעהר נישט זיין. וי אַזױ וועס עס געבען א פינ" טעל? אַז איך װעל זיין אינוועניג װעל איך ארויס- שטעלען אַ פוס -- אַ מערקווירדינער איינפאַל! מ/אָל מיך קענען ראַטעװען. אָבער די אַלֶע מאַסקירטע מענשען, װאָס קריכען ארויס פון די ווינקלען, וועלען נישט פאָזען. אַלֶע אויף מיר ! אין אַ ראָד. לאָזט מיך ארויס! האָט רחמנות. איך דארף מיך מאָרנען אָפּשערען, און איך האָב נישט ביי זיך מיין נאַטיץיביכעל. נאָט אייך דאָס גאנצע גאַלדווארג און --- לאָזט מיך לעבען. נאט אווף ס'הענטיל פון מיין צעבראָכענעם שטעקען, נאָט אייך די 2 טולער. אויף מיין עהרען-װאָרט איכ'ל נישט אויס" זאָגען. אַזױ הייליג וי מיר האָבען איצט נאַכט איף דער וועלט. כ'בעט אייך, אויף די קניען, האָט רחמנות. איך בין א קינסטלער. די גאנצע וועלט װעט אייך דאנק" באר זיין, איחר ועט זעהן ! איהר וװעט קומען צו מיר 149 אין רעדאַקציע אַריין, װעט איהר זעהען װי אַלע שטע- הען פאר מיר וי פאר אַ קעניג, און מ'גיט מיר אָפּ כבוד, איכ'? אייך נליקליך מאַכען ! איהר וועט זיך נישט דאר- פען איינשטעלען ס'לעבען צוליעב פּרנסה. אלע מענשען זענען זיך ברידער ! און אַזױ ניך, וי זיי נעהען אַועס מאַך איך א נװאַלד און מע'ט זיי כאַפּען און איכ'?ל זיי קאָפּען מיט'ן פוס אין פּנים אריין, הערט אויף, זשענטעל- לייט! איך בעט אייך, איך ווייס, אַז די נױט טרייבט אייך דערצו. נידער מיט קאָפּי, מיט קאָפּי, איב'? זיי קאָפּען אין פּנים אַריין, די מערדער ! איכ'? מיך אָן זי נוסם זיין ווי סע קעהר צו זיין,. ס'איז קאלט, ס'איז ווא" רעם, מ'דאַרף האָבען קוילען. דער זיידע קומט באַלד פון דער מיל, עטעלע, וילסט געהן שפּאַצירען? עטעפֿ, עטעלע. עטעשו, מיין טייערע האַרצינע, הארצינע, האַרצו- נע עטעל! דיין טאַטע איז סיי-וייסיי אין לעסבערג אויפ'ן יריר, און דער פעטער בלאָוט דעם סאמאָװאַר מיט'ן שטיוועל, און די קאַשטענבוימער זענען אַזױ ברייט, און דער נלח איז אַװעקנעפאָהרען. און דער שניי ברענט זיך אויס אויף די פעלדער מיט ווייסע פונקען. און דער טייך נעהט און נעהט. עטעל טייערע, ליעבע, האַרציגע, לֿאָמיר פאָהרען קיין אַמעריקאַ --- מיט אַ שיף. מיר'ן זיין אין האָלאַנד. האָ--- לאנד. עטעלע, וויין נישט. איך בין שוין טויט, נאָךף זאָלסט נישט חתונה האָבען. עטעל, איך בעט דיך. מווזט מיר נעבען די האַנט, כ'קען שוין מעהר נישט רעדען. איך פאל?, עטעלע. ניב אכטוננ אויף מיינע מאנוסקרי --- פיין און ווארעם איז אין שטוב. מ'דאַרף זיך זעצען | שרייבען. און מ'דאַרף אָנזאָגען דער דינסט זי זאָל קויפען אנדערע שוועבעלעך. די שועבעלעך טױגען נישט. סע געדויערט אפמשר דריי מינוט איידער מ'צינדט זיי אֶן. 150 די װאָס ווייסען מיינע סודות אוהר, ווענט פון מוין שמוב, אוהר קענט מוך ! די ווענט פון מיין היים קוקען צו, װי איך באשרייב אלערליי זאכען און זיי זיינען אייפערזיכטיג. בררוינע ווענט מיט נעלע באצירונגען. זיי קוקען אויף מיר מיט זייער פאננווייליגער פּאפּירענקייט און זיי בעטען זיךף: באשרייב אונז, באשרייב אונז, גוטער מענש. מיר זענען דאָך דיר אזוי נעטריי. מיר הערען אלצדינג. מיר זעהען אלצדינג. אָבער מיר זאָגען קיינעם נישט אויס. מיר חע" רען דיין געלעכטער און מיר העוען ריין געכליפ. מיר פרעהען זיך מיט דיר, ווען דו געהסט ארום איבער דער שטוב א לאכענדיגער, און מיר אומעטינען מיט דיר, ווען דוֹ קוקסט אויף אונז מיט דיינע פארשלאַפענע אוינען און יְדוּ. בעטסט פון אונז עפּעס -- שטומערחייד,. מיר הערען דיינע שטילע טריט דורך די נעכט און מיר ווילען דיר זאַ- ;גען ; זאָלסט זיין געטרייסט ! אָבער מיר קענען עט נישט זאָגען מיט װוערטער. ווייל אונזער שפּראך איז אן אֶהנ- ווערטערדינע. אָבער מיר האָבען דיך ליעב. גלויב אונז! מיר און דוֹ --- זענען איינס. מיר פארשטעהען אזוי גוט דיינע שטימוננען. מיר קוקען אריבער איבער דיין גע" שרימטס, נעת דו זיצסט און שרייבסט דיינע לוסטינע גאַרנישטערייען. מיר זעהען דעם שאָטען פון דיין צע- 151 שויבערטען קאָפּ, ווצס ציטערט אויף אונז. מיר זעהען דיין האנט מיט דעו פעדער, ווען זי בלייבט שטעהן אין דער לופט און זי פארטראכט זיך. עס איז א קנאָכינע האנט, סמיט דינע פינגער,. מיר האָבען ליעב דיינע פינ- גער. מיר קושען זיי. אָבער אז מיר קוקען אריין אין דיין שרייבהעפט און מיר זעהען, אז דו שרייבסט וועגען פרעמ- דע זאכען און נישט ווענען אונז, פארדריסט אונז און סע טוט אונז וועה. זאָג, זאָג וואנט-מיט'ז-פענסטער. אויף דיר קוקט ער מעחר וי אויף אונז. צו דיר אומעטיגט עף זיינע לבנח-טרוימען, װאָס ברענען אויס אויף דעם ווייסעפ פון זיין אויג. בעט איהם, וואנט-מיט'ן-פענסטער, ער זאָל עפּעס שרייבען וועגען אונז. מיר זענען אזוי אייפערזיב- טיג. סיר זיפצען נאנצע אוענדען, ווען ער איז נישטאָ, ווען ער קומט אהיים שוויינען מיר און מיר קוקען איהם אין די אויגען אריין,. זענען זיי פארוויינט? זענען זי פרעהליף ? * { א דאָס קליינע ווייסע בענקעל, אויף וועלכען איך האלט מיינע פיס, קוקט ארויף צו מיר פון הינטער די פּאנטאַפעפֿ און עס בעט זיך : באשרייב מיך, באשרייב מיך, ליעבער האר. איך בין דיין קנעכט, זאָגט דאָס אונטערטענינע פיסבענקעל, דו קענסט מיט מיר טאָן װאָס דו װוילסט. איך בין יוננ און רייצענד און באשאפען פאר דיין באקוועמ- ליכקייט. און כאָטש דו טרעטסט מיך מיט די פיס, מוז איך פונדעסטווענען זיין ריין. וויי? אזוי איז דיין וואונש. דוֹ האָסט פיינט שטויב --- אפילו אויף דיין פיסבענקעל, דו ביזט ערהאבען און דיינע פּ א ג ט א פ ע 5 זענען ערהאבען. עס איז מיר א נרויס כבוד, זאָנט דאָס פוס- בענקע?, װאָס דו רוהסט זיך אויף מיר אויס. ווען דו ביוט מיעד און פארשפּאצירט, טראָג איך דיר אונטער מיין ווייכע ברוסט. דו גיסט מיר א פייכטען קוש פיט דעךף זוי? פון דיין שטעק-שוך, און איך ענטפער דיר צוריק, 132 מיט א סאמעטענעם ליעבעסקוש. דערביי פיה? איך מיף אזוי געשמייבעלט, װאָס איך קען צוהערען, װוי עס רוישם דאָס בלוט, פון וועלכען מען מאכט ליעדער. און אז דו שריינסט -- קוק איך א ר ויה א רויף, שטרענג מיך אָן צו כאפּען א בליק איבער דיין שרייבטיש, אָבער איך קען נישט. איך בין צו נידריג. אָבער ליעב האָב איך דיין קאלטען פוס. ער איז אַזױ געאיידעלט, אזוי ווייס, כמעט װי א האנט. און דיין ענטבלויזטער פוס" נעלענק איז אזוי מיידליש-גראציעז, אזוי בעטענדיג. * ,8 דאָס גאזיפייער איבער מיין קאָפּ זשיפּעם צוֹ מיר אראָפּ, װי א שילטענדיגע שלאנג. סע זידט און סע צו" טערט. דאָס בלאָהע הארץ פון דעם פלאם איז אזוי דורב- זיכטיג-פיין, װוי דאָס לעבען אין מיר, װאָס איך קען נישט אָנטאפּען. נאָר דער שלעכטפארשוירענער קאָפּ פון דעם פייער ווארפט זיך אהער און אהין. פייער װאָס ביזטו אומרוהינ ? איך בין אומרוהיג, וויי? איף בוען- אויס איבער דיין קאָפּ, און דוֹ --- טראכסט נישט פון מיר. ווען דו געהסט שלאָפען דערשטיקסטו מיך. קען איך דיין רוה נישט זעהן. נאָר דיין פיבערדינקייט זעה איך, דאָס צוקען פון דיינע ברעמען, דיין האלב-פּנים, מיט דער קרום-פארשארפטער נאָז,. אמאָל, אז דו קוקסט ארויף צו מיר, דערזעה איך דאָס פייער פון דיין אויג. ס'איז א ו י ך בלאה און ציטערדיג און אומרוהיג. איין פײיער פארשטעהט דאָס אנדערע. דיין אױג האָט מיך ליעב און עס קושט מיך מיט אזויפיעל פארשטעגנף" ניש. איך קוש עס צוריק מיט אזויפיעל טרייסט. אָבעף דיין האנט מישט זיך אריין אוֹן --- איך זעה מעחר נאָך" נישט. מיין אוינ אין צונעמאכט. איך שלאָף. דו שלאָפסט א וי ך. מאָרנגען װעט א האנט איפוע" קען מיך און --- דיין אויג. מיר וועלען נעמען ברענען און באלויכטען די ליידינקייט פון דער וועלט. ביי דעם שיין פון מיין ליכט, ביים פייער פוֹן דיין אויג, וועט 3 עמיצער לעזען עפּעס א וואונדערליכען איינפאל און װועט זיר פרעחען. אָבער דאָס אוינ און דאָס ליכט וועלען זיין אומעטיג, בייז, שלאנגיג, איך זעה, אז דו שרייבסט, זאָנט צו מיר דאָס פיכט איבער מיין קאָפּ, באשרייב סמ י ך! איך בין דאָך דיר א סך נעהנטער וי עמיצער אנדערש. מיר ביירע -- -- א יי * די ביכערשראנק זאָגט מיר : באשרייב מיך, נאשרייב מיך. איך בין שווארץ, זאָנט די ביכערשראנק, אָבער מיין שווארצקייט איז נישט קיין נאטירליכע. אין האר- צען בין איך א סך ווייסער וי איך זעה אויס. אין דער גלאנץ מיינער --- איך בין אזוי מיעד פון איהם. טאָגיאיין טאָג"אױס דער נגארישער זעלבסטנלאנץ, דאָס אייבינע געדענקען, אז דו ביזט עפּעס א חשוב'ע זאך, מיש מעשע- נע שלאַסבלעטלעך. און איך האלט דיינע ביכער. אלערליי ביכער טראָג איך אין מיין הארץ פאר דיר. דן מראָגסט א וי ך בינער אין דיין הארץ -- פאר אנ" דערע. איך ווייס, װאָס דאָס הייסט! דערפאר ציטער איך אזוי שטאַרק, אז מ'ריחרט מיך אָן. אז דו ליינסט אויף מיר ארויף דיין האנט און ווילסט . מיך אויפשליסען, טו איך מיך א וואקע?. איך ווייס, אז איך בין ביי דיר ג אַ ר נ י ש ם . אזוי גיך וי דו נעמסט ארויס ס'בוך, לאָזטו מיך אָפען, פארשעמט, און מיין שויב גלאנצט דיר אנטקעגען מיט צאָרן, דו זיצסט און לייענטט און לייענסט, איך זעה עס און סע פארדריסט מיך װאָט דו לייענסט יעדע נאריש ביכעל, נאָר מיף א 9 יי }ן לייענסטו נישט. וייפ איך בין נישט אָנגעשריבען. און איך בין דאָך גארנישט אזוי פּראָסט וי דו מיינסט. דיין טאטענ'ס ספרים שטעהען אין מיר. זיי זענען אלט און פארפלעקט פון ליכט-טראָפּענס. איך זעה זיי נאָר פון דרויסען --- זיי זענען אזוי אָפּגעריסען. אָבער איך ווייס,, אז דו האָסט זיי ליעב. איך זעה וי דיין האנט ציטערט איבער זייערע רוקענס, איך זעה וי דו טראָנסט-צו דיינע 154 ליפּען צו די אָפּנעריסענע ספרים, און דו פלאטערסט צו זיי, ‏ און דו קושסט זיי. איף, ביכערשראנק, זעה אלצדינג און איך שווייג. איך קוק דיר נאָר טִיף אריין אין אויג, מיט מיין אלצפארשטעהענדיגען גלאנץ, און איך דערמאן דיך, אז נאָלד-אותיות זיינען גאָרנישט. און אז ווערטער זענען גאָרנישט. און אז געדאנקען זענען גאָרנישט, און אז טיפער און געדאנקליכער פון דעם שטומען װאָרט, איז דער שטומער שטויב פון אלטע ספרים, איך בין א בוך אִהן אותיות, זאָנט צו מיר דער ביכער- שראנק, אָבער איך ווייס אלצדינג און איך האָב דיך ליעב. ווייל דו האָפט מיך ליעב, ווייל איך האָב ליעב דיין טא- טענ'ס ספרים. און אז איך זעהח וי דו זיצסט נישט ווייט פוֹן מיר און דו באשריינסט אלערליי זאכען, נאָר מיך נישט ווער איך טיף-באטדיבט און מיין ועלבסטגלאנץ ליידט דערפון אזוי שטארק ! * { הא באשרייב מיך, באשרייב מיך, זאָגט צו מיר מיין שטוב. צווישען מיינע ווענט איז דיין גליק און דיין אומ" גליק. איך בין דיין פריינד און דיין שיצער. איך בא- האלט דיין אומעט און איך צעקלינג דיין געלעכטער, איך זעח דיך אין אלערליי צייטען און צושטאנדען. איך ווייס וועגען דיר אזויפיעל? און איך זאָנ קיינעם נישט אויס. ווייל איך פארשטעח דיך און איך האָב דיך ליעב. דארי- בער בין איך אזוי אייפערזיכטיג, ווען דו דערמאַנסט מיך נישט אין ריינע שריפטען, 155 אינהאַלט: דאָרט וואו מע געהט שפּאַצירען א א א ר יי שאַלעבמאָנעס ןזח חיש החה חחה ייה הש השה יי יה = = 12 פּסח'דיגע טעג ייט זידיך. דיידד דיק ייד ידי היה דיייף. ייה ייה יי == - )92 מיין ערשטער ראָמאַן חי ייט ייה די דיי הזחה דיי יי == 228 סענטומענטאַלע פויערען יז החט חחיה הייה החח דיה זי === -- 40 פליטערפלירט : אויף צום זעקסטען סעפּטעמבער די שיש חחיה חחת היה == == 80 גרויסער אויספאַרקויף אויף צירונג == יז הי == = 61 פאַקטען וועגען פאַקטען = דיי ייה יה יה יש היה היה = 64 ווי רופט מען אווך חחשך חחקט החחת חחחט חחה חי היח חי ידי == 60 אָרענטליבקייט הא אע אט ר אע אע ער גאר יי ,,) אידעען-פאַרבינדונג פארא א א א א א א א יי באַקוועמע שטאַנדפּונקטען ר א א א א א 2 אַפּאָריומען און וי אַזוי האר א א א א א א יק פאַראַן אַ שטעטעל , רוזוועלט" -ך דיי היה יחיה יח יי = 86 אַ בריעף צו מיין אָנקעל חדד חחה דייה חחה חחן יי חי הי = 89 איך בין שלעפעריג פא א א א א א א א א עי אונערצוהונג ך חדט חשת חי היה שי ייח ייה 7 276 77 625 1000 טשאַפּ אי אט אע ואר אע א א אנ א אט ר א יי וו דאָס פאַרלוירענע װאָרט == -יי יי חיה -יה === =ח= /- 26 106 אַ גרוס פון אייער ברודער א א א א א א 2 יט מלחמה אע א אט א אע אע אט אט א א א א יי וו פּעקעלטאָג חחט ח דיה חחה זחיה חיה היח יי היה זיז חי = = 191 חננו הענו ממעש רא א א א א א א אויף דער בערזע פון פּערעל און גאָלד == == == == -- 190 אַ פרעמדער די די שי == הי חי דיי ייז הי ייה = = 186 איך פּאָהר אַװעק די חי זי דיה דיה הי יה היה יה יה = 148 איודער דו צונדסט אָן אַ שוועבעלע דח דח די דיה הי --- 146 די װאָס וויוסען מוינע סודות -- = == די -יי = = 111 , .י ש = - ֶ מיינע הענט האגען פֿאַרגאַטען דאָס דאינע בוט וועגען ביכער די מענשליכע נאַטור שַ בוך מוט אַ מאַסע באלעחרענדען לעזע-שמאָף, אַרויפגעגעבען פון דער גאָטהייט, זעלבסטפארלאג, שרייב איך מיר קריטיק. דער רעדאקטאָר פון א געוויסען װאַכענבלאט איז געווען פריינטליך גענונ מיר אָנצובאָטען די ארבייט. איך האָב עס אָנגענומען. נישט ווייל איך דארף ראָס געלר -- איך בין א וואוילהאבענדער מענש! נאָר ווייפֿ עס איז ביי מיר א מארנניגנען צו רואינירען די קאריערע פון אונשולריגע מענשען, ווייל עס איז ביי מיר א בלוטיג פארגניגען צו זעחן וי אזוי שריפטשטעלער װאָס האלטען ביים ארויסנעבען ביכער, ווערען פריינטליכער צו מיר פון וואך צו וואך. װאָס געהענטער עס קומט צום טאג פון דעם ערשיינען פון זייער ווערק, אלץ צוגעלאָזענער ווע- רען זיי צו מיר, אלץ העפליכער, אלץ מעהר דריקען זיי אויס זייער גלויבען אין מיין טאלאנט, אלץ מעחר זענען זיי איבערציינט, אז מיט מיר װעט נאָך אמאָל קליננען די וועלט, אזוי זאָל זיי גאָט העלפען, וי זיי מיינען עס מיט'ן גאנצען הארץ. איך נין א קריטיקער, א שריפּטשטעלער. איך קום כמעט אלע טאָנ אין דער שרייבערשער קאמֿע, טרינק סעלערי-וואסער, קוק אויף מיין שטרוי-חוט װאָס הענגט אויפ'ן וואנט אביסעל צו וו יי ט פון מיר און איך דריק מיך אויס, אז מיר לעבען אין א גרויסער צייטֿ. קעלנער צאָהלען | מיינע פארגניגענס זענען וועניג אָבֶער קאָמפּליצירט, איך האָב ליעב צו זעהען מיין בילד געדרוקט אונטער מיין נאָמען מיט בוימלעך פון ביידע זייטען. אמאָל קומט ארויס א קליינער פלעק אויפ'ן שטערען פון פּיין בילר, ווייל די דרוקיפּרעסען ארבייטען נישט אלע מאָל װי עס דארף צו זיין. דעמאָלט ערנער איך מיך שרעקליך. אין אזא טאָג ווייסען שוין אלע מיינע חויז-מענשען, אז איך בין אין אן אויפגערענטען צושטאנד און זיי כאפּען אוועק די טעלער פון'ם טיש, איידער איך קאָן זיי דערגרייכעןן כאפּען ארונטער ס'שטייגעל מיט'ן געלען קאנארעק און באהאלטען איהם אונטער'ן בעט --- איך זאָל איהם נישט דערווארנען, --- -= --- אָנער נאָך מעחר וי מיין בילד האָב איך היעב צו הערען וי מען לייענט מיינע שריפטען אין דער זויך. דעמאָלט שטעה איך ביים טיש און קוק כלומרשט אין שפּינעל צו זעהן צי מיין קראוואט שלאָפּט אויף זיין רעגעלמעסיג אָרט. אָבער אין דער אמת'ן, קלאַפַּט מיר די נשמה שטאַרקער וי תמיד, א הארצרויטקייט פלאַמט מיר | ארויף צו די באַקען, און אז איך הער וי מען לייענט מיי- נע ווערטער, דוכט זיך מיר אז איך רעד דאָס צו זיך אליין מיט א פרעמד קול, װאָס איז אזוי אונערהערט-מעלאָדיש. און יעדער װאָרט איז א ז ו י קלוג, אז ס'איז צו שטוינען, וי אזוי ‏ א י י ן (1) מענש אליין האָט דאָס געקאַנט אויסטראכטען. איך האָב אויך א נ ד ע ר ע פארנניגענס. זיי זעי נען וועניג קולטורעל, אָבער מענשליך. טיף מענשליך. כמעט יעדע נאכט, אז כ'האָב צייט, אז איך בין נישט פארנומען מיט באוואונדערען די נאטור, ספּעציעל פאר | דעם הערר ווינצינער'ס זשורנאַל, נעה איך מיר אוועק אין די פּי?מבילדער און פאר געצעהלטע צעהן סענט האָב איך דאָס גליק צו זעהן, װי צעהנדליגע מענשען ווערען דערשאַסען פ א ר 8 יינ ע אויג ע}, או װי אנדערע שוועבען נלאט אזוי צווישען לעבען און שויט, 6 בשעת איך זיץ מיר אין דער קיה?, מיט דעם אויסגע- שטערענטען הימעל? איבער מיין קאָפּ, און איך טראכט מיר אזוינע לופטינע געדאנקען ! איך דאָב אויך געוויסע פארגניגענס, וועלכע מענשען רעכענען פאר ג יי ס ט יג ע. איינס פאָון אָטאָדי אָ פארננינענס איז דאָס פארננינען פון רעטען די מענש- הייט. כמעט יעדען טאָג רעטע איך די מענשהייט עטליכע מאָל, פאראכטאָנען מאָנטאג האָב איך גענעבען פינף סענט צום רויטען קרייץ און דערמיט געראטעוועט מיליא" נען מענשען פון שרעקליכע יסורים. דינסטאָג האָב איך גענעבען פינףם סענט פאר דער תלמודיתורה און געראטע- וועט טויזענדער אידישע קינדער פון דער נעפאהר װאָם לויערט אויף זיי אין די קריסטליכע שולען. מיטוואך האָב איך געקויפט א שקארמיץ פּאפּקאָרן פאר פינף טענט און זיך אליין געראטעוועט פון א זיכערען הונגער-טויט. אָבער נישט אלעמאָל איז ש ט ע ק - שיך- צייט אפילו ביי א ליטעראט. דאָס לעבען האָט אויך זיין ערנ- סטע זייט, זיין מעמענטאָ מאָרי. טרעפט אַמאָל, אז איך אליין װוער באַשריבען אין די צייטונגען, מיינע שוואכקיי- טען ווערען אָנגענומען ביי קאָפּיאון-פיס און געטראָנען אויף די פּלייצעס פון מיינע קאָנקורענטען איבער'ן מאַרק צו דער הינטערנאָס ארונטער און פון דאָרטען צוריק אין מאַרק-אריין, כדי אלע זאָלען זעהן און זיך אראָפּנעמען א מופר, דער שרייבער ווערט נאשריבען, דער קריטיקער ווערט קריטיקירט, און די נקמה איז זיס, װאָס זיסער קאן נאר" נישט זיין, און אז איך קום אהיים פון מיין שרייב-פעלד, מיט דער פעדער-קאַסע אין האַנד, אָנגעברענט פון דער זון פון פּאָפּולאריטעט, און מיעד פון מיין איינענער נגרויסקייט, דעמאָלט קומט סיר אנטקענען מיין דיענסט און זאָגט מיר, אין א פרעכען טאָן, אז מיר וועלען היינט נישט האָבען קיין האָבערקיכלעך צום נאַכטמאָהל, און אז מיינע העמדער מיט די ווייכע קראַנענס, װאָס זיינען אזוי 7 בעקוועם אין די הייסע טעג, זענען נאָךְ נישט אויסגע- פּרעסט. עס דויערט נישט לאנג און איך געפין אויס, אז מיין דריענסטמיידעל האָט געלעזען די קריטיק איבער מיר, וואו מען זידעלט מיך מים די ערגסטע װערטער און דאריבער רעדט זי צו מיר אזוי פרעך, אזוי באליידיגענד. און אָט אזוי געהט זיך דאָס לעבען: אמאָל א שוואַכ ער ע ר פּאַראַגראַף. אַמאָלאַ ש ט אַ ר ק ע- ר ע ר. וי אין א ק ר י ט י ק. אַמאָל געלינגט עס און אמאָל געליננט עס נישט. ווען עס געלינגט נישט, טוט עס סמ יר א ליין װעה; וען עס געליננט, טוט עס וועה י ע נ ע ם. וי געזאָגט: דאָס לעבען געהט זיין געוועהנליכען אָדער אונגעוועהנליכען גאַנג, אָבער געהן נעהט עס! די זון סומט ארויס אלע טאָנ א ויפ ס ניי א די היינ" טיגע נאַכבט טויג שוין נישט אויף מאָרנען, זי איז שוין אָפּגענוצט. מאָרגען דארף מען שוין א שטפּאָנעל נייע נאַכט, פונקט וי איך מוז אין קומענדען נומער פון דעמדאָזיגען בלאָט האָנען א נייעם , בוך-איין -- בוך-אויט". -- --- --- בין איך מיר א גאָט פון קריטיק. א קליין גאָטעל, אָבער א טומעלדיגס ! וויי?ל אלצדינג אין לעבען האָט א גאָט. און אז דער גאָט פון געבראָטענע פּינאטס דערהערט אז דער גאָט פון װאַנילא-אייז-קרים-סאָראַ, האָט געוואונען א זיעג איבער דער געטין פון שאָקאָלאךד- פּראַפּע, ווערט ער אייפערזיכטיג וי אָטהעלאָ, און רופט צוֹ חילף אַלע גייסטער פון די פייװו-ענדיטע-סענטס- ביזנעס. בין איך, אלזא, א נאָט און א מענש. ביידע זאכען אויה אמאָל. איך שטאַרב צוליעב דעם, אז מיין אונ- שטערבליכקייט זאָל ? ע ב ע }, א איך וער אונ- שטערבליף אין דער מינוט פון מיין טויט. און אזוי וי איך בין זעהר א קלונער מענש (ווי איך האָב דאָס שוין פריהער באמערקט!) דאריבער טו איך אלצדינג וואס איך קען, כדי צו באקומען א נאָמען, און אויב מעגליך 8 | אַ מעדאַל, פאר מיין פאטערלאנד, פאר וועלכען איף קעמף אזוי ריעזינ. איך בין, נעמליך, א נרויסער פּאטרי" אָט, איך נלויב אז יעדער פאָלק איז דאָס בעסטע פֿאָלק אין דער וועלט., נאָר מיינס איז דאָס ‏ ב ע ס ט ע פן אַלע. און אז מיר ווערט נמאס די באַנאַליטעט פון די ווערטעו : 1) פאטערלאנד, 2) פּאטריאָט, 3) קעמפער, בייט איך זיי איבער אויף די װערטער: 1) שװועבעפ- זאַפט, 2) שטרוקס, 3) פישפושער, און איך זאָג --- כבמעט דאָפזעלבע וואס אלע שטרוקסען זאָגען, --- נור מיט אַנ- דערע רייד : , שטרוקסען" זאָנ איך , פישפושערט", פאר אייער שװועבעלזאַפט. יעדער אמת'ער , שטרוקם", זאָג איך, מון פישפושערען פאַר זיין שװעבעלזאַפּט. ,דער װאָס פישפושערט נישט פאר זיין שוועבעלזאמט. -- זאָג איך, -- ,איז נישט קיין אמת'ער שטרוקס". און אַט-אזוי-אָ, האָב איך מיר מיינע פארגניגענט, מיין ארבייט, מיין שפּילעריי, און קיין זאך נעחט ביי מיר נישט פארלוירען. איך האָב א נאָטיץ-ביכעל, פאר" שרייב איך מיינע טיפע ליידען און --- איך לעב פון זיי. און מיין פאַך איז אי נום פאַך. ס'איז גרינג. זויבער, די אַרבײט איז א שטענדינע, און די צאָהל פון פּערזענלי- כע שונאים וואקסט פון ואָך צו ואָך. און זייערע רייהען פארמעהרען זיך, ווערען מעכטינגער און עס איז פאראן א געפאהר, אז זיי וועלען זיך ארנאניזירען אין א קערפטער- שאַפט און -- ווער װועט פארזארגען מיינע קינדער ? ווער וועט זיי שפּייזען ? ווער וועט אכטוננ געבען, אז זי זאלען זיך אלע טאָנ וואשען די אויערען, פארקעמען, אויספלעכטען צעפּ? אויף נאָט קאן מען זיך נישט פאר- לאָזען. דערוויי? אָבער בין איך פארנומען מיט קריטיק. און דאָס לעבען איז אזוי אונפארשעסט קורץ. און מען פוז זיין שפּארזאם מיט דער צייט, מען מוז עקאָנאָמיזירען די ליעבע, דעם האַס, די סימפּאטי, עטצעטרא. און אזוי װי אַ לע מיטעלמעסינקייטען פון דער וועלט קען איר 9 נישט פיינט האָבען, האָב איך פיינט מ. ב. און אזי וי אַלע טאַלאַנטען פון דער גאַנצער וועלט קען איך ניט ליעב האָבען, האָב איך ליעב אברהם רייזען, שלום אֵשׁׂ, און ראָלניק'ען. און אזוי װוי צו אלע אָנגעבלאָזענקייטען קען איך נישט זיין פיינדליך, בין איך פיינדליך צו אפּאַ- טאַשו'ן. און אזוי וי איך האָב נישט קיין ציים צו זיין גלייכגילטיג צו אַ 5 ע עהרלינע מענשען, בין איך נלייכגילטיג צו ח. מיניקעס. נו, איז נישט די מענשליכע נאַטור -- ב ין איך נישט א וואונדערבאר נוך, מיינע העררען ? לעזט פיף! איהר װעט א סך לערנען דערפון, | 16 מענדעלי מוכר ספרים פּענדעלי --- דאָס איז דער גלייכער וועג, װאָסּ ציהט זיך אהי-אהין, אייביגיאהין, שטענדינ-אהין. --- דער וועג צו די אלטע דורות, דער וועג צום אייבינען קוואל פון אונזער געשיכטע, דער הויכוועג און ווייטזועג און טיף-וועג צו דער פארגאנגענער אייבינקייט, וועלכע בא" שאפט זיך אויפ'ס ניי איטליכע מינוט פוֹן אונזער לעבֶּען. מ'דארף נישט פארנעסען : מענדעלי איו באנאל?, די יוגענד איז עס נ י ש ט. היינע אין באנאל -- פריינד איפּסעלאָן נ י ש ט. געטהע איז באנאל, טהעקערי אין כאנאל, דיקענס איז באנאל, נאָנאָל אין באנאל?