2)/8010/१(७-2 8000९

१1% ///2%> ह, व 201 ह शर

र ट्र श

उल व्यातलिरेंट्या

(“३

()॥५॥४/८॥२5७/१|_ (3२,७२२

0) 192119

/ ४०६] ॥४७0/॥५]

(0591701. ४1. (11 01-.:1२७171 2: 1.111२.1]र इ | (_,1] 1४९०, टश " >, > | 1 : तै... 1२९०. १ पड व्हे व्र 1201१09) ब जन्स ी ठर नप र्क ग५४ १ शः स त्त व्वा कि ठं ेळेन "२ ७र. "क "फरत

"['॥115 06012 नाठपाच 1)€ 7०11100 011 (,1 1) 0९ [७ ततल

1७. ताचव"ल७च ७61०0११

ळै न ठे

1111 ''1'.1151(1011 0

111. 1९11.1,11ए *७त्टाल्ि. 107 ९0 ठाव ०१ ४०७1 ४५901 10015 ( (८१/९५/1951 1950 ७१ ४67 ॥॥॥/८४१ 13700१5

टा“ वु

प्रकाशक : ग, पा. परचुर, ग. पां. परचुरे प्रकाशन मन्दिर, गोरेगावकर 'वाळ क्र. २, मुंबई ४. मुद्रक : वि. पु. भागवत, मीज प्राटेग ब्यूरो, खटाववाडी, मुंबई ४,

अलाबामांतील एक बालिका

१

: आश्वयेकारक वुद्धिमत्तवी मुलगी? १२

* रन्थेम ' अंघारांतून प्रकाशाकडे प्रगतीचं मुक्तद्वार अंधांसाठीं सेवाकाये माझा धमस

इंग्लंड भाणि जपान शिल्पाच्या शोधांत कांहीं टिपणे जगप्रवास

आणखीं कांहीं टिपणे व्यक्ति आणि विचार

२४ ३६ . बॉ. १४७ "५५२ "५७

इतर कांहीं

घडधघडत काळीज आरोपी

एकटा

अमेरिकन संस्कृति

झसा आहे रढिय़ा घवाचा अस्त

सी विजयी आ! झसेरचा रामराम झाहियांतीळ धर्मे संग्राम बेन फ्रकल्िन

जाजे वॉदिग्टन

अखेरचं पान

भजाहम विकन स्वातंत्र्याची नवीं क्षितिजं हेळेन केळर : एक व्यक्तिरस्वा बाळपणीचा काळ सुखाचा प्रेमळ घर

स्वातंत्र्यवीर

पांच भावांची गोष्ट

विश्वसाहित्य

/९ | 26 डी

र | क

कि ) ),६" /,१९) /,१९) ७0

“९. १ | ४” ४

7२“ |_ ७ ळ

ब ४

20० |. |

छ ल

१ : अलावबामांतील एक वालिका

%७ ५

१०३२ च्या हिवाळ्यातीळ गोण. कोणत्पाहि जगप्रसिद्ध व्यक्तीबद्दल आपणांला ज कुतहळ वाटत असत तशा कुतडळाने भारळा जाऊन गी हेळेन कळगला पाहण्यासाठी गेळो. आंगस्टाःनच्या चचेमध्ये तिचें ८ झापण ! होणार होते. तिच्या वयाच्या दहाव्या वर्पी--म्हणजे १८९० साळी --जव्हां वृद्ध कवि म्हिटिएरने तिळा क्रातृकानं आपल्या मांडीवर बसवले आणि न्हिकटोरिया राणीने थोर अभगिकन विचारवंत आणि 'घर्मीपदेशाक फिळि'स व्रक्स यांच्याजवळ तिच्यावद्दळ 'चाकशी केली ते हांपासून प्रसिद्ठीचा झोत हेळेनवरून कधींच बाजूला सरवळेला नव्हता. १८०० मध्येंच एका जहाजाळा तिचे नांव देण्यांत आलें. ऑलिऱझ्हर वडळल होम्स यानी आपल्या एका पुस्तकांत तिचे ण्क पत्र प्रसिद्र कळ. डॉ. आलळिव्हर वडळ होम्म हे १ व्या शतकांतील एक प्रसिद्द अमेरिकन कवि आणि नित्रेथकार. अत्यंत चतुर्ख वुदीचे अशी त्यांची ख्याति होती. मॅसाच्युसेरसूमबीळ एका मेडिकळ कोलळेजांत ते शारीरशास्त्राच प्राथ्यापक होते. अध्यक्ष प्रोञ्डर कळीव्हर्ठड यांनीं आपल्या : टाइट हाऊस या अविक्रत निवासस्थानी तिचे स्वागत केळे आणि त्यानंतरच्या प्रत्येक अध्यक्षाकडून हेळेनळा हा सन्मान मिळत आला आदे. “ ' जोन ऑफ आक नंतर या पृथ्वीवर अवतग्ळेळी सर्वांत आश्चर्य कारक स्री म्हणजे हळन केळर, ” असे उद्घार सप्रसिद्ध लेगबक माके ठेन यांनी तिच्याबद्ळ काढले होत. १०३२ साठी, वावन्न वर्षाच्या वयांतहि, हेठेनचा अमाप होता आगि आज या गोटीला वीस वर्षावर काळ ळोटळा असला तरी तिचा तोच उत्साह कायम आहे.