ל -- אלע גרויסע דיכטער און קינסטלער זענען פארבאנאליזירט געװאָרען פון ד ר וי ס ע |. מ'דאָט זיי איבערגעשרי- בען און נאָכגעשריבען און מיטנעשריבען אזוי לאנג, ביז וואנען זיי זענען געװאָרען אזוי שאבלאָן, וי לבנח-און- שטערען, ליליען און רויזען, טוי און נאכטיגאלען, ליליען זענען וואונדערליך שעהן. רויזען? -- איך נעה אויס נאָך רויזען, איך שטארב נאָך זיי, לבנה, דו בלייכע לבנה, דו אומעטינע, וי איך האָב דיך ליעב ! און פֿונדעסטוועגען היט איך מיך וי איך-ווייס-אלייךן-נישט- װאָס, אז איך זאָל מיך חלילה נישט ארויסכאפּען מיט אזא באנאל װאָרט וי לבנה-שטראלען, אָדער ליליענפינגער, אָדער עהנליכע שעהנע זאכען, רי עטליכע פאראיננעלשטע יוננע -- די װאָס פאר- קינדישען אונזער שעחן-ליטעראטור, זענען נישט שטאַרק 14 פארליעבט אין מענדעלי, ווייל ער אין נישט נ יי. נה, פארשטעהט זיך. זיי זענען נ י י ע ר -- וועלען אייבינ ב 5 י י ב ע ן ני, נלאנצינ מיט פּערעלדינען שווייט- גלאַנץ. זייערע ווערק וועלען קיינפּאָל נישט אבגענוצט ווערען פון צופּיעל געברויך, וועלען קיינמאָל נישט האָבען אויף זיך דעם היילינען שטויב פון אלטקייט, פון געשיכט- ליכקייט. נאראָנים עלטערען זיך נישט. זיי האלטען זיך תמיד אין דער סאָדע. און ווען די מאָדע איז צו זיין טראניש און נאָטזוכענדיג, און עדעל-פיין, און אומעטינ -- טוט מען עס. דער ואָס האָט נישט קיין אייגענע פּערזענליכקייט קאָן אָננעמען אלערליי פּאָזען און ושעט- טען; און אז ד י נוצען זיך אָפּ, נעמט ער אן אנדערע, נייערע, פיינערע, באקוועמערע. װאָס פאר א דאנה האָט ער ! מענדעלי איז, פארשטעהט זיך, אלט. אָבער אין זיין ֵייט, איז ער געווען יונגער, פייערדינער, רעװאָלוציאָנע- רער װוי א סך פון אונזערע יוננע. מנדעלי לאכט פון אלטקייט וי נאָר איינער! מענדעלי שפּעטאָפּ פון די װאָס גלויבען, אז יענער איז געווען פאר מיר, דערפאר איז ער מסתמא נעווען קלונער,. מענדעלע לאכט פון די אמאָליגע ,אלטע" װאָס פלענען זיננען פון , אינדען װאָס 'טוען צעברעכען זייער דאָרשט" און ,װאָס שפּיעלען און שאלען א לויב ליעד דער געליעבטער כלה", פון די װאָס שרייבען ,א הארבען אִץיקוצץדלשון און אידען זענען זיך מחיח, וויי? ס'איז אונמענליך צו פארשטעהן", מענדעלי'ס פּאָעזיע איז נישט קיין אויסנעדיכטערטע, ופון ביכער ארויסגעלערענטע, ווערטערדינגע. פענדעלי'פ פּאָעזיע איז רויהע פּאָעזיע -- נישט געפּאָלירט און נישטּ געקינסטעכט, נאָר וי זי קומט פון דעם אידישען לעבען ארויס. מענדעלי'ס פידעלשפּיעל, איז לויטער פיעדעל- שפּיעל אֶהן די קונצען פון מאַכען מיט די פינגער, פון ווארפען מיט'ן קאָפּ פון חן ווענען. מענדעלי מאכט אליין זיין פידעל --- זיין געצייג. און 12 אויב אפילו זיין ליעד איז אמאָל נישט אזוי הויך אינטע- רעטאנט, איז אָבער דער פירעל שטענדיג ציטערדי, שטענדיג קלאָגענדיג, און --- וי אין יענער לעגענדע פון דעם פידעל װאָס מ'האָט געליינט אויפ'ן קבר פון א דער" הרג'עטען פּרינץ --- שפּיעלט ער פון זיך אליין. און ער באוויינט און באקלאַנט דעם געשטאָרבענעם פּרינץ -- דאָס פּ ר י נ צ ל י כ ע. דאָס פארנאנגענע. מענדעלע, דער נישטדאָס"ביך-איך-אויסען-מענש, איז שטענדיג עפּעס אויסען. זיין נישט-אויסעןזיין אין בלויז א 5שון סגי-נהור, אן אָנשטעל. מענדעלי איז דער אויס ענדינסט ער פון אלע אידישע שרייבער. אפשר שוין אביסעל צופיעל אויסען. אָבער ווער קאָן זאָגען צום דעמב , אזוי זאָלסטו וואקסען"? ווער קאָן קאָן פאָרשרייבען מענדעלי'ן זיין וועג, זיין מאניר, זיין סטיל? מענדעלי'ס כתבים זענען געשריבען פאר תלמוד'ישע מענשען, פאר מענשען װאָס ? ע ר נ ע | -- נישט פאר אזוינע וואס 5 יי ע נ ע ן. מען דארף לערנען א קאַ- פיטעל מענדעלי, װי מ'דארף לערנען א פּרשי רש'י אָדער תוסטות. מענדעלי באשרייבט נישט דעם איד, נאָר דאָס אידישקייט, נישט די װעלט, נאָר דאָס ועלטליכע. מענדעלי זאָגט וועגען ספענדערל'ען, אז עס האָט איהם גע" צוינען אהין, אחין דאָרט אין ווייטע סקומות אריין. דאָס הארז האָט זיך אין איהם גע- צוינען אזוי ווי קליינע קינד ער ציהען זיך מיט די הענטלעך קעגען ד ע ר 5 ב נ ה. זעהט איחר שין: קינדערלעך מיט בלינדע אוינען בענקען נאָך דער לבנה -- נישט נאָר בוי אונזער יונגסטען, נאָר אמילו ביי אונזער זיידען. נאָר דער זיידע זאָגט עס שענער, פיינער, אמת'דינער. ביי מענ- דעלי'ן אז די זון נעהט-אויף, קוקט זי אראָפּ מיט איהר כיכטיג פּנים. איין קוק איהרער האָט מחיח געווען איט" ; ליכע זאך באזונדער. ביימער און גראָזען האָבען וי זיס געשמייכעלט איידער די נרויטע טרערען טוי פון ביינאכט 13 זענען װי אויסגעטריקענט. אקוראט וי קינדער צעלאכען זיך פּלוצים אין מיטען א געוויין", און מענדעלי'ס הומאָר. וי עדעלשעהן אין ער, וי טיעף, װוי גרויסשטריכיג ! די בלאָטע. אין נלופּסק איז ביי איהם אזוי שיטער און טיעף, אז אמילו א דויכנעוואקסע- נער מענש, מוז זיך פארשפּריצען ס'היטעל. דאָס וואסער פון דעם אידישען טייך פּיאטיגניליווקע איז אזוי נגעדיכט, אז בנימין לייגט זיך אָן דערמיט פולע קעשענעס און הייסט סענדערל'ן זיך מאַכען דערמון א פּעקעל. מענדעלי באשרייבט די אידישע הייזער, װוי זיי שטעהען עפּעס װי אָנגע'ברוינז'ט איינס אויף דאָס אנדערע שטעהסט דו ארויסנגערוקט, זאָנט איין הויז, שטעה איך סיר דוקא אריינגערוקט. שטעהסט דו מיטן דעכע? אַ ר א פ, שטעה איך מיט'ן דעכעל אַרױף, מענדעלי'ס גרויסקייט איז פון יענעם סאָרט װאָס דערווייטערט אביסעל, װאָס פארפרעמדט, װאָס שטעלט אוועק א ווייטע נרעניץ צווישען אייך און זיינע באשאפע- נע געשטאלטען. ער ניט אייך דאָס בילד און ד י דרי ס- ט א נ ז, כדי איהר זאָלט קאָנן זעהען זיינע נישט ליעבע מענשען אין דעם ווייכערען ליכט פון פארגעבונג,- אין דעם מאט-ליכט פון פארנאנגענקייט, פון עפּעס װאָס איז װוי א גראָהער פלעק נעבליבען אויף די בלעטער פון אונזער לעבען, מענדעלי איז נגעדאנקליך, אָבער נישט דענקעריש, מענדעלי אין א חכם, אָבער ער חכמה'ט זיך נישט. ער שטראָפט און שילט, ער שמייכעלט און נלעט, ער גיפטינט און היילט, אָבער דאָס אלצדינג ווערט נעהיילינט אין די טיעפע פייערען פון ליעבשאפט און נעטריישאפט, מענ- דעלי שרייבט און ערנערט זיך. ער שרייבט און סע טוט איחם וועה. ער שרייכט און פרעהט זיך, ער שרייכט און שפּיעלט א ליעבע מיט דאָס נעשריעבענע, און די ווערטער זענען רונד און פּערעלריג, און בעטען זיך: שרייבט מיך אויף אויף פּארמעט, וויי? איך בין אייער היילינע שריפט, 14 ווייל איך בין דאָס פארגאנגענע אידישע לעבען, װאָט קעהרט זיך מעהר נישט אום. פענדעלי'ן מפּעהר וי װאָסער-עס-איז אַנדערען אידישען שרייבער --- איז געלונ- גען פעסטצוהאַלטען די טארמען פונ'ם פארנעהענדיגען דור, פון דעם אַלטען דור, װאָס האָט נעליטען פון בעלי- טאַלסע און פיינע בריות, ער איז א חוץ דער גרויסער אי" דישער שריפטשטעלער, מיט אלע זיעבען החן'ען פון אמת- ער אידישקייט, אויך דער געשיכטע-שרייבער, דער טאר" צייכענער פון אידישע מנהנים, פון אידישע גענג, פון אידישע צרות-און-נחת, ער איז דער עקספּאַנענט פון דער אידישער נשמה, וי זי האָט זיך ענטפּלעקט אין די פאר- שאלטענע יאָהרען פון איהר נלות, מיר, די היינטינע, די נייערע האָבען נעמאכט א פעטיש, אן אָפּנעטץ פון אונזער אייגענעם טראניזם. מיר דיענען צום בלאָה-בלייכען נאָט פון מעלאַנכאָליע און צער, מיר וואלנערען זיך אין א פעטען אומעט און מיר ווע" רען דערפון געזונט. מיר פרעסען דעם זעלבסט-שמערץ מיט גרויסע לעפעל, און דאָס פארשארפט אונזער פֿײיךו- גען אפּעטיט צום לעבען. אונזערע טרערען זענען פיש- אוי? פאר אונזער נעמיט. סיר שטעהען פאר'ן שפּיגעל און מיר מעפטען זיך אָן די וואונדערכארע פּאַזע פון א רע- װאָלווער לעבען דער שלייף. מיר זענען יונג און אויסנע- לעכט און פארקרימט, און גאַרנישטוועלענדיג. סיר כלאָנדזשען ארום און מיר זוכען נישט. מיר האָבען נאָר- נישט און מיר ווייסען נישט וי אזוי עפּעס צו | וע - ל ען. מענדעלי איז געווען דער נבאי, מיר זענען די בייוע נבואח. מיר שפּיעלען און פארשפּיעלען זיך מיט אלערליי נארישקייטען, מיר זינגען מיט נאָלדענע צויטען און מיר / טראכטען מיט זילבערנע פליטערלעך. מיר האלטען אָפען אלע טהירען פון אונזער געמיט, אָבער װאָס קאָנען מיר זעהען דאָרט-אינעוועניג ? מענדעלי אין געווען דער יונגער, דער יונענדליכער, 15 דער מענש מיט אַ וואונש און אַ ציעל. לאַמטערען און װאַנדערשטעקען אין האַנט, איז דער זיירע געקראָנען איבער די בלאָטעס פון נלופּסק און טוגעיאדיווקע, געשאָל- טען און זיך געבייזערט, און כסדר האָט ער געהאלטען ס'אויער צו דר'ערד, צו קומט שוין נישט אפשר דער פאר" שפּעטינטער משיח, און אפשר קאן מען איהם אונטעראיי" לען. ער האָט געזעהען דאָס טראַנישע פון אונזער לעבען. ער האָט זיך דערביי פארטראַכט. ער האָט געזעהען וו נרויס נאָטס וועלט איז און ער האָט געטריבען דאָס פאלק ישראל מיט בייטשען ארויסצונעהן אויף דער וועלט, און זיין מיט מענשען גלייך. ער האָט געװאָלט אז אידען זאָלען זיין , מיט מענשען גלייך"; -- מיר גלויבען בכלל נישט זעהר שטארק אין מענשען. ער האָט געמיינט, אז א איד דארף זיך נאָר נוט ארומזייפען, אראָפּווארפען ס'שטריימע?, ווערען א זשענטעלמאן און ער איז גערא- טעוועט -- מיר גלוינען אז ס'איז גאָר קיין רעטונג נישטא פאר דעם לעבען, און אז אזוי צו אזוי, ציהט אלץ אונזער הארץ אהין-אהין, אזוי וי קליינע קינדער ציהען זיך מיט די הענטלעך צו דער לבנה. 16 יהואָשׁ ,פון ניו-ואָרק בּיז החובות און צוריס". פֿאַרלאַג ; היברו פּאַבלישונג קאַ, איז ער געפאָהרען, אונזער ליעבהארצינער יהואש, ,פון ניו יאָרק ביז רחובות און צ ו ר י ק". דארין איז ידואש נגענליכען צו דער צווייטער עוועניו, די צוויי" טע עוועניו, װי אלע ווייסען, געחט אויך א ה י | און צ ו ר י ק. כמעט אלע בעסערע גאסען (וי אלע בע" סערע דענקער) געהען אהין און צודיק. די נאנצע געאָ- גראפישע לאנע פון אמעריקא געהט אחין און צוריק. און ווען זי איז שוין נעקומען צוריק, הויבט זי ערשט אָן נעהן צוריק א ה י }, און דאן ווידער צוריק א ה ע ר און דאן ווידער א ה י }|, און דאן ווידער צוריק, מילא, עס איז שפּעט און מיר דארפען נאָך חיינט דענקען פארשידענע געדאנקען. אקוראט זעקס א. זייגער. אז מע'ט דערלעבען מיט געזונט, וועלען מיר, צום בֿי- שפּיעל, טראכטען דעם פאָלנענדען געדאנק; יהואש אין זעהר א וואוילער, זעהר א געדאנקליכער דיכטער און אלס מענש באליעבט ביי אלעמען. ביי אונז אויך. אָבער ווען סע קומט צו רייזע-באשרייבונגען -- און אידען זענען דאָך דאָס ר יי זע נ ד ס ט ע פאלק אויף דער וועלט! -- פארלאננ איך, אז דאָס ואָס א וואנדערער האָט צו דערצעהלען, זאָל זיין עפּעס מעהר וי די פּאָפּו- לער-בעדעקער'שע רייזע-אינפארמאציע דורכגעפלאָכטען מִיט פייזדמליצה'דינע, קלונע אנעקדאָטען פון דעם סאָרט : וואסּ הויבען זיך געווענליך אָן מיט די װערטער: , דאָט דערמאַנט מיך גראָר אין א געשיכטע". , פון ניו יאָרק ביז רחובות און צוריק" איז א רייזע- באשרייבונג פון א רייזע באשרייבער. נישט פון קיין מענש װאָס פאָהרט אדויס אויף דער וועלט, און פֹאָה- רענדיג זעהט ער, און זעהענדיג פארגעסט ער אז ער אין געבוירען געװאָרען צו שריפטשטעלערען, און ער עפענט אוֹיף אלע פענסטער פון זיין נשמה און די בלױיגאָלדינע לופט פון רייזעדאוואנטיורען בלאָזט אריין און ארויס, אהין און צוריק. מילד און לינד, און נישט פארשטענדליך וי דאָס שעחנסטע פון לעבען. ניין, ‏ יהואש פארשטעהט אלצדינג. ביי איהם איז אלצדינג אזוי העל?, אזוי ווייס, אזוי נישט-פארשאָטענט, ער פאָהרט און שרייבט --- ער שרייבט און פ אַ ה ר ט. ער פּאָהרט שרייבענדיג און שרייבט פאָהרענדיג, און אלצדינג װאָס ער באשרייבט איז אזוי קינסטלעריש- גענוידאויף-א-האָר, אזוי איך-גיב-דיר-עס-איבע'רדיג ! : אי * יהואש'ס רייזעבאשרייבונג איז דורכנעזאפּט מיט זונענשיין און בלוייהימעלדיקייט. נאָך איידער ער האָט פארלאָזען ניו יאָרק האָט ער שוין ביי זיך אין געדאנקען אָנגערופען ארץ ישראל , דאָס לאנד פון זונענשיין". דאָס גאַנצע בוך טריפט מיט זונענשיין און לבנה-שטראַלען. עס איז א ליכטינ בוך. עס איז צייטענווייז, אזוי ליכטיג אז עס שטעכט די אוינען. ס'איז א גאָלדענער זייגער, בא" נאָסען מיט נעמאָלענעם נינגאָלד און באשאָטען מיט דיי מענטשטויב און איינגעטונקען אין רובינעךזאַפט. עס איז א יובעליר געשעפט, װאָס באשטעהט פון לויטער שויפענסטער. און יעדער שויפענסטער האָט זיבען נאָל- דענע שויבען, און יעדער גאָלדענע שױיב האָט זיבען דימענטען, און יעדער דימענט האָט זיבען סמאראגדען, און יעדער סמאראנד האָט זיבען זונען און פון יעדער זון 18 גיסען זיך גאנצע , טונען מיט בורשטיין", וועלכע דער- פאָנען אן א זונגעקושטען זונענאונטערגאנג. איך הּאָב געלעזען -- ש ט א ר ק געלעוען! -- דאָס ערשטע בוך ,פון ניו יאָרק ביז רחובות" און איך בִּין געווען איבעראשט פון יהואש'ט כח צו באאָבאכטען. ער באאבאכטעט בייטאָג און ער באאָבאכטעט ביינאכט. און ווען איחר זאָלט איהם אויפוועקען 2,80 פארטאָג און א זאָג טון : י ה וא ש, די ווע לט גע ה ט א ונ טע ר! װעט ער נלייך אֶנטוֹן די ברילען און נע- מען נאאָבאכטען דעם זעלטענעם וועלט-אונטערגאנג, און דערנאָך װועט ער איחם באשרייבען אין א בוך, מיט קא- פּיטלען, און יעדער קאפּיטעל וועט זיין גאוואכט פון צוויי ליעדער - - איינס פון פאָרענט און איינס פון הינטען. זאָל איהם גאָט נישט שטראָפען דערפאר ! ירואש דער באאָבאכטער און דער דענקער ! -- איך למשל, פאָהר אויף א װועליסאָפּעד און דענק. איך ראזיר מיך און דענק, איך ערקלער זיךף אין ליעבע און דענק, איך בין נישט קיין דענקער, פארשטעחט איחר, דערפאר מאך איך נישט קיין וועזען פון דענקען. אָבער יהואש ד ע נ ק ע ר 0 דורכאויס און פאָלשטענדיג און אהין און צוריק. דאריבער: נעמט ער א יעדער װאָרט און צעשפאלט עס אויף צווייען און ליינט אריין אינעוועניג א מין געדאנקענראָזשענקע, כדי עס זאָל זיין פול מיט אינהאַלט. א פארנלייך ; יהואש און פּרץ הירשביין. --- הירש- ביין פאָהרט דורך עטליכע מאָל דעם ערדקוגעל, שרייבט ער אָן דעריבער אן אימפּרעסיע פון צויי קאָלומנען. יהואש פאָהרט פון ניו יאָרק ביז נומער 1286 הערצעל- נאס. רחובות, שרייבט ער וועגען דעם א נוך -- צ וויי ביכער, ‏ ד ר י י ביכער, עס האָט נישט קיין שיעור. און װאָס באאַבאכטעט אזוינס אונזער יהואש? אין רוים, ?משל, באאָבאכטעט ער, אז כמעט אלע איטאליענער רעדען איטאליעניש. נעפט ער און פאר- 19 שרייבט עס. אין מאָנטע קארלאָ באמערקט ער אז מעןנ- שען שפּיעלען רולעטישפּיעל -- פארצייכענט ער עס אין א באזונדער קאפּיטעל. אין פאדעראָ באפערסט ער אז מענשען טרינקען פֿאדעראָ-וויין, -- נעמט ער און שטעלט עס אַריין אין בוך. אויפ'ן אַקעאן באמערסט ער וי די שיף ויעגט זיך אױף די וועלען היך-או-צוריק; אין בלאָהע נעכט באמערקט ער אז דער הימעל אין בלאה און לויטער; דערזעהט ער בייליס'ען באמערקט ער אן ער, מענדי? ב., האָט א באָרד און אז ער שטאמט פון א פּראָסטער פאמיליע; אין נעאפּאל, אָדער ערנעץ-אנדערש, רעכענט מען איהם איבער עטליכע סענטען פאר איבער" פיהרען ס'נעפּעק, פארצייכענט ער עס פאר די צוקינפ- טינע דורות, עטצעטערא, עטצעטערא. לעזענדיג יהואש'ס רייזעבאשרייבוננ, ‏ פאלט מיר איין, אז די אידישע שפּראך אין נענליכען צו סצה, מצהח אז מ'הויבט אָן קייען, קאָן מען נישט אויפהערען, עס עסט זיך אליין פון זיך, אזוי צו זאָנען. אויף קיין שפּראך קאָן מען נישט אזוי פיעל רעדען װוי אויף אידיש. אידיש איז א שפּראך וואָס רעדט זיך אליין פון זיך, און װאָס מעהר מען רעדט, אַלץ מעהר ווילט זיך, אין אידיש, למשל, קאָנט איחר זאָגען , ווימלען", און אויב שוין ווימלען, ווארום נישט טימלען, ברימלען, גרימלען, שטרימלען, פרימלען א. ז. ו.? אין אידיש קאָנט איהר זאָנען, אז ער ,צ ע פּ ו ט י ע ט דעם גאנ- עז עסק". איהר קאָנט (װי ביי יהואשן) ,אָנהוֹיבען מאכען ‏ ח כ נ ו ת צו דער רייזע", אָנשטאט ,זיך נריי- טען אין ווענדאריין". איהר קאָנט עס טון מיט פארדא- וועטקייט און אימפּעט, אט אזוי וי שוין מאָרגען ר י יז איך אֶפּ. (בלעטעל 7). | אויף אידיש קאָן מען זאָנען : אז דאָס וואסער האָט אָנגעהױבען קאָכען און ש ווימ ? עז ייטע24) און 20 מען קאָן אויך זאָגען , שלאָנבאָם" אָנשטאָט , שטאנגען", אָרער ש ר א נ ק, אָדער ר אַ ג א ט ק ע אַדֶער -- אין ערנסטען פאל, , שלאָנבוים". מען קאָן אויף זאָגען , פּיצימאַנצינקע מדינה'לע" (94), אָדער ,ק ו פ ק ע - ? ע ך נאָלר" (98), אנשטאט הויפענס נאָלד, און נאָך אזוינע א ונ ש פ ר א כ ?יכ ק ייט ע|| -- אוב יהואש'ם ווערטער-בוך װעט מיר ערלוובען צו נוצען אזא װאָרט, פראנע : פאהװואָס לעז איך א בוף? ענטפער: איךף לעז א בוך, ווייל? איך 'האָב פיינט ביכער; וויי? ס'איז מיר דערווידער צו זיצען אין קאווע-הויז און צוֹ הערען ביכער, ווייל איך בין מיד פון רעדען ענציקלאָפּעדיען, געה איך אוועק א היים און לעז א בוך. חי? איך דאָס מענשליכע, דאָס ריין-פּערזענליכע, דאָס אונפּראָפּעסיאַנעל-ליטערא" רישע פון דעם בוך ארויסלעזען, װי?ל איך דעם מענש דערזעהען, מיט זיינע שוואכקייטען, זיינע קאפּריזען, און זיך פרעדען אָדער ערנערען אינער דעם, יהואש'ס , רייזע"איז דורכאויס בוך, פון דעם ערש" טען באנד ביז צום סוף און צוריק, ביי יהואש'ן אין אלצַ- דינג פּינקטליך אויפ'ן אָרט, ווי ע ס פ אַ ד ע ר ט ד י 7 א ג ע. ער פארפּריוואטיזירט נישט קיין איין שורה פון זיין בוך, עס איז בלויז א בוך און נישט מעהר וי בוך, אזוי העלפט מיר נאָט, אָמן ! יחואש איז א ספּעציאליסט אין אלצדיננ. ער אין א טיכטינער דענקער, אי פיינער הארציסט, א נעטטרייער זעהער, א פלייסינער הערער, אן איבערנעבעגער זונשיינ" טרינקער, און ער ווייפט וי אזוי מ'צעשטעלט דאָס אלצ- דינג אויף אן אָרט. בלעטע? אזיפּיעל און אזויפיעל -- ווייסט ער -- פאסט זיך א ניסעל? באאָבאכטננ, העראויס דערמיט, פֿארטינ! איצט דף אזי און אזוי 21 -- שא, דאָ װאָלטען זיך געפּאסט אריינשלייפען עטליכע נפאָריזמעןדעדעלשטיינער. פארטיג. שוין אריינגעשליפען, איצט --- װאָס נאָך ? אהא ! א ביסעל ליריזם -- א דרעה דעם נשמה"קראן מיט דער אויפשריפט , ליריק" און -- סע פלייצט מים ליריזם. 14 קאראט ריין,. איצט נלאט אזוי גלייכווערטער, װאָרטשפּיעלען. און פעט באשמירט איז דאָס ברוישט װאָס ליגט אין זיין רייזע-זאק, און טאָ- פּעל-באפּוטערט מיט זונענשיין, און -- טאקע נאָך אמאָל --- אויף בלעטעל נומער 8, דיק באשיינט מיט זונענשיין, אַזױ געהען בלעטער נאָך בלעטער, אָפט פיינפינקעפ- דיג װי דאָס בײיטאָגיגע זאמד פוּן דער מדבר און אֶהן דער געפאהר ;,אז דער שטורעם-ווינד װעט אָנקומען און די טויטע זאמד קערנער לעבעדינ מאכען. אין יהואש'ס רייזעבאשרייבונג אין בכל? נישטאָ קיין מעגלינקייט, אז ס'זאָל אריינוועהען א ווינד, עס איז פּארמאכט און פאר- רינעלט אויף די זיבען רינלען פון תורה, חכמה און ווי- פענשאפט, יהואש האָט נישט נאָר ב א שׁ ריב ע| זיין רייזע, נאָר ער האָם -- וי ס'איז די מאָטאָ פון דער העכסט-לאנגווייליגער , טייס" -- באשריבען אלצױינג ואָס איז פּאסיג באשריבען צו ווערען. ער האָט באזונגען אלצדינג װאָס איז ווערט באזונגען צו ווערען. נישט מיט הארץ-שטורם, נישט מיט פלאטערגעפיהלען אין ער צו- געגאנגען צו זיין ארביים. זיין ליעבע צוֹ פּאלעסטינא אין נישט די אונרוהינע פארצעהרענדע ליעבע װאָס מען פיהלט צו א געליעבטער. עס איז די ליעבע צו א ועזעצ- ליך ווייב. עס איז א רוחינע העכסטיסאניטארישע, צוועקמעסיגע ליעבע --- מיט אן אויסקוק אויף רעזולטאַ- טען. זיין באפליגעלטקייט איז א מין שטעק-שיך-באמפו- נעלטקייש, װאָס מאכט גרינג די טריט און וייך האָס געמיט. דאָס אויג נעהט זיך אַרויס אין פעלד אוּן סע זעהט נייע ב ? י ם ע כ צ ע }, און ס'אויער --- אן עס האָט נישט װאָס צוּ טון --- הערט עס ה יי סע סדות. און סע הערט, -- אויף בלעטע? נופער 191 -- זוי די 22 פיינע? האָבען זיך פאנאנדערנעסווישטשעט מיט גרויס א י ס פ ע ט. און ווערט אונזער ליעבער יהואש װאָרט" באשעפעריש, גיט זיך איהם נישט איין און סע קומט ארויס, אויף בלעטעל? 107: פ א נא נ דע ר זונ ד ע- רער סם. * יי גנ יהואש איז א גוטער רייזענדער, א פיינער ואַיאזשער --- אין אַמעריקאנישען זין פון װאָרט. יהואש פאָהרט אויפ'ן הויכען ים פון געשעהענישען אָבער פון גייסטינער זעעקראנקהייט ווייסט ער נישט. זיינע ים'ען -- איך ברענג א ציטאטע פון י. ראַלניק --- זענען שטילע. אָבער זיינע שים2 ? -- נעהען זיינע שיפען ווייט ? וייטער וי מען דארף ? ווייטער װוי עס פאָדערט די געדאנקליכע פּערעל-זוכעריי און דער פאנג פון הױכרױיטפּאַעטישע קרעלען ? זיינע ים'ען זענען שטילע, און א גנוטער מאטראָן איז ער, פאָהרט ער אויף זיין געמיטליך שלעפּישיפעל, סיט דער רעכטער האנט אראָפּנעלאָזען אין וואסער און װאָס די חאנט געפינט -- איז גוט. אמאָל בוינט מען זיך אריבער און מען ווכט מיט נרויס אנשטרעננונג א גלאנזדפערע?. פּעריל, פערי? קום ארוים ! פּעריליפּעריל קומט ארויס. נעמט זי יהואש פאָרויכטינ סיט צוװיי פינגער, וואשט זי אין ג י ? ד ע ר גנ ע ם סבל פון זונענשיין, און דאן נעהט ער מיט איהר אריין אין זיין פּריוואטען געדאנקען-קאבינעט שא, עס אין שטיל אויפ'ן שלייפשטיין פון נעדאנקען, שלייפט יהואש דרי טעריל אזוי לאנג ביז וואנעט זי באקומט דעם ריינליטע- רארישען גלאנץ, דאן שטעלט ער זי אוועק אויף בלעטעל 0 און : --- די פעלדער ווערען ב ו כ ש ט ע ב לי ף (אנמערקונג : מיט א גאראנטי אויף צוויי יאָהר!) בא" דעקט מיט בלומען, אָהן די ש וויריג קייט ען פון בלעטעל 29. פאָהר איך מיט יהואש'ן. אין מיר נישט גוט און 23 נישט שלעכט, נאָר ס'איז מיר אויסערגעווענליך גוט אויף א ריעזיג-מאמאט-קאָלאָסאל-גינאנטישען אופן. די וועלט איז שעהן פון אויבען ביז אראָפּ און, צוריק, אומעטום זונענשיין. א זופּ זונענשיין און פארביסען מיט דעם טיי- ערען שטיקעל גליק. פ א ר ג ?וס ט זיך אונז אן אַנדער פ א רווע לע ניס, װי איף דף 18, געהען מיר צו דער כות? מעדבי און מיר באשרייבען פּינקטליך און בּוכשטעבליך יעדער עזעל-טריט פון אונזער עזעל, און מיר מאכען טאקע א װאָרט-שפּיע? װעגען אדץ ישראל'דינע עזלען. װאָס דערמיט זענען מיר אויסען אימיצען א שארפען ביס צו טון מיט גיפטינער סאטירע. קומען מיר (נאָכדעם װי ט יג ? ע ן ש מ על צ ען און ע ס פאַלען שט ע 7 צ ען אינ'ם שלוט- ליעד אויף די זייטען 81 און 82), צו דער היילי- גער וואנר באמערקען מיר אַ שפּאַניאלישע אידע- נע װאָס וויינט און בעם גאָט אױף שפּאניאָליש, און בעטלערס זעהען מיר און פּראָפּעסיאַנעלע תחילים-זאָגער ,װאָס דערמאָנען אונז" און סוף כל? סוף פאלט אַ שטיין פון דער היילינער וואנד, צוליעב דעם חן פון רי פאלט- א-שטיין-פערוזען. רוהיג פאָהרען מיר. רוהיג זעהען מיר. רוהיג ערגערען מיר זיך און נאָך יעדען מאָל װאָס מיר גניבען זיך א קאפיטשקע אן ערנער, געהען מיר זיך אָפּװענען אויף א װאָג, צוֹ זעהן וויפיעל עס איז אונז אָפּנעקומען אין גע- זונט. אַך, מיין נאָט ! רוהיג פאָהרען מיר. רוהיג באמערקען מיר, קאלט, דענקעריש, לאָמיר זאָנען : פילאָזאָפיש. באמערקען מיר עס ווערט קידל און טונקעל אין אונזער בוֹך, שלאָגען מיר א װאָרט צו א װאָרט, א געדאנק צו א געדאנק, און סע ווערט פייער, אָבער די ארבייט איז שווער, ערמיע- דענד, און פון די נאקעטע בערג פון יהורה, בלאָזט א ווינט װאָס איז אָנגעזאפּט מיט ווארימען און ווייך-וזא- לענעם פּעסימיזם. פאָהרען מיר שנעל און שנעלער און 24 ו ע ח ר שנעל און מיר פומען צו א מין שטיינערנעם שלאָט , װאָס דערפֿאַנט אונז" און -- ווידער שיינט די העכפטיגיננאָלדענע זון, און ווידער פיחרען מיר יעדען קאפּיטעל? אריין:און-ארויס מיט געזאנג וי א כּלה צו דער חופּה. אמאָל דערשלאָנען מִיר זיך צו פיינשעהנער מאה- נעריי, צו ציטער-שטילקייט, וי דער וואוילגעצייכענטער מילועט פון די הריייהודה אויף די בלעטער 164-8: ,אלע וויילע איז דאָס פייער אויפגעשפּרונגען (ביי- נאכט) און אנטקעגען די רויטע פלאמען האָבען זיך גע- שווארצט לויז-באמאנטעלטע געשטאלטען זיצענדיג אין א קרייז, און צוזאמענגעקאָרטשעטע פרויען מישענדיג מיט לאנגע דארע הענט אין גרויסע טונקעלע טעפּ. או" בער זיי אלעמען האָט זיך א געדיכטער רויך געפלאָכטען אין משונה'דינע געשטאלטען. אז די היטקייט האָט שטארקער אויפגעמלאקערט, האָבען זיך באוויזען הינטער די שווארצע נעצעלטען קעמלען מיט אױיסגעשטרעקטע העלזער, און דאָ און דאָרט דער פארשפּיצטער קאָפּ פון א פּאסטוך-הונד". | דאָס איז אויסנעצייכענט. און די דאָזינע שורות פיהרען, אזוי צו זאָגען, א 9 ר יווא ט - ע ב ע|ן עס איז נישט דאָס עפענטליכע לעבען פון די פאלש-אָנ- געפארבטע ווערטער, װאָס געהען ארום פון ליעד-צו-ליעד, אָבער א וויילע שפּעטער פאָהרען מיר אוועק פון אונז ביז -- זיך-זעלבסט און צוריק. מיר ווערען א בוךישריי- בער. און מיר נוצען אויס די באריהמטע ל ע צ ט ע גע 5 ענ ענ ה יי ט, כדי דאָס בוך צו מאכען אזי פוןדאלצדיננדצודביסלעכ'דיג װי מענליך. וילען מיר, 7מש?, אויסדריקען אן אפאָריזם, אז מיר האָבען פיינט גרים, בפרט אזוינע װאָס מאַכען אָן אַ טומעל--זאָגען מיר נישט: שמעו נא רבותי, הערט זיך איין ליעבע לעזער און לעזערינען, מיר געהען אייך דאָ דערצעהלען אן אפאָריזם. ניין. דאָס איז צו איינפאך. טוען מיר אנדערש: מיר דערצעהלען א גאנצע געשיכטע, וויסענזע, וועגען א 25 82 אש { קלויסטער גלאָק װאָס מ'האָט איהם מניר געווען אויף א מין אידיש ג?עקעל פאר אלצדינג און מיר פיהוען אויס -- כלומר'שט זעהר נאכגעסיג --- אז זינט מיר זענען געװאָר געװאָרען, אזן דער גלאָק אין פון גוי'שער אִפּשטאמונג, האָבען מיר איחם פיינט געקראָגען. װויי5? -- גיב אכטונג, זוהן מיינער ! איצט קומט עס; ,ווייל איך האָב פיינט גרים, באזונדערס אזעלכע װאָס קלינגען". שפּעטער -- אָדער אמשר 8 ר י ה ע ר, װער נעדענקט עס? -- קומען מיר אין דער קאָלאַניע אבו- שושא, נאָך א לאננער רייזע איבער די שפּיצען פון אלערליי הוינגעדרערטע אנעקדאָטען, און דאָרט, אין דער פּראכטינער מויער, , װאָס דערמאַנט אונן"' א. ז. וה,, זעהען מיר: ,, דער נאַנצער טאָל שרון אין געווען אויס- געשפּרייט", אויף זייט 124, פאר אונזערע אויגען אין אלערליי בונטע קאָלירען, אָט איז די קאַלאָניע עקרון, און דאָרט איז רחובות און נאָך ווייטער איז ראשון-לציון. אונזער איינענע באמערקוננ : נאָך ווייטער אין באָס- טאָן, נאָך ווייטער איז מינעאפּאָליס. נאָך ווייטער --- איז נ אַ ר שרעקליך-ווייט ! אוֹן ווידער יחואש : , די לופט איז געווען באלזאמדינ און קלאָר. די לאנדשאפט א זאנפטע (זאנפט, זאנפטער, זענפטינער, ז ע נ ע פ ט, מאָסטארד) און בארוהינענדע און װי צונעפאסט פאר א שטילען א נ ש וי ?יכ ען לעבען. | א נ ש וי לי ך לעבען. װאָס פאר א לעבען דאָס קאָן שוין זיין, מ'שטיינס געזאָגט | * 4: 4 מיר פּאָהרען, אחין און צוריק און צוריק'ער,. און ז ע ח ר צוריק. און מיר שוויינען נישט. סיר באַאָבאַכטען מיט אלע אונזערע כחות. מיר ווערען פּשוט, הערט איהר. פארמאַטערט באַאָבאַכטענדיג. דערצעהלט אונז עפּעס איינער א קאפיר, אז ביי 26 ינש איהם, עדנעץ דאָרט וויט -ווייט, אין אלדענוטע= ‏ יאָהרילאנד, רופט מען ארץיישראל ,דאָס לאנד פון שאלאָמט", איז גלייך האָבען מיר א קאפּיטע?: ,דאָס לאנד פון שאלאָמט". צ ר ות פון חי ענ ס ט- פייד '? עך -- א קאפּיטעל. זו | - טפ ע ד ע ם -- אין בוף-אריין !! עט אין שוין באלד שבת. נו, ניכער. ריהרט זיך. עס ווערט שפּעט! הערצעל'ס יודענשטאאט -- א קאפּיטעל. , צוריק" -- א קאפּיטעל, רתאחדות המושנות -א קאפיטעל., קוריץ: עס איז ביי אונז, וי אויף זייטעל 192 -- אָנ אָ נג ע ווא ? יע ט מיט געדאנקעך-בלומען, בא- אַבאכטוננען, אפאָריזמען, פעדערשפּריצען, זאלץ-און-פע- פער, נגענראמטע נייעס, פון-טאַנ-צודטאָג, ‏ עטצעטערא. ווענען גלייכווערטלעך און וװאַרטשפּיעלען: רעדען מיר ווענען ריצענאויל-בוימער, ניבען מיר אָנצוהערען, אן דער בעל הבית איז שוין דערוויי? ? ו י ן געװאָרען (אונטערגעשטראָכען 77 ו י ז") פון א היבשער סומע נעלד. רעדען מיר וענען דעם, אז אידענלאנד אין א טייער לאנד, שטרייכען מיר אונטער אז דוקא די ט י - ער קייט פון ?א נד האָט א געויסען מענש שטארק אָפּנעשלאָגען דעם מוט, זיך דאָרט צו באזעצען, אויף דף 92 ,צ א ט ע וו ע |" סיר אויף טיף-ליטוויש. אויף בלעטעל נומער 10 , נעפינען זיך גוטע מענשען, װאָס ש טס יינ ען א ריין אין פּריז". שפּעטער -- אָדער אפשו ‏ פ ר י ה ע ר, וער גנעדענקט עס ? -- קומט אן אמת פיינער ארויסבליץ פון געלייטערטען הומאָר, עס איז די באשרייבונג פון דעם תימנ'ער וואפען- שמיעד ואָס פוילט זיך ב"ח צו ארבייטען, און װאָס די נאנצע צייט נעהט איהם ב"ה אוועק אויף צו זוכען די נעציינ, און וועלכער שיסט זיך ב"ח אִפּ א פיננער מיט א ביקס װאָס מ'האָט איהם ב"ח גענעבען צו פארריכטען. און ווידער ליטעראריש פלאכלאנד, און ווידער אלערליי באשרייבונגען, װאָס זענען ווערט נאשריכבען צו וערען, 27 און געדאנקען װאָס זענען וערט געדענקט צו װערען פּונקט אָט-אָזדאָדאָ. און עס איז העכסט אינטעלינענט געשריבען -- מעשה רייזענדער פּאסטאָר, מיט א טא- געביכעל. עס אין פול מיט דעם קום-קום-ישראליק-קום- אחיים פּאטאָס. נאָר עס פעהלט אָטעם -- לעבעדיגער, געזונטער, נישט - מיט-בלומעןדדופטענדער-אָטעם. ‏ עס פעהלען פעהלערען. עס פעהלט -- יהואש, דער פּערזענ- ליכער, דער גוטער, דער בעזער, דער פיינער, דער רויהער, דער מענשליכער נישט-נאנץדפארמאנדעלט און פארפיי- גענטער יהואש. עס פעהלט דער יהואש פון די ב ר אָ גנ ק ס, מיינע הערען } 28 אברהם רייזען ; . . פון יהואש'ן צו רייזען'ען איז וי רער או-" בערגאַנג פון א רייכען נלאַזנאָרטען, װאָס בליהט סיי זומער און סיי ווינטער, צו א נאטירליכען נאָרטען וואס ליגט אין דרויסען און בליהט און װיאַנעט אויף װאָס די וועלט שטעהט, עס איז דער איבערגאַנג פון דער קינסטליכער גלאז-נארטען-לופט, צו גאָט'ס אַלנעמיינער לופט, װאָס איז פול מיט וועלט-אונטערנאנג און מיט פריהלינג. עס אין: וי דאָס איבערציהען זיך פון א לאנד, וואו יעדער טאָג איז שבת-קודש-אין-מיטען-העלען- טאָג, צו א לאנד ואוו מאנטאג איז מאנטאג און זיינער זיבען איז זיינער זיבען. עס איז וי דער אונטערשיער צווישען ‏ א העכסט ואונדערבארען פּארטרעט פון א בלאנד מיידעל ביז דאָס ? ע ב ע ר י ג ע בלאַנדזיין פון אן אכצעהניעהרינער. עס איז וי דער חילוק צווישען אן 98-סענטיגער העמד װאָס איז שטייף געפּרעסט, מיט א גלאנץ פון אויכען, ביז א העמד פון זיײידענשטאָף, װאָס איז נגיד'יש-צוקנייטשט און אָפּנעלאָזען. דער ערשטער באנד פון רייזען'ס ליעדער אין אָפּנע= לאָזען, נישט פאַרקעמט. ווען דאָס דאָזיגע בוך זאָל זיין א מיידעל, װאָלט עס געווען א גרויסע שעהנהייט (ברו" נעט), װאָס האַלט אין פארלירען די האָר-נאָדלען פון קאָפּ, און א האַרץ װאָלט זי געהאַט א גאָלדענס, נאָר די נעגעל וואלט ביי איהר געווען נישט קיין גלאַנציגע. ביי יעדער געלעגענחייט װאָלט זי נערעדט פון גליק, און זי וואלט געווען זעהר א קלונע (א ליטוויש מיידעל!) =( און זי וואלט זיך באנוצט מיט א מאַסע אויטרופונגס" (? שטיק), און יעדעס פּאָל איידער זי וואלט זיך פיט אייך געזעגענט, װאָלט זי געזאָגט : אַך, אַך, וואו אין מיין העניע דאָס גאָלדענע סינד! (בלעטעל 27). אָ, דער וועג, וי קורץ און קארג (34), אך, זי (רי שטאָדט) גע" הערט רעם שטן (40), אך, שעהנע זומערטעג באַקאַנטע (45), אָ, האָפענונגען מיינע, בליהט! (59) אך, איך געה אויף א חתונה !... אך, איך נעה מיך נעמען ס'לעבען. אַך, איך געה מיך קויפען א שקאַרמיץ-װיינשעל!. רייזען איז אַן אדישרייענדינער דיכטער. אָפטמאָל איז זיין אַדיגעשריי אביסעל צו הויך, אביסעל? צו שכל"- דיג, אביסעל צו למח-זה-אנכי'דיג, אָבער אומעטום איז זיין אדיגעשריי טיף-מענשליך, און אז איהר דערהערט דעמדאָזינען געשריי, זאָנט איהר : אך! נוט, װאָס ע ר קרעכצט ! מיר אליין פּאסט נישט צו קרעכצען. איך בין אַ מאָדערנער מענש. נו, זא? רייזען פאר מיר ארויט- קרעכצען מיין טיף-אידישען ,, אך", וװועט מיר גריננער ווערען אויפ'ן האַרץ, און איך װעל מיר קענען שרייבען מייגע מאָדערנע ליעדער וועגען ,. עמיצער --- ער געחט אוועס, און ער קוסט מיך אן אזוי, און איך ווייס נישט ווער ער אין... און איך ווייס נישט וואו ער נעחט.. די ציטאטע איז נישט פון רייזען'ען. עס אין פון יעדענמאַנ'ס מאָדערנע ריכטונג. עס אין א מוסטער- ליעד פון יוננשאפט. אז מען וויל איז דאָס סימנאליזם. ליזם ! און אז מען שפּאַרט זיך איין און מען רופט צע- נויף א מאַסענפארזאמלונג פון זשעניען, קאן מען בא- שליסען אַז דאָס פאָלנענדע איז דאָס בעסטע ליעד פונ'ם היינטינען יאָהרטױזענד : מיינע דראמען זיינען פלאמען, פלאמען פראנק און פריי. 30 בלאַנקען פראַנק די דראַמען-פלאַמען, וי די אויגען פון א מאמען, ווען די מאַמע-אוינען פלאַמען -- אויף די ימים אַקעאַנען... וואו א ווינטישיה איז פאראנען, וואו א ווינט שיף אין פאר אַנען, רייזען אין נישט קיין מאָדערנער דיכטער, מיט שאַ" פונגען לויט'ן לעצטען מאַדעזשורנא?. רייזען טוט נישט אָן זיינע גייסטינע קינדער אלע ואָך א ניי היטעל, כדי מען זאל זיי נישט דערקענען און מען זאָל מיינען או דער טאַטע זייערער איז א פרוכטבאַרער מענש. רייוען איז א ב כ ח ' דינער דיכטער. אנשטאט נייע היטלען אנשטאט נייע פריזורען (װוי עס טוען א טייל יננע) שאפט ער נייע קינדער. רייזען גראבעלט נישט פון זיך ארויס יעדען נעדאַנק מיט די נ עג ע 7 עררייסט נישט זיינע שטימונגען מיט צװאַננען, זיינע נייסטינע גע" בורטען קומען אן גרינג און אהן בלוטפארגיסונג, דארו- | בער זעהט איהר נישט, אז ער זאל זיינע שאַפונגען אזוי קעכלען-און-פעכלען וי אנדערע דיכטער. דארינער אזעלבע נישט-גלאַטיגקײיטען וי : ,אנשטאט א קואל, ג ע פ יינ ס ט א שטין (בלעטעל 10) -- װאָט עס מוז זיין ,, געפינסטו א שטיין ... | מיט א קליין ביסע?ל ארבייט האָט רייזען געקענט איבערבויען די שורח, עס זאל זיך לעזען : , דו זוכסט אַ קוואל --- געפינסט א שטיין". און דארפאר האָט ער אויך אזוינע נישט-פאָרזיכטיגקייטען, וי דער טאָ"ואַי ריאנט אויף זיין ליער , דער הענדלער", אויף בלעטעל 4, וואו ער זאנט, מיט פידעל-באגלייטונג ; , שטיל און אומעטיג און שפּעט האַרץ מיינ'ס װאָס חה אַ ס ט ' זיך צורעדט לָי װאָס גלייך נאָכדעם ווילט זיך זינגען : 31 , האָט איהר נישט אן אלטע בעט? אַלטע הויזען, אַלְטע שיך, אלעס, אַלעס, האַנדע? איך, האַנדעל ! האַנדעל !" און װאָס א חוץ דעם -- איז דער ,וואס האָסט'" אבי- סעל א שווערפיסינער. און בעסער וואלט געווען צו זאָ- זען : , האַרז, װאָס האָסטו זיך צורערט ?" דאָס ברענגט אונז אויפ'ן אפאריזם, אז רייזען איז געגליכען צום דייטשען פאלק. דאָס דייטשע פאלק ליירט פון ד ייט ש ע}, און אברהם רייזען ליידט אויך פון --- אברהם רייזען'ען... און דאריבער דער פאלגענדער פערז, אין זיין אויסנעצייכענט ליעד ,אויפ'ן ים" : ,וואס-זשע טרייבט דיך, װאָס-זשע יאָגט דיך אין דער וועלט אלץ ווייט אן וייטער? זוכסט אלץ נייע, ברייטע הימלען, מיינסט, אז דאָרטען איז עס הייטער ?" {מיט'ן ניגון פון ,מח קא משמע לן"). אנשטאם ,ו ו י י 0 או וייטער" האָט רייזען זעהר וואוי? געקענט זאָגען , ווייטער, ווייטער. און אנ- שטאט , הייטער" האָט ער געקענט זאָגען , יעפרייטער" אָדער , צוגספיחרער". ביידע זענען כמעט רייטשע ווערטער, און דאָס ערשטע איז פּונקט אזא גוטער גראם וי , הייטער". , רייזען'ס שטעלונג צו ווערטער איז בכל? א פיינט- ליכע. דער , פאראיין צו באשיצען אונשולדינע ווער" טער" האָט באדארפט זעהען עפּעס טון. רייזען נעמט, קמשל, אזא קורץאון-אונשולדיג ווארטם וי וואוהיז" און מאכט דערפון א ,ו'הין"... רייזען האָט אויך א שוואכקייט צו אזוינע קייזערקענינליכע ווערטער וי ,זעגענען", ,זעעלע", און אויף בלאָט 84, װויל ער , בלו- מענדופטען שפּירען". רייזען איז, דאַנקען נאָט, נישט קיין פּראָפּעסיאַנעלער דענקער. ער דענקערט נישט. ער ? ע ב ט. ער לעבט 32 א י ן דעם גרויסען וועלט-געדאנק, און פּרובט זיך אין איהם צו אָריענטירען. פּרובט נעפינען א זין אין דעם ,הערבסט-שמייכעק, וועלכער פּאַלט אויף הוילע פעלדער" (18), פּרובט פארשטעחן די נוצליכקייט פון דער נאָך- טענרויז : ,דיך אפּרייסען פּלאנט דאָס געוויסען דיך נעהמען אין האַנד איז א שאָך," און וועגען ליעבע : אך, נור דאָס איז ליעבע, אייביג זוך זי -- זוך ! וי עס ווערט באשריבען | אין אן אלטען בוך.. און נאָך אַמאָל די שווערקייט פון א געלאננװייליגט גרויסשטעטיש הארץ : ,אומעטיג, מיידעל, צו לעבען אליין. קענסט אפשר קומען צו מיר, מיין צימער איז ארעם, מיין צימער אין קליין, האָט א באזונדערע טיר, האָט א באזונדערע טיר, נור קיינער, אוי, קלאפּט נישט אין איהר !" ווייפעל איידעלע שעהנקייט! ויפיעל מוזיק! און וויפיעל פיינע ג ע ד א נ ק ?יכ ק יי ט. אָבער דאָרט וואו אן אנדערער ניט די געראנקען אויפנעלעזטערהייר, גיט רייזען דעם פּרעפּאַראַט -- דאָס ריינע געפיהפ, אָדער די שטימונג װאָס מוז ערשט צעפיהרט ווערען דורך דעם פּאָפּולערען געדאנקען-װואַסער, כדי צו ווערען דאָס, װאָס דער צייטוננ-לעזער רופט , פילאָזאָפיע". רייזען איז אפשר דער גרעסטער ג ר יס ש ט ע ט- לער אין דער אידישער ליטעראטור: צווישען די על- טערע אידישע דיכטער איז רייזען אפשר דער ערשטער, וועמעס שרייבען האָט זיך פעסט אָפּנעריסען פון דעם תלמוד'ישן שטיינער פון מאָראַליזירען, פון שטראָפען, פון מסור'ן. 59 : רייזענ'ען דאַרף מען נישט לעזען מיט רש"י אָדער מים | שפתי חכמים אָדער מיט תרנום-בעל-מחשבות-קאַמענטאַ- רען, אֶהן וועלכע די ,יונגע" קענען נישט אפּגעשאַצט ווע" רען, רייזען'ס טאַלענט איז נישט דורבגעגאַנגען די אונו" ווערזיטעט פון קלאַסיציזם. אדרבא, ער האָט געגעבען דער אקאדעמיע אן ערציהונג, ער האָט זי גענומען אין חדר אדיין, צו זיך זעלבסט, { = רייזען זינגט נישט פון לעבען, נאָר ער זינגט פון זיך דאָס לעבען ארויס. רייזען איז דער ריכטער מיט א גע- בורטשיין. מיט א חיים ערגיץ-וואו, ער איז א קינד פון טאַטעמאַמע --- אָבער נישט קליינשטעטעלדיג. די קלייג" - שטעטעלדיגע , וועלטבירגערליכקייט", ועלכע מ'קען ארויספיהלען פון די סאָדערנע דיכטער איזן איהם פרעמד, רייזען'ס נשמה איז א גרױיסשטאָטישע. בענקט זי נאָך דעם קליינעם שטעטיל, נאָך דער פארשאַטענקייט, נאָך דעם פרימיטיווען לעבענס-אויסדרוק. װייל; ,מיר שטאַמען אלע פון אן אַנדער וועלט..." די וועלט פון עלעקטרישע שילדען אין נישט אנ- זערע, און די שטעה-קראגען-ציוויליזאציע איז נישט קיין אירישע. ווייל: | ,מיר זיינען פון וועלט די פּרושים, אויף , טעג" ביי די פעלקער באשטעלט. דאָ מאנטאנ, דאָ דינסטאג, דא מיטוואך, א שבת -- א שבת נאָר פעהלט..." רייזען האָט וענינ קאפּױיזען. דאָס געפעלט מיר נישט, א דיכטער דארף זיין קאפּריזנע -- אזוי וי איך, און ער דארף נישט געפעלען ווערען די לעזער. רייזען געפעלט די לעזער, אבר נישט רערפאר ו ו יי ? ער אין א גרויסער דיכטער, נור כ אַָ ט ש ער איז א גרויסער דיכטער. דאָס אמת-נגרויסע און א יי ב י ג ע אין רייזען'ס דיכטונג ווערט זעלטען פאַרשטאַנען. דאָס איז א שטיקעל טרייסט. די רייזען-ליעדער װאָט ווערען געזונגען פונ'ם עולם זיינען בבלל נישט זיינע בעסטע 34 (מיט דער אויסנאהם פון ,מח קא משמע לן). זיינע בעסטע ליעדער זיינען די ג ע ? ע ב ט ע ליעדער, נישט די געריכטעטע -- נישט די באַלאַדען א. ז. װ. רייזען דארף נישט דיכטען. זיין נשמה איז אזוי פאר- בענפּול און אזוי רייך אין עמאַציאָנען, אז ער דארף נור געבען זיך זעלבסט. דאריבען זענען זיינע בעסטע ליעדער די לירישע ליעדער, די ליעדער פון בענקשאפט, פון איי" ביגען רחמנות, פון פּיעטעט, פון שטילער רעזיגנאַציע. און דאריבער שרייבט רייזען אין , פּױלעױטאָג"; וען פוילישע טעכטער נעהן אום זאמלען מלחמהינדבות : איך האָב פארנעסען אלע לעהרען, װאָס מ'האָט נעפלאנצט אין זיי, אין מיר ; איך האָב נעזעהן בלויז חורבות-הייזלעך, אן אַרימע פּױערטע ביים טיהר.. רייזען שפּיעלט נישט דעם מלאך פון רחמנות. רייזען פּאָזירט נישט. רחמנות, ליעבשאַפט און בענקען זענען זיינע טיפסטע סענטימענטען. רייזען זעהט די קרומקיו- טען פון לעבען אזוי ג ר א ד, וי קיינער נישט פון אונז. מיר זעהן אלצדינג קרום און ווינקעלדיג, --- ער, רייזען, זעהט אלצדינג ראַציאָנאַל? און פון װאָרצעל ארויס, זאָגט ער צו די קינדער: אנשטאט נעלד, האָט ער נאָר שערבעלעך. װאָסיזשע זאל אייך, קינדער, אַרען ? מיט די עכטע געלד די קערבעלעך, שפּילען זיך נאָר גרויסע נאַרען.. אָדער אויף בלאָט 11: װוי קליין איז דאָס טייכעל געוועזען, און רוהיג זיין װועג זיך געגאנגען, קיינמאל געהאַט קיין באנעהרען דעם ים, דעם אקינוס דערלאננען.. רייזענ'ס פעחלערען זיינען, דערהויפּט, אין דער קאנסטרוקציע פון פערז, און אין דער שפּראכליכקיים. אזוי, 85של, אין שעהנעם ליעד , די צויבערין" זינגט ער : 5 ,דעד קאָזאַק פאלט צום קערפּער צו, און קריצט די ציין וי פאלש ביזט דו". בעסער וואלט געווען, ווען אנ- שטאט ,וי פאלש ניזט דו" זאָל זיין , דו פאלשע, דו !" אויף בלאט 138 האָט ער אזא ווארט וי ,נ אַ ט ע ס פ ? ו ך", אויף בלאָט 142 האָט די שמחה , דעהגרייכט דע ה יי ס ע פ ט ען נראד". אָבער דאָס איז אלץ נאָרנישט. ווייל װאָס איז דיכטונ? װאָס איז סקונסט? א שפּיע?! און ווער קאן דאָס זאָנען וי אזוי מ'דארף זיך שפּיעלען ? און צו וואס שלייפען די פערזען און פארלירען איברינע צייט ? ,דען די קינדער שפּילֶען ביז ס'פארנעהט די זון און זיי געהען שלאָמען, ס'איז קיין בייז דערפון,.." עס זענען פאראן ביכער וואס זענען קלונ און עס זענען פאראן ביכער װאָס מוזען קלונ געלעזען ווערען. רי ערשטע זענען קלוג, דערפאר ווייל? זיי דריקען אויס קלונהייטען, די אנדערע זענען קלונ דערפאר, ווייל זיי קענען קלונ-שוויינען, קלוג באַהאַלטען זייער חכמה, די ערשע וװערען שעהן פארשטאַנען, די אנדערע ווערען שעהן דערטראַכט. ביים ערשטען האָט איהר ס'געפיה?, אז איהר פאהרט זעהר ניך, אן איהר וועט ערגיץ אָנקומען. ביים צווייטען האָט איהר ס'נעפיהל, אז איהר שטעהט וואונדערבאר שנעל, אז אייער נישט- אָנקומען-צום-ארט איז אזא אינטערעסאנטער, אזא טי- פער, אזא ארום-זיך זעלבסט-דרעהענדינער, װוי דאָס לע- בען, וי דער טויט, װוי ביידע אין איינעם. רייזענ'ס ווערק זיינען מיט טאָפּעלטע רעלסען, זיי געהען און קומען אין דער זעלבער צייט. איהר פאהרט און איהר האָט הנאה פון דער נלאטפאהחרענדיגקייט, שון דעה מֶעפִּינען טעמפּ, פון דעם פיינעם נשמח-קלי" מאַט, פון דער גרויסארטינער ווייכקייט פון דעם וֹאַ- גען, פון דער נאַטור'ס שעהנע פּראָװוינצען, פון דעם לעבענ'ט קונציגע אונטערווענען, וועלכע צעמיילען זיך אין אלערליי כלומרשט-זינזאַנישע גענג און קומען זיך צונויף, כדי זיך ווידער פאַנאַנדערצונעהן. רייזען שרייבט א סך. און א סך מעחר וי דאָס. ער שרייבט און ער צ ע ש ר יי ב ט דאָס שוי-עטליכע- מאָל-אָנגעשריבענע אויף זייטינע גאנץ דינע שרייבונ- גען, וועלכע קומען זיך צונויף ביי א געוויסען טערמינוס, --- ביי דעם אטאָם פון הילפלאָזינקייט, ביים אידישלי- כען טיפען רחמנות, ביי דער ווייט צעקנעפעלטער מענ- שענליעבע און דאן צופאלען זיך די אזוי אויך וועניג ניאַנאַרישע מאַטיווען -- אויף קלענערע, גראָהערע אונ- טער-שטראָם-װאָריאנטען, וואס פלייצען אוועק שָׂוריק אהין-אהין, פון וואנען זיי זענען געקומען, מיט רייזענ'ען איז נוט צו פאָהרען. ער פאַרמאַטערט נישט מים האַלבע ווערטער. ער אויגעלט נישט מיט די אויגען, װי א פאלש-ליטערארישער משיח. ער נעהט נישט אויף האַרטשטיינערדינע וענען צו דער אומבאַ- קאַנטער מורא-אַנווארפענדינער הויכקייט ער פיהרט אייך נישט אין די פינסטערע שאַכטען, וואו עס לינען די קערנער פון דעם טונקעלען פלאקס, פון וועלכען עס ווערען געשפּינען די טעג פון אונזער לעבען. ער איז נישט קיין בארג-קלעטערער, אונזער רייזען. געהט איהר מיט איהם האָט איהר ניט דאס פארונינען, וואס קומט פון גייסטינען פארמאטערט-ווערען --- װי, צום ביישפּיעפֿ, ביי בערגעלסאָנ'ען. נעהט איהר מיט רייזענ'ען געהט איהר נישט ניך און נישט פּאַמעליך, איהר ווייסט, אַז ער -- דער נוטער רייזען -- געהט שון פאַר אייך. ער װועט שוין מסתמא ערנעץ אָנקומען, און אויב נישט -- אַרט אייך אויך נישט. וויי? וואו רייזען זאל נישט געהן, נעמט ער סיט זיין װעטער. ווייל רייזען 37 איז דורכאויס ד ר וי ס ע { -- שעחנער, וואונדערבאַ רער, דרויסען, פין וועלכען מען קען נישט ארויס און נישט אריין, רייזען איז נישט קיין ע נ 6 ד ע ק ע ר, װי קא" לומנוס, נאָר אן ערפינדער, װוי עדיסאָן,. ער לאָזט זיך נישט אוועק מיט א זענעלשיף אויף די ימים אַקעאַנען, כדי צו געפינען א נייע וועלט. ער זיצט ביי זיך אין דערחיים און ערפינד'ט אלערליי איינפאַלען,. פאלט אין איהם איין די טעמא ,מוטער ! רח?", טוט ער זי אָן אין א צייטינען און זעהר לירישען אַנעקדאָט און -- סע ווערט דערפון א שעהנע און האַי- צינע זאך, רייזען קריכט נישט אדורך. דורך זיין טעמא, און קומט נישט ארויס דורך דער אַ נ ד ע ר ע ר זייט, נור פ א ר ק ע ח ר ט. ער ציהט די טעמא דורך דורך ז י ך,. ער לייטערט זי מיט זיין ווילען, ער פילטירט זי דורךף זיינע נישט-אינ'ם-לעבען-איבערזעצטעוואונשען. און דארפון קומט ארויס א געמיש פון קלונ-פארצוויי" פעלטע זשעסטען און חן 'עוודינע פארליעבטקייט אין לעבען, גלאט-אזוי. אפילו אֶהן חתן-מתנות. רייזען איז נישט קיין ז ו כ ע ר פון נייע ועגען, נור -- א פארלירער. קומט איהם אנטקעגען א נייער וועג, לאָזט ער איהם איבער אין דרויסען און פארלירט איהם אין דער ריזינער דרויסענקייט פון זיין סטיל, פון זיין פארענדינטקייט. נעקומען די רעװאָלוציע פון יענע יאָהרען און מיט איהר די קרומקייט, די פאנאטישקייט פון די נייע רויט- פאָהניגע חסידים, האָט רייזען געלאכט, -- געלאכט וי א נרויסשטעטינער מענש און װי אן ערפינדער, װאָס אז ער ווי? קאן ער ערפינדען אַ נייע סארט מענשליכע ,נאַי מור", װאָס זאל זיין ווענינער פארוויקעלט, װאָס זאל זיך לעננער טראָנען און װאָס זצל קאָסטען ביליגער. רייזען איז אפשר דער איכישסטער דיכטער װאָכ 28 מיר האָכען. רייזען ניט ז י 1 -- ניין, ער שענקט זיך אוועק, כמעט אומזיסט, צן שפּאָט-בילינע פּרייזען, צי- טערט אין איהם די פיינע פטרונע פון סימבאָל -- ם אַ ר" פיויאָ לאָגישט ער אָפט דעם דאָזינען קלאַנג. גניט ער עס אין א ראַמעל, אין אַ זיכערער פאָרם. מוז דער קלאַנג ערשט א נאָכקלאַנג באקומען, כדי צו ווערען דאָס װאָס דער דיכטער האָט געוואלט ער זאל זיין. מוז ער האָבען אהן-א-שיעור'דיגע דיסטאַנץ. אָבער רייזענ'ס פייןדטימבאלישע זאַכען, וי ,אייזען", , דעם זיידענ'ס לאַמטערן", זענען צודפי?-פאררינעלט, צודפיל-פארענ- דיגט, אז זיי זאָלען לאָזען אן ארט פאר דעם שטי- שטילען נאַכקלאַנג, װאָס קומט פון די וועלטען אומ- באַקאַנטע, פון וועלטען נישט אויסגעמאָסטענע, 1 4 4 האָב איך געלעזען זיינע פיין-ליטערארישע ווערק ביים ברעג ים. האָט א טיעפער אומעט אויף מיר געוויי- העם : --- פונ'ם ים און פֿוֹן רייזענ'ס ערצעחלונגען. האָב איך ארויפגעשמייכעלט צו גאָט'ס הימע? און געפרעגט : 'װאָס איז, א שטיינער, וװערט רייזענ'ס א מענש, ג אַ כ ד ע ם װי מען האָט איהם באשריעבען ? צומביי- שפּיעל, און אז עס האָט געטראָפען אזוי, און אזוי ? צומביישפּיעל, ביזטו דען, מיין ליעבער רייזען, מחויב אלע דיינע שטילגעהענריגע מענשען מיט דיין אייגענער קינסטלער-נשמח אנצוטון און זיי מיט פרעמדע נעמען אָנצורופען 4 צומביישפּיעל, צו וואס דארפסטו עט? פארוואס גיסטו נישט -- וי אין דיינע ליעדער -- זיך אליין אין דער אליין-אינסטער פאָרם, װאָס עס איז נור מענליך 4 פון וואנעט ווייסטו (איך רעד פון מיין א יי- ג ע ג ע ם, העכסט-פּערזענליכען שטאַנדפּונקט!), אז דיין העלד חייסט אזוי און אזוי ? און פארוואס, אֶה, פ א רוואָ ס טען זײי אלע באנעהן אזעלכע העכסט" 39 געוועהנליכע, דאָך העכסט-באשרייבליכע זאכען ? צומ- בײישפּיעל, פארוואס איז נישט זייער לעבען אזוי לאַנג- ווייליג, לאננווייליג און אהן הויך-אינטערעסאנטע אינ- צידענטען װי... מ יינ ס, װי יע נ ע מ ס? רייזענ'ס ;ביכער זיינען אזוי קערנ'דיג און נוצליך, װי זיי זענען שעהן, און אזוי אויפריכטיג, וי זיי זענען פול מיט איידעלען חומאָר און מיט מאָטיוו-פארביגקייט. נור די מענשען -- די מענשען זענען, די נישט-ענט- דעקטע, נור ערפונדענע מענשען, אין זייערע גלייכע גענג, אין זייער אלצו-מענשליכקייט, אין זייער בענקען נאָך דעם ביסעל גליק װאָס אך ! ווען וועלען זיי עס שוין געניסען ? --- די דאָזיגע מענשען, זאָנ איך, האָב איף נישט זעהר ליעב. זיי זעגען מיר נישט גענוג פרעמד, איך קען זיי כמעט אלע פּערזענליך, רייזען דער קינסטלער קאן ערפינדען דאָס א ונ - געוועהנ ליכע, אפיל אין דער געוועהנליכסטער זאַך, אָבער רייזען דער שרייבער פארגעוועהנליכט אלץצ- דינג, מיט אן אנהויב און א סוף און אינדערמיטען און דאָס אין א שאָר ! 40 יוֹפף יפה לוערער. אַרויסגעגעבען פון ט. גורעװו'מש. אין זיין הארט-עברי'דיגען ,אריינפיהר" צו ײסף יפה'ס ליעדער, זאָגט אונז דער אריינפיהרער, דוד פּינסקי אז יוסף יפה זינגט דער עיקר פון ליעבע אז ער יוב - צ עט פון ליידענשאפט, אז אין זיינע ליעדער איז נישטאָ קיין אָנגערהוקט קייסם אָדער עפּעם ג ע - וואָלטעס, אז זיי זענען ש ק אַ צ ע ק יוואַ טע, אז ער איזא ג עזא ?בט ער פון נאָט און אן ער (פּינסקי) האַפט, אז יוסף יפה װעט א ייננע מ ען די שטעלע אין אונזער ליטעראטור, וועלכע ער פארריענט. אָבער | 3 אִַ ס פאר א שטעלע יוסף יפה פארדיענט ,איינצונעמען", זאָנט אונז נישט דער אריינפיהרער. מיר שטויסען זיך בלויז אֶן, אז ער דארף אייננעמען די שטעלע פון דיכטער, װאָס זיין ס 8 ע צ יאַ ליט ע ם איז ליעבע. ראָס הייסט דיכטען דיכטעט ער ווענען פאר" שידענע אנדערע ענינים אויך, נאָר די ליעבע -- דאָס איז זיין שטארקע זייט, זיין פעלזען פון גיבראלטאר, זיין פּאַנאַמאַדקאַנאַל. מעג געזאַנט ווערען, און טאַקע דאָ-אָ, אין מיטען דרינען, אז איך האָב נישט ליעב די דיכטער װאָס ספּע- ציאליזירען זיך, װאָס פיהרען איין אין דער דיכטונג די אמעריקאנישע מאָדע פון איינטיילען די ארבייט אין כּעקציען -- כדי עם זאָל געהן שנעלער. דיכטונג איז נישט קיין שניידעריי וואו איינער ספּעציאליזירם זיך 41 אויה אָננעהען קנעפּלעך, און אגאנדער ספּעציאליזירט זיך אויף מאַכען ארבעל. איך האָב מיין חשד אויף אלע דיכטער װאָס פארלאהקאפּילאָװויצען די ליטעראטור, װאָס שרייבען בלוין קינדער ליעדער -- וועגען קינדער בין פערצעהן יאָהר. אָדער שרייבען ב ? ויז עראינערונגען פון ארץ ישראפ, אָדער באשרייבען בלוין אידען מיט שווארצע בערד און נישט קיין אנדערע. | דער אמת'ער דיכטער, פונקט וי דער אמתער שניידער, מאַכט א נאַנץ שטיקע? אַרבײט. ער קאן אויך באזינגען אלע טיילען פון דעם מענש'ס נשמה, אלע איהרע רעגונגען, איהרע קאמפען, איהרע חלומות. ער איז אפשר נישט אזוי , עפישיענט" װי דער ס ע ק שׁ אָן- דיב - עה נישט אזא שנעלער באַלמעלאָכע, אָבער ער איז גרינטליך, ער איז דורכאויסיג, ער איז א געענדינטער ליעדער מאכער, וועמען איהר קאָנט לאָזען רופען צו זיך א היים און זיך הייסען געמען די מאָס אויף א גאנצען נשמה-אנצונ --- פון א קראוואטעל, ביז אן אויבער-ראָק, ביז א פוקסענעם טוליפּ, | יוסה יפה, אלס ספּעציאליסט אוה ליעבע, אין אָבער אן אַ פּ ש ט א מ ל ע ר פון א רב. ער שטאמט פון א רב, ער איז אן אוראייניקעל פון רבנים און -- מיט דוד פּינסקי'ס אייגענע ווערטער -- ,דער שפּראָץ פון לאננע דורות רבנים ביז צוֹ רב מרדכי יפה, דער בעל-הלבוש". און אלס אן אָפּשטאמלער פון אזא נאָל- דענער פּאָהן, איז עס אפשר געווען א טעות פון יוסף יפה'ס זייט, װאָס ער האָט זיך ספּעציאליזירט אויף אזא נישט אידישער זאך װי 9 י ע ב ע. יפה'ס ליעדער האָבען דעם נאָכקלאנג פון א זעלבסט- געמאכטער אלטמאָדישקייט, וועלכע האָט נאָך נישט דעם רייץ פון טראדיציע, דעם כישוף פון דיסטאנץ, יפה זינגט וועגען זיין זינגען, אויף אזא אלטמאָדיש-אידישען אופן, קלאָנט זיך, אז מ'לאכט פון זיין מוזע, רעדט פון זיין ? י ע ב 5 יכ ע ס ליעד, און פרעהט זיך, אויף 2 בלעטע? 78, ווען ער גיסט זיך צוזאמען מיט זיינע טענער און ,חילכט אין די פּרעכטינע שירים, פון הערליכען, הימלישען רוים". נאָר פּלוצלינג ווערט אלעס פארשוואונ- דען, יוסף יפה ערוואכט פון זיין טרוים (א נראם צום פריהערדינען ,רוֹים"), אָבער ביי איהם אין הארצען בלייבען פיעל טיפע סמנים : ,דאָס זיינען די טענער, די ליעדער און זיי גיס איך אויס אויף פאפיע" שוֹין בּאלד פון אֶנחוֹיב פון זיין בוך, רעדט יופף יפחת וענען , ליעדער קינדער", אויף בלעטעל? 19, האָט ער אָפט א ,ליעדעליקינד" און זיין לעבען אין ליעב און לינד. אוֹיף זייטע 21, זינגט ער זיך זיין ליעדעל און איז לוסטיג. זיין נאנצער טאָן אין אזא פּראָפעסיאַנעלידיכ- טערישער, פול מיט די ספּעציעלע ליידען פון דער פּראָ- מעסיע, מִיט די יסודים וואס מ'שטעהט זיך אויס פון דער מוזע און פון דעם צער װאָס מען מוז א מאָל נעמען א שפּאָנעל נייע שורה און זי צעשפּאלטען אין מיטען, כדי זי זאָל א ר יינ גנ ע ה|: ,זאָגט מיין ליעבסטע: ס'איז מיר שטארק טרויעריג צו מוט... (43), אָדער ; איך קוק מיין ליעבסטע אין געזיכט און נאנץ פארוואונדערט. ואר אין גאַנצען איז דאָס שוועסטערעפ נור איננער מיט צוויי יֹאֶהר. (84). אָדער : און איך נעה דאָט פון מיין ליעבער דאָבעלען אצינד. (01); אָדער : אין מיין הארצען ציהט און בלאַנדזשעט אום אן אונבאשטימטער טאָן. (87), אָדער : הורדא, אך! אט קומט זי, אָט איז זי שוין דאָ 15 אֶה, נחת, מיר זעהען אונז ווידער. (40). יופף יפח איז זיך באואוסט יעדע ונע פון זיין שרייבען, אז ער שרייבט. און אפילו מיט זיין אונשול- דינע פעטער, פון בלעטעל 46, האָט ער אויך א שמועם טכח זיינע ליעדער-קינדער, און דער פעטער -- וי אלע קאָנסערוואטיווע פעטערם --- זאָגט איהם, אז ליעדער מוזען זיין הייסע, אידישע און רעכטע, און זיינע (יפה'ס) ליעדער האָנען גיפט, זיינע ליעדער זענען שלעכטע. נאָר יפה קימערט זיך נישט שטארק. זאָל דער פעטער, טראכט ער, ווערען קעלטער. האָבע, דאָבע קריגט איהם האָלט, דאָבע, דאָבע קריגט איהם ה ע ? ט ער. ס'איז באַקאַנט: די עכטזשענטעלמאַנישע מאַי נירען געפינט מען נישט ביי די זשענטעללייט, נֹאָר ביי זייערע דיענער. טאנץ-פּראָפּעסאָרען און לאקייען האָבען די פיינסטע מאניערען אין דער ועלט. אין אן אריסטאַקראטיש הויז אין קיינער נישט ועניגער ארי" סטאַקראַטיש וי די אַריסטאָקדאַטען זעלבסט. און אַזױ -- כין א געוויסער מאָס -- איז אויך אין דער וועלט מון שורות-און-אותיות. דער אמת'ער דיכטער, פיהרט זיך נישט אויף דיכטעריש, האָט נישט קיין דיכטערישע מאניערען, רעדט נישט פון זיין מוזע, אין נישט 8 ר אִ- פ ע ס אָנ על. און וועגען יוסף יפה'ס ליעבעס-ליעדער : דאָס זענען נישט קיין קיין ליעבעס ליעדער, נאָר ? י ע ד ע ר - 5י עב ע ס. ליעבעס װאָס ווערען נעפיהרט ספּעציעל צוליעב דעם, אז מ'זאָל זיי קאָנען אויסדריקען אין ליע- דער, אמת'ע ליעבע שטאמעלט, רעדט נישט-קלאָרע רייד, זיננט מיט די אוינען, קומט דאָס ארויס נישט דייטליך, פארנעפּעלט. אָבער יפה'ס ליעבעס-ליעדער זיינען העל, וי זיינער צוועלף בייטאָג, און זייער פייער אין נישט קיין ה ימ ע? פייע ר וװאָס פאלט ווא ו עס פאלט. נאָר א נוט אָנגעשטעלט הויז-פייער, מיט אלע געמיטליכ- קייטען פון קלאנג און מעטער, מיט אלע קאָמפאָרטען 4 פון פארענדינטטייטען, פון אבנעמיילעכדינשע אפאָרין" מען, ער ויגננט : ,וי איך האס אייך, וי איך ליעב אייך הייסער אימער, שטארקער אימער, פאלש -- נעטרייע, נאל -- פארזיסטע, גאָט פער... (אָנמערקונג פון מ. נאדיר : מיינט איהר דאָך פער . . . שאָלטענע, לאָוט זיך אוים) -- נאָט פער . . . ש ט ע ? ט ע פרויענצימער!" (24). אָדער אן אנדער מוסטער פון יפה'ס ז א גנ פ ט ע, דינע ליעבע, װאָס איז אזוי אידישלעך קלונ, אזוי אויס- גע'מח'ט -- מיט א פארשארצט היטעל: ,נאָט געטרייער, װוילסט מיך שטראָפען, האָסט דאָך וועגען אֶהן א צאָהל; שט ר אָף מיך איינצעפֿווייז מיט הונדערט, 'ש ט א ט מיט זעכ צע הן אויף א מ אָ 9 26" (08), אזוי זיננט יוסף יפה, דער אַ פ ש ט א מ לע ר אַ פון דורות רבנים, ער זיננט און פאַרטײיטשט. ער ליידט און פארטייטשט, ער ליעבט זיין דאָבעלע'ן (מערקט אייך ; א געליעבטע װאָס הייסט דאַדבע-לע !) און פאר- טייטשט יעדען קנייטש פון זיינע ליעבליכע ליעבעסנע- פיחלען, און , שטרוי", זאָגט ער האין הארץ מיר אייפערזוכט, אָבער טרייב עס נישט ווייט.." נישט צו ווייט, אלץ מיט א מאָס, מיט א תכלית. ווילסט דאָבעלע, אז דיין געליעבטער זאָל זיין אייפער- זיכטיג ? גוט. אָבער למע"ה, דאָבעלע, אָדער אֶלגא'לע, ,שטרוי נישט אין האַרץ צ | פ י ע ? איפערזוכט." א קאפּעטשקע פון צייט צו צייט -- מהיכא תיתא! אָבער 43 נישט צופיע?. און הורא אך! וען איך וואלט באטש געוואוסט, אז אֶלגא גלעט מיך מּיט ליעבע, און נים נאָר גאָט אויס מענשענ- פּ ל י כ ט...