र हेळेन कळर : एक व्यक्किरेग्वा

त्यावेळों हळेनने उद्चाग्ळेळे --आणि तिच्या सेक्रटरीनं स्पर करून सागितळेळ --एक वाक्‍य अजूनहि माझ्या स्मरणांत आहे. (बहिरी असव्या- मळे हेळेननं स्वतःच आवाज कधींच ऐकलेळा नाहीं, त्यामुळे तिचे उच्चार अस्पर्ट होत.) न्यूयोकच्या भुसारी रख्यांवष्टळ बोळतांना हेळेन म्टणाळी, “त्या भुयारी रस्त्याने एरखाद्या अजत्न पप्रमाणे आपळा जबडा उवडळा. ” बायव्रळची आठवण करून देणारा हा टदप्टान्त एकून मी चकित झाळो. कारण हेळनळा बायबळचे किती सखोल ज्ञान आहे याची मळा तःअं कल्पना नव्हती. पुढें जेव्हां अनेक विद्रानांबरोबर बायवळची सांगोपांग चर्चा करतांना मीं हेळेनळा पाहिले तेव्हां मळा त्याची प्रचीति आली. त्याचप्रमाण हिल पशूंच्या जबड्यांशींदेखीळ हेळनचचा चांगला परिचय असून एकदा तिनं सिंहाच्या थिंजर्‍यांत दिरून त्याच्या तोडा- वर थोपटले आहे ह मळा ठाऊक नव्हते. या प्रसंगीं हेळेन बीटपणं पिंजर्‍यात शिरली. कारण हेळेनने स्वत: संव प्रकारच अनुभव घेतले पाहिजेत असा तिची असामान्य शिक्षिका अंन सुलिवहान हिचा प्रथम- पासून कटाक्ष होता. शेतावरीळ घ्ररांत हेळेनचे बाळपण गेल्याने गायी, घोडे, खेचरे हेळेनळा माहीत होतीं. कोणतीहि इजा न करतां द्दीं जनावरे तिनं दिळेलीं फळे स्वात. या पाळीव प्राण्यांप्रमाणेचे वन्य प्नचीहि हेळेनळा माहिती व्हावी म्हणून अंन सुलिव्हाननें तिळा सकशीच्या ठिाकारवान्यांत नेल. तेथ हेळनन अस्वलाशीं हस्तांदोलन कलं, चिच्त्याची पाठ थोपटली, जिराफाचे कान चाचपण्यासाठीं तिळा उंच उचलण्यात आलं. सापांनी आणि अजगरांनीं तिळा विळख घातले! हत्तीने आपली सोड तिच्या गळ्याभोवतीं ळपेटळी. तिने फक्त वाघाळा हात ळावला नाहीं. निच्या शब्दांत सांगायच म्हणजे वाघ हा 'त्रात्य? असतो. (हा शब्द अगदीं समपक आहे, पण दनेदिन व्यवहारांतीळ बोळण्याऐवजीं पुस्तके वाचून तिची भाषा विकसित झाली आहे, ह अशा शाब्दांमुळे ध्यानात यायच.) अशा प्रकारच्या अभिनव रिक्षणामुळें हेलेन शरिरानं