(68). װאָלט איך געווען חורא, נליקליך ! אָבער דערווייל --- צו וואָלט נישט געווען פי ע5 גלייכער, פיע? ב עס ער ר ע ם א ייביג ג ער עכ ס ען ,א יה" | צו באצוויננעוןל?" דער אידישער טרובאדור, ביי וועמען די ליעבע איז, וי פּינסקי זאָגט, א ה א ר צ ב א ד י ר פ ני ס, אן וועלכער איז דער שפּראַץ פון לאנגע דורות רבנים, װויל זיך נישט אריינלאָזען אויף ,גיפטינע בליקען ואָס ברענען און שטעכען", און , נרויזאמע ווערעטער ואָס שניירען וי מעסער", ער װי? ב ע ס ע ר באצויננען זיין , איב" און נישט שטעלען א הארץ אין סכנות, צוליעב א נישט ווירדיגען שטיקעל נצחונות, נעסער און איינגעגעבענער וי יפה'ס ליעבעסיליע* דער, זיינען זיינע גרינג-געמיטיגע זאכען, אויך דאָ איז ער נישט קיין שטיפער. א שטיפער מוז זיין גרינג אויף די פיס, און יפח איז א שווערפיסיגער מענש, א תלמיד-חכם, א זשענטעלמאן. יפה לייגט צופיעל כבוד אויף זיךף אליין, און אויף זיין דיכטונג, צוֹ קאָנען באמת שטיפען, צו קאָנען ווערען לייבטזיניג, נאָנסענסדינ. אָבער ער האָט א געמיטליכען טאָן, א רוהינען אָבער קלונען -- אפשר אויסגעקלונעלטען, אפשר אביסעל צו קופּלעטיש, אפשר צו ווענינ מענשליך, צו וועניג פיעטעטפו? -- (מיכ?ל קאפּלאן קאן דאָס בעסער !) אָבער ס'איז דער איינצוגער טאָן װאָס ער האָט, וועלכער איז נישט אָננעהויכט פון היינריך ה., פון ראָזענפעלד'ען (, ווידער איז אוועק דער שבת, ווידער קומש די ארבייטס וואך", דערמאנט אן ,וי 46 דער איז דער מאִי געקומען", עטצ,) פון ווינטשעווסקי'ן ("זיי ציהען זיך לאנגזאם, אִהן אויפהער זיך שלעפּענדיג,,, נאָר טרערען רק נייע און ימים אָנשעפּענדינ") און די אנדערע אידישע דיכטער -- אלטע און עלטערע. מוסטרען פון יוסף יפה'ס בעסטע שורות פון די בעסטע סטראָפען, פון זיינע בעסטע ליעדער (איך שטרייך זיי אונטער) : און וי 'ך זי ליעב, צו זאָגען איהר, האָס קאָן איך נישט, דאָס פיה? איך נאָר, און פיהלט זי אויך אזוֹי --- וי וואוי? איז מִיר ! און פיה לט זי נישט אזוי ווי ווע ה איז סיר ! (30) ,מיר זאָלען זיין נליקליך צוזאמען האָב איך זי געסייט מיט א רינג... (פונ'ם ליעל , די קייט".) דאָך דו ליידסט פון מיר פיעל מעהרער : ווער עס זינדינט, דער לייד'ם שווערער. וויין און זאָל דיך נאָט דעיר- ה ע ר ע | וויין און דיר זאָל לייכ טע ר ווער ען| (פונ'ם ליעד : , ס'איז גענוג!") נחת'דיט און אײיגענאַרטיג-הומאָריסטיש זענען די ליעדער , מיין ווייב'ס מציאות", , די שטרענגע וואף", , פּאָהר איך מיר אין מעמעל", , מיין הינטעלע" (דאָס דאָזיגע ליעד איז, ווייסט אויס, דער עלטער-זיירע פֿון מאני לייב'ם , אינגעל, צינגעל, כוואט". אָדער האָט מאני לייב געשריבען זיין פּאְעמא 8 ר י ה ע ר? ביטע צו 47 ענטפערען, פּערזענליך!) און ,דעם שליאכטשיטש'עס דאַנק", שלעמט, אִי. שלעכט, איז יפה'ס שפּראַך, נישט קלאַנ- נינ, פארדייטשליבט, און סע שמעקט מיט די בראָשורען פון בונד. , מענשענפּפליכט", ,אניטאציאָן", ‏ ,ליעבליכעס ליער", , קאפּאיעט זיך", , מוזיצירען", ,א קוסעל", ,ברע- געלע", ,א מאבל'ע", ,, לאסצענען", , פּורפּור ליפּעלעך" (דער לע און לעך איז ביי יפה'ן אן אָפּטע ערשייגונג!) גיוכצט" (א פּינסקי'איזם), ,שטעלט זי קאלט זיך אֶן", רייכסט מיר", , זאנפטע חלומות", ,דאן קומט זי שוין ווייט": ביי יפה'ן ז ש ו כ ע ט ס'טייכעל, און מזיי ווייסען פון ליעבע א ה אַ ר נישט". ,ראָזען" (א גראם צו ,פּערלאָזען". װועו ס'זאָל זיין ,, רויזען" װאָלט געװען ביטער וי גאל!), דאָס לעבען איז ביי איהם ;ב י ט ע ר א ש ר ע ק". אן אלט פּנים האָט ביי איהם ק נ | י - ט ש ע |! (נישט קנייטשען, נאָר קנויטשען !) מענשען ערצעהלען ביי איהם (, ערצעה? דאָך, ענדיג דאָך פאר מיר!" --- 98), און אזוי ווייטער. דער ארויספיהר פון מ, נאדיר : ניין, פריינד פּינסקי. יוסף יפה איז נישט קיין ליענעס-דיכטער. צווישען איהם און דער נאָזדפּלוס-אולטרא'קייט פון זיין ליעבעס-דיכטונג ליגט א גאנצער היינע... אָבער זיינע לייכטע ליעדער זע- נען דורכגעטאַפּט מיט'ן א ו י ע ר, זענען מזיקאַליש און ווען זייער לייכטקיים װאָלט נישט געווען אוא אנגע- שטרעננטע, װאָלטען זיי געווען באמת אנגענעם. חרוב'ע װעלטעןי אַ צוך פון א, ש. זאַקס, ,, ליטערארישער פֿאַרלאַג", א. ש. זאסס האָט מיר פערזענליך איבערגענעבען זיין בוך, שלעכט איינגעפּאקט, ארומגעבונדען מיט א דיל שפּינאטעל און אויף דעם ערשטען בלאט, װאָס טראָנט דעם נאָמען-אויפשריפט פון'ם וװערק, אין געווען פון אויבען אָננעשריבען : מאָישע | נאדיר ! --- א, שׁ: זאקט. האָב איך עטליכע מאָל געקוקט אויף דעם דאָזינען אוים- שריפט און איך האָב נעטראכט דעם העכסט-פאַלגענדען, זעהר רעװאַלוציאָנערען, אָדער -- וי דר. זשיטלאָווסקי שרייבט -- רעװאָליציאָנערען געדאנק; , צי איז מעגליך, אן א מענש װאָס קאָן נישט פארפאסען קיין קלונע בוך אויפשריפט זאָל קאָנען אָנשרייבען א קלוג בוך ?* אהא, מיר'ן זעחן. מען קאָן נישט וויסען. למאי אין ראָלניק אזא שוואכער בריעף שרייבער ? למאי איז מנחם אזא נלענצענדער רעדנער? למאי שרייבט א. נלאנץ אזוי- נע פּראכטפולע לייט-אַרטיקלען? למאי קאן אֵַשׁ נישט רייטען אויף קיין פערד ? אזוי האָב איך גערעדט צו זיך אליין, כדי 1), איך 10 זאָל נישט הערען די שטימע פון א, ש. זאקס'ס חרוב'ע וושלטען, וועלכע זענען חרוב געװאָרען אויף 294 זייטען, מיטעלמעסיגער פאָרמאַט. כדי 2), איך זאָל נישט פאר" נעמען דאָס פ אַ ר ק ונ ע {ן פו זיינע ליטווישע מענ- שען, װאָס זענען -- כמעט אויף יעדער בוךזייט -- פול מיט טיפער ליעבע צו לאָקשען און מיט דעם ברייט- ליף-צעזונגענעם נקבים-נדולים-וקטנים-דיאלאָג פוֹן בלע- טעל 16. עקעלהאפטער מוסטער (נאָכדעם װוי א. ש. זאקס האָט שוין אָפּגע'נקבים'ט עטליכע מאָל אין די פריהערדיגע שורות): --- רבי! ! ---דחינו, װאָס ? -- איך וויל? אויף נקבים, -- נקבים גדולים, אָדער נקבים קטנים ? --- נקבים גדולים ! זאקס'ס איריש אין נישט ניי-אידיש, אויך נישט אלט-אידיש. עס איז זאַקסיש. אפשר אַנגלאָיזאַקסיש ? אפשר טאָטעריש. קינדער זענען ביי איהם -- פּופּנעקלעך, פּופּציקלעך. פּופּציקעס. האַליפּופּעס. פּיזאקעס. מאזורקעס באיבאקעס, וועווריקלעך. אלצדינג --- נאָר נישט קיין קינדער. ביי זאַקט' א דוסטענדינען מענשען געהט יעדער ,װאָרט ארויס פון מויל מיט א שטיק ש ‏ י י ע 1" (דערלאנג מיר די אמאָ- ניאַק טראָפּען, ליעבע פרוי !) א. ש. זאקס איז נישט קיין דיכטער. ער איז, פאר" קערט, זעהר א פּאָפּולערער וויסענשאפטסמאן. פון אזא איינעם וי ער, האָט מען געמענט ערווארטען אז די נרא" מאטיקא ועט ביי איהם זיין חייליג און אָפּגעהיט. אָבער --- הױינפּאָעטישער טאָן -- װאָס זאָל זאָגען דער מענש וועמעס הונגערינע אויערען ווערען געשפּייזט אויף אזוינע ווערטער וי ,ער האט א ונ ט ע ר גע ט ע נינ ט מיידעלשע הערצער" (אנשטאט פאראונטערטענינט), און ,אונטערנעשטאנענער משרת." (בלעטעל 19) און װאָט זאָל טון דער מענש װאָט נלויבט נישט, אז אלע ליטווישע אידען ניבען זייערע שבת-אורחים צו עסען א גרויסע ז י 5 ב ע ר נ ע שיסעל, מיט לאָקשען? װאָס זאָל טון (אָ, מיר ווערען געהאסט און געטריבען!) א מענש וי איך, אן איידעל קינד, א שטיקעל אפּיקורס װאָס גלויבט אז זאקס'ס וועלטען זענען ערשט חרוב גע" װאָרען דורך זאקס'ס בילדער, וועלכע זענען פלאך אין אלע דריי דימענזיען ? װאָס זאָל טון דער נישט גלויבינער וואס האַלט אז זאקס' וועלטען וועלען --- פון דעם אמת'ן קינסטלער -- מוזען צוערשט אויפגעבויט ווערען, כדי מען זאָל זיי קאָנען ק ינס ט ? עריש חרב מאכען? זאקס'ס , חרוב'ע וועלטען" זענען נישט קיין בוך, נאָר א ריעזיג לייטי-ארטיקעל, מיט בראנשען אויף דער פּראָ- ווינץ און אלס לייט-ארטיקעל? איז עס שוואך געשריבען. א נוטער לייט-ארטיקעל שרייבער װועט נישט זאָנען, אן , דער קעלמער מניד האָט שטארק ליעב געהאט די אידען, ער האָט זי ג ע וו א ונ ש ע | נליק" (109). א פאָרזיכטינער פּובליציסט װועט נישט זאָגען, אז נאָך מנחה האָט זיך די זון , אָננעפאנגען צו ? יי ג ע ן ". זאקס'ס בוך אין נישט שלעכט געשריבען -- עס אין א י ב ע ר ה וי פּ ט נישט געשריבען. עס אין גע זאָ נכט בי א שבת-טיש נאָכ'ן עסען, בשעת מען שטעכט זיך די ציין, און מען געניצט נעמיטליך צווישען די פינגער. עס איז דאָס אוננעשריבענסטע בוך, װאָס מִיר האָבען וועןדעס-איז געליוענט! עס ערקלערט נישט די וואוילע שעהנקייט פון אונזערע מנחנים -- נֹאָר + 51 פארקערט. עס ע נ ט ק 7 ע ר ט, עס צענעסמט -- בדרף משל -- דעם שעחנגעשניצטען ארון-קודש פון אונזערע לֿעבענספאָרמען, און גיט איהם איבער, אין קליינע, נישט צענױיפגעשלאַגענע, װאָכעדיגע שטיקער פון פאריצחק" אבן'טער באגייסטערונג פאר דאָס אלט-אידישליכע, פאר דאָס קלויזליכע, פאר דאָס בטלנ'ישע, פאר דאָס לייריגע. אין די ,, חורב'ע וועלטען" דערהויבט זיך א. ש. זאקט צו דער מדרנח פון א נאטור-שילדערער, װאָס שילדערט אויף װאָס די וועלט שטעהט. װאָס ארט עס איהם ? פרויען פיידען פון שוואכע נערווען, מאנסביל שפּרינגען פון די בריקען, איטאליענער שניידע זיך איבער די העל- זער, בחורים האָכען חתונה מיט זייערע איינענע כלות און ער --- שילדערט מיט אלע כחות. ער שילדערט די ,ערשטע שטראלען פון דער מאָרגענזון", ער שילדערט א איד ואָס קאָן נישט קיין עברי און װאָס , א כתביר אין פאר איהם א פ א ר זינע 7 ט ע ר בריעף. -- ער שילדערט מענשען, װאָס עסען לאָקשען און מענשען װאָס ש ט ע ה ע ן אויף און עסען לאָקשען. ער שילדערט אידישע טעכטער װאָס מען , בארעדט זיי" און אידישע טעכטער װאָס זענען , ריין און אונשולדיג װי א בלום" ער שילדערט אינגלעך װאָס געהען אין חדר אריין, און אינגלעך װאָס געהען דוקא אין --- א העכערען חדר אריין. ער שילדערט זיינע איינענע בארייזטקייט, און ער שיל- דערט די גוואלדיגע נאטור-שעהנקייט פון זיין שטעדטעל, װאָס טאקע ;,נאָר א קינסטלער װאָלט עס געקאָנט בא" שרייבען". ער שילדערט וי פיין אוֹן וואויל די ליטווישע אידען זענען און פארקערט : וי אזוי זיי זענען נאָך א מד פיינער וי דאָס ! ער שילדערט וי אזוי אידען פייערען זייער פּסח מחמת עס איז דער יום טוב פון פרייהייט, (זעז די הנדה פאר ווייטערע אינפאָרמאציע !) און וי אזוי זיי עסען קניידלעך און מצה און מרור און חרוסות, ער שילדערט וי אזוי אום שבועות עסען אידען בלינצעס און תשעה-באב -- פאסטען זיי. ר"ה דאווענען זיי און 528 יום כפּור בלאָזען זיי שופר,. אנטקעגען-זשע שמחת-תורה זענען זיי דוקא פרעהליך און (שטעלט זיך פאָר די אי" בעראשונג ! ) זיי נעהען מיט חקפות. עהרעגװאָרט ! חנוכה שפּילֿען זיי אין דריידעל און --- מערקט אייך 1 -- פּורים איז שוין גאָר אן אנדער זאך. גאָר נישט צו דערקענען אז ס'איז דיזעלבע אידען! אל :4 3 דאָס בוֹךף ,חרוב'ע וועלטען האָט דריי איינטיילונגען. איינס: ,זיטען און מנהנים". צוויי: , ליטווישע אידען". דריי: , שמחות און אבילות". ער לעצטער אבטיי? אין אפשר דער בעסטער --- כאָטש אויך דאָרט איז אלצדינג אזוי בלוט-אָרעם, אזוי בלאם, אזוי נישט-פון-דער-נשמה- ארוים, אזוי טאָגיג-פארגראָהט, אזוי אָט-ועץ-איך-זיך- אוועק-און-ניב-דאָס-א-שרייב-אָן,. ס'פעהלט די נישט קלאָרקייט פון דעם אמת, די פארװאָלקענטקייט, דאָס נישט-אויף-אן-אָרט-שטעהן, דאָס זיגזאגישע, װאָס דריקט מיט זיך אויס דעם לעבענסיריטם, דעם לעבענס פּולס, דעם אמת. 1 אָבער דאָ און דאָרט טרעפט פון דעסטוועגען א קא" פּיטעל װואָם איז אָנגעווארימט פון שכל'דיגער ליעבשאפט פון פארגעבונג פאר דאָס נישט פארבינע, נישט"פֿיסט רעסקע אין אונזער לעבען. איך ברענג דאָ די בעסטע ציטאטע פון זיין בעסטען קאפּיטעל ‏ די ערשטע סליחות", ברי מען זאָל נישט זאָגען אז איך בין א שלעכטער מענש און א נ ט י-ליט- וויש. אָט אין עס: ,עגעץ וואו דרעהט זיך א חולה אויה זיין בעט, וואו זיינע וועהען פאָזען איהם נישט רוהען און צעוויינם זיך, ווען צו זיינע אויערען דערטראָגט זיך אבא'ס אומעטיגער הארצנאַנענדער (דער , הארצנאָגענדער" ‏ איז איבריג ! -- מ. נאדיר.) פּומן , שטארקט זיך פעבודת הבורא !" ,שטעהט אויף צו די ערשטע סליחות,,. דער ווינט פייפט און ברומט (דער ,פייפט" איז איבריג. -- מ. נאדיר.) און א זע לאָזט אַרױס אלערליי משונה'דיגע קולות. די בלעטער פון די פיינטע בוימער ווארמען זיך איינע אויף די אנדערע און סוד'ען זיך. ניט וועניג פון זיי פּאַלען אויף דער וויי" כער בלאָטינער ערד. פון דער ווייטענס טראָגט זיך דער רונזה'דיגער גערויש פון די וואסער אין טייך װאָס פליסט און פליסט אֶהן אויפהער, אהן א צוועק", יוסף ראָלניק לועדער ; פאַרלאַג , אונזעל", אן אומטיגער טאָג. מיין לייכטזינינע נשמה אין קאַלט און פאַרנעצט, טו איך א נעם ראָלניק'ס ליעדער-בוך. ס'ארא שווערער פאליאנט, און אזעלכע ווייטע גראָה- זאַמדיגע ברענען, אך, נאָט! פארוואס איז דער מענש נישט אביסעל באשיידענער ? פארוואס ניט דער דיכטער פון פול-פּערזענליכען אזא גרויסען פּלאַץ אֶָפּ דעם פװוי דיגען ? די נישט-פארשריבענע ראנדען? יוד ראָלניק'ס װענ איז נישט אן אונענדליכער און פארשטויבטער מדבר-וועג, װאָס פיהרט אין עהנעץ נישט, אפילו נישט טיפער אין דער מדבר אריין, וואו מען קאָן פון אינטערעסאנטע, פול-בלוטינע לייבען פאר" צוקט ווערען, זיינע לאנדשאַפטען: אזעלכע ואסער- פארבינע, אזעלכע אונאַפּעטיטליכע. ווער, פרענט מ. ג,, װויל דאָס אַרומװאַנדערען אֶהן אַ באַשטימטען מאַרש- רוט, אָחן א צוועק ? זאמדיגע וועגען -- פּטוֹי, עס לאנו- וויילינט מיך און איך וי? שלאָמען. זאָל איך דיר ווינשען א גוטע נאַכט? פּערזענליך : ניט פיין פון דיר -- איך איהר'ץ דיך נישט -- קאלענע ראָלניק! (אין דער אויסנעטראכטער דיכטער-רעפּובליק, 25? הפּחות, קאן איך זיךף ערלויכען צוֹ זיין אריסטאַקראטיש-פיין, סאנירליך). פאוואס פארביטערסטו מיר ס'לעבען מיט דיינע ליטווישע לידער, פון וועלכע עם וערט אזוי אונהיימליך, אזוי ביטער ? 5 י. ראָלניק ! דיינע סטראָפען פארשיכור'ען נישט, און איך יל נישט ניכטער זיין. צ | ניכטער בין איך דערצו ! צו ווענינ לופטינקייט איז פאראן אין ריינע ליעדער --- י. ראָלניק, מיין פּערזענליכער גוטער-ברודער, געזאנג: הייסט דאָך ריטהם, לופטינקייט, א פלינקער האַרץיציטער, און דוֹ סמיין נעטליך אונמעכטינער, אלץ פארגראהענדער יוד ראָלניק, ביזט נישט מויקאַליש, נישט אפּערעטיש. דיינע געזאננען האָבען קיין נוטען ריטהם נישט. דיין ליעדער-לופט שטיקט, איז שוער, און דיין ליטוויש האַרץ ציטערט אזוי מעלאַנבאָליש- לאַנגזאַם, אז מיין איינען פאראומערט, אפּערעטיש הארץ הויבט אן לאננזאמער שלאָנען און ס'ווילט זיך אנטלוי- פען ערניץ ווייט, ווייט, פאננזאם-לאנגווייליג,, וי די לעצטע טראָפּענס פון אן אויסנעטרוקענטען ברונעןדעמער, װאָס הענגט אין לופטען (אין מיינעם א ביכע?) אֶהן יעדען ציעל און ‏ צוועק, טריפען י. ראלניק'ס ריין-פּערזענליכע טרעהרען; פאַלען אין דער נאַרישער אונענדליכקייט אריין און געהען אויס אֶהן דראַמאַטישע וועלט-עמעקטען, פארוואס ביסטו אזוי פאראיינזאמט --- י. ראָלניס, מּיין חבר ? וואס פעהלט דיר דען ? האָסט זיך, כ'לעבען, נעמעגט ערלויבען זיין אביסעל געזעלינער, קאלעגיאל- אָפּערעטישער, האפיז'דיוגער. און זאָנען אייך, נגעעהרטער י. רייז, א סוד ? מיר איז ווארימער אינ'ם קאַרנען שיין פון דעם פרעמדען און פארפרעמדענדען פיראאַנץ-אונפארשטענדליכען האפיז, וי אין דער איבערפליסענדער, קלוגער שנעע- ליכטיגקייט פון דעם היימישען און איבערדריסינ-נאָהענ- טען ראָלניק, | איך מיש די בלעטער און... עס שנייט אלץ אין ראָל- ניק'ס ליעדער. פארוואס רעגענט נישט אביסעל אין דיין היימאט, ראָלניק ? פארוואס קנאַלט נישט א דויער און 6 דערשלאַנט נישט עטליכע / פעפדוואנדערער} פארט פרעהליכער ! ס'אין אמת ‏ שניילאנדשאַפטען זענען קלאַסיש- שטיל, נירוואנא-פאר חלום'ט, דעקאָראַטיוו. אָבער נאָר פאר מענשען, װאָס זענען קראַנק ביז נאָרמאַליטעט. איך בין געזונט און דעגענערירט, און סיין בלייך-אריסטאָ- קראַטיש בלוט ווערט פון דיין שניי נישט געווארימט, ראלניק מיין גרויסער דיכטער ! איך זוך -- דעם ארי" ענט און זיין פארביגע אױיסגעלאַסענקײט. נאַנץ אונעמפינדליך ביוטו, י ראֶלניק. -- צו דיין מוטער-ערד וועלכע איז אזוי געשמאק מיט זו-פּוטער- שטראַהלען באשמירט. אפיל די ווארימע גוט-שוע- סטערליכע שויסען האָבען דיר געגעבען בְלֹין צויי ליעדלעך, נישט מעהר. צוויי ליעדלעך -- באַ! א" בערפלעכבליכע נאַטורען מיינען אזן ראָלניק אידעאַלײ זירט דאָס קליינע ליטווישע לעבען, אָבער טיפע בעאָב- אַכטער ווייסען, אַז ראָלניק'ם ארימקייט איז נישט קיין לעבענס-אידי?, נור אַ לעבענס-מאַסקאַראַד, נישט זיין פּראָגראָם"מאַקסימום, אינ'ם לשון פונ'ם סאַציאליסטי- שען וואנדאלענטום, נאָר זיין פּראגראם-מינימום, נישט א רעכטער טויער צו זיין איינענער העכסט-אינטערע- סאַנטער פּערזענליכקייט, נאָר א פאנטאסטיש-טירעל צו דער גרויסער, באַנאַלער, אפּנעשמאַקטער אונענדליב- קייט -- א פראזע, װאָס איז סיר אליין אונפאר- שטענדליך, י. ראַלניק איז אויך א תנא, א וועלט-חכם, וועלט- חכמה? צו וואס דארף איך זי? און נישט וילענדיג פרעג איך אביסעל מיט כעס, צו וואס רעדט מיין דיכ- טער אזוינע טרוירינע רייד, זאָנט שלעכטע בשורות; זעהט אין נאָט'ס פּאַלאַצען נאָר טריבע טעג און נאַסע נעכט, ווייטער נאר נישט. א פראנע : און וואו זענען, אַ שטיינער, די רויט-גליהענדע, הויך-לאכענדע, מיידליש- פארפלאמטע טעג פון נאָט'ס גרינער, דופטענדער ווייב- 57 אט אס 4 * { אי ליכער ערד ? י. ראָלניק, מיין חבר : דו נעהסט אויף בלו" טינ-פארבלאַטינטע, זאַמוינע, דאָרנינע ועגען אָבער ווער חייסט דיר אחין געהן? קום, מיין פריינד! טו אָן דיין קעניגליכען שארלאך-מאנטעל-אוױיבערראָק און איך על דיך אין די וויינגערטנער פון לעבען פיהרען, און דו וועסט נישט מעחר איינגעבוינען געהן, און שילטענרינ גאָט פארשוויינען און זיינע מייסטערוערק, אך, ראָלניק, מיין גרעסטער דיכטער! עס רענענט אין דרויסען. מיר איז שלעכט און אומעטינ. דיר אויך, מטתמא. דאריבער : אין אַ זונען-טאָג. אויסנעלייטערט האָט זיך דער מליצה'חימע? פֿון מיין נשמה. בלאנדער, לילות-בלאנדער זעהט איצט אויס די אינטימליכע קאסיא פון מיינע עאוילדע ריזען". איך בלעטער ויעדער י. ראָלניק'ס פּרימיטיוו-געבונדע- נעם, זויבערען נאָך-ניט-גאנץ צעשניטענעם און פון ברודינע לעזער-הענט פארשוועכטען פאליאנט. (אַ גוט אויסלענדיש ווארט, הא?) אלמעכטינ-אידישער נאָט! ס'ארא רחבות, ס'ארא ברעניגקייט ! ס'ארא פייערליך בלענדענדע ווינטער-פייזאזשען. וי א ליכטינער זילבער- שווערד גלאַנצט ראָלניק'ס עפּינראמאטישע שארפקייט, זיין שטרענגע חכמה, זיין צנועה'דינע און דאריכער מעהר פארשייטע עראָטיל. און װוי ריינער שניי אויף דעם ברודינ-נאַקעטען פעלד -- אזוי פאַלט זיין נביא" שע טרויסט... א גרויסער דיכטער ביזטו, י. ראָלניק, און אזי אײינענאַרטיגער פון מיר -- ווען איך בין נישט אין בעסטען געזונד, ארינינעלער פון זיך אליין, מיין דום" טענד-דאָרניגער, הייס-געליעבטער דיכטער! נישט נאָר דיכטער ביזטו, נאָר א פּערזענליכקייט אויך, און זיין פּערזענליךף איז שווערער וי שרייבען פערזען. 58 דער נישטיאיכערטראַפענער דיכטער פון דער נישט- איכערטראַטענער ‏ סיפף-אידישער פּערזענליכקייט - וועלכע איז טִיף גענוג, ווייסט גאָט! נישט נאָר פון צייט צו צייט, נאָר שטענדיג און כסדר און אויסגעהאלטען ביזטו י. ראָלניק. דו האַלטסט טון זיך זעחהר שטארק, און נישט פון זיי. גוט, אויסנעציי- כענט, אזוי דארף עס זיין, איך און דוֹ -- מיר ביידע -- זענען גרעסער פון אייף אלעמען. אלע ראפיר! ביזט אונאנשטענדיג-פּריוואט און צנעה דינ-אינטים. קוק זיף אָבער צוֹ נעהענטער, דן פּעבעלהאפט ועלטי גאַלערעע-געזינדעל, ‏ דו װעסט אין ראֲלניק'ס גרויסע לידער אויך דיינע איינענע האַלב אונאנשטענדיגקייטען דערקענען. און דיינע באהאלטענע פערטיל-אינטימיטע- טען. דען גרעסער פון דיר אין י. ראָלניק, און אויך פון סיר --- ואָס איז גרויס גענוג, אהן צווייפע?. אָבער באליידינט זיך נישט, מיינע העררען און דאַמען! אוי טוען דאָך אלע גרויסע דיכטער. זיי האָבען אייך גאר" נישט אין זינען --- טור ז י ך, זיך אליין. נאָר זיננענדיג פוֹן זיך, זינגען זיי שוין במילא אויך פון אייך, קליינע, אונבאדייטענדע פּוטער-ברויט-נאטורען, וױילט איהר דאָס גרויסע דיכטער-נביא-ווארט הערען, געהחט נישט צו סאהיד'ן, אויף נישט צו סאקי', נאָר דירעקט צו האפיז'ען. דיטא י,. ראלניק. ער װעט אייך מיט זיין קאל- טער שנייאינקייט דערווארימען, אייער בלוט דערפרי- שען. אייך שארפע געזאננען אין די אדערען אריינגיסען. אייער בירגער-בלוט װועט דערפון שיכור ווערען,.. אייער ארמזעלינע נשמה וװועט פון זיין קליינעם אונטעאטרא- ליש וייזהייטליכטעל א היילינען אפּשײן קרינען, און דער וויין פון אלטער חכמה ועם אין אייערע בעכערס מליצח'דיג אויפשוימען. איך זינג: וי טיעף, וי עלעניש, וי אונערשעפּליך ביזטו, י. ראָלניס -- מיין האפיז! א קלונער דיכטער ביזטו, י. האפיז, מיין ראָלניק, און א טיעפער דענקער. 59 נישט דער טיעפסטער פון אלע נישטינעוועזענע דענקער. --- יענע זענען נישט טיעף, ווייל זיי זענען נ י ש ט. דו ביזט -- ביזטו קטג. מיין לאָרבער-קראַנץ דיר, י, ראַלניק ! פ'איז גוט װאָס דו נעהסט אויף זאַמדינע וועגען! ווען דו װאָלסט נישט געגאַננען אויף זאַמדינע וועגען, װאָלט אויך געווען גוט. דער ווענ איז דיינער -- נישט מיינער, איך װויל מיט דיר נישט מיטנעהן. איך האָב נישט קיין צייט. אָבער דו אליין, דו פּערזענליכער, וועסט זיכרע אויף דיינע נראָהע וועגען צום העכסטען דערגערן, צו די אינזלען פון זעלינקייט, און האָסטו זיך אַ קליין- ביסעל איינגעבוינען צוליעב עפעקט -- מאַכט עס אויך נישט אויס. איינגעבוינענערהייט געהט זיך זיכערער, פּאראדאַקסאַלישער. ם נ ח ם אַ רינג אין דער קויט , ליטערארישער פּאַרלאַג", צו מיין טייערען יששכר שרייב איך די פֿאָלגענדע קריטיק אויף מנחם'ס ליעדער. ליעבער יששכר ! ערשט נעכטען ביינאכט האָב איך מיט דעם פיינעם יונגענמאן מנחם פארבדאכט איף א באנקעט. מנחם איז א גאנץ לייטישער מענש -- אויפ'ן אויסזעהן, זיין חיטעל איז ווייך, דיטאַ זיין כאראקטער. אז ער רערט --- זיננט ער, און אז ער זינגט --- וויינט ער. ער אין זעהר א סימפּאטיש מענשעל -- א שטילס. און ווערט ער א מאָל וואולקאניש, שפּייט ער סיט וואטע. פון וואנען ? --- פון װאַרשע. אָה, פון ווארשע 4! --- יאָ. פון װאַרשע ! --- אויב אזוי קענסטו דאָך איהם 4 --יא, אוב אזוי קאָנסטו איהם ! -- דערזעלבער מנחם -- נישט געענדערט זיך אויף א האָר ! װאָס דערצעהלט ער עפּעס פון דער חיים ? אֶה, יששכר, וועגען דעם וויל איך טאקע מיט דיר א שמועס טון, ליעבער יששכר ! וי דו ווייסט בין איך אויך געבוי" רען געװאָרען --- נישט אין ואַרשע, נאָר ערגעץ אנדערשן װאָס מאכט עס אויס ?! א מענש מון דאָך וואו-עס-אין געבוירען ווערען { פון דעסטוועגען, יששכר, זאָג רעם אמת ; האָב איך, ארינערפאהרענדי קיין אמעריקא, אריבערגעבראכט מיט זיךף מיין , חיים" ?. ניין, איך האָב זי געלאָזט אין ד ער היים, פאר וואסיזשע האָט 61 מנחם נישט נעטון דאָסזעלכע ? ווארום האָט ער נישט איבערגעלאָזען ווארשע אין ווארשע ? און פּױלען אין -- פוילען ? און ווארוס שלעפּט ער זיך ארום מיט'ן פוילישען ווארשע אין אלע צייטשריפטען? מערק זיך, יִשׁשכָר, איך האָב נאר נישט צו פּוילען, איך בין אליין אויך מעהױ- וועניגער פארליעבט אין די פּוילישע פאניענקעס, אין די פּוילישע וועלדער, אין די פּוילישע פארשידענע דיננע און אין דער פּוילישער צעקראָכענקייט, װאָס מען רופט דאָס אן ליריק, אָבער סע פוז דאָך זיין א נרעניץ אפילן צו פוילישער ווייכקייט, צו ניין ? טייערער יששכר : מנחט איז ווייך. מנחם איז צארט, מנחם איז דעליקאט. מנחם אין סימבאָליש. מנחם אין מאָנאַנראמיש, מנחם זאָנגט מען, האָט אן אויג -- ער האָט צוויי אויגען פאר פארשיעדענע דינגע, מנחם זאָנט מען, האָט אן אוער -- ער האָט צוויי אויערען פאר געוויסע זאכען. מנחם, זאָגט מען, האָט א פּען -- א גוטע װאָטערמאן פּען,. אפשר האָט ער נאָך איינע ?4 וער. ווייסט איהם ! אָבער וי זאָגט ערנעץ דער תנא : לא על חליריק לבד יחיה, טוט לעבען, האָדם, דער זינדיגער מענש ולא, און אויך נישט, על ה'דעליקאטקייט טוט לעבען דער מענש { ולא, און אויך נישט, על חווארהאסטינקייט, לויבנאטיגקייט, פייטזעלינקייט און שרה"בת-טויבים'דיג- קייט, יחיה, טוט מאכען א לעבען דער בן אִדֹם מיטץ נאָמען מענשענזאָהן. און אפילו אן סע חלומ'ט זיך אין דער פינסטערניש איהר קלאָרעדיג געזיכט (בלעטעל 9) איז דאָס נאָך אויך קיין תירוץ נישט, למאי איך אָרימער, בידנער, ניעסטשאסטנער, אוננליקליכער מענש זאָל זוֹף דארפען בלענדען די אויגען אױיף צו לעזען אוא מין ברייטינקייט און אזא מין --- שטראָף מיך גאָט דערפאר | --- לירינקייט. | = יששכר ! איך שטעל דיר אזא מין פּראָבלעם : זענען פערפעפ קליינע, נישט-ענטוויקעלטע פיליפוטישע לֹאָק- 62 שען, אָדער זענען לאָקשען הויך-געװאַקטענע, קאָלאָסאַלע מערפעל? מיט אַנדערע װערטער: צו וואס כאגעהן אזעלכע ברייטע, - איך-וועל?-אייך-נישט-לאָזעןינאפּען-דעם-אטעם"- דינע ליעדער, ווען שמאָלערע לידעלעך זענען אויך נישט שלעכט -- אויב זיי זענען נישט שלעכט ? מנחם'ס ליע- דער, ליעבער יששכר, דארפען געלעזען ווערען נישט פון א י ין מנשען, נאָר פון א גאנצער ק אַ מ י ט ע. און די דאָזיגע קאָמיטע דארף אנשטענדיג באלוינט וערען פאר איהר מיה, מנחם'ס א ליעד --- אויב מען האָט נישט קיין ספּע" ציעלע קאָמיטע װאָס זאָל עס לעזען, מוז צעשפּאָלטען וועוען, 27? הפּחות אויף העלפט. ס'עט נאָר נישט פאר" לירען דערפון. אדרבא. למשל: מיר מאכען א קנייטש אויף, לֿאָמיר זאָגען, בלעטעל 48, מיר שפּאַלטען ס'ליער אקוראט אויף העלפט און ס'לעזט זיך גאנץ געשמאק, 5 הדעות נישט ערנער וי פריהער. אָט אין עם : , אין בליצינען אַווענד, די פענסטער פארחאנגען, געדאַכט סטרונעס ציטערען, ציטערען פיננער, און בלייך ס'פּנים, אין שאָטען פון בוימער. ער וועט אזוי בלייבען, דער פארהאנג פארהאנגען, און שטיל מיט'ן טאָג װועסטו איהם שוין וועלען" א. ז. וו. נאטירליך, איז דאָס נישט זעהר קלאָר, דערפאר איז דאָס אָבער זעהר צארט, זעהר סימבאָליש. זעהר תפלה'דיג -- הא ? זאָנסט עפּעס יששכר ? איך זאָל ריידען װענען מנחם'ס תפלה-ליעדער? נוינוט ! אָט רעד איך: מנחם איז דער מאָדערנער שרה" בת-טובים אָהן שרה-בת-טובים'ס אמת'ער נאָטספורכטיג- קייט און טחין-טוהענדיגקייט. אז מנחם גיט א דאווען אֶפּ א ליעדעל, איז דאָס עכט פּיטום-חקטורת'דיג ! פול מיט הדק-דיטביזם. און זיין (ווייך) קול איז גוט צו די בשמים. אַמאָל ווערט ער נאָר נאַלדפאַדענדיג און ער זינגט: ,אַז מ'בלייבט אמאָל זיצען אליין, אין דער נאכט פאר'ן שפּי- 03 על צו לאנג, קען מען אָפּט פאר'ן שפּיגעל רערזעהן אלֿץ װאָס קומט נאָר אריין אין געדאנק". אָדער , ציטערסטו? צאפּעלסטו ? צאפּעל און ציטער!" װאָס קעהרט ער? מנחם קעהרט נישט -- ער איז ליריש. ער אין א ביסעל כירישער, ער איז ליריש אֶהן ברעגיגקייט. פון זיין יעדען קיעד טוט טריפען מילך און האָנינדיגקייט, ווען דער רבש"ע זאָל געווען וויסען אפריהער, אז עס וועט זיין א מנחם, װאָלט ער געווען צוגעזאָנט דעם פאלק ישרא? זיי ,אויסצוציהען" פון מצרים און זיי ברענגען אין דעם לאנד ואוו עס רינט -- מנחם'ם פּאָעזיע. צום שלוס װויל איך דיר שרייבען, ליעבער יששכר, אז מנחם האָט אויך עטליכע העכסט וואונדערבארע ליעדער : ,שלמה", , פּוילען" און אנדערע. איך אליין האָב זיי נישט געלעזען --- איך בין שוין היינט נישט אזא בעליכח וי איך פלעג זיין אמאָל, יששכר } -- נאָר חברים זאָגען מיר אז זיי זענען גוט. מנחם אליין נגאראנטירט זיי אויף אנ- דערהאלבען יאָהר. נאָך דער דאָזינער צייט קאָן זיי דער לעזער צוריקברענגען צו דר. פארענבערג, אין איינעם מיט אַ האַלבען דאלאר, װועט ער ענטװעדער סקרינען מיינע ,װוילדע רויזען" אָדער מ'עט ביי איהם נלאָט אזוי צונע- מען די 80 סענט. איך אליין זאג גאר נישט. למאי זיך איינרייסען מיט דער וועלט ? איך האָב שוין היינט סאי װוי נישט אזוי פיעל פריינד, ליעבער יששכר, וויפיעל. כ'האָב געהאַָט איידער כ'האָב אָנגעהויבען שרייבען מיינע סריטיקען, ! איך װויל דיר בלויז זאָגען אַז מנחם'ס ליעדער זענען אבסאָלוט װעטערלאָז. א חוץ אמאָל דאָרט א קליין. װוינטעל, אָדער א שפּריי-רעגענדעל. װוי אזוי א מענש קאן פון אזא קנאפּען וועטער שעפּען אזעלכע ברייטע ליעדער --- ווייס איך נישט! | פון מיר, דיין פריינד, ג. הערצאָ: ד'אבּרוצי ,זיגזאַגען". פאַרלאָג , עכמָי, ד'אברוצי'ס בוך איז א פרום, היילינ, רעלינעז שטי" קעל אפּיקורסות, עס איז א בוך װאָס ניט אייך דעם נוי" טינען רוקענציטער, דעם קאַלטען קיצעל איבער'ן האַרץ מיט אַ שאַרף מעסער, װאָס שניידט נישט, נאָר עס שרעקטטאָפּ. עס איז * סטיליזירטע וואלד שרפה, װאָס פלאַקערט לויט סטיליזירטע מוסטערן פון שעהנברענעריי, עס אין די נאלאָפּירענדע פארצווייפלונג, ווא איז שטעהן נעבליבען אין א קלאָר, דורכזיכטינ װאַסער, כדי זיך צו באָדען די מידע פיס און זיך אנשפּינלען. עס אין מענש, מענשליבעסם, מענשליכקייט, מענשהייט. עס איז דער טראַגיזם פון"ם לעבען מיט אן א וי ס ע רנ ע - ווע חנ ליד פיינער פּונקטואַציע. עס איז דער טרוי" ער, דאָס לעבען, דאָס אָבשטאַרבען, דאָס פארגאננען- זיין, װאָס רייסט זיך אַרױס פון יעדער נוטנגעבויטער שורה, וי א שטיקע? גראז פון הינטער א מצבה -- אזוי פופ מיט באדייטונג, און אזוי גארנישטמיינענדינ. עס אין די מילדקייט פון פייערשפּײיענדינען בארג, װאָס האָט זיך אױיסנעשפּיגען און איז אנטשלאַפען געװאָרען און שמייכעלט פון שלאָף, ד'אַכרוצי'ס זינזאַגען זענען אזוי שטאַרק אָנגעפילט מיט לייכטקייט, אז זיי ווענען אפשר זיבען מיליאָן פונט, דער נוטער, אלץ פארנעבענדער ד'אברוצי שמייכעלט מיט א קלוגען, קינדערשען שמייכעל. אָבער ה י נ ט ע ר : פי יעדען דינעם שמייכע? וואוינען געפאנגענע ניין הונדערט לעמפּערטען, אכציג פארוואונדעטע לייבען, ניין ביליאָן טויבען. ד'אַברוצי מיט'ן מאַנטעל אריבערגעווארפען אי- בער די אַקסלען געהט ארום א צע'חלום'טער איבער די ברייטע, ליידינע שפּאצירנערטנער פון'ם לעבען און ואַרפט שמייכלען --- רעכטס און לינקס, נאָר אַז מ'קוקט זיך גוט צו זעהט מען, אז דאָס זיינען נישט קיין שמייכ- לען, נאָר שלענג, גראציעזע, בונטע שלענג, װאָס האָבען יאָהרענלאַנג אויף זייער איינענעם סם געלעבט -- אָ, ד'אַברוצי מיינער, ווי מליצה'דינ מיר קענען שרייבען! לייענט איהר ד'אַברוצי'ס זינזאַגען, לערענט איהר פון זיי אזוי וועניג װוי פון א וועלטאונטערנאנג. אָבער וו ע- נינע ר װערט איחר דערפון און גרינגער און רוהינער. ד'אַברוצי האָט זיך אליין אױיסנעקליבען אלס אַמנאַסאַדאָר צו דער ווייטסטער נענענד פון זיין הער" שענדער נשמה. און דאָרטען פארטרעט ער די אינטע- רעסען פון -- ד'אַברוצין. אָבער ד'אַברוצי האָט נישט ליעב ד'אַברוצי'ן דערפאר, ואָס ער האָט איהם אזי פּלעבעאיש ליעב, אזוי מענשעלדיג, אזוי קליין. אינטרי- גירט ער קענען זיך אליין. רייצט אויף זיך אן אלערליי בייזע, אויפגערענטע אַפאָריזמען זיי זאָלען איהם נאָכלױי- פען און ערגערען איהם און -- זיך אַליין מיט ד'אַברוצי'ן (חערצאנ) פאהרט איחר נישט אויף אַ פוכליציסטישען רייטוואנען, אדער אויף א זשורנאלי- סטישען לאסט-פערד, אָדער אויף א בעלעטריסטישען אױיטאַמאָבי?ל. ד'אַברוצי'ס עקסקורסיאָנען פיחרען אייך אויף לופּ-דילופּ מיט א שנעלקייט פון 116 מייל א מינוט. עס דערהויבט אייך. עס װאַרפט אייך. עס שניידט אייך אפ דעם אָטֶעם. עס שרעקט אייך. ווען עס זאָל געדויערען נאָך א רנע װאָלט איהר אפשר נישט אויפנעהאלטען אָבער ד'אַנרוצי צוטרייסעלט אייך און ווארפט אייך ארויס אזוי פלינק, אז איהר האָט נישט קיין צייט צוֹ --- 6 זלש'ן, אָדער צו שרייען גװאַלד, אָדער זאָגען אז איהר, ווילט וויסען ווא והין ער פאָהרט און צו וואָס? ד'אַברוצי זאָגט אומגעפעהר : דאָס װאָס איז געשעהעניש פאר מיר, װעט ריהרען אויך אַנדערע, יענע, װאָס באַװענען זיך צוזאַמען מיט מיר אין דערזעלבער שטיקענדיגער, סענטימענטאליטרוי- עריגער, געקינצעלטער זעלען-אטמאָספער. אויף אנדערע מענשען שפּעקוליר איך ניט. זאָלען זיי זוכען בעסערע, געזונטערע באַקאַנטשאַפטען. ד'אברוצי זוכט ניט מיט זיין שרייבען צו געפעלען דעם לעזער, נאָר פּונקט װי א י ך, זוכט ער איהם צו ערגערען, איהם אויפצורענען. דאָס איז אפשר ניט אזא גרויסע מעלח אין אַנ ד ע ר ע ליטעראטורען, אָבער ביי אונז אין דער אידישער נאַס, וואו מ'לעקט דעם לעזער די קנאַפעל אזוי נעמיין, וואו מ'רויכערט צו איהם וויירויך, און מען ערקלערט זיך איהם דריי מאָל אַ טאָג אין ליעבע, איז א דערקוויקונג צו זעהען אזוינע מענשען וי איך, אָדער ד'אַברוצי, װאָס אונזער שרייבען איז אזוי וואונ- דערבארצישט-קלאָר, און אַ סך געלערנטע בוכהאַלטערס ווייסען נישט וואס מיר ווילען, ד'אַכרוצי פעליעטאַניזירט ווענען אלצדינג און נאָר- נישט, אָדער וועגען גאָרנישט אין דער פאָרם פון אַלצ- . דינג, ער רעדט ווענען לימבורנער קעז און דעם ואַרבור- גער פילאָזאָף. ער ברוגז'ט זיך כלומרשט אויף דעם ליעבען דר, זשיטלאָווסקי און טיילט אויס שטיקלעך האַָניג-טאָרט צו עוזיאל פליישמאַן, מ. באסין און חכם-עתיק. זיין וועג, זיין פּאַזיציע איז דאָס ב ל אַ נ ז ש ע ן, דאָס ארונטער- געחן פון וועג, דאָס אנטלויפען פון נארישע קאָנווענציען, פון וועלכע מען ק ע | נישט אנטליפען. ד'אברוצי ווייסט, אַז טריוויאל זענען נישט נאָר קליינע זאַכען, נאָר אויך די' ג רויסע, די גג רע ס טע. אַפאַריזמײ צירט ער און ווארפט אין שמעלצטאָפּ פון זיין ברענענ- דיגען, רויטען טינטפעסעל, אלערליי שטיקער בלאָטע, 67 | | קרעלען, נלאָז, מעש, אייזען, בלעך. אונטער שווער פארהאננענע פענסטער זיצט דער געלאננוויילינטער אַלײ בעמיסט און מישט, און מישט, און מישט, ביז וואנעט עס ווערט נאָלד. און סע בליצט מיט דעם פּיינעם גלאַנץ פון געשליפענער רעטאָריק, פון פּאֶעזיע, פון לירישער קלויסטערליבקייט. , פּונקט אזוי גוט וי גאָלד" --- טראכט ער. ווייל נאָלד אליין איז אויך פם א 5 ש. ד'אברוצי נעמט נישט ערנסט קיינעם -- א חוץ זיף אליין. דאָס איז זעהר מענשליך פון זיין זייט. ד'אַכרוצי באדויערט, װאָס דאָס דייטשע פאלק איז נישט געפאלען צו די פיס דעם קייזער און אפּנעבעטען, ער זאל נישט בריינגען דאָס וועלט-אומגליק. דאָס איז נישט פייערליך, זאָגט ד'אברוצי, אָבער אין א פייערליך:היסטאָרישען מאָמענט מעג מען זיין נישט-פייערליך. דער געפעהרליכער כלומרשט-שטרענגער ד'אברוצי, האָט א הארץ, גלויבט מיר, וואס איז פּונקט אזוי איידעפ געבויט װוי אייערס און נאָך א סך א יי ד ע 5ע ר. ער זאָנט; ר א נייע צייט -- טו פארוואס דערצעחלען מיר אלטע אַנעקדאָטען, שטופּען זיך, לאכען פערדיש, זידלען אווענך- צייט די מיעדע פרוי פארוואס זי האָט פארקאַכט געניצ- טע טעע און פארווארפען אונזערע זאַכען... און לויפען היסטעריש ארום איבער דער וועלט, װי די אונגליקליכע ווייסע מייזלעך אין'ם בראָנסקער זאָאָלאָגישען גאָרטען ? און אויף בלעטעל 60 ווענען די פּאגראָמירטע אידישע פרויען : : : די געשענדטע אידישע. מיידלאך און פרויען זיינען אָדער אונגליקליכע, אָדער מארטירערינס, אָנגעבויגען דעם קאָפּ אין טרויער און פאַרמאַכט דאָס מוי?, אין צוים גע" חאַלטען די אומרוהיגע פאַנטאַזיע. ניט געדענקען. ניט דערצעהלען. נוֹר ם א ר ג ע ס ע |, ד'אברוצי באשרייבט זי ד. און דאריבער א יי ך, דער וואס באשרייבט א יי ך -- דורך ק יינ ע ם 68 נישט, דער באשרייבט קיינעם נישט, ד ו ר ך איך. דאָס איז אן אפאָריזם װאָס מיינט א סך, אָדער נאָף" נישט. עס איז נישט וינכטיג ! וויכטיג אין נאָר אֹז, -- צו װאָס די גרויסע וויכטיגקייט פון עפּעט, װאָס אין בלויז א חלום ?.., ,פון א חלום צו א חלום און דאָס לעבען איז --- די בריק", און די וויכטינקייט פון'ם געדרוקטען װאָרט? זעה בלעטעל 74 פון די זינזאנען : אַמאָל האָט געקיניגט דאָס ‏ ה יי ? י ג ע ואָרט. היינט -- דאָס װאָרט, אַמאָל -- דער גנוטער איד, איצט --- דער נוטער... שרייבער... און אויף בלעטעל 78, מיט פארלייגטע הענט אוים'ן חארץ, און מיט געבוינגענע קניען: ביזטו נישט בייז און נישט מוחל, יא--אש און שטויב און א צובראָכען נעפעס. אָבער ס'טרעפט אמאָל, אז פון דער צובראכענער כלי ווערט א ריינע כלי -- און זי פילט זיך אן מיט וואוילשמעקערדינען, הימלישען אויל און אין'ם גרויען, שטויביגען, קאַלטיגען אֵשׁ פארגלוסט זיך אַמאָל דער שכינה זיך צו באזעצען אויף א וויילע, און שפּעטער, ווען ער לאַכט וועגען דעם, װאָס באַראַ- נאָוו ווי? ניט זיין קיין טרוימער אויף די עלטערע יאָחרען: מ ו ז ט, בוודער?! -- זאָנט ד'אברוצי. -- אַזאַ געזעץ,. העגעל'ס טריאַדע. פון חלום צו חלום געהט דער כעבענסוועג איבער די טרויריגע, פאר'יתום'טע פעלדער פון ווירקליכקייט ? און שפּעטער, אויף בלעטעל 104, ווען ער רעדט ווע- גען איינעם, װאָס איז פאראורטיילט צום טויט, ווייל ער האָט פארגוואלטינט א מיידעל: אָבער, גאָט מיינער, זיינען מיר דען בעסער פון איהם? צו װאָס רעדען אבסטראקט ? נו, און דו ? און יע נ ע ר? און א י ף? וער האָט'ס ניט פארגוואלטינט אין לעבען קליינע און גרויסע מיידלאך ? אָדער -- אין געדאנקען ? איך װאָלט מיר אָנגעטון א כח און געזאָגט ,ד'אברן" צי'ס זיגזאגען זענען א מין סאָרט וידוי", ווען די ליטע" 09 רארישע וידוים זאָלען נישט זיין א שווינדעל, א ליגען. די מייסטע פון זיי זענען בלויז א מיטע? זיך איינצושאפען נייעם מאַטעריאַל פאַר אַ שוידערחאַפטער ודוי. ד'אברוצי זעהט ד ו ר ך זיך. ער לאָזט קיינמאָל נישט אַראָפּ פון זיך דאָס קריטישע אוינ און פּיינינט זיך -- מיט שטע" כינע שמייכלען. פון זיינע איינענע שוואכקייטען, זיינע זינד, מאַכט ער בייטשען, מיט וועלכע ער שלאָנט זיך און מיט זיך שלאַנט ער -- אייך, די שוואכע, די ריזיגע, די אומבאַהאָלפענע, די לעמפּערטען, די פלינען, די אונ- שטערבליכע, יעדער-מינוט-שטארבענדיגע, רי זינזאַגען זיינען א מוסטער פון גוטען אידיש און איך רעקאָמענדיר די , קאמיסיע פאר אויסבעסערונג פון אידישער אָרטאָגראפיע" צו לייענען דאָס בוך רעליניעו און אויף אויסענוועניג --- מיט קליינע אױסנאַמען, זי די פאלנענדע : , קינדער אֶהנמעכטינע פערצייהט מען, (24). אָדער אָפּפער (מיט א פּפעי). און דושענטעלמאַן (אנשטאט זשענטעלמאן), אָדער ג ר י י ? י ך (20) און ניט (אנשטאט גנ י ש ט), פערדערבען (אנשטאט פאר- דאַרבען). אָדער אזא אונמעגליכע זאַץדאַרכיטעקטור, וי (7) נאטהאלד אפרים לעסינג איז אן אױטאָריטעט נישט קיין קלענערער פון הערבערט ספּענסער, קאַרל מאַרקס, דר, שלמה רובין און טשאַרלס דאַרװין, וועלכער האָט, כידוע, נעטראָפען, נאָך וי געטראָפען, אויב מען זאל נלויבען דעם אין וויסענשאַפט, אידען-אסימילאציאָן און פרייען-:געדאנקדפארליעבטען ב. פייגענבוים. דערפאר זענען אָבער פאראן אין די זינזאגען א מאַ- סע זעהר פיינע זאַצען, לייכטע און שלאַנקע און אויסטערלישע. ס'רוב פון אֶטדי זאצען זענען פון יענעם סאָרט שעהנקייטען, װאָס בעת זיי פּוצען דעם אויווען, טראָגען זיי ווייסע האַנדשיך --- אָרעם אָבער ריין. דערשלאָגען, אָבער אנגעטון אין א נייעם הוט מיט פעדערען. מעלאַנכאָליש, אָבער זעהר פארזיכטיג מיט דער גראַמאַטיק ! 70 מאַני לייף לועדער, באַלאַדען, סלאַװישע מאָטיוען. דריוו ביבער, פאַרלאַג , אונועל". . . . פונדעסטווענען ראַטען מיר אונזערע לעזער צו קויפען מאַני לייב'ס דריי ביכער! דעם דאָזינען צודרוף וענט איהר געואוינט צו לייענען אוים'ן סוף פון יעדער קריטיק. עס איו די מע" טאָדע ביי אונזערע ווייך-נשמח'דינע, וויינענדיגע שרייב- שוועסטער, זיך צו וויגען אחין און אהער. זיי מונקלען, רעדען אריין דורך א דאַך-פענסטערעל, און שרייען אין ארבעל אריין, אז -- סע טױנ נישט. נאָר דערנאָכדעם איז מען זיך מישב : װאָס טו איך4 איך פמֿאַך דאָך ‏ סמ י ף אומ גנ ליק ליך! אן ואו אין מיין נעפיה? פון טאִי לידאַריטעט ? און װאָס װועט די אַמאַלנאַ פון אַלֶע שריו" בערייוניאָנס זאָנען דערצו ? און װאָס בין א י ף סמחויב מיר צו מאַכען אזוי פיעל שונאים ? עטּעס איז מען דאָך אידען, צום גוטען יאָהר, צי ניין ? עפּעס האָט מען דאָף אַ מענשליך האַרץ, און פארבינדונגען, און רחמנות, און ליעבשאפט, און שרעק, און נישט-זיכערקייט. היינט וואס מוט מען ? טראַכט דער שווערטראכטענדינער קריטיקער און מראַכט, און נעהט איבער מיט דער פעדער די װיטריאָלי- שע שטעלען פון זיינע ארטיקלען, מאַכט זיי אביסעל טעמ" פּער, ווייכער, מומעדינער, שוואכער. דערנאַכדעם שטעלט ער אוועק דעם פיעל-באקאנטען שלוס-פּארא- גראַף; 71 , פונדעסטווענען ראטען מיר,, --- און אזוי ווייטער. היט איך אפ די מאָראלישע פּונקטיליאָ פון אונזער ליטערארישען פאַך און כ'בעט אויפריכטיג ביי אלע מיי- נע פּערזענליכע פריינד און באקאנטע, זיי זאָלען קויפען מאני לייב'ס דריי ביכער. איך ווייס נישט ויפיעל די דריי ביכער קאָסטען. ס'איז נישט אַנגעגעבען. אָבער איך ראט אייך איהר זאלט זיי קויפען. פּונקט וי איך ראט אייך איחר זאלט קויפען מיין איינען אונאנשטענדיג, שוואכגעשריבען ביכע? ,ווילדע רויזען". און גלויבט מיר, אז װאָס שייך מיין איינען ביכעל, האָב איך גענוג אור- זאכען צו וועלען איהר זאָלט עס לייענען. מאָהלט אייך, אז פון יעדען פופציג סענט וואס איחר צאָהלט פאר מיין קליינעם, קליינליך"וואולגאַרען, מעלאַנכאַליש-פּיקאַנטען בוך, באקום איך ניינצענטהאַלבען סענט. פאר יעדע ניינצענטהאַלבען (1872) סענט װאָס איך באקום, קויף איך מיר -- -- -- װאָס מאַכט עס אויס וואס? נענוג איז צו זאָנען, אז װי ליעב און ליריש מאַני לייב זאָל נישט זיין --- װועט איהם, לאָמיר זאָנען, נישט שאַטען, אז איחר וװעט קויפען זיינע (גאַנץ וואוילע) דריי ביכער, ִ* 4 ִ* און איצט חאָט דער מאָר זיין פליכט געטון, מיט דעם נויטיגען ביסעל פּאָליטעס, עטיק, פאכפיינקייט. איך פארנויג סיך דארום גאנץ עלעגאַנט, דריק מאני לייב'ס רינע, מיירעלשע האַנט און איך טרעטצו צו מיין נישטיאיידעלער --- גלויבט, מיר ! -- ה אַ ר +צ - ב רע כ ענ דיג ע ר ארבייט פון ארונטערשיבען פון אַ פּעדעסטאַל א חבר, א פריינד, א גוטען ברודער, מאני לייב --- שא, עס איז נויטיג, דאכט זיך מיר, נאָך א שטיקעל פאָרישרייב, און זאָל עס קומען מאַלא- פּראָפּאַ (אַ שעהן ווארט !): מאַני לייב אין נישט קיין שלעכטער דיכטער -- אפשר א נוטער דיכטער, מעגליך אן אויסגעצייכענטער דיכטער. אפשר ביז א העלפט אונ- 72 שטערבליך (פון אויבען אַראָפּ?), אָבער נישט-ידערשראָ- קען און מערדעריש זאל פונדעסטווענען בליצען מיין שארפע שרייב-שווערד איבער די קעפּ פון יענער חברה װואָס בעהאלט זיך הינטער די מיידעלשע, לייכטע קליי- דער פון מאַני לייב'. איך זאָג -- דורך א מעשענעם ציה טוומייטער, װואָסּ גלאַנצט אין דער זון וי עפּעס רעכטס : נישט מאַני ליים אין שלעכט. נאָר דער מ אַ נ י ? וי ב יז ם. פארשטעהט איחר מיינע יונגע העררען? אָט, קינדער- לעך, זעצט זיך אוועק ארום מיר, איךף על אייךף דער" צעהלען א מעשח, כמעט א מין באַלאַדע פון מאני לייב, נאָר אביסע? -- שוואכער און קלינער : אמאָל איז געווען א קעניג, אן אפּנעצװאַנענער נאָר אביסעל א צוטראָנע- נער, פלענט ער זאָנען א געזאַנענער (ווייל ער אין גע" ווען אן אָפּנעצװאָנענעך, א צעטראָגענער): ברידער, מ'דארף נישט קיין העמד אויפ'ן לייב, און ער איז ארומ- געגאַנגען מיט גרויס נאַקעטקײט. אָבער ס'האָט איהם געפּאַסט. וויי? א קעניג מוז זיין אביסעל קאפּריזנע און --- נאַקעט, אָבער אזוי גיך וי אָרימעלייט, קלויז-בחורים, לופטשלינגער, שלעפּער, וועלכע האָבען ב ט ב ע נישט געהאט ליין העמד אויפ'ן לייב, זענען געװואָהר געװאָרען, אן דער אחנהעמדיזם איז פּראָקלאַמירט געװאָרען פון זיין מאַיאַסטעט דעם קעניג אליין, זענען זיי נגעקומען צופליהען און געשרינען : מיר זענען אויך שטיקלעך קע- נינע --- מיר געהען אויך אהן העמדער, מאני לייב'ס נישטקענעריי האָט א געוויסען חן. אין געזאַנגיג, אָפט קלנ-ליבליך-פאַרפלאַמט, אביסעל קראנקלעך, אביסעל יוננפרויענדיג, אביסע? אנשטעלע- ריש -- אָבער עס ריהרט-זיך דארין א יונגע סטרונע, אָנ געשפּאַנט אויף א פידעל?, װאָס מ'מאַכט איהם ע רש ט, אָבער אריגינעלעריש, קונציג, און אָפּט מיט א סך ליכ- טינקייט, װאָס פלייצט אריין דורך א פארשטויבט פענ" סטער, און א ליידינער שטוב, ואוו קראָליקעס נעהען )3 ארום און עסען דימענטענע לעמעשקע פון בורשטינענע שיסלען. מאני לייב'ס ווייסער ווערטער-שניי מאַלט און . פאַלט, פּונקט וי גאָט'ס שניי אליין, אָהן א ציעל, אֶהן אַ וילען, אֶהן ליידענשאַפט. עס אין שנייימיט:אדון. אֶָה, ווען מיין פריינד האַלפּערן זאָל דערלאַנגען דאָס בי" סעל שטורם ! אָבער שטורם איז כח, און כֹּח איו בלוט, און בלוט איז לעבען, און לעבען איז --- וואולנאַר, פאר- פּלאָנטערט, נישט-עסטעטיש, און טיעף, און -- שרעק" ליך, פאר דעם וואס קאָן זעהן ! --- ווער ס'איז געבענשט מיט בלינדלייט, קאן נאָכנעהן נאָך זיין איינענער לויה און שפּיעלען אויף א האַרמאָניקעל, אָדער קלימפּערן אויף אַ פידעלע, מאַני לייב איז געהויכט און געהויבען געװאָרען פון די --- עס איז מיר נישט גוט פון דעם װאָרט ! --- יוננע יונגעלייט, װאָס יננלעך-אונטער מיט פרייע פערזען. מאַני לייב דער אַפּאָסטאָל פון גארנישטזאָנען, אין גנע" װאָרען דער דע-קאלב-עוועניו שבתי-צבי פוֹן אלע ואָס ה אַ ב ע |ן ני ש ט װואָס צו זאָנען. פון אַלֶע עקען וועלט האָבען זיך נענומען ציהען די אַ ה נ ה ע מ ד י- ס ט ע }ן, און שרייען: עס לעבע דער נביא אֶהנהעמדי- נום! די היסטאָריע דערצעהלט: דאָס אין געװוען אין יאֶהר --- --- 19, קעניג מאַני לייב האָט נאָר וואס געחאַט פּראָקלאַמירט, אז א ליער דאַרף זיין נעמאַכט לויט מאָל- גענדען זעהר-נרינגען רעצעפּט: ,מיעד בין איך, בלייך בין איך, נו בין איך מיעד, בין איך בלייך, אָדער : נישט גוט, נישט גוט, נו גוט, א גוטע נאַכט. | אָדער : און מיינע קינדער וויינען, וויינען מיינע קליינע קינדער, 4 אָדער : איצטער ברענען רויטער, רויטער, פיינע רויטע רויזען. אָדער: אין די ימ'ען, אַקעאַנען, אין די נעבלען, די טומאַנען. אָדער : נעפּען פילע פוהרען פאַהרען -- =- -- (דערמאַנט אביסעל אין דער שפּראַך גימנאַסטיק פון אַ ,שי סעלט, סיישעלס עט די סידשע? שאָר". אָדער , פון טלעסק בי קיין ביסק, טראָגט אַ פיקס א ביקס אין פיטק".) דאָס אַלצדינג איז איןזיךאליין נישט אזי שלעכט. עס איז, נאָך אַלעמען, זעהר שפּילעוודיג און לייכט, -- נאָר צוֹפיעל איבעהגעזאגט, און געמאבט דערפון אַ קולט --- דאָרט וואו איך, אָדער אן אַנדערער שפּראַך-חודיני װאָלט עס געטון צווישען א מיליאָן אַנדע- רע טענליכע ארבייטען. מאַני לייב איז די ד י די כ ט ער ין פו לפי- דער, ער איז די ז י פון פּאֶע"ן י. ער אין די ווייבלים" קייט, פארווייבליכט און פארנעביכט. טרעהרען, טרעה" רען, טרעהרען. מאני לייב אין א טרעהרע"-מקות, א טרעהרען-ניאַגאַראַ, זיבען קלאַפטער די טיעף. גיט איהם אַ ריהר ביי א פוס און -- סע נעהט טרעהרען, ניט איהם אַ ציה ביים חיטע? און -- סע פלייצט טרעהרען. מאני לייב וויינט נישט מיט די אויגען, נאָר מיט זיין גאַנצער אָנגעצויגענער פּערזענליכקייט. ער איז נישט די וויינענ- דיגע ווערבע, נאָר ג ע וו יי }, װאָס דאַרף צעטיילט ווערען צווישען א האַלבען עסקאַדראָן מיט דיכטער. און דאַן וועלען אַלע וויינען אַ ב יס ע ? צופיע 5 מאַני לייב איז א בעלדיסורים-דעדלוקס, ער איז דער אמת'ער ראקעפעלער פון דער יסוריםיאינדוסטרי. אנ- דערע 6 אַ ס ק י ר ע | זייער אומנליק, טוען איהם אֶן א שלייער, וויי? צו אינטים איזן דער צער פון דעט פּענ- 15 שענ'ט נשמה --- מ'זאָל עס ארויטשטעלען אויף ביין- וואונדער ! אָבער מאני לייב נעמט זיין (פעטער'ס ?) אומגליק, פּוצט עס אוים װי א בלה"מיידעל, טוט איהמ אן א ניי היטעלע, פלעכט איחט אריין עטליכע סטעננע- לעך אין די האָאר און געהט מיט איהם ארויס אין גאַס אביסעל שפּאַצירען. זאָל די וועלט זעהן, ואָס פאר א שעחן אומגליק מאַני לייב האָט און װי אויסנעפּוצט ער איז נענעך און װי שעהן עס קאן נעבעך נישט רעדען! מאַני לייב בייט אויס זיינע געפיחלען פאר לידער. אנשטאט צו זינגען דאָס וואס סע טוט איהם וועה, זעהט ער עס זאָל איהם וועה טון אזוי, אז ער זאל עס קאַנען באזיננען, ער זינגט זיך נישט א ר ו י ס, נאָר ער זינגט זיך גלאַט אזוי, וויי? ס'איז שעהן פאַר באַקאַנטע ! מאני לייב'ס לידער זענען אפשר פיינע שפּינוועבע" רייען, אָבער צו װאָס זאָלען מענשען שפּינען שפּינװעבט, ווען זיי קאַנען שפּינען נוצליכע טאַשענטיכער, אָדער --- כַאַז זיין ! -- נ ישט -ניצינע כלהה-מתנות ? מאַני לייב האָט אפשר געדאַנקען, אָבער ער רעדט נישט צו זיי. ער איז מיט זיי ברונז. ער האָט אפשר טי" פע, שטורעמדיגע ליידענשאַפטען (א ? ע ליידענשאַפטען זענען טיעף און שטורעמדינ !), אָבער זיי שטורעמען זיך אויס אינ'ם פּראָצעס פון זינגען. ער דערזינגט זיי צום טויט ! מאני'ס ווילדעסטער לייב זיצט אין שטוב און -- לייענט פושקינען. זיין אויפגערעגטסטער לעמפּערט נעהט ארום, מיט ברילען אויף די אויגען און -- שפילט שאַך. זיינע שלאַנגען טרינקען װאַסער מיט סירופּ, און זענען שרעקליך נערוועאיש. אין מיין האַרץ די בענקשאַפט גליהט, נאָך דיינס א בליק, נאָך דיינע רייר, נאָך דיינס א הייסען שאָרך פון קלייר, נאָך דיינע זינגענדינע טריט. (12.) בין איך איהם מוח? דאָס, װאָס א שאָרך קאן נישט זיין הייס, און פארניב איהט די אנשטעלערישע ,ז י גנ * 6 ג ע נ ד י ג ע" טריט, צוליעב דעם שעהנעם נעפיהל, װאָס נליהט דאַרין, אָבער באַלדר פֿאַלט ער אריין אין דעם הוױינמאַדערנעם, ניינצעה-אַכצעהנער, אפטודימינוט'ריי נען אַנשטע? פון עמיציזם און עפּעסיזם. א י מ י'ץ װויינט און ע 89 ע ט מאָנט, וויינט און בעט זיך און דערמאַנט -- (14) ווייסען מיר שוין װאָס עס לינט אין עמיץ און עפעס! זאָג איך : מריינר ס. 7,, נאָמען און אדרעסע, ביטע! וו ע ר איז דער עמיץ? און וו ע ר איז דער עפּעס! עפּעס פארשטעה איך גנישט, װאָס דער עמיצער געהט ארום זייט די לעצטע עלף יאָהר אין דער אידישער דיכטוננ, און קלאַפּט אין דער טיהר, און מען ווייסט נישט וער ער איז! און מ'קאָן איהם נישט כ א פ ע ן! מאני לייב באהאנרעלט א פּערזענליכע דראמאש איוף! בלעטעל 16: ' נאָר זי שפּילט פאר די װאָס זיצען איינגעבויגען אין ווינקעל שווייגענדיג. זי שטעלט זיך אויף : גענוג ! און פון דער פינסטער שמייכעלט איינער קלוג און איינער ברענט מיט גרויסע, נעבעלדיגע אויגען. מאני לייב איז זעהר פארזיכטיג מיט זיין ביסעל טאַלענט. ער ווארפט נישט אוועק אפילו די שאַלעכץ פון זיינע לידער, און דאָרט וואו ער נוצט אַ ר י נינ ע ?2 די שאלעכץ, באהאַלט ער דעם ש אָ ט ע { פן דעם שאלעכץ, און ער פּרעגעלט עס אויף רויזענבלעטער און צימרינג, און באהאַלט עס אויף ווינטער. כאַפּט ער זיך אָן אין א װאָרט איזן (כמעט אזוי זי ב י י סמ י ר!) בין חלשות. ,ווייסע פרייד"' און ,לאַנדישען", און ,טרעהרען,, און , העמדלעך" און , ציטריג" און , בויגינ" און , שלאָפענדיג" און , בלייכקייט" און , שטילקייט" און אִט-אזוי", מילא, רערט מען נישט פון די נראמען , שניי" און 77 ;אזוי" --- אזוינע גראַמען טרעפט כמעט אויף יעדער בלעטעל, ,טויער און שנייער", און אזוי ווייטער. אָבער װאָס זאָגט דאָס דאָזיגע פיעלפּאַך-שטומע ליעד? א שמי- מונגסיליעד, פיין ליבער מאַני לייב, איז נישט א ליעך ביי וועלכען דו ה אַ ס ט שטימנג בעת דו שרייבסט עס, נאָר אַ ליעד װאָס רופט ארויס שטימונג ביי מ י ר, בעת איך ‏ י י ע | עס. ביטע, דאָס צו פארשרייבען אין נאָטיץ-ביכלעך, קאָלעגען ! | וי שלעכט מאַני לייב הערט זיין אייגען געזאַנג, קאן מען צום בעסטען לערנען פון זיין אויסנעצייכענטע באַלאַרע (אגב ; זיינע באַלאַדען זענען -- שנעל בא- מערקט! -- די בעסטע ליעדער װאָס ער האָט. א טייפ פון זיי, װי ,אינגעל-צינגעל-כװואָט", ,דער שלאָף,, און , אליהו הנביא" זענען זעהר געראָטען אין קלאנג און אין אינהאַלט), וואו ער ענדינט דאָס ליעד , משה'לע" מיט די שורות : א ג לע ק על אריין, א נ?