अलाबामांतील एक बालिका ३

व मनानं निभय बनली आणि अजून ती तशीच आहे. या साहस- यार्याच्या जोरावरच प्रकारा आणि “वाने यांचा संप्रण अभाव असलेले जीवनहि हळेननं यरास्प्री कळ आहे केळर कुटुव उत्तर अळावामामधीळ टस्कंबिया या दोन हजार लोक वस्तीच्या छोट्या गांवात राहत अस. हेळेनच्या वडिळांनीं गुळामगिरीच्या प्रक्षावरून उत्तर आणि दक्षिण अमेरिका यांच्यांत झालेल्या यादवी युद्रांत दक्षिणेच्या बाजूनं मदूमकी गाजवळी होती. ते स्त्रिस कुळांतळ होते. योगायोग असा का त्याच्या एका पूव जाने बहिर्‍्यांना कसें शिकवावे या वरिपयावर एक पुस्तक लिहिलें होत. हेळेनचा जन्म झाळा तव्हां तिचे वडीळ एका लहानशा तृत्तपत्राच संपादक होते. त्यांना शिकारीचा छंद होता. टस्कत्रिया गाव छोट असल तरी विस्तीण, सुपीक शेतं, फळझाड फुळझाडं, यांनीं समृद्ठ हाते. अनेक चित्रविचित्र पक्ष्यांचे आवाज आणि फळा-फुळांचा मादक मर गंथ यांनी तेथल वातावरण नेहमीं भरून राहिळेळें अस. पण हेळेनळा मात्र ती सात वर्षांची होईपयत भोवतालच्या कुठल्याच गोडीचा पत्ता नव्हता. १८८० साळी जन महिन्यांत जन्मलेल्या या मुलीची गणना “जीवन्मृत' या सदरांतच होती. ती संप्रणपणें बहिरी, आंधळी आणि मकी होती. स्पा आणि गंध याखरीज इतर कोणल्याच संवेढना तिच्या ठिकाणीं जागृत नव्हत्या. “ आशा, अपेक्षा आश्रय, आनंद आणि श्रद्चा याथकीं कोणत्याच गाष्टीळा स्थान नसलेल्या अभावात्मक जगांत* मी राहत होतं.” असे तिनं यावेळच्या स्वतःच्या आयुष्याचं वणगन केलें आहे. एख्वायया रानटी प्राण्यासारखी ही मुलगी स्वभावाने अतिदाय अतग्वळ, हट्टी आणि संतापी होती. तिच्या रागाचा पारा एकदां चढळा कीं ती हातीं लागेळ ती वस्त मोडनफोडुन टाकी किवा जमिनीवर गडबडा ळोळण घेई. तिळा कसे आवरावे हा सर्वांना मोठा प्रश्न पड. वास्तविक जन्मतःच हेळन अशी नव्हती. पण नंतरच्या दीड वपाच्या एका दुखण्याने तिची दष्टि आणि श्रत्रणशक्ति हिरावून नेली.

घे हेलेन कळर : एक उग्रक्तिरेखा

परंतु बखर खुळचट व मूढ वाटणारी हेळनसुद्धां वृद्धिमान आहे याचा हळूहळू प्रत्यय येऊ ळागळा. कक तयार करण्यासाठीं पीठ मळण, पाव कापल्यावर त्यावर ळाणी ळावण या गोठी ती ब्रिनचुक करी. पण तिच्याच दाब्दात सांगायच म्हणजे तिच्या मनांत अर्थहीन जाणिवाचे थैमान व ण्क प्रकारचे अराजक माजळेळं होत. आपण एका स्वोळ अंधारमय दरीत पडळो आदडोत आणि अन्न, निवारा, ऊत्र मिळमिण्यासाठीं आपली एकाकी 'घडपड चाळू आहे एवढेच तिळा कळत होत. समुठावर दाट घुफप्रात सांपडलेऱ्या जहाजाशीं ती आपल्या या काळखंडांतीळ आयुष्याची तुलना करते. फरक इतकाच कीं जहाजावर असणारीं होकायंत्रासारग्वीं साधनं तिच्याजवळ नव्हतीं किवा आपल्याला या अंधारमय, ध्वनिहीन जीवनांत निवार्‍्याच वेदर आहे कीं नाहीं ह तिळा कळत नव्हतं