עק ע5 ארויס, און דאָס איז די גאַנצע מעשה. מ. ? נוצט דאָס װערט ,גלעקעל" אַנשטאט דאָס פאלקסטימליכע , פלעקע?", װאָס קלינגט אידישלעכער און ב יי לד ליכ ע ר, בעת ,די גאַנצע מעשה' איז אי גישטיאידיש, אי שרעקליך נישט-מזיקאַליש, אָדער אזוינע ווערטער וי , קעלער-קאפיי" (א גראם צו ,גנע- שריי") און צוויי מאָל ,ביזקעל,, (בלעטע? 8 פון די באַ- לאַדען) אָדער עק וו אַ לע טריט" (בלעטעל 86), אָדער אַזאַ .,לעבענסבילד" וי דאָס ליעד װעגען דער עועניו ב י. דער דיכטער באשרייבט די טראַנעדיע פון א פארפיהרט מיידעל נעבעך, װאָס האָט זיך, וי ראָזענ- פעלר זאָגט, ביי איהם סמיט טרעהרען געבעטען: רייט מיך נישט אויס, װעסט מיך שפּעטער צוטרעטען. אָדער אַזאַ זאַץ-פּלאָנטער וי אויף בלעטעל 111: זיין גרויפע נע-ונד ליעד זינגט דער ליריקער --- | דער הונד ! 78 ווייסט איהר נישט צי, דאָס מיינט אז דער ליריקער איז א הונט ; דער הונט, דער ליריקער ! אָדער מיינט עס, אז דער הונט איז א ליריקער. און אזוינע שווערע ווער- טער וי , מאָנאָטאָן" (116) פון גאָרדין'ס ,מאַנאָטאָן און לאַננווייליג איז אין די הימלען", אין , גאָט, מענש און טייפעל", און ש 7 אַ פ 7 אַ ז 2 מאָל אויף בלעטעל 85. און ווען מ, ?,'ס הארץ ווערט דורכנגעציטערט מיט דעם נעפיה? פון נקמה פאר אלע אונזערע דורות װאָס זענען געשטאָרבען אויף די שייטערהויפענס, פאר אלע אונזערע נעקרייצינטע לעבענס, רעדט ער צום טאַטען, צום ט א ט ע גנ י ו, א זאָגט: הער טאַטע {ליסן, פּאַפּאַ), נים קנייטש אזוי מיט'ן ברעם און האַלט ביי דער האַנד מיך נישט צו. איך ווייס ניט, צי דאָס איז א חילול השם, --- איך ווייס אָבער נוט װאָס איך טו,. -- -- (מ. 9 װאָט דערהערט דעם געשריי פון די דורות --) און אָט איז דער מעסער, דו זעהסט, וי איך שאַרף, וװועט נעמען ביי זיי אונז די רוח, (ביי זיי --- אונז ?) נו, טאטע, לאָז מיך דערשאַרפען. און אזוי ווייטער, װוי שטיל, וי רוחיג, װוי נישט אויפנערענט מאַני לייב אין אין די מינוטען פון העכסטער נקמה! ער שאַרפט דאָס כשר'ע מעסער, ער האַלט עס ערשט אי| ש אַ ר פ ע |. אז ער ועט דערשארפען, װועט זיך טון חושך. אזוי זאָל אונז נאָט העלפען ! אָבער דערווייל קייט ער זיך אַ שאָקאָלאַטקע און ש אַ ר פ ט! א סך פון מאני לייב'ס לידער קעהרען צו דער געה- ארויס-און-גיב-א-קוק אָפּטײ? פון דער ניי-אידישער דיכטונג,. דאָס זענען לידער, אין וועלכע דער דיכטער פארצייכענט א 9 צ ד יינ ג װאָס ער זעהט און הערט --- אין צייט פון אָנדערהאַלבען רנע'ס, 9 ט. 5פ מוסטער פון דעם פארט לידער אויף בלע- טעל 109 : דער זיינער האָט צוועלף שוין געשלאָגען, ס'איז צוועלף שוין א זייגער ביינאַכט, איך קוק אויפ'ן זייגער און טראַכט : ס'איז צוועלף שוין א זייגער בײנאַכט. דאָס ליעד האָט נאַטירליך זיך געקענט ציהען ביז איבעראַכטאָג פרייטאג, װי אַלע פון דעם דאָזיגען סאָרט ט אַ פ י קאָן מען דאָס ציהען און ציהען. איך גיב מיין אייגענעם מוסטער : ס'איז נאַכט, איך געה מיר ארויס אין נאַס. ס'איז נאַס, און בלאַס, און קראַס. און קוואס יל איך, און דרילעך אויף איינשיטען, אָבער וואו גיט'ן4 . מ'גיט ניט, ס'איז נאַכט, איך טראַכט : א הוֹיז, אַ שטוב, אַ באַנקבעטעל, אַ נענער. אַ זיינערמאַכער. ראָטשילך, קאַוקאַז. ריבאייזען. לכה"דודי, דאַרדאַנעלען. מיקעליאַנזשעלאָ. נתן הכהן. פ'איז נגאַבט --- איך טראַכט ; אַ פּראַבט, עט שװואַבט -- מִיר ס'האַרץ. ס'איז שווארץ. און אזוי ווייטער, דער שווינדעל דערפון איז, װאָס מ'זשאַלעװעט אזוי דאָס װאָרט, אַקוראָט זעקס שורות מיט א פּינטעלע. ווען מ'זאָל אָנשרייבען אַ גאַנץ ביכעל מיט אַזאַ געהאַקטער פַּראָזאַ (דאָס קאן מען טון זעהר גרינג), װעט עס קיינער נישט באטראַכטען פאר לידער. אָבער אז מ'שרייבט אַקו- ראט זעקס שורות מיט א פינטעלע, ווערט דער עולם צוטומעלט און טראַכט: עך! סמסתמא א י ז דאֶך עפּעס אין דעם! אז נישט, װאָס זשאַלעװעט מען אזי דאָס װאָרט ? מאני לייב האָט אויך א טבע, אַז ער מאַכט זיינע לידער --- פּאָרווייז. זיי געהען ביי איהם ס ' מ ינ ע" ס ט ע צו צ וויי אין א פּעקעל. למשל אויף בלעטעל 8 רעדט מ. ?, ווענען מיידעל פידעל און טאַקע באַלד אויף בלעטעל 49 -- אנב, הייסט דאָס, רעדענדיג ווענען אַ פידע?, דערמאָנט ער זיך אין קינדער וואס א בעטלער שפּילט פאר זיי אויף א פידעפ. אויף בלעטעל 1066 זיננט ער: איצט רייד ניט מעהר מיין פּיין, איצט ווי? איך רוהיג זיין. און שפּעטער מיט א דאָס-עראינערט-מיך-זשעסט : אַווענד. איך ווי? אייך ניט שטערען, זיצט אין דער פינסטער אזוי. אויף בלעטעל 100 רעדט ער ועגען זיינע רויטע 8 רויזען װאָס ברענען רויטער, און דאָס עראינערט איהם, וויסענזי, אויף בלעטעל 101 אַז -- די נאַבכט איז געקומען, מיין לאָמפּ האָט געברענט. מאני לייב באַנוצט זיך אויך אביסעל צו אָפּט מיט זיין רעכט צו נעמען זיך פרייהייטען מיט דער שפּראַך. דאדינער ווערט ביי איהם פון זאַווערוכע (שניי שטורעם) אַ זאוויי. ליט דעמזעלבען געזעץ האָט אַ סאַמאַטױ 'כע געדאַרפט זיין ס אַ מ אַ טיי, או אַ מ ע ר כ ה חאָט באַדאַרפט זיין א מ א ר יי וֹ = מאני לייב איז אויך א מזיק אויף --- העי; העי. ער איז, אזוי צו זאגען, דער הױפּט ה ע יה עי א י ס ט פון אַלע אידישע דיכטער. ער איז דער טהאָמאַס-עדיסאָן !פונ'ם העיהעי, און ער נוצט עס אויף אלע זייטען, און מיט פארשידענע רעפאָרמען. אַמאָל איז דאָס העֵיהעי און אַמאָל הוי, הוי, און אַמאָל האַי, האַי, און אוי-אוי, און האָ-האָ. װאָס קאן מען נאָך מ ע ה ר טון? | מיט א פּאֶעטישער מליצה : די זון פארגעהט. עס איז נאַכט. די וואלקענט פון סוף קריטיק ציהען זיך איבער מיין הימעל. און װאָס זאל איך זאָגען ? װאָס זאָל איך זאָגען ? ענטפער ;: איך וויל גארנישט-נישט זאָנען. מיינע קליינע קינדער וויינען. איך דארף זיי אָנטון העמדלעך, איך על נאָר ציטירען איינס פון מאני לייב'ס כאַראַק" טעריסטישע לידער אויף בלעטעל 119: רי נאַכט איז לאנג, די נאַכט איז לאַנג, איך קאן נישט שלאָפען, איך קאן נישט ליגען. איך ווארף זיך, דרעה זיך וי א שלאַנג, איך ליעג און בעט זיך, דער שלאָף זאָל ווינען. דיך זעה איך ניט, דיך זעה איך ניט. געשטאַלטען שוועבען אויף לייכטע פליגלען. איך זעץ אוועק זיך אין דער מיט. 52 איך צינד צוויי ליכט אָן. איך נעהפ צויי שפּינלען. איך ווארט אופזיסט, איך ווארט אופּויסט. דו קומסט ניט, מיינער, קומסט ניט, ליעבער? אַ װאָלקען ציהט, א רעגען גיסט, איך קוק פון פענסטער, דער ווייט אריבער. דאָס איז א גאנץ שעהן ליעד, נאָר איך האָב עס ציטירט --- צוריק-צו-ווענס, פון הינטען ארויף, װאָט דאָס באווייזט, אז מאַני ליינ'ס שורות זענען צו שטאָלץ צו זיין אפּהעננינ איינס פון ס'אַנדערע. זיי זענען פרייע, זעחר פרייע פערזען. 83 פינף הונדערט יאָהר אידישע פּאָעױע געזאַמעלט און צונויפגעשטעלט פון מ. באַמין. פּאָרטרעמען פֿון זאָגאַט. פאַרצירונגען פון ליכטענשטיין און מאָוד. 11 18 811 8098 072 6 10 1016 8 0214. מיט די דאָזינע ווערטער האָט מיר אן אלטער פאר- מער אמאָל קלאָהר געמאכט, פאר װואָס עס זענען פאראן אזויפיעל משונה'דיגע מענשען אויף גאָט'ס וועלט. דאביי האָט זיך דער אלטער דאָרפמענש אויסנענלייכט איף דער קעלניע וואו ער איז געזעסען, א ציה געטון ס'פערד ביים צוימעל, א מאַך נעטון: גנ י זא פ5! או איז אוועק אין ווייטען פעלד אריין. | א י ך, אייער ערגעבענסטער, בין א שטאטמענש. האָב קיין אייגענע פערד נישט. און ווען עס קומט מיר אויפ'ן זין אז כ ד י צונויפ צושטע לען א וועל?ט איז נויטיג אלערליי מענ- ש ע ן, האָב איך נישט קיין װאָגען אויף וועלכען זיך אויפצוזעצען און א ווע ק פ אַה ר ע{ן פון דיזעלבע מענשען. דאָס פיהרט צו דער קלונער באמערקונג, אז : עס איז גוט צו זיין א חכם און צו באגרייפען, אז אויף דער וועלט דארף זיך וו א ? ג ע ר ע {ן אא מענש װי ט. באסין א וי ך. די וועלט געביידע דארף 2 4 7 4 ל 1 יי האָבען פּארב, אז נישט זשאווערען אין איהר איהרע אייזערנע כוחות! מ. באסין אין פארבֿ, -- גרינע, משונה'דיגע פארב צעשמירט אויף די שטאַכעטען פון אונזער ליטערארישען נאָרטען, מען דארף עס האָבען! אָבער טען דארף אװעקפאהרען דערפון. * * + רי מ. באסינ'ס זענען א נאטור געזעץ, אוי וי מאָזלען, אָדער שקארלאטינע. זיי ברעכען ארויס פון צייט צו צייט, אָבער זיי זענען נישט נעפעהרליך. אביסעל גרויס-משוגעת-היץ, פון דעם מין : פּאֶעט-אימפּעראטאָן- רעקס-בורשטיןינבוכדנצר. אָבער עס געהט באלד פֿאָרי בער, מען שטארבט נישט דערפון. וויי? די מ. באסינס זענען צו שוואך --- אפילו אלס א ש ווא כ ק יי ט און צו גרינליך-יונג, אפיל אלס א פיטערארישע קינדער-קראנקהייט. מ. באסין איז א דיכנטער מיט לעידיספינגער. זיין פּער- זענליבקייט אין אונטערגעשניידערט סיט ואטע. זיין אינטעלעקט? א נעל קאנאריקע?, װאָס מאַכט ציפציף. זיין קולטור ? די קולטור פון א מענשען װאָס לייענט אלע סקיצען אין אידישע נאַכמיטאָגיצײיטונגען. זיין בילדונג ? --- ביטע, שווייגען 1 לאָזט איהם אליין רעדען, דעם הער מ. באַסין : ט. באסין (אזוי שרייבט מיסטער באפין וועגען מ. באסין) אין דער ארויסגעבער פון דער פאַרלינענדער אנטאַלאָגיע, געבוירען געװאָרען . . . געקראָגען א טרא" דיציאָנעל-אידישע ערציהונג, א ט רא דיציאָנעל-דאידישע ער- צ י ה ונ גנ הייסט, מיט אנדערע ווערטער, אז ער אין געגאנגען אין חדר אריין ביז ארום זיין דרייצענטען יאָהר, אז ער קאן זאגען מודה-אני, שלאָגען כפּרות, גיסען דרעהדלעך, רייסען הושענות, בלאָזען שופר, עטצעטערא. 58 א טרא די צינע ל-אי די שע ער" ציהונג הײסט, אין דעם דאָזינען פאל, אן דער בעל- דבר קען נישט קיין שום שפּראך א חוץ די ב א ס י| - שפּראך, װאָס דאָס אין א מין סאָרט פארצוייפעלטער אידיש; הייסט, אז ווען דער הער מ. באסין זאָל האָבען נאך א ביסע? בילדונג און גוטען געשמאק, װאָלט ער געווען א פאַלשטענדיגער איננאָראמוס; הייסט, אז ער איז א ט ר א ד יצ י אָ נע ? -- אי ד יש ער יונגערמאן, װאָט קאָן גאנץ וואויל לייענען א בלאט צייטונג און שמועס'ען מיט דער כלה וועגען דעם קאפּ- טאן דרייפום. עס אוז א כל?: פירעל-שפּיעל, מוז געשפּיעלט ווערען איוה א פידעל,. שפיעלען פידעל אױיף א צימבעל קאָן מען נישט. דאָס שיק-איננגעל פון דעם ליטערארישען קאפע האָט געפּרובט אוױיסשפּיעלען דעם איידעלען, פיינאייראָ- פּעאישען מענש, אויף זיך זעלבסט --- אויפ'ן צימבעל, אזי ארויסגעקומען אן אנטאָלאָניע מיט דעם העררן מ. באסין אס א נ ט יי -ל אָ גיק ער. ,פינף הונדערט יאָהר אידישע פּאָעזיע" איז ארויס- געגעבען געװאָרען, גאָט ווייס מיט וואס פאר א מיח און מיט װאָס פאר א קרומע, אידישליכע גענג מצד דעם ארויסגעבער. עס איז געװאָרען א מין געשעפט פאר אונשטערבליכקייט, און יוננע, יונגערע און גאנץ יונגע און נלאט אזוי ליטערארישע מתים, זענען געלאָפען מיט גרייטע געלט און זיך געהייסען אָפּשנײדען פאר 91.98 א שטיק אונשטערבליכקייט. א מ י ט ע ? - שטיק, פּליען ! אָט אזוי, זשאלעװועט נישט מר. באסין. און דער מיסטער באסין האָט נישט געזשאלעוועט. װי אן אמת'ער פּאֶעט-אימפּעראטאָר האָט ער אויסגע- טיילט כיבורים, אָפּשאצונגען, קריטיקען, צוופֿען, עצות-טובות-פאר-באלעבאטים, בריעפקעסטלעך, שטימען פון פאָלק. 86 און אָט דאָס זענען די אונגראמשטיקאלישע רייד פון מ. באפֿין, אין זיינע בא-מערקוננען ; איך װוי? דאָ באמערקען וועגען דער אַרדנונג און צוזא מענשטעלונג פןדי די ט ער". ,וויי? זעהר אָפט טרעפמט, אז א דיכטער זאָל זיין איננער פון א צווייטען אין יאָהוען און ע ? ט ע ר אין שרייבען". דאָס זענען צוויי פּאראנראפען גענומען פון אֶנהויב בוֹך,. דערפון זעחט מען, אז דעם בעל-דבר'ס ערציחונג איז געווען נאָך מעחר וי ט ר א ד י צ י אָנ ע ‏ דאיריש. מ, באסין ש ט ע ט צוואמען די דיפ- טע ר -- נישט זײיער ש א פ ע } נאָר די דיכטער זעלבסט, לויט דער אָרדנונ; פון זייער ע ל ט ע ר ק י י ט אין שרייבען. װאָס דערפון איז שווער צו דערנעהן, צי ער מיינט דערמיט: לויט די א ? ט ק יי ט פון זייער פארט שרייבען, אָדער: לויט ד י צ אַ ה ? א ה - ר ע }| װאָס זיי שרייבען. ווייטער ב א מ ע ר ק ט דער הער אנטלאָניקער : איינגנענשיינליך ועט עס אוסקקען פאלש". , מאנכע דיכטער זענען ש ווא ך 8 ע רט רא - טע }, וייל די מלחמה האָט אונמעגליך נעמאכט יעדע פערנינדונג מיט זיי. אזוי איז אוֹיך דער 8 א ? מיט די דיכטער וועמעס בילדער עס פעחלען". מיינט דער הער באסין, אז ביי די דיכמער, וועמעס בילדער עס פעהלען, האָט אויך א יט גע הב ר אָכ ען די מ ?המ ה. אָדער מיינט ער אז די דיכטער וועמעס בילדער עס פעהלען זענען אויך ש| וא ך 8 ע ר" ס ראָט ען? מ. באַסין האָט זיך א װוערטע? ווי גע זאָ ג ט. נאָכדעם װוי ער רערט אִפּ אין א גאנץ קאפּיטעל וענען די פֿאָלקס-ליעדער, הויבט ער אָן ס'צווייטע קאפּיטעל מיט די ווערטער : ,וי געואַנט ציהט ויף ד ייא נ ט אִ- 87 ? אָ ניע ביז 1910'. מילא, זענען מיר איהם שׂוין מוחל װאָס די אנטאָלאָגיע זיינע צ י ה ש/זך וו פּעך, אָדער וי גומי-אראביקא, אָדער וי זיין איינענע גארישקייט, אָדער װוי געזאָגט -- ווע ן ? װו געזאַנט -- א וו א ו? וי נעזאָגט --- װאָס ? וי געזאָגט, איז דעם הער באסין וועניג געווען װאָס ער -- א מענש אֶהן שום וויסען און געשמאק -- האָט געהאט די טראדיציאָנגעל-אידישע חוצפּה צו זיין דער צונויפשטעלער און בעל-דעה פון אזא וויכטיגער ארבייט, האָט ער נאָך אָפּנעשאצט יעדען דיכטער באזונדער און איהם אָנגעהאנגען א טיטעל. ראָעזענפעלר האָט זיך ביי איהם , צונאָסען װוי א ברייטע פעלד", וועגען דור פריש- מאן שרייבט הער באסין, אז , עס איז א שאָד װאָס ער גיט נישט ארויס זיינע ליעדער". דוד עדעלשטאט'ס ליעדער דאָבען (לויט באסינ'ס אָפּשאצונג) געמאכט דעם געווינ שט ען אינדרוק. ביאליק'ס ליעדער זענען ביי איהם , איינגעשלאָסען אין די ענגע ראמקעס פון ה ע ב ר ע א י ש", אברהם רייזען פארנעמט ביי איהם ווי גע זאָ גט דעם אױבעןאָן אלס ד ע ר צ ע ה 7 ע ר. וענען עפּעס איינע, א אננא ראפּאפּאָרט באמערקט באסין, אז זי האָט געוואונען א פּרייז פאר אן ארטיקעל איבער קינדער ערציהונג. וועגען דעם ליטערארישען דר, לאנדעס יחזקאל לעוויט, גיט ער אן אלס ביבליאָגראפיע דאָס פארדעכטיגע ביכעל פון עפּעס איינעם א , דזש. מעדאָף". א. ס, דילאָן'ס ליעדער, צוו- כענען זיך ביי איהם אויס , מיט דער אַריגינעלער מיסטיק, װאָס דערמאַנט אָפּטמאָל אין דער אַ ר י ג ינא 9י- ט ע ט פן אן אבנאָרמאלען'". ז. שניאור'ס ליעדער , שט ע ה ען גאנץ אליין אי דער אידישער דיכטונג". מ, 9, האלפּערן ווערט געמוסר'ט פון מ, ב. למאי , ער נוצט זיך נישט אויס אלט עפּילער" און ער בא- מערקט ווייטער, אז זיינע (האַלפּערן'ס) ליעדער דערצעח- לען פיעל פון זיינע (האַלפּערן'ס) דורכלעבונגען און אויך 88 פון איהט {האַלפּערן) אַ ? ס ב אַ דייט ענ הע| דיכָּטער. דערמיט פיינט באפין חפּנים צוֹ זאָגע, אן װען האלפערן זאָל נישט געווען שרייבען קיין באדייטעגרע ליעדער, װאָלט מען נישט געווען געוואוסט, אז ער אין א באדייטענדער דיכטער. נאָר די ליעדער ד ע ר צ ע ה" 9 ע |ן וענען דעם! סלאָנים פארנעסט ביי איהם דעם אינהאלט צוליעב דעם קלפאנג. פראדעל שטאָק אין ביי איחם א באדייטענדע דיכטערין, װאָס האָט ד ע ב יי |- ט י ר ט פיט אויהר ערשט ליעד אין 1910. מערקט אייך ; פראדעל? שטאָק װאָט נישט ד ע ב יו ט י ר ט פיט איהר צווייטען ליעד, אָדער מיט איחר דריטען ליער, נאָר אדרבא, פארקעהרט, זי האָט ד ע ב י ו ט י ר טס מיט איהר סאַמע ערשטען ליעד ! און שלמה שמולעוויטץ פארנעמט ביי איהם א גרעסער אָרט װי דוד קעניגסבערג --- אפשר דער פיינסטער פון אלע פיינע ניי-אידישע דיכטער. א : * איך בין שוין פארטינ, מיינע טייערע, איך וויל נאָר אָנווייזען, אז דער הער באסין האָט, אחוץ דער ווֹי - געזאָגט- שורואכ קיי ט, אױך א שואכקייט אונטערצושטרייכען נלאט אזוי ווערטער --- סיי וואו מען דארף, סיי וואו מען דארף נישט. זיינע אונטערשטריו" כונגען געהען אונגעפעהר אזוי : , יוסף וויזעלטיר אַ דיכמטער פון נאָטסגענאַדען. געבוירען געװאָרען אין יאָהר 1811. האָט געשריבען אלערליי זאכען, און אויך אנדערע. איצט איז ער אוועק אויף אנדערע געביטען און מען קאָן איהם נישט כאפּען". ,װועלט איין, וועלט אויט" זאַמעלבוך, ,קאָפּיריומ? ; אוגנאַטאָו,. פארלאג , אַמעריקט", איך און דער אינאַטאַװער, זאָל לעבען זענען ביידע גרויסע נייסטער, נישט מעהר: איך, אייער ערגעבענסטער, האָב פיינט צו קנאַקען ליידיגע ניס און ער נישט. עס איז גענוג, אַז ר' דוד'? זאָל א זאָג טון ,קי- קו" און די חסידים זיינע זאָלֶען אדיין אין טיפער בע-װואָס- נישט-איז און זאָלען אָפּענטפערען : , קיקעריקו", און אז די דאָזיגע קיקעריקוס זאמלען זיך אָן איז דער א י | - ה יק אַווֹא פון בלינצעחוחו, דעמאָלט ניט מען ארויס אַ געדרוקטע װאַקכאַנאַליא פון ווערטער מיט דער געשיכטע פון קיקו (אזא פוינעל !) װאָס איז געקומען פון ווא-לאַ-לא, וואו ער האָט געהאַט א 8 נ י ע כ ם. אַזאַ װאָרט!) מיט עפּעט אן אויסלענדישען פּ ניעכ ם. (אזא װאָרט!) און ווען די נאַנצע געשיכטע האָט זיך צופּניעבמט, איז געקומען צונעהן דער בעטלער פון בעבעװאַווא (אָדער פאר- קעהרט !) און ער האָט דער'הרנ'עט דעם הופּט פּניעכם פון אלע פּניעכמט, מען דערצעהלט : איינמאָל איז ר' דוד'ל געזעסען ביי זיך אין דער היים און געזאַמעלט, וי זיין טבע איז געווען, האָבען די חסידים געפרענם : ,רבי, װאָס זאמעלט איהר?.. האָט דער איגנאַטאַוער (א חכם איז ער געווען אלע זיינע יאָהרען -- נאָך פון דער כלה'ס צד !) געווארמען צוויי פון זיינע בעסטע בליקען אויף די אפּיקורסים װאָס האַלטען נישט פון זיין טאַלאַנט, און ער האָט אויפנערופען: 90 --- קיקוקו ! האָט מען גענומען דעמרדאָזיגען , קיקוקו", מ'האָט איהם ארומגעבינדען א פּיסעל מיט א שווארץ טאשמעלע פוֹן פינף-און-צעחן-טענטימיסטיציזט, מען האָט אין איהם אריינגעשרינען אנשמה און עס איז געװאָרען א מין בלאָהער פוינע? --- װאָס פליהט וועלט-איין, וועלט- אויס, און זיננט זיינע קיקוסושע, װאַלאַלאַדליעדער, מול מיט זענעפט, חן, וואוילדקלאננ, פּיפ-פאמעריי, דער איגנאַטאַװער, זאָל לעבען, איז נישט נאָר א זאַמלער, אַ שריפטענצונויפשריפטלער, נאָר אויך, און חויפּטזעכליך, און אדרבא -- א דיכטער, װאָס דיכטעט. ער איז --- לאָמיר זאָנען אין איינעם מיט ב. ריווקין -- דער דיכטער פון דעם גאָלדענעם נדר. ס'אין קלאָר ! איננאַטאָוו איז טיעף. מען דאַרף איהם פארשטעהן. איך פארשטעח איהם נישט. איך פארשטעה נאָר איינס: א נוטער שוסטער ווערט נישט קיין ב ע ס ע ר ע ר שוסטער דאדורך װאָס א חוץ שוסטעריי קאָן ער אויך שרייבען לייטאַרטיקלען. און א גוטער שרייבער, ווערט נישט קיין ב ע ס ע ר ע ר שרייבער, דאדורך וואס א חוץ שרייבען, קאָן ער אויךף רעדען דורכ'ן טעלעפאָן, קלאַפּען און פּלײיצע, און מאַכען אן איינדרוק אויף איי- דעלע מענשע, דעקלאַראַציע פון אונאַבהעננינקייט: איך, משה נאַדיר, דער זוהן פונ'ם אַלטען נאַָדיר, זאָנ זיך אָפּ פון צו ציטערען, צו שרעלעןזיך, מורא צו האָבען, צו זיין אונטערטעניג; צו איינעם א דוד איננאטאו, רעקס, זעלבסטהערשער, אימפּעראטאָך, איך גיב א שבועה זיך אפּצורייסען פון דעם פאר" זישעלאנדוי'טען טיראן, צו צוברעכען די קייטען פון זיין ווייסעדפערזען-שקלאַװערײי, אזוי זאָל מיר גאָט העפפען, אָמן ! און מיט דער דאָזיגער ערקלערונג נעה איך אוועק פון דוד-איננאַטאָ'ס פּראָבלעמאַטישקײט, וועלכע אין ארי 4 3 פון יענעם סאָרט וי די פראַנע: האַז דער ראַזירער רֹאַ" זירט אַלעמען אַ חוֹץ די װאָס ראַזירען זיך אליין, און דער ראַזירער ראַזירט זיך אַלַיין, טו ווער ראַזירט דעם דאַזירער ?" און איך נעה צו צו די איבריגע מיטארביי" טער, מיטשאַפער, מיטזינגער פון דעם זעהר פארטייטש- חומש'טען זאַמעלבוך, וועלכעס הויבט וזיך אן פיט , חאזינו" און ענדיגט זיך מיט האָמער'ס איליאַדע. איך פארבויג מיך און זאָג: עס אין זעהר נאבע? פון אייך, מיינע העררען, ארויסצובריינגען נייע טאַלאַנ- טען, עס איז גומ-ברידערליך, עס איז מענשליף, און דאָס האַרץ פון אַ קריטיק-שרייבענדען מענשען, ווערט אַנגע- פילט מיט פרייד ווען ער דערזעהט אזוינע צוויי נייע טאַלאַנטען װוי משה רבנו און האָמער. מיר קאָנען זאָגען, אז ביידע ווייזען ארויס א פונק טאַלענט, כאָטש זיי זענען אביסעל צו י ונ ג אין פארגלייך מיט די זאַמעליבוף- קלאַסיקער. ענטפער דורכ'ן בריעפקאַסטען : שלייפט אביסעל מעהר אייערע זאַכען, הערר מ. בן עמרם! לערנט זיך שרייבען אַ גלאַטעדען אידיש. דאָס װאָרט ,בראַנדאָפּפער" װאָס איחר נוצט אין אייער פּאֶעמע , דאָס זענען די רייר / פון בלעם", איז נישט אידיש. , פארװואָהר" איז אויך נישט אידיש, אָבער טאַלענט האט איהר. כאפּט זיך אַמאָל אריין אין רעדאַקציע צווישען 976 פארנאכט. צווייטער ענטפער דורכ'ן בריעפקאַסטען: הערר האָמער : 1) אייער אידיש איז אונפארשטענדליך וי דער אידיש פון --- מיר זעלבסט. איהר נוצט צופיעל אויסלענ- דישע ווערטער, איהר ווילט -- מעשה ראובן אייזלאנד --- צופיעל גלאַנצען מיט אייער וואוילקענעוודיגקייט אין וועלטזאַכען, שלייפט, פּאֶלִירט, הובעלט, זעגט, ראַזירט, פיילט, האַקט, אפשר װועט עפּעס ארויסקומען. * ש 6 שאפּיראָ'ס דערצעחלונג , רויך" איז זעהר אר- טיסטיש אריינגעשלאַנען אין ראַמען. עס איז געשמאַקער 4 װי ס י ר טע 7 ע. סירטעלע אין געווען געשניצט --- זעהר ארון-קודש'דיג, , רויך" איז צונויפּנגעטריינכען אין א ווינקעל, מיט א רויט טאַשענטיכעל, מיט דער טראַדיצי- אָנעל אידישער קלויזפאָהן, די זאַצען אין רויך זענען גלאָט אױסגעפּרעסט. נישט מיט קיין פּלעט-אייזען, נאָר שאפּיראָ האָט זיך אויף זיי ארויפגעזעצט און אין (ניי" סטיג) געזעסען אויף זיי אזוי לאנג ביז װאַנען זיי זענען ארויס גלאָט און אֶהן קנייטשען. אָבער דער סימבאלישער אָנווינק זעהט זיך אין רויך, דרעהט זיך אין די בלאה פּאָעטישע רויכרינגען פון דעם העלד און דער שאַפּירא" טייטש דערפון איז : רויך -- דאָס מענשליכע לעבען. מע, ס'איז ביטער, נאָר מען געוועחנט זיך צו דעם צו. די רוימ" רינגען --- די לעבענספארמען, די לעבענסטעכניק. און וי שעהן דאָס קאן זיין ! װאָס פאר א שפּיעל! , ס'איז רויך, אָבער ס'איז גוט". קלוגער, שווערשרייבענדער, וארטט טאַפּענדער שאפּיראָ ! עס קומען ליעדער -- װיװואט ! זישע לאנדוי בא- רעדט די ווייבער, מיט פיינע פּעטיט-אויפשריפטען, און ער הייסט ב א של אַ פ ען דאָס ווייב. באהאַלטען מיר דאָס װאָרט ב א ש ? אַ פ ע ן און מיר בלעטערען וויי" טער. זישע ווערט פרעהליכער, אויפנעלעגטער, כמעט ב ? אָ נ ד ע ד: ער זינגט זיינע פשוט'ע, א פערטעל- נאָך-צוועלף-ליעדער, וועגען דעם אַז אפשר וועט געחהן א רענען און אפשר נישט, און אן אין חימע? שוימט ד אָ ר ט א 7 3נ ח! און אז ער לאזט זיך אראָפ אין די (וואונדערװאָרט נומער 2) פ ע ר ? א מ ט ע ר ע גנ ד יגע טאָלען. דאַן ווערט ער טעמפעל-בית-ישרא?'דיג און גיט זיך דאָרטען א פרעג אין א ליעך: ווער פיהרט די אלע שיפען װאָס געהען אינ'ם ים ? נאָט פיהרט די אַלע שיפען װאָס געהען אין ים... 3 און אזוי ווייטער. דאָס פארווייטערדינטע אין שוין נישט וויכטיג,. מען קאן דאָס שוין אליין מאַכען. פּער רעצעפּטום. למשפ: ווער פייט ניי מיר אין קוימען אין ווינטערדיגע טעג ? גאָט פייפט ביי מיר אין קוימען אין ווינטערדינע טעג. | דאָס איזן נוטע, שפּאָרעוודינגע און נישט אָננע" שטרעננטע פּאָעזיע. זישע ווייסט, אז ליעדער, דאָס זיי- נען ווייכער, צו וועלכע דו דאַרפסט נישט טון געבען קיין כח. מיחט ער זיך נישט. זיי קומען צו איהם פון זייער אייגענעם ווילען און ווערען ב אַ ש ? א פ ע |. עס קומען ליעדער פון א. מ. דילאָן, אויף וועלכען מען קאן אױספּרובען דעם כמעט-היינע'שען שפּיעל פון צושטעלען , מיט הויזען" און , אֶהן הויזען" ביי יעדער סוף שורה : כ'זיץ אין פעלד ביינאַכט אליין (מיט הויזען). אָט קומט מיין הונד מיט שנעלע טריט (אֶהן הויזען). ער שנאָרט אחין, ער שנאָרט אהער (מיט הויזען). מיין הונד, מיין הונד, דו זעהסט מיך נישט? (אִהן חויזען): אין צווייטען סטראף פון דעמזעלבען ליעד, קושט דער דיכטער אָן דעם הונד ,א פולע קאָפּ". און אין ליעד נומער 8 געהט ער ארום און שיט געלע בלעטער אזוי לאנג ביז װאַנגעט ער הערט אויף, כמעט אלע ליעדער פון די י ו גנ ג י ע ה דרי גע זענען מול מיט כלומר'שטינען מיסטיציזם, מיט טונקעל" הייט, אין 9 פון יעדע 10 ליעדער , קלאַפּט ע מ י צ ע ר אין טהיר" און מ'ווייסט נישט וואס ער ויל.. אָדער ע מ י צ ע ר לעשט אויס דאָס ליכט.. אָדער ע מ י " צ ע ר געהט שלאָפען... אָדער ע מ י צ ע ר שטעהט אויף די קניען ביים בעט, און מווייסט נישט וואס ער וויל, אך, דער עמיצער, דער עמיצער !.. 24 ווארנונג פון א נערוועזען קריטיקער : עמיצער וועש נאָך עמיצען אמאָל דער'הרג'נען פאר עמיצענ'ס דיכ" טונג ! עמיצער האָט נישט קיין נערווען פון קופּערדראָט ; עמיצער ווי? אז מ'זאָל איהם צורוה-לאָזען מיט די ע ט ר- צ ע ר ט, און מיט די ווייט-ווייס'ס און מיט די וואו-:ניט-וואו'ס או מיט די עפּעסיוויס-אידינישט'ס. ראַבאי'ס , קעץ" האָבען די גרויסע מעלה, װאָס דער שרייבער האָט זיי נישט פ א ר ט ע נ של י כ ט, װױ דאָס טוען געוועהנליך אנדערע שרייבער. ראבְאִי שרייבט וועגען קעץ, נישט בדרך משל, נאָר טאַקע פון קעץ אליין. דערצו דאַרף מען האָבען מוט, דארף מען האָבען פאר" טיעפטקייט, דארף מען פארשטעהן, אז אפילו דאָס לעבען פון א לינסטלער איז אויך נישט מעחר וי א משל און אפשר נישט קיין שעהנערער מש? וי דאָס לעבען פון אַ קאַץ, אָדער א קראָליק, ראבאִי איז אפשר דער אַ נ ד ע ר ש ס ט ער צווישען אלע אידישע נאַװועליסטען. דאָס רוב ליעדער פון דער מאַרינירטער, באַלזאַמירי טער, אייננעמומי'טער, אויף-אן-ארט-שטעהענדער ,יוגענר" דערמאָנען אָפט אן דער טיעפער אינהאַלטליב" קייט פון דעם באריהמטען נגענער-ליעד : .20 1 פמגצהמנג. .עמנצהמז8 40 1 מ1ץ18מ8 +מסטי 1 .מסטר 1 ישמנצ8מזא. דאָס בוך האָט אויך אן ארטיקעל פון בעל-מחשבות, ווע גען ,דר,. הערצעל און אַנטאָן טשעכאָוו". איז עס, אי עס, איז עס (צום דריטען מאָ?) אזוי פול מיט ווערטער, שעהנקלינגענדיגע פראזען, פיעלפארבינע ? ע ב ע נ ס = פאַרבען אן אָנגעצוינענע סטרונעו 99 א ציטער פון א קא מע ר טאָ , - נו, נאָט מיינער, מיר ווייסען דאָך װי דאָס ווערט געמאַנט. מיר האָבען געפּרובט צוגלייכען ח ע ר צ 5 ע ן צום קאמער- טאָן און ט ש ע כ אַ וו'ן צו אַ סטרונע און.. ס'איוֹ ארויס גאַנץ גוט. ביידע זענען גלייך איבערציינענד. עס איז פון יענע סאָרט קריטישע עססיי'ען װאָס צוערשט שרייבט מען זיי אָן -- שרייבט מען אֶן די שעהנווערץ טערדינקייט, די שפּיצטורעמדיגע זאַצבױען, און דערנאָבי דעם --- פּאַסט מען זיי צו צו עפּעס, איך אליין האָב שוין אָפט אנגעװענדט דיזעלבע מעטאָדע און עס געהט אויסגעצייבענט, י. י. שװאַרץ האָט אָנגעזונגען א מאַסע ליעדער, ;אויפ'ן חרוב'ן האַרצען". דער ע מ י צ ע ר שפּיעלט דאָרט אויך א גרויסע ראָלע. י. י. שװוארץ בייזערט זיך, ער איז אין כעס. ער מאַכט ,בו-הו". אָבער איך פאר- שטעה איהם אוֹן --- פארניב איהם. זיינע מאַטיווען פון תחלִים זענען שׁוֹין געראָטענער --- אזוי פיעל, וויפיעל דער תהלים איז בכלל א בעסערער זאמעלבוך וי ,וועלמ- איין, וועלט-אוים". | א + * א קוריאָז : אוים'ן סוף פון בוך איז אָפּנעדרוקסט אַ מעלדונג בזה הלשון : ,אינהאַלט פון ערשטעז בוך , שריפטעז" (אוים- פּארקויפט)." דאַן קומט א רשימה פון אַלע ארטיקלען פון דעם ערשטען בוך , שריפטען" װאָס איז אויספארקויפט און מען קאָן עס מעהר נישט קריגען. מיר ערווארטען אין ניכען צו לעזען אונגעמעהר אזא פאָרט אַנאָנס : ,א וואונדערבאר פערד. 8 יאָהר האַלט. זעהר גוט פאר רייטען. פּרייז 240 דאלאר, ראט זיך מעלדען צום אייגענטימער וועלכער האָט עפס שוין פארקויפט," * 4 אל ס. -- פון די בוך-צירוננען וויים איך נישט וועמעס זענען די בעסערע -- ליכטענשטיין 9 אַדער מאוד'ס. ביידע געפעלען מיר. אָבער מאוד (איך מיין עס ערנסּט) האָט א חוץ אלעמען דאָס גרויסע פארדינסט, װאָסּ --- צווישען מאַהלער --- איז ער געווען דער ער" שטער אונטערצושרייבען זיין נאָמען מיט א י ד י ש ע אותיות. וועגען טעאַטער מלחמה-כלות אוטאָרען ; ראַקאָורימיללער, טעאַטער ; + מהאָמאשעפסקּו'ס, מיט פארשלאָפענע פיננער שרייב איך מיין היינ" טינע טעאַטער רעצענזיע, איך ווייס, אז די מענשען פאַר וועלכע די ,מלחמה כלות" זענען צונויפגעשריבען געוװואָ- רען {פרעגט טאָמאַשעפסקין) לייענען נישט קיין קריטי" קען, לייענען א יב ע ר ה וי פ ט נישט קיין אַנדער זאַך, א חוץ די אויפשריפטען אויף די ווענט פון לאַווא" טאָריען, און דאָס אויך נאָר די דומסטע און שמוציגסטע פון זיי, װאָלט איך געהאָט אן אייגענע צייטונג, װאָלט איך גע- שריבען וועגען דעם שטיק 2 קאָלומנען מיט אדיעקטיווען; שמוציג, נידערטרעכטיג, געמיין, שורקיש, פלאך, קרע- מעריש, טאַלענטלאָז, עקעלהאַפט, שניידעריש, פּאַסקוך- נע, רויה, פאנגווייליג, ווילד, אונמענשליך, פּאסקוויליש, אידיאָטיש, אונמענליך, מיאוס, פויל, פארשטונסען, שוויי- ניש, טעאטערדיג, באלייריגענד, גרילצענד, פאַנפעװואטע, חויקערדיג, געלעמט, בלינד, הינקענדיג, פארוואהרלאָוט, אונגעקאמט, בלאָטיג, ‏ אבשטויסענד, אונערטרעגליך, סקאנדאליעז -- דאָס אלצדינג װאָלט געווען בלויו א קליינער טייל פון די אלע באליידינענדע אדיעקטיווען, װאָס איך װאָלט גענוצט, ווען איך װואָלט געשריבען ווע- גען די ,, סלחמח כלות". איך װאָלט נישט געזאָגט ווענען זי קיין חכמח'ריגסייט, נישט געװאָלט ווייזען מיין סא" טירישע בייסענדינקייט, וועלכע פארשאפט סיר אזוינע 101 באַגאַבטע שונאים, וי לעאָן קאָברין. עס װאָלט מיר נישט אָנגעשטאַנען צו פארשווענדען מיין ביטעל עספּרי אויף רער טעטפא , מלחמה נלות". נאָר אזוי וי איך שרייב נישט פֿאר מיין איינענעם א זשורנאָל, נאָר פאר א פרעמ" דען, און דער פרעמדער זשורנאָל האָט א ריכטונג, ואָסּ דאָס איז זעחר שעחן פון זיין זייט ,און אזוי וי דער פרינ- ציפּ פון דער ריכטונג פאָדערט וויצליכקייט אויף אַלַע געביטען פון דער אידישער ליטעראַטור, ערנא -- וויצען ! , מלחמה כלות" איז נישט קיין שטיק, נאָר -- א שטיק שוויינעריי. עס איז אפילו נישט טאַלענטלאו, וויי? די מחברים האָבען נישט גענונ טאַלענט דערצו. איך טו באהויפטען, או א מענש װאָס קאָן אֶנשׁריו- נען אן ע ר ג ע ר ע פּיעסע וי די דאָזיגע אין א -- זשעניע. גיט מיר אזא מענשען און איך על איהם מאַכען א באַנקעט, אָדער א יובילעאום, אָדער וואסינישט-איז! דער אינהאַלט ? איז מענליך איבערצונעבען דעם אינהאַלט פון א פריקאזי אין א קעלער-רעסטאראן אויף ריווינגטאָן סטריט ? קען מען באשרייבען דעם אינהאַלט פון א פאראיאָהרינען קניש אין א פונצעהנסענטיגען פרעס-אנשטאַלט 7,. קאן מען דארגרונטעווען דעם מאָטיוו פון א קוני-איילאַנדער , קלעסמיטשאודער" ? איז מעגליך אפצושילדערען די רויע מאַטעריאלען פון א {משוגענער קאָלדרע"? איז עם פאר א מענשענ'ס כחות איינצוטיי- טשען דעם הויכען סימבאליזם װאָס ליגט אין א זויערער אוגערקע, אָדער די טיעפע מיסטעריען װאָס זענען פאר- באָרגען אין א בודאַפּעסטער נולאַש?.. אזי, מיינע העררען, איז אויך נישט מעגליך איכערצוגעבען דעם אינהאַלט פון די ראַקאָווימיללערשע ,, מלחמה כלות". איך טראַכט ביי מיר: דער חזיר קליבט זיך א 5 יי ן אס זיין בלאָטע. דער עזעל עסט נאָר דאָט שטרוי װאָס נעפעהלט איהם, אָבער דער מענש, דער טעאט ערגע הענ דער מענש, -- אזי מיינען 102 די דירעקטאָרען --- איז נישט קיין חזיר -- ער עסטפ א 9 צ רינ נ! די , מלחמה כלות" געתען אויף די פים פון איױיש" קייט --- פון אידישליכקייט. זיי דאַרפען ריידען אין נֹאַ- מען פון די ליידען פון דעם אידישען , פאַליעק" און אפּע- לירען צוֹם אידישען הערץ'". וי שמוצציג! ברענט דאָרט א סלחמה, ציטערען אױסגעשטרעקטע הענט קענען חימעל, נעהט אונטער א פאָלק, און מיר --- אפשר די לעצטע, אפשר די איינצינע יורשים פונ'ם שטאַם -- מיר נוצען אויט זייער טראַנעדיע פאַר קאסענ- ערפאָלג. מיר וויינען אויס ז יי ע ר ע טרעהרען פֿאַר סטענדיננ-רום, מיר זעצען זיך מיט די שװער-מעלאָדראַ- מאַטישע החינטענס אויף דעם פארמוטשעטען אידישען , הערץ", און קוועטשען דערפון ארויס -- רענרלעף. מי,י קלימפּערן אויף דער פיבעררינער ,נשמה פון מיין פא" ליעק" און קלימפּערן ארויס עטליכע לומפּיגע נדבח" גראָשענס פאר ז י י און א פוטערפעסעל מים גאָלך פאר אונזערע פּרינצען פון געשמאַקלאָזיגקײט. ‏ 0 י ר ריידען אין נאָמען פון כ?? ישרא? און ס י ר האָבען נישט אין זיך אַ פונק פּיעטעט, א ניצוץ פון פאָלקט" געטריישאפט. א ציטער פון רעליגיעזען געפיהל, ויי? --- לאָמיר ווערען ערנסט אויף א מינוט, מיינע הער" שאַמטען ! -- די אידען זענען אפשר דאָס ג אַ ט 5 אָ - ז ע ס ט ע פאָלק אויף דער ועלט, דאַריבער אַרט זיי נישט, אז מען שלעפּט ארויף אױיף דער ביהנע דאָט טלית'על, דאריבער קימערט זיי נישט װאָס יעדער נא- רישער ש מ ו צ י אַ ן רעדט אין נאָמען פון אידישקייט. דאריבער בלייבען זיי רוחיג, ווען זיי זעהען אז יעדער ליטערארישער שווארצקינסטלער שלעפּט פון דער נאָן טטענגעס פון נאַציאַנאַלע ליידען, און יעדער מעלאָדראַ- מאַטישער פאקיר טאַנצט, פּראָפּעסיאָנעל, אויף די פייע- דען פון פאלקסיטראַגיק, און שטעכט זי כלומר'שט די ברוסט, מיט פאפּירענע שפּיזען.. 103 ,מלחמה כלות" האָבען פון דעפטוועגען א יי } גוטען מאָמענט, און דאָס איז דאָס פייער אין סוף פון דריטען אַקט. עס איז זעהר א וואוי? פייער, כאָטש ס'איז אַ שאָד װאָס עס איז נישט קיין אמת'דינס!. עס איז אַ פיינער עפעקט און א זעהר דראַמאַטישער, נאָר די פּיעסע מאַנכט קאַליע,. ווען מען זאָל שפּילען דאָס פייער א ? יי {|, מיט די דעקאָראציעס, װאָלט עס גע" ווען גאָר נישקשה פון א פּיעסע און מען װאָלם -- וי" עס-איז --- געקענט אויסזיצען איהרע 4 אייבינקייטען, אין דער געשטאַלט פון אַקטען. געשפּילט איז די פּיעסע געװאָרען אזוי שלעכט, וי עס פּאַסט פאַר אַזאַ אבשייליך טעאַטער-שטיק, דאָס איז פיין, איבערהויפּט פארדינען א דאנק די העררען טאָמאַ- שעמסקי און ראָזענשטיין. ביידע ניבען זיך די מיה צו שפּילען אזוי שלעכט, װי אזא פּיעסע פארדיענט. די אַנ- דערע שוישפּילער, כמעט אֶהן אויכנאַהם, באמיהען זיך אויך צו שפילען אזוי שלעכט, וי זיי קאָנען, און דאָס איז זעהר שעחן פון זיי. עהרען-װאָרט! איך בין זעהר ערנסט. איבערהויפּט ווער איך ערנסט, ווען איך דערמאן זיך װוי דער הערר ט. פּאַטשט זיין טאַכטער, מאַראם נרינפעלד, אזוי נראַציעז אויף דעם... אינטעלעקט. דאָס איז זעחר פּאַטעטיש און זעהר אידישלעךף און זעחר קינסטלעריש. --- ווירקליך ! */ { 5 אַז מיר זענען שפּעטער ארייננעקומען אין דעם דראַמאַטישען קאַפע, האָט אונז א חבר געפרעגט פאר וואס עמיצער פון די י ו נ נ ע גנעהט נישט אמאָל ארויס מיט א פּיעסע, און מיר האָבען געענטפערט, אז ס'איז נישט נויטיג, וויי? די העררען ראַקאָוו און מיללער זענען שוין ארױיסנעגאַננען אין 4 אַקטען. ער האָט פארשטאנען.. 104 פּאַר איהרע קינדער אומאָר ;‏ דר, ה, זאָלאָטאראָף, הויפטשפיעלערין ;: מאַדאָס בערטאַ קאַליש, טעאַטער ; מהאָמאַשעפטקו'ס. אַ פיעטע מיט א קאָנפליקט סייז 418 און א טראגעדיע סיז 6, א גרויסע דראמא, װאָס שוונט צו זוין ג ר ע 0 ע ער װי זי אוו, אַ העלדין, װאָס סאפאָ'ט אונטער פון צווט צו צווט, און געבע גאָט דאָס נעמליכע צו הערען פון אָפּאָלאָן זאָנענשוין, אַ שטיק, װאָס ענדוגט זיך און דעריבער אוו עס אום, טאַלאוט מיינער, פאַרלאָז מיך נישט! שוין ס'דריטע בלעטעל פַּאפּיר װאָס איך הו"ב אָן און איך ווארף אַוועק. צום טייועל, און פּאַפּיר אין אַזױ טייער, און די קריטיק מוז געשריבען ווערען, די חכמות מוזען געזאָגט ווערען, מיינע נעערטע, כאָטש ס'האַרץ איז נישט דערביי. פּראַגע: ואו דען איז ס'האַרץ? ענטפער: ס'הארץ איז אװעקגעפּאָרען קיין רופלאַנד. און עס וינט זיך איצט אויף די שטורעם- דיגע פאליעט, און עס לייד'ט פון דער וואנדער-קראַנק- הייט, אוֹן ס'איז איהם נישט גוט. ביטע, ענטשולדינט, עס הויבט אָן. דער פאָרהאַנג פון מיין נשמה:ביהנע הויבט ויך אוֹיף. א פייערליכער געדאַנק טרעט אריס און פארניינט זיך פאר'ן ווערטען פּובליקום. עס וװערט פינסטער אַרום, כדי דער צושויער זאָל קאַנען לייכּטער 105 צושויען. דער העלד טועט אַרױס. אױפטריט: ניפטיגע סאַטירע, טאָנאָלאָג; , פּאַר איהרע קינדער" איז אנאַנסירט אַלס א נרויסע פּסיכאַלאָנישע דראַמאַ. עס איז אַ זרויסע דראַמאַ. שוין אַ ביטעל צו נרויס, און זי לינט דאַָרום ועהר לעפּיש אויף די אַסטלען פון די חעלדען. די דראַ- מאַ איז גרעסער פון די העלדען אמפשר מיט 180 נומערען און די העלדען בלאַנזשען דורך איהר, פּלאָנטערן זיך אין איהר, וויקלען זיך אין איהר אַהין און צוריק און פאַר- קערט און זיי האָבען א פּנים, וי מאַקס לינדער, ווען מען - שטעלט איהם מיט'ן קאָפּ אַראָפּ כדי ער זאָל נישט פאר- לירען די הויזען. ווייטערער מאָנאָלאָג פון מיין ניפטינער , אָבער נישט" גאַנץדגערעכטער, סאַטירע : ,פאַר איהרע קינדער" הויבט זיך אָן זעהר פיין און פאַרביג. אויף דעם פאַרם פון א חברה טרוימערקאָלאָ- ניסטען, װאָס ווילען פארפרייעאַרבייטערשטימען די וועלט, נור אֶחן אַ בריפקאַסטען,. איינער פון די קאָלאָ- ניסטען איז הירש נינזבורג. כאַראַקטערשטריכען: אַ אַ באָרד, א קאַשקעט, אױיסגעטראָגענע הויזען. אויפטריט זי, די העלדין, חויך, שלאַנק, פיינפאַרקאַמט, רויזרויטע (פינגערשפּריצען, פיילכענאוינען, ראָזענגעקיסטערמונד, גראַציע, װאַלעסקאַפוראָט. אַנטקעגען איהר: באָריס דאנ" ציג. פיינער נאָמען --- ,דאנציג" ! עלעגאַנט, הויכגע- ואַקסען װוי אַ פּאַלמע, ליעבע פון דער כלה'ם צד. חתן'ס שואַך, נישטאָ נענוג פייער, יל איינגערן אויף אַ פּשרה: אלע ד ר י י צואמעןן. נור זי ויל נישט. דערצו איז זי צופיעל סאַפאָ. און ער? אַפּאָלאַנזאָנענשײנט ער ? יא. מעהרחועני" גער,. מען באשליסט: אַוועקנעהן. ברעכט אויס אַ װואַלך פייער, װאָס דאָס איז מסתמא אַ משל קעגען דעם ליע- בעספייער װאָט פארניכטעט די בוימער פון לעבען, און -- חיט זיך פאַר פּייער, חיט זיך פאר פייער. (ציטאַטע.) 106 אין צווייטען און דריטען אַקט זעהען מִיר די שלאַנ- קע, די גנראַציעזע, די וואלעסקאַסוראטנע העלדין, פיט דעם שלעפּערינען, עלטערען מאַן און מיט די קינדער, זייטינע פּארשוינען : עפּעט א איד, װאָס קוקט אויפ וי א תלמודיתורה-מלמד און איז אַ סימבאָל, אַן אנווינק אויף דעם ציוניזם פון אונזער ראַדיקאַלער נאָס און עפּעם א יפלייצעראָן-װאַנד-רײבענדער ‏ אוריאל-מעפיסטאָ, / װאָס רעדט חייזערינ-מיזאַנטראָפּיש, און ער האָסט די מענש- חייט, מים אלערליי אַפאָריזמען -- געלננענע און אַנדערע, ,די נרויסע פּסיכאָלאָנישע דראַמא" געהט אַרום מיט גרויסע פיס, איבער די ברעטלעך פון דער ביהנע, פאַרטשעפּעט זיך אָן זיך זעלבסט, פאַלט, הויבט זיך אויף, נעחט ווייטער, מיט רומאַטישער אנשטרעננונג, מיט ניו- סטיגער האַרצקלאַפּונג, און דו קוקסט אויף דיין זייגערפ דעם נאָלדענעם, ליינסט עס צו צום אויער און דו טראַכסט אַז די דאָזינע דראַמא איז אַכסאָלוט די ג ר ע ס ט ע דראַמאַ, װאָט דו האָסט ווען עס איז געזעהן. אַדער אפשר נעהט דאָס זיינערל צו שנעל? ,פּאַר איהרע קינדער" אין אן ע ה ר 7 י כ ע ר פ אַ ר ז ו ך. צום דאָנערװעטער} פאַרזוכט נישט עחרליך.. פֿאַרזוכט פאַלש, באטריגעריש, קאָמיש, נור --- פרישט אֶפּ א ביסע? מיין האַרץ. קלאַפּט א ביסעפ אָפּ דעם שטויב פון מיין לאַננוויילע אייערע פּראָבלע- מען, די ליעבע. באַח! אייער מיסטעריע, דאָס וייב ! באַח ! צום צווייטען מאָל. איך זעה טיפער וי דאָס, פֿיין פּסח'דינער מעהד איז א -- רעטעניש. יעדער כרעמזיל איז אַ מיסטעריע, און אַלצדינג אין דער וועלט, פון ראַנדאָלף הוירסט ביז קאיזער ווילהעלם איז א פּראַ- בלעם. און אויב איחר ווילט מיך שלאַנען איבער'ן קאָפּ, מיינע העררען, --- נוֹ נוט ! טוט עס. אָבער טוט עס מיט א נאַקעטען ח אַ 90 ע ר, מיט מעלאָדראַמאַ, אָבער קלאַפּט מיך נישט איבער'ן קאָפּ מיט אַ האַמער װאָס איז ארומנע" לסז װיפּעלט מיט דער ואטע פֿון הומאַניטאַרע נעפיהלען, פון עדעלפייט, פון פּונסט! און אוב איחר ווילט פּיינע טרערען, נעמט זיי, בעכערווייז, אָבער מעלקט נישט טי נע גייסטינע אוינען מיט די אומגעלופּפּערטע פּינגער פון א דילעטאנט! שלאַנט נישט די פוטער פון טיין מענ- טיטענטאליטעט, מיט די הוילע הענט. טוט עם פיט א מאשינע. עס אין עקאַנאָמישער און שנעלער. פאר איהרע קינדער" איז אַ דראַמאַ פון --- מאַרנען. גוט. זאָל מען זי (אַלע מאָל) שפּיעלען מ אַ ר ג ע | נישט היינט. די פּיעסע איז נישט צום אױסלאַכען. זי אין א ונ ז ע ר נאַר. זי אין ,ליטעראַטור" און צו װאָס זאָל מען מאַכען דער ליטעראַטור אַ שם פאַר אַ פאַרשלאָפּענער אידענע װאָס שטריקט אַ זאָק און שמעקט טאַבעקע, מיט דער פינקער זייט פון דער האַנטפלאַך, װי אַ מאַנסביל? . מאַדאַם קאַליש האָט, אין איינקלאַנג מיט דער פּיע- סע, געשפּיעלט ,די פרוי פון מאָרגען". אָבער צו װאָס שפּיעלען אַזאַ פרוי ה י י נ ט, אין אַזעלכע אומרוהיגע און העכסט-אינטערעסאַנטע צייטען ? און וועמען געהט עס אָן די ליידען פון א ווייבערשען װאָקינגזדעלעגאַט, װאָס ליידט דאַדורך װאָס זי האָט נישט ליעב דעם מאַן | און ביטע צו ענטפערן דורכ'ן בריפקאַסטען, ווארום לעבט זי נישט מיט די אַ נ דער ע מאַנסבילען? ווארום נישט מיט שטריקער'ן, דעם אַפאָריזמעױזאָגער? פאר װאָס נישט מיט באָריס דאַנציג? און פאַרװאָס װי? זי די טאָכטער נישט דערקענען? זי אין דאָך אזא העכסט דעקאָראַטיווע מוטההעהר ! און אַזױ שלאַנק און גראַ- ציעזן! און צו װאָס די אַטמאָספערע פון האַרצשווער" קייט, וועלכע װאַקסט אַרױס פון דעם סופליאָר-קעסטיל, פעהר וי פון דער פיטואַציע? און ווארום דעקלאַמירט די מאַדאָם קאַליש אַזױ בראָדווייאיש ? און פאר װאָס איז איחר יעדער שמייכעל אַ גנאַד-צום-פאלקיישראל ? און יעדער זשעסט אַזאַ אונענדליכקייט ? און פאַרװאָט 108 אַזױ בינליש אין טאָן און אַזױ איבער-רייך אין האַפֿ- פונג? ‏ פֿאַרװאָס אין אייער יעדער בליק א 23 א אד דרימע? פּראָצענט פּון דער נעט-אייננאַמע, אָ, קאַליש ! און פאַרװאָס אין אייער יעדער האַנטּבאַװעגונג א רמז אויף דעם שטאָלצען פשיח, װאָס קומט אויפלייזען זיין פאלק -- אָ, עהרענווירדיגע קאַליש! און פאַרװאָס מאָר- רען אייערע ווערטער אויף פּרעה'ס רייטווענען, א, טאַלאַנטירטע און גראַציעזע מאַדאַם קאַליש? און פֿאַר- װאָס געוועהנט איהר זיך נישט אֶפּ פון אייער שװאַם- קייט צו לעזען לעקציעס דעם פאָלק ישראל, אַ, לעמבער- נער מאַדאַם קאַליש ? * 7 ;2 עס האָבען געשפּיעלט: בערטהאַ נערסטאָן, זעחר בעסער, גאָלדענבורג, קונציג-פיין, בלאַנק, אידישלעך- געשמאק. בך-עמי, אינטעליגענטפיין, שאכט, דייט- ליכע ריקציע,. די איברינע דאַמען און העררען האָנען אויך גע- שפּיעלט, נור איך האָב נישט געהאַט קיין נעדולד זיי צו באוואונדערען, צום שלום; פון דער נאַנצער פּיעסע איז מיר צום בעסטען נגעפעלען די כינעזישע טהעע, װאָס איך האָב גע- טרונקען נאָך דער פארשטעלוננ, אין דער אינטערעטאו- טער געזעלשאַפט פון אַ דאַמע, וועמעס נאָמען איך קאן דאָ נישט דערמאָנען,. עס אין פּראנציס אדלער, 109 העדאַ גאַבּלער אוטאָר; הענריק איבסען. טעאַטער ; פלוימוטה, הויפטשפיעלערין ; מאַדאַם נאַזומאָװש, דער פעלדמארשא? פון מיין פּריוואטען נליק, דער אױיבערקאַמאנדיר פון מיין לוקסוסדינען לעבען, דער קא" פּיטאן פון מיין פּרנסה-יאכט, דאָט צו מיר געזאָנט ; --- געהט און זעהט און הערט און שטוינט און ווערט נאָר נישט מיעד צו שטוינען איבער דער איבער-פּאָסט- סופּער-או?טרא-גראנדיעזזוואונדערבארער מאדאם נאזי" מאָווא, וועלכע העדא-גאבלערט לויט דעם אלטען הענריס, וויוואט ! בין איך נגענאננען און נעזעהען און געהערט און נישט געשטונט און כ'בין גאר נישט מיעד נעװאָרען נ יש ט צו שטינען איבער דער מאדאם נאזימאָווא וועלכע געפעלט מיר נישט, דערפאר װאָס איך האָב זי נישט ליעב, און װאָס איך האָב זי נישט ליעב דערפאר װאָס זי געפעלט מיר נישט, און װאָס עס געפעלט מיר זי ניעט ליעב צו האָבען דערפאר, ווייל עס געפעלט מיר אזוי. האָרכט, איהר ברידער פון דער קריטיק ! נעמט ארונ- טער די שווערדען פון אייערע לענדען און לאָמיר געהן אויף א דוע? דערפאר װאָס איך דערוועג מיך צו זאָגען, 2110 אז אייער געליעבטע מוהמע איבסען איז שרעקליך פאנג" ווייליג. סעקונדאנטען ! דער שטריק העננם מיר שוין אויפ'ן האלז, דער קאָפּ מיינער שטעפּט שוין צווישען רי גילאָ- טיןימעסערס, די באיאָנעטען זענען שוין געציעלט קעגען מיין נרוסט ; אָבער --- שרעק איך מיך דען איבער ? ווער איך דען טויט און צעדאָקטאָרװארטסמאנט? בין איך דען געבוירען אין פייגלינגיא ? ניין, איך בין העלדיש און בראוו און מעדאלפעהיג. אין די שוידערהאפטע מינוטען פון מיין אויסגעצויגענעם לעבען לויף איך מוטיג און שטאָלץ ארונטער אין קעלער אריין און איך רוף אוים :; נירער מיט איבסען! ארונטער מיט העדא נאבלער ! א : א זאָ איך אלזא, אז העדא נאבלער אין נישט קיין מייסטערווערק ? ניין, איך זאג נישט, אזן העדא נאנלער איז נישט קיין מייסטערווערק. איך זאָנ נאָר אן ס'איז א גראָהע אָפּשפּינלונג פון א נארישען שפּיגעפ, װאָס שטעהט לעבען א שפּינעל און שפּינעלט זיך. עס איז א שרעקליך-קאַמפּליצירטע איינפאכקייט, װאָס אין מיט גרויס פּיין און פּינקטליכקייט צענויפגעשפּיגעלט גע- װאָרען פון אלע עקען װועלט. עס איז זיבען-אכטיניין- הונדערט מייל לאנגוויילע, פּאסטאָריזירט און סטערע" ליזירט און אױיסנעקאָכט --- כדי עס זאָל זיי נישט שימלען, עס איז א קאָנדענסירטע סימפאָני ‏ פון אלע אויסגענוצטע געניצען פון דער נאנצער וועלט. עס אין א גרויסער, מעכטינער, ערהאבענער, שרעקליכער, גרויזא- מער, וועלט-איינשליננענדער געניץ, װאָס װערט נאָך לאנגוויילינער דורך דעם װאָס מען זעהט נישט אַן דאָס קאָמישע אָדער ערנסטע פּנים פון דעם מענשען וֹאָם געניצט ארויס דעם דאָזינען ,אוהא !" װאָס איז די מעשה מיט העדא גאכלער? די מעשה מיט העדא נאבלער איז, װאָס העדא פאננגװוייליגט זיך 111 און ציהט זיך און פייגט זיך שלאַפען און שטעהט ווידער אויף און קענט זיך ווידער שלאָפען. יעדער װאָרט װאָס הערא נאבלער רעדט ארויס --- דורך דער מאדאם נא- זימאווא --- איז א קענינליכע מתנה צו דער מענשהייט. (העדא גאבלער איז --- װאָס מ'רופט אין אונזער שעהנעם גאליציענלאנר -- א , שלעפּיל", א צעקראָכענע, א פוילע א שלעפעריגע -- א ש5עכטס בי נאָר. זאָל דער אויבערשטער אָפּהיטען װאָס דאָס ווייבעל צעארבייט! זי האָט פיינט איהר מאן (וועלכער שפּיעלט אויסגעציי- כענט !) און האָט נישט ליעב איהר נגעליעבטען, וועלכען זי האָט אמאָל מפתם אויך נישט זעהר שטארק ליעב געהאט. זי איז אינטריגאנטיש און האָט נישט ליעב דעם אינטריגאַנט,. זי איז א שלעפערינע, פארשלעפערענדע דאַמע -- אפשר אביסעל פּריציש דעגענערירט, אפשר אביסעל היפּער-עסטעטיש, אָבער א פיעלפאכער נאָר- נישט -- שרעקליך איבערטריבען. זי האָט נישט קיין פרייד, קיין טרוים, קיין ווילען, קיין ליידענשאפט, און אין פו? מיט דער טיעפער מיסטעריע פון א לעדיגען צירונגיקעסטעלע, װאָס דער קלוגער באלעבאָס האָט או- מיסטנע פארשלאָסען מיט זיבען שלעסער, כדי מ'זאָל מיינען אז דאָרט לינט באהאלטען א גע'גנב'עט קעניג- רייך. העדא נאבלער לענט זיך, העדא נאבלער שטעהט אויף. העדא גאבלער אין מיעד. ‏ העדא נאבלער ויל עפּעס! אָבער העדא נאבלער קאָן ליידער נישט קריגען דעם ריכטינען עפעסיאנער, איז איהר עפעס אזוי, און עפּעס אזוי, און װאָס זאָל זי טון? העדא נאבלער ליינט זיך, העדא גאבלער שטעהט אויף, העדא גאבלער ציחט זיך, ציהט זיך, ציצא---ך!!! ביז וואנעט זי ציהט אויס עפּעס א שווערע פארשלאפענע טראגעדיע מיט פליטערלעך, גאלרשפריצלעך און דימענטלעך. אז העדא גאבלער דערפיהלט, אז זי קאָן נישט לע- בען מיש איהר אויסגעצייכענטען, אידיאָטישען מאן -- 112 דעם פּראָפּעטאָר, באשליסט זי אז זי װעט הרג'ענען די צ ייט, פיט א רעװאַלװער. העדא שיסט! דעדא שמייכעלט מיט א קרום, קאלט שמייכעלע פֿון 72 גראד אונטער נול. העדא לקאנגווייליגט זיך וי א גרעפין, און אז עס קומט איחר אמאָלינער געליעבטער דער שריפט- שטעלער װאָס האָט אָנגעשריבען דאָס נרויסע ווערק -- דערוואכט אין איהר די אמאָלינע פאר'י שלאָפענקייט און זי ווייסט ניט וואס זי זאל טון, הערא'ס גרין-בלאפע, דעקאָראטיווע נשמה שטעהט וי א פּאָפּונאי אויף איין פוס און פלאטערט מיט א פליגעל און וװוערט- אנטשלאַפען -- רעדענדיג. העדא האָט אויך זייטינע צרות-און"נחת פון איהר 8 ריינד ריכטער בראק, וועמען זי האָט ליעב -- מיט א שרעקליכער שנאה. העדא נעמט אריין צו זיך אין שטוב אריין די איצטינע געליעבטע פון איהר אמאָלינען געליעבטען. דער לעצטער קומט אויך צו איהר אין שטוב אריין --- נאָך דערלייזוננ. העדא הוסאָריזירט ווענען איהר געזונקענעם געליעבטען, ווען ער נעהט אוועק. זי זאָנט;: ע ר ווע ט קומען מ יס וויינ ר עב ען אין די ה אָי לאוובארג נעהט אוועק און שיכור'ט און פארברענגט זיך מיט דעם רויט ען פ ריי ליין און-- וערט סקאנדאליזירט, ער פארלירט דעם מאנוסקריפּט פון זיין נייעם נאַדינישט-געדרוקטען בוך און העדא'ס מאן נע" פינט איהם, און ניט דעם אוצר צו העדא'ן. דער געליעב- טער קומט ענדליך צו העדא'ן אין שטוב אריין שיכור, צעקנייטשט, דערשלאָנען, און אֶָהן ווי יינ ר ע ב ע| אין די ה אָ ר. ער מינט אז ער װאָט פארלטירען דעם מאנוסקריפּט, ער רעדט װענען 1 י י ן קינ ױ וואָס ע ר ה אָט דע רמ אָר ד ע ט מיט די איינענע ה ענ ט. אָבער העדא זאנט איהם נישט אז זי האָט דאָס קינד --- דעם מאנוסקריפּט הייסט דאָס. אדרבא, זי מאכט זיך נישט וויסענדיג. העדא ניט איחם א רעװאָלווטר און זאָנט איהם ער זאָל זיף אריינ- 113 שיסען א קוי? אין דער פינפטער עוועניו געגענד פון זיין כיב. נ אָר טו עס אויף א שע ה נע ם א ו 5 |, זאָגט זי --- די געלאנגוויילטע ! די עקעלהאם- טע! דער סוף איז, אז ער װערט געשאָסען פון דעם רויטען פרייליין או דוקא נישט אין הארץ, וי העדא ווינשט עס, נאָר ערגעץ אנדערש. דאָס קאָן שוין די איבער-עסטעטישע העדא נישט אויסהאלטען און נאָך א פֿאננען און שלעפעריגען גאָרנישט-טון --- שיסט זי זיך אין הארץ אריין, מיט א טרוקענעם שאָס, װאָס צערייסט נישט ס'קלייד, ווייל ס'איז נישט שעהן פאר'ן אוינ ! מאדאם נאזימאווא אין איבפען'ס העדא נאבלער אין פּונקט װי א פראָסט װאָס איז פארפאסט געװאָרען פון א ווייסען בער און ווערט געשפּילט פון א זאווערוכע. מאדאם נאזימאווא איז א שנעעשטורם װאָס איז געפראָד רען געװאָרען אין מיטען גנעהן זי איז א געלונגענע לויה אין פיער אקטען, אויפנעפיהרט צוֹם בענעפיט פון אלטע מתים און געשפּילט פון א מצבה. אין נאזימאָווא'ס העדא נאבלער איז פאראן שטילע עלעגאנץ, מאניערען, אפילו ווייסע שעהנקייט, אָבער -- עס איז אזוי פארדאמט פּינקטליך, אזוי קאָרעקט, יעדער זאך איז אזוי שרעקליך אויפ'ן אָרט, װוי אין יאשא חפץ'ם וואונדערבארען, אונמעגליכען, געטליכען, נידער" טרעבטיגען פיערעלשפּיע?. איבסען טויטעט נישט כדי צו באשאפען, כדי ‏ אינכערצושאפען כדדי אױסצױ" בעפערען, נאָר ער באשאפט דאָס שויןדבאשאפענע. ער ניט דיר דעם מענש אזוי וי ער איז, נאָר ער סערווירט איחם מיט אייז. זיין העלד -- דאָס אין נישט נ אָ יד א מענש אין דער סומע פון מענשען, נאָר דאָם איז ד ע ר מענש. ער איז דער פיעל-באקאַנטער, סינ- טעטישער מענש, ארויפגעטריבען אויף דער ביהנע מיט א שארפער פעדער-בייטש. עס איז דער דוויסען -- פארשטוכט. אָדער די שטוב --- פארדרויסענט. עס איז 114 רעאראנזשירונג -- נישט שאפוננ. דער געעהרטער הענ- דיק פון נעארדלאנד טוט באפרונטען זיין געליעבט הריילין טעפּא נישט פּערזענליך, נאָר דורך א שליח, דורך א אידעע. ער אליין האלט זיךף ריין, נישטשאפלעקט, יונגפרויליך, אביעקטיוו. נישט וי זיין ת?