हेळेन सहा वपाची असतांना बोस्टन यथवीळ पर्किन्स इन्स्थिटिचशान- मध्ये ळॉरा त्रिजमन नांवाच्या एका अध-बहिर्‍्या मुळीळा शिक्षण देण्याचा प्रयोग यशस्वी झाल्याची हकीकत हेळेनच्या आईनं डिकन्सच्या अमेरिकेच्या प्रवासवणनांत वाचली. आजवाजच्या माणसांशी विचारांची देववेव करण्यास शिकळेळी जगांतळी पहिली आंघळी-बहिरी व्यक्ति म्हणजे लारा त्रिजमन. अंध असूनहि आपापल्या क्षेत्रांत महान्‌ कामगिरी करणाऱ्या महाकवि होमर, गणिति सौंडरसन, मधमाऱ्यांवर संशोवन करणारा स्त्रिस्‌ शास्रज्ञ द्यूवर यांचीं उध्दोधक चरित्रहि हेळेनच्या आईच्या वाचण्यांत आठीं होतीं. अंधांना शिक्षण देण्याच्या क्षेत्रांतहि सन १७८४ पासून झपाट्याने प्रगति होत होती. लळॉरा ब्रिजमनला शिकवणाऱ्या डॉक्टर हो यांनीं आंधळ्यांसाठीं नव्या पद्धतीने भूगालाचं पुस्तक लिहिलं होतें व त्याना बोटांच्या साहाय्यानं ' पाहतां ' येईळ असा उठावाच्या नकाशांचा संग्रहह्ि छापळा होता. आंघळ्यांच्या सवे अडचणी लक्षांत याव्या म्हणून डॉ. हो स्वतः पर्किन्स इन्स्टिटयशनमध्ये अनेकदां डोळे बांधून वावरत.

अलाबामांतील एक बालिका ष्र

हळेनळाहि शिक्षण देण्याचा तिच्या आईवडिलांनी निश्चय केला आणि त्यांनीं प्रथम वोंशिग्टन येथे बहिर्‍याच्या शिक्षणाबाबत प्रयोग करणारा टेलिफोनचा संशोधक डो. अलेक्‍्झाडर ग्रेंहेम बेळ यांची मेट परती, डॉ. वेळूच्या सछयावरून हेलेनच्या वडिळानीं घ्थिन्स उन्स्टिटघटला पत्र लिहिल. डो. हा यावेळी हयात नव्हते. पण मायकेल अननोस नांवाच्या तितक्‍याच कठुत्ववान शिक्षणतज्ज्ञाकड उन्स्टिटयशनचे प्रसससपद होत. अननोसनं हळेनच्या शिक्षणात संवतोपरी साहाय्य करण्याच ठरवले. हेळनची कांति साऱ्या जगभर पसरण्यास कारणीभूत झाळळी ही पहिली व्यक्ति. अननांस हा ग्रीक भापच्या निष्टावंत पंडित हाता. आणि हेळेनच्या ग्रीक भाषेचा व्यासंगाळा त्याच्याकडून प्रेरणा मिळाली. हेळेनळा रिकवण्यासाठीं त्यानं अंन सुळिव्हान या शिक्षिकेची निवड केली

अंन सुळिःहान स्त्रतः कांहीं प्रमाणांत आंधळी आणि बहिरी हाती. तिनें पर्किन्स टन्स्टिटयरानमध्यें सहा वप शिक्षण घेतले होतं. ती हळनपेक्षां बाढा वर्षांनी मोठी होती, १८८७ च्या वसंत करतत अन सुल्ऱहान हळेनळा रिकविण्यासाठी टस्कबिया येथे दागळ झाली. येतांना तिनं हलळेनळा भेट म्हणून प्थिन्त उन्स्टिटथेशानमंवीळ अध बाळकांनी दिळेळी एक वाटूळी वरोबर आणली होती. या वाढटूळीचे कपड लळोरा जमननं शिवले होत. अन सुळिहान आली त्यावेळीं हेळेन घगच्या दारातच उभी हाती कोणीतरी परकी व्यक्ति घरांत आघ्याच समजतांच हळनच मा्थ भडकले व ती अंनच्या अंगावर भावून गळी. ही परकी यक्ति आपल्या आयुप्याळा निराळें वळण ळावणार आह याची विचारीळा कर्पनाहि नव्हती! अन सुळिहानचा हळेनच्या आयुष्यात प्रवेशा झाला ती. अशा नाट्यरूण रीतीनं! अंनने पुढें सतत पन्नास त्र्षे अविश्रांत परिश्रम करून हेळनचा पुनजन्म घडवून आणळा. हेलेन तिळ “टीचर? असं रावोधत असे. ' टीचर चा वाच्याद * गिक्षक' असळा तरी हेळेनच्या

हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

या संत्रोधनांत “नवा जन्म देणारा गुरु' अशी आध्यात्मिक छटा होती.

आल्या दिवसापासनच अँन सुळिहाननं हेळनच्या शिक्षणास प्रारंभ केळा. अंधरशिक्षणाबाबतचीं डॉ. हा यांचीं संत्र टांचणे अननं अभ्यासिठीं होतीं. ण हेळेन मुका आणि बहिरीहि असल्यानं तिळा शिकवण्याची स्वतंत्र पद्वरत अनळा शोधून काढावी ळागळी. “द स्टोरी ऑफ माय ळाउफ' या आपल्या आत्मचरित्रांत हेळेननं अंनच्या भगीरथ प्रयत्नांचे हृद्य वणन केळं आहे.