מוד בערנארר שאו, וועלכער לאָזט אָפען אלע פענסטער פון זיין דרא" מאטישער געביידע און אלע מאָל קוקט ער אריין אזי פארשייט, זעהען וו אַ ס 6 ע ה ע ר ט וי ביי איין העלד מאכט ער צערעכט דעם קאפּעליוש, דעם אנדערען גיט ער א שנע? אין נאָז, א דריטען גיט ער א גלעט איבער דער באק און ער שילט, זידעלט זיך, בענשט, רעקלאמירט זיך און לאכט און פאָכעט מיט זיין רויטער באָרד, און בין װאַנען ער ווערם פארטיג מיט דער ארבייש, אין זיין גאנע פיינע. דראמאטישע ווירטשאפט רואינירט און די קאץ לינט אויפ'ן שרייב- טיש, און ס'ברענט ערגעץ א פאָרהענגעל און אלצדינג איז אין אזא רייכער, מענשליכער, וואונדערבארער אונ" אַרדענונג ! | = אֶה, װי איך פלעג זיך בעטען ביי דעם אַלטען הענריק. ה ענ רי ק יב סע ן, פלעג איך צו איהם זאָגען, הער אויף צו פינטלען מיט'ן אויג ביי יעדען װאָרט װאָס דו שרייבסט אָן, הער אויף צו זאָגען די איינפאכסטע, טאָגטעגליכסטע זאכען אין אזא טאָן נלייך וי עס װאָלט געווען א שרעקליך געהיימניש. הענריק טייערער, פלעג איך מיך ביי איהם בעטען, הער מיר אויף צו זאָגען גוט מאָרגען אין אוער אריין און הער אויף מיך ארונטערצו- רופּען אין קעלער אריין, כדי מיר צו זאָגען, אז ס'איו שוין עלף דער זיינער און אז די קאווע שמעקט דיר אעהר גוט ! אָבער דער אלטער האָט מיך נישט געהערט. עד איז אריין אלץ טיעפער און טיעפער אין דער פודות- אינדוסטריע לימיטעד --- פונקט װי נאָר סודות אליין װאָכּטען געווען סודות ! דאָס גאנצע שטיק, איז זעהר עהנליך צו דער 6" דאם נאזימאווא אין דריטען אקט, ווען זי ציהט אלץ די זיירענע קימאָנאָ און ציחט זי ארויף ביז צום האלו -- ביז צו דער נאָז, און נאָר זי ציהט און ציחט די אָרימע קיפּאָנאָ --- כאָטש פמ'זעחט אזוי אויך נאָר נישט ארוים, און כאָטש ווען מ'זאָל אפילו ארויסזעהן ואסינישט-איז, װאָלט מען אפשר נעזעהען אז ס'איז גאָרנישטאָ עפּעס אויטערנעוועהנליכס ארויסצוזעהען. אזוי טוט אויך מיין יוגענדפריינד איבסען : ער ציהט און ציהט אויף זיך דאָס דראמאטישע קלייד און דעקט זיך צו, און וויקעלט זיך איין, און פארקנעפּעלט זיך און ער ציהט און ציהט די נייסטינע קימאָנאָ ביז צו די באקענכערד ארויף, ביז צום היטעל, סעקונדאנטען ! דער דוע? איז צו ענד. איהר קאָנט שוין נגעהן אחיים. לאָזט וויסען פמיין שװעגערין פון הארלעם אז איך ליג טויט און פארואונדעט אויפ'ן שלאכט-פעלד, און זעהט אז מיינע פּערזענליכע קינדער זאָלען זיין פארזאָרנט מיט אלדעסנוטס, און 99 פּראָצענט פון די פּראָפיטען פון מיין לויה זאָלען געהן פאר מיין אינדישער געליעבטער פּרינצעסין נע-קא-מע. 116 דער נייסט פון שמאָרט אומאָר; אָסים דימאָוו. הויפטשפועלער ; ס, גאָלדענבורג, טעאַטער ; טמהאָמאַשעפסקו'ס, עמ ינ ר אנ ט: קינמאל װעל איך עסען מעני שענפלייש און טרינקען מענשענבלוט, גייס ט: עס קומט די שעה און דיינע האָר ווע" לען ווערען נרוי אוֹן דיינע קינדער וועלען אריין אין לעבען, דעמאָלט װעלן מיר זיך טרעפען און דעמאָלט וועלען מיר צוזאמען מאכען דעם לעצטען חשבון. דו וועסט מיך נישט דערקענען, אָבער מיר וועלען זיך נֹאֶך טרעפען. (פארשווונדט.) און כך הוא,. אזוי איז געווען. דער פּראָלאָג האָט נישט אָפּנענארט,. טאקע עפּעס וי דאָס הארץ װאלט איהם געווען געזאַנט, דעם פּראָלאָנ, אז סע װעט זיך אזוי אױיסלאָזען. דעם עמינראנט טאַמאשעפסקי'ט קינ- דער װאַקסען אויס אין נעשטאַלט פון פרייליין נערסטאן, בן-עמי און מאדאם לאקסער. אלע זעהר וואוילע, טעא- טערשפּיעלענדע קינדער,. און דידאָזינע קינדער הויבען אָן אריינצוגעחן אין לעבען שוין באלד אין ערשטען אקט, בערטא גערסטאָן געהט אריין אין לעבען דורך דער פאַ- דערשטער טיר רעבטס און מיט א גריננ געמיט, און מיט חנ'עוודיגע לאָקען. בױדעמי געהט אריין אין דעמזעלבען לעבען מיט גרויס פארטיפטקייט און סטודענטישקייט. די מאדאם לאקסער טדעט אדיין אין דעם נעמליכען לע לִזן בען מיט גנוטער אויפפיחרונג און מיט סימפּאטיע. און די איברינע שוישפּיעלער פון טאָמאשעפסקי'ס נאציא- נאלען נעשאַנעל טעאַטער, טרעטען גלאַט-אזױ אריין אין לעבען, דוווך פארשידענע טירען און תירוצים. ראָזענ- שטיין איז, למשל, א חתן פאר פריילין-מאַדאַם לאַקסער, רובין איז דער אלגעמיינער פעטער פון דעם מענשענ'ס לעבען און א נגרויסער שלעמיעל. מאדאם עפּשטיין אין דעם לעבענ'ס אן איינענע ווייב. נאָלדענבורג איז דער גייסט אליין, און לאָז מען, אדרבא, פּרובען און איהם נישט אריינלאָזען אין לעבען אריין, װעט זיך טון חושך ! הכל?; ערשטער אַקט, ה א מ ע ר דער שטאָט- גייסט האמערט זעהר נאָלדענבורניש. זעהר שפּיציג. זעהר קונציג. ער ערשיינט אין דער נעשטאלט פון א בלאסער אידעע. שווארץ אָננעטון. פיינער גרים. זעל- טענער פּארוק. און ער רערט נישט מיט קיין ווערטער נאָר מיט דיקציע. טאָמאשעפסקי איז שוין פריהער אריינגעקומען, אָננעטון וי א קעניג פון סעקאָנד עוועניו, און כאַפּט זיך ביים קאָפּ. באלד געפינען מיר אויס, מיט דער הילף פון א קאפּיטשקע מוזיק, אז טאָמאשעפסקי'ס שותף-אין-געשעפט האָט זיך איבערגעשניטען דעם האלו, וויי? דאָס נעשעפט איז געגאננען שלעכט און ער (דער שותף) האָט שפּעקולירט (וי דאָס פּראָגראם-ביכעל זאָגט) הינטער זיין רוקען, און איהם, טאַמאשעפסקי'ץ, איז פון נגאנצען פארמענען נעבליבען נישט מעהר וי אקציעס אין דער , וועסט אמעריקאן קאָמפּאני" מינען, וועלכע זענען איצט גאָרנישט ווערט, לייכטער דרינזשע פון קעפעלפּױיק. דער גייסט ערשיינט מיט דיקציע און זאָנט טאָמאַשעפסקין ער זאל נישט פארקויפען די אַקציעס, וויי?ל זיי וועלען זיך באַלד שטאַרק אויפהויבען צוזאַמען מיט פארהאנג 2, אין צווייטען אקט זעהען מיר וידער דעם נאָלך- בורנישען שטאָט-נייסט ביין זיין ארבייט. און ער אר- בייט נעביך זעחר שווער דער שטאָט-נייסט! שוערער 118 פון איהם ארבייט אפילו נישט די קעסעלפויק פון דער אידישער טעאטער-קאפּעליע, אָדער די גאָדפאטשיילע פון א אידישער פּרימאדאָנא, קורץ און גוט, אָדער לאנג און שלעכט, עס געלינגט איהם איבערצוקערען דאָס ? ע ב ע | מיט וי פיס ארויף, ער, דער וואוילריידעוודיגער שטאַטנייסט, שמועסט איין דער אַלטמאָדרישער מאדאם עפּשטיין זי זאל אוועק- ווארפען ס'טייטש-חומש און זיך נעמען צו עפּעס אנ" דערש ‏ ער רעדט איין דער נאַאיווער נערסטאן מיט די שענע, גאָטגעבענשטע לאָקען, זי זאָל זיך פאר- ליעבען אין איהר שוועסטער'ס חתן, ראָזענשטיין. ער ב א ווע ג ט בך|עמין ער זאָל אונטערשרייבען זיין פאָטער'ס טשעקס. ער באוייזט ראָזענשטיינ'ען, אן זיין כ 7 ה, די מאַדאַם לאַקסער, אין שוין אן עלטערער מענש און אז בערטא נערסטאָן איז ברונעטער פון איהר. ער רעדט איין דער לאקסער זי זאָל נעמען פּראַשקעס צו בא" רוהיגען די נערווען,. ער איבערציינט טאָמאשעפסקיץ, וועלכער איז שוין איצט א מיליאָנער, אן ער דארף זיך נישט ערנערען צוליעב דעם װאָס זיין נליק אין די אר- בייטער'ס אומגליק, און באלד הויבט אָן צו רעגענען מיט פרוכט פון דעם שטאַטנייפט'ס ארבייט. לאה-לאק- סער פארניפטעט זיך מיט דעם געוויסען פּראָשעק ; איהר פאָטער שטיינמאן-טאָמאשעפסקי דערהאלט א טעלע- גראַמע, אז די אַקציעס פאַלען. בן-אמי מאכט ארינינעלע חובות, נאָכמאכענדיג די אונטערשריפט פון זיין פאָטער. די מיסעס שטיינמא-עפּשטײן ניט איבער איהר לעצט ביסעל זילבערווארג צום שטאַטגײסט, ער זאל פאר אויתר באצאָהלען די קאָרטען-חונות. בערטא גערסטאָן אין פארפיחרט און אומגליקליך מיט אלע כחות. שטיינמאן אליין שניידט זיך איבער דעם זינגערישען האלן מיט א בריטווע און עס ערשיינט דער גייסט פון פּראַלאָג, רערט מיט א הארטען ר י ש און ס'איז נעענדיגט. פון דעם אלעמען, װאָס מיר האָבען דאָ איבערגע- 119 נעבען איז צו זעהן צוויי זאכען: 1) אן מען קען יערע פיעסע אזוי איבערדערצעהלען, אז זי זאָל קליננען ווילף און משונה און 2) אז די פּיעסע אין נאָך אלעפּען נייער און בעפער, דראמאטישער און אידעע'אישער פון פיעלע אנדערע שטיקער. עס איז דאָ געראנלליכקייט. עס אין אן אינטערעסאנטעה שפּיע?ל פון דרויסענדינקיי" טען און צופאַלען, באלויכטען דורך דעם רויטען לאמטערן פון אן אידעע. עס איז א שטיק װאָס ווען מ'זאָל עס שטע- לען אביסעל ע ר נ ע ר און שפּיעלען א סך שוואכער וי מען שפּיעלט עס, װאָלט עס נעקאָנט האָבען א גרויסען ערפאָלג אפילו ביי אונזער אידישען עולם, וועלכער אין עול?לם'דיגע ר פן אלע עולם'ס, ווייסט נאָט! 4 7 8 טאָמאשעפסקי האָט זיף גאנץ נוט אויפנעפיהרט אויף דער ביהנע. זיין שלאָףּיראָק איז, וי תמיד, פון פיי- נעם מאטעריאל און זיין האלטוננ איז א קיניגליכע, שוין אביסע?ל צ | קענינליך פאר א פּראָסטען אידען װאָס הייסט ש ט י יינ סמ א ן אן טראָנט א שלאָפראָק. גאלדענבורג איז געווען זעהר גוט, זעהר אינטערפראטיוו, זעהר פארטייטשענד. דורך די שולטער-בלעטער פון זיין כאראקטער האָט דייטליך ארויסגעשטעקט די אידעע, דער סימבאָל,. דאָס איז נישט געווען קיין טייפעל, נאָר דאָס טייוולישע ; און געארבייט האָט ער וי א בייזער געדאנק, װי דער געדאנק פון זינד, אזוי פלינק, אזוי בוי- גיג, אזוי גראציעז, אזוי קונציג, אזוי פלייסינ, מיט אזוינע חירוש'ליכע נגענג, פיט אזינע ואונדערליכע טע" נער, נאָר איין חסרון : ער האָט אביסע?ל א ר יב ע ר- גע ש פ יע ? ט, זיך אביסעל? אריבערגעפלייסט. ער איז אין געוויסע מאַָמענטען געווען אזוי אומנעהויער טעכנישיקלוג, אז ס'איז אזש ארויסנעקומען נאַרישליך. ער איז גֶעווען אזוי קונצינ-פלינק, אז מ'האָט אזש דייט- 120 ליך געקענט אנווייזען מיט'ן פּינגער, וי אזוי ער מאכט ראָסּ, דער אלטער כלל: דער וייטסטער ברעג פון פזרח איז מעריב. זעחר גוט איז געווען רובין אלפ דער שליםימןל" דינער פֿעטער מאָטיע ואָס אלֶע מיטװאָך זאאיקעט ער זיך אביסע? און אלע מאנטאג רעדט ער שלעבט ענגליש. דידאָזינע קאריקאטור-צייבנונג אין פון וובינ'ען ארומגענומען געװאָרען מיט אזא ברייטען ראמען פון ערנסטער פארשטענדניש, במעט פון טראגיק, אז דאָס אויג האָט אויף דעם בילד נישט געלוקט, נאָר אויף דעם ראמען. בןדעמי איז געווען זעהר נאטירליך (ער איז בטבע א בלאסער !) אין דער ראָלע פון סטורענט. גוט איז ער נאָר געווען אין דעם מאָמענט וען ער טאפּט זיך ארום און מאכט אנאטאָמישע שטודיען אויף זיך אליין, מאדאם לאקסער אין געווען צופרידענשטעלענד. נאָט וזייפט, אז איך שטעל זיך צופרידען סיט זעחר וענינ! 187 מיהר נומער 5 אוטאָר; לעאָן קאָברין. טעאַטער ;: קעסלער/ס, קאָברינ'ס ,ט י ה ר נ וס ע ר 8' איז א זעהר הילצערנש זאך. שטעקט אפשר א סימנאָל אין דעם נאָמען , טיהר" ? ווער ווייסט? איף ווייס נאָר, אז דאָס שטיק איז טרוקען װוי א ט י ה ר און פּונקט אזוי פּ י- ק אַ ג ט. אז די שפּראך איז מאהאָגעני. די סצענען זיינען עצי גומר --- פּימסענהאָלץ. די דראמאטישע האנדלונג איז שלאָפצימער-מעבעל (איבערהוױיפּט ,מ ע י ב ע ל"!) און די מענשען אליין זענען פריש-אָפּגעפארבטע הילצער- נע גולם'ס, וועלכע דער פארפאסער, אָדער דער פארפאר" בער, האָט ארויסגעשטעלט צום טרוקענען קעגען דער רויטליכער זון פון זיין פאנטאזיע. , טיהר נומער דריי,, דערמאנט זעהר שטאַרק אן ניקאָלײי ניקאַלײעװויטש: זי איז זעהר הויך און זעהר פּלאַך. און זי האָט א סמאַסע פּרעטענזיען. זי איז מעחר פּיזיאָלאָניע װוי געדאַנק. מעהר פוס וי קאָפּ, זי געהט שנעלער װי זי דענקט. אין מאַנכע מאַמענטען -- איבערהויפּט אין פערטען אקט --- לויפט זי מיט דיזעלבע ריזענשריט וי ניקאָלײי ניקאָלייעװויטש איז געלאָפען פון די שלאַכטפעלדער און מען קען זיך נישט כאַפּען ! , טיהר נומער 8" איז אויך זעהר א קוריאָזע פּיעסע פון דעם שטאַנדפּונקט פון איבערגאַנגען. זי נעהט נישט איבער פון איין סצענע צו דער צוייטער -- נור זי 122 שפּריננט, זי פאהרט אויף אן עלעווייטער. זי נעהט פונ'ם ערשטען שטאָק דירעקט אויפ'ן ועקסטען און -- פאה" קעחרט, זי איז א קּונציגע פּיעסע, אין אקראָבאַטישען זין פון ווארט. אין איין מינוט פארשליננט זי אפשר עלף מיי?ל דראמא, פערצעהן מיי? טראנעדיע, -- א חוץ וואס זי ציחט גלאָט אזוי, פּאֶעטישע סטענגעס פון נאָז, שלעפּט סענטימענט-פראזען פון אַרבעל, און האָט בכל? זעחר אַ פלינקען פערטען אַקט --- מיט'ן אויג נישט צו כאַפּען, װאָס דאָרטען טוט זיך ! דער ערשטער אַקט געהט זעהר פּאמעליכען ; א מייל אן אייבינסייט,. עס אין נישט קיין ערשטער אסט, נור אַ פ ע ר ט ע ר -- אזוי איבדינ איז ער ! עס איז דער לאננ- וויילינסטער ערשטער אַקט װאָס מיר האָבען וועןדעס-איז געזעהען. די האַנדלונג ש ? ומ ע ר ט איין אויף איהר אייגענעם אַקסעל, עס אין א צייטונגס-אויסשניט מיט דעם שטיקעל נייעם, אַז אן עהרפיבער איד, נאַטאַנזאָן, און אן עהרליכע מאַמע, נאַדאָלסקי, און אן עהרליכער ברודער, היימאן, האָבען א ברודער-קעסלער װאָס אין א יאנקעל- בוילע אין א שוואכער אמעריקאנער איבערזעצונג, דער צווייטער אַקט הויבט שוין אָן נעהן אביסעל שנעלער, עס הייזעלט זיך, עפנונגס-סצענע; די מאַדאם פון הויז שטעהט לעבען א יאָהרצייט ליכט און --- לירי- זירט, זי איז א פרומע נאטספורכטינע פרוי מיט א פּאַרוק און דאָך האָט זי א הייזעל, פאר וואס דוקא זי ? פארוואס דוקא אן אלטמאָדישע פרוי מיט א פּארוק? אין דער ענטפער, אָ, די אידישליבקייט ! און אָ, די ראדיקא?- שטשינע פון די יאַהרען 1901-1909! און נישט נור זי אליין אין אזוי קאריקאטורנע גאָטלעסטערענדיג, נור אויך דער באַנדיט , דעינא", וועלכער דארצעהלט אז ער האָט געשלאָגען א אידען, דערפאר וואס יענער האָט גע- געסען אום יום כפּור. וואס-פאר-א קאָמפּלימענט צו דער גרופּע ‏ ברויט-און-פוטער" ! װאָס פאר א שמיר איבער די ליפּען מיט ראַדיקאַלען חזיר-פעטס דעם גאַנצען פרייחייטס 123 קעמפּערטום פון ליבערטי פּאַרק ! און דאָס הייזעל אַליין ! קען פּריינד קאָברין װירקּליך אַ הייזעל, וואו מען רעדט אַזױ וועניג שפּוציגע רייד ? וייפּט ער פון אַ באָרדעל ואוו עס קומען פאָר אַזױױינע אונאינטערעסאנטע און העכסט - ב א ש ר יי ב ?יכ ע אַכען, וי אין זיין צווייטען און דריטען אַקט? האָט עמיצער פון אונזערע קאַלעגען ווען עס איז געזעהן אַן אַרגִיע װאָס איז אַזױ פארשלאָפען, וי די סצענע ווען די מיידלאך שיכור'ען זיך אָן און זינגען יאַקאַהולאַ? ווייסט עמיצער פון אַזאַ כשר בהמה'לע און נאַאיווע אידיאָטקע וי ראָזע די גרינע באָרדערקע, װאָס וואוינט ,נעקסט דאָאָר" און פארליעבט זיך אין דעם פּרעמיער-קאַדעט מיט'ן גאַנצען פייער פון איהר יונגער זעעלע, נישט האָבענדינ דעם מינדעסטען שאָטען פון אַ חשד אַז ער איז אַ קאַדעט ? און אפילן ודאַמאָלט ווען די ביז-צום-ביין-אויסגעטוענע כאָריסטקעס פון קעסלער'ס טעאַטער קומען ארויף אויף דער סצענע אַלס מחותנת'טעס, און דער אבשייליכער דעינאָ אין אב- וועזענד צוזאַמען מיט זיין שרעקליך:מערדערישען פּנים, אפילו דאמאָלט ווייסט נישט. די פּרעכטינע ראָזע מאָן לעאָנקאָברין, אַז דאָ איז אַ הייזע? און אז איזי אין אוי- סען זי צו פארפיחרען, מערקט אייך: סיר, טעאַטערגעהענדע חכמים- ונבונים, מיר אָרקעסטער-און-באַלקאָני פילאָזאָפען, דעך- קענען גלייך אָן איזי'ס ערשטען אויפטריט, אַז ער אין אַ (נאָרגעלשניידער, זיין נאַאיווע מאַמע, מיט דעם ליגענזאַ- נענדיגען , מוטער-הערץ", איז חושד אַז ער געהט אויף קרומע וועגען, נור די ראָזע פאָן לעאָנקאָברין איז נעביך אַזאַ פינסטער בהמה'לע, אַז זי ווייסט פון נאָר נישט. אין דעם מאָמענט, ווען זי נעמט אַרום דעם חתן, דעם שכן פון , טיהר נומער דריי" און קושט איהם און ווינשט אַז אַלע אידישע מיידלאך זאָלען כאַפּען אַזאַ נליק וו זי האָט געכאַפּט, דאַמאָלס מאַכען , מיר" אַלע אין טעאַטער , בו- הו". ווארום 4 ווייל מיר זיינען קלוג און מיר ווייסען, 124 אז זי, די זואונדערבארע ראָזע פון לעאָנקאָברין, נעהט נעביך אין פייער אריין... אָבער זי -- זי וייפּט גאר" נישטינישט, ניעטשעוואָ, נאטהינג, ניפּט! איך חאָב שוין אמאָל געזאָנט, אהן אייער ערלויבניש, ליעבע לעזער, אז קאָברין שרייבט נישט סיין ליטעראטור דורך וועלכע מען ווערט, מיט דער צייט, אונשטערבליך. אנשטאט דעם שרייבט ער ד י ר ע ק ט שטיקער אונ- שטערבליכקייט, ווארפט ער ארויף אויף דעם מאָגערען סקעלעט פון אַ לייטאַרטיקעל-אידעע פעטע שטיקער אונ" שטערבליכקייטס-פלייש, קומט דערפון ארויס א דראמא" טיש באשעפעניש מיט א גרויטען וואסערבויך און מיט א רומאַטישער נשמח, ווערט דערפון א וואלקענברוך פון קונסט, א פארשווימונג פון ליטעראטור-און-דראַמאַ. , שיהר נומער דריי" אין נישט קיין שלעכטע פּיעסע. ווען זי זאל זיין שלעכט וואלט נישט געווען שלעכט. א ליטעראט וי קאָברין האָט דאָס רעכט צו זיין טאַלאַנט- לאָז, פון צייט-צו-צייט, פּונקט וי ער, אלס מענש פון נוטער ליטערארישער ערציהונג, האָט א רעכט צו זיין זשעניא? אזוי אפט וי ער וויל. דאָס שטיק איז אָבער טעאטראליש ג וט און -- דאָס איו שלעכט. דאָס שטיק איז, אזוי צו זאָנען, א פעדעראציע פון אלע אירישע טעאטער-טוקסעסען. עס אין , גאָט פון נקמה" אויף אזוי" פיעל, וויפיעל א נאכט אהן א לבנה איז א לבנהינאַכט, אָדער וי דער נאָמען ביסמארק אֶהן דעם , בי" איז א קאָמפּלימענט, פאַרװואָהר, פריינד קאָברין: איך האָב צו אייך גאר נישט דערפאר, װאָס איהר ווילט שטעלען א הייזעל אויף דער ביהנע. ווייל וואס קען זיין פּראָבלעמאַטישער וי א הייזע?ל? װאָס קען זיין דראַמאטישער וי דאָס רויטע לאמטערנדעל ? אָבער --- ווען שוין יא א הייזעפ, מאַכט עס אנטערעסאַנט, לעבעדיג, רעאליסטיש, אונשפּיעלבאַר און --- לאָזט עס לינען אין שיפלאד פון אייער שרייבטיש. פּאַר חברים װועט איחר עס קענען פּאָר- 125 לעזען, זיי וועלען הנאה האָבען און אפּשעצען אייער גרוו" טען טאַלענט. אָבער צו פעבען אן ע גנ ט ה ייז על ט הייזעל, צו וועלכען דעם צוֹקוקער'ט געדאנק פוז זיך אנ" שטרעננען, כדי צו ווערען אונדרוקבאַר -- דאָט איז נישט אנשטענדיג, נישט מענשליך, נישט קינסטלעריש -- בפרט ווען איהר זענט אזוי ועניג ראָמאַנטיקער, צו קענען דיכטען א באָרדעל שיר-השירים, צו פארוואנדלען דעם פיזיאָלאָגישען מיסטבאַרג אין אַ באַרנ פון צאַנקענ- דינע פאקלען און אויסנעהענדע לעבענס, ו!* דער סוף פון שטיק: ,ער" האָט חתונה. אָבער דעף אונטערפיהרער", דעינא, רואינירט זי דערווייל מיט אלע מיאוס'ע איינצעלהייטען פון א קלינישען פראטאקאל, ,מיר" הערען איהר קרעכצען הינטער די קוליסען. ,ער" טעלעפאַנירט צום פאָטער, אז ער װויל תשובה טון, אָבער יענער , שניידט איהם אִפּ" פון טעלעפאן. ער רופט רי מוטער,. ס'מוטער-האַרץ ערװאַכט. ער האַלט אַ פאַנגען מאָנאָלאָג צום טעלעפאן און דאָס טעלעפאנדעל ענטפערט. ער מעלדעט דער פאַליציי, אַן ביי זיי איז אַן אונאנ- שטענדיג הויז. עס קומט די פּאליציי. ער שיסט דעיגאָן. ער שיסט זיך. מ'ברעננט אריין--- אויף א טראָגבעטעל (באמערקונג פון משה נאדיר: עקעלהאַפט!) -- דעם רואינירטען קליניק, פריילין ראזע, און -- דער מוסר השכ? דערפון איז : וואוינט נישט אין טענעמענט הייזער, איהר באזוכער פון קעסלער'ס טעאטער! ואוינט אין גאָלדענע פאלאצען פון מירמעלשטיין ! וואוינט אונטער די קאַפּעליושען ! וואוינט וואו איהר ווילט, נור נישט אין טענעמענט הייזער, ווייל -- אך, און אַהאָ, און אזויזאון" אזוי ! און דאָס איז זעהר א טיעפע אירעע. פון די שפּיעלער האָט זיך אויסנעצייכענט הערר ר. קעטלער אין דער ראָלע פון יאַנקעלבוילע. ערשט א י צ ט האָט ער זיך גענומען שפּיעלען יאַנקעלבױלע. ערשט חיינטינע ואָך האָט ער גענומען פאַרשטעהן דאָס פּיאַני 126 סימאָ פון בוילע'ס לירישען טראַניזם. װאָט שייך זיין איצטינע ראָלע פון , איזי די בעיבי" װועט ער זי וואהר" שיינליך אָנהויבען צו שפּיעלען ערשט מיט א צוויי"דריי פיעסען שפּעטער ! 127 דער אידישער. גלױיבּען אומאָר ; הענרו נאַטאַנסען. אובערזעצער ; מאַרק שווויד, טעאַטער ;: קעסלער'ם, ..טון גוטע נעשעפטען אויף דער בערזע און פיהרען א שעהן הויז. דער אלטער הערר לעווין האָט האָלד צוויי זאכען: דאָס אידישע נלויבען און נוטע, שבת'דינע לאָסשען. מילא לאָקשען באקומט ער, גלייך אין ערש- טען אקט, אָבער דאָס נוטע ביסעל נלױיבען --- הע! וואו וועט ער נעמען ? די ליידענשאַפטען פון דעםנעמליכען לעווין זענען אויך אסוראַט נענוי צוויי אין צאָה?. ער האָט ליידענ" שאפטליך ליעב אויסצולעשען ס'ליכט פונ'ם גראנדיע- זען, צוואנצינסטען יאַהרהונדערט. ביי יעדער געלע- גענהייט לעשט ער אויס ס'ליכט, אפילן פרייטאנ"-צן" נאכטס נאָכ'ן קידוש. און ער האָט ליידענשאפטליף פיינט דעם באנקיער הערמינג, וועלכער איז אי א שטיכעפ אנטיסעמיט, אי א ? אַ נ ד ס מ א ן. שרעקליף ! ביי לעווינ'ען אין שטוב, איז אלצרינג פיין, באַלע" באטיש, נחת'דיג. איין זוהן איז א פארהייראטער מאן, דער צווייטער זוהן איז א דאָקטאָר. די טאָכטער אין אינטעליגענט און געהט צו פאָרלעזונגען אין אוניווערזי= טעט,. אלע קינדער גיבען אִפּ כבוד דעם טאטען. און דער טאטע נעמט ס'זעלבע ביסע? כבוד און ניט עס צֵױ" ריק די קינדער. בקיצור, אלצדינג װאָלט געהען 128 וואויל, פיין. נאָר די טאָכטער , טפּאָילט" די ,ביזנעט". פאר איהר איז נישט נענוג ? י כ ט. זי װיל מעהר לינט און מעחר ליעבע. זי זאָנט: ביי אונז איז אלצי דינג אזוי פארנליווערט וי אויפ'ן טויטען ים. דער דאָקטאָר פּריווט אָפּדינגען אביסעל פון דעם פארגלייך מיט'ן טויטען ים און די שוועסטער צעוויינט זיך. עס ווייזט זיך ארויס, אן זי איז פארליעבט אין דעם דו. הערמינג, א זוהן פון באנקיר הערמינג. דער אלטער ברענט, זידט, שוימט, באקומט היסטעריקע, און ענדליך נוינט ער זיך אביסעל. אָבער ווען סע קומט צוֹ פאר" האנדלונגען מיט'ן באנקיר ווענען דער רעליניע פון זיין טאָכטער'ס נאָך-ווייטינישט-געבוירענע קינדער, מישט זיך אריין ‏ ד ע ר אי די שע ר גנ לויב ען א סע ווערט צודנישט, אָבער דער יוננער הערמינג, וועל- כער איז מסתמא א לעזער פון יאנאָווסקי'ס בריפקא- סטען, בארענענט זיך, אז ס'איז פאראן א מיטעל: די קינדער וועלען זיין ני שט קיי|ן ק ריס ט ען און ני שט קיין אידען, נ אַ ר ס ע נ ש ען. ער קומט צו זיין אסתר'ן, וועל"- כע איז שוין אין לעצטען אקט צוריק אין דער היים, און דער אידישער נלויבען איז געראטעוועט, צו דער נרויסער פרייד פון אלע קאָסטימער, דער אידישער נלויבען אין א געלונגענע פעדער- צייכנונג אָהן ם א ר ב. דער אויטאר, הערר נאטאנסען, קען זעהר נוט די אנאטאָמיע פון דעם באשעפעניש װאָס הייסט דראמא. ער וייסט וואו יעדער נערוו געפינט זיך, און זיין ‏ פ ו 2 ק צ י ע. אָבער מישען פארבען קען ער נ י ש ט. ער איז א זעלטענער צייכנער, אָבער נישט קיין מ א ? ע ר. דער אידישער גלויבען איז פונ'ם לעבן ארויסגעריסען אין איינעם מיט די װאָרצלען. אין איינעם מיט דער ערד אויף וועלכער ער וואקסט. דאָס איז א נרויסע ארבייט, א שווערע ארבייט, אן אר- 120 בייט, װאָס פאָדערט טאלענט און פאך-קענטניש, אָבער צו װאָס אריבערטראָנען א שטיק ערד פון באָסטאָן קיין ווילנא? צו ואס נעמען א שטיק לעבען פנ'ם ? ע ב ע ן, און עס ארויפטרייבען אויף דער ביהנע, אין זיין גאַנצער, געגויער, פּיינליכער פּינקטליכקייט ? דער אידישער גלויבען איז א פּיעסע, וואָס זיצט אין דער היים, און מ'ברעננט איהר אין שטוב אריין פון אלרעסגוטםס. אז זי שטעהט אויף אין דער פריה, טרעפט זי שוין ביי דער שווע?ל דאָס גוטע ביסעל באאָבאכטונג, דאָס פיינע ביסע? געדאנקען, דאָס רייכע ביסעל נישט-דערזאנטקייט. פון אלע טירען און טויערען ציהט מען זיך צו דעם פּונקט וואו די דראמא שטעהט אויף איין פוס, און לאנגוויילט זיך אויף א זעהר אינטערעסאנטען אוםן. יערעס מאָל װאָס א מענש קומט אריין, ברענגט ער מיט זיך עפּעס פאר דער דראמאטישער. נגעביידע, א צינעל, א שויב, א שינדעל, אביסעל ליים. אמת, דער ארכיטעקט נאטאנ- טען איז א מענש מיט פיינע מאנירען, ער שרייט נישט אויף די ארבייטער, ער טומעלט זיך נישט, די הענט זע- נע