अंन सुलिव्हानच स्वतःच वाळपण फारच दूःखांत व हळाखींत गल होते. मानवी जीवनांतीळ दारित्र, उपासमार, हाळअपेष्टा, रोगराई यांचे भीपण दशन तिळा फार जवळून घडल होत. तिचे आइवडीळ ती लहान असतांनाच वारल्यामळे छोट्या भावाबरोबर अंनळा एका अनाथाश्रमांत दिवस काढावे ळागळे. पुढे दृष्काळ पडळा तेव्हां क्षय, कॅन्सर यांसारण्या भयानक रोगांनी पछाडलेल्या रोग्यांच्या एका इस्पितळांत अँनला भावासह राटाव लागलें. ज्या स्वोळीत ढगावलेल्या रोग्यांचीं प्रेते ठवीत ती स्वोळी म्हणजे या भावंडांची खेळण्याची जागा. त्या इस्पितळांत घुशी, झुरळें यांचा सुळसुळाट होता. कोणी रोगी मरण पावळा की त्याळा एका ग्वडग्वडाट करणाऱ्या हातगाडीवर घाळून बाहेरच्या ख्वोलींत आणून टाकीत. अखर एक दिवस अंनच्या भावाळाहि या गाडीचा प्रवास घडला ! या भेदक अनुभवामुळे अनळा जगाच्या स्थितीची खरीखुरी जाणीव झाली. ती कोणत्याहि भ्रामक कल्पनांत गुरफटून राहिली नाहीं.

हेळेनसुद्धा अशीच निभय वनावी व संत्र गोष्टींच तिळा यथाथ ज्ञान रहावें यासाठीं अंन तिच्याशीं अनेक विषयांवर भोकळेपणानें चचा करी. अंधत्वाच्या मुळाशी ख्वूपदा दारिद्र, गुप्त रोग हीं कारणें कशीं असतात याचाहि त्यांत उछेख येई. फक्त ही भीपणता हेळेनळा फार जाणवं नये यासाठीं आपलें स्वतःचे प्रवायुष्य मात्र अननें हेळलेनळा बरींच वर्षं कळूं दिलें नव्हते.

अलाबामांतील एक बालिका ७

या महान्‌ रोक्षणिक प्रयोगाळा सुरवात झाल्यापासून महिन्याच्या आंतच हेलेनने जी प्रगति केली ती पाहून संत्रांना कमालीचे आश्र वाटलें. तिचा इट्टरीयणा, आदळ-आपट, आक्रमक वृत्ति हें सारे कुटल्या कुठे ळोप पावलं आणि ती सुज्ञ, सुजाण वालिकेसारखी वागू ळागली. दोऱ्यांत मणी ओवणें, ब्रिणकाम करणें, यांसारख्या नव्या गोठी शिकण्यांत हेळेन मग्न झाळी. तिची उन्मेपशाली बुद्चिमत्ता हळ हळू प्रकट होऊं लागली आणि या विलक्षण बुद्धिमतेचा विकास करणें हेंच आपले जीवितकार्य मानून अंनने तिळा शिकविण्यास प्रारंभ केळा. बहिऱ्या आणि आंघळ्य़ा हेळनळा शिकविणे ही किती कठीण गोष्ट होती याखी कल्पनाच केळली बरी! कारण हळेनळा एक शाब्दहि उच्चारतां येत नसे. शाब्दांनी एखाद्या वस्तचा बोच होतो, एवढेच काय पण “शाब्द' म्हणून कांहीं अस्तित्वांत आहे याचहि हेळेनळा ज्ञान नव्हतें. टाइप- रायटरप्रमाणं हेळनच्या हातावर आपलीं बोटें नाचवून अननें हेळेनळा अक्षरओळख करून दिळी व मग शाब्दांचे अर्थ अभिनव पद्धतीनें तिला स्पष्ट करून सांगितळे. ' वोटर ' (पाणी) या शाब्दाचे स्पेलिंग तिच्या हातावर उमटवीत असतांनाच अननें हेळेनचा हात पाण्याच्या धारेखाठीं धरळा आणि ती शीतल, वाहाती धारा आणि ' पाणी ' या शाब्दांच्या खुणा यांच समीकरण तिच्या जाणिवेंत कोरले गेळें वस्तंना नावें असतात, आणि या नांवांची गुरुकळी आपल्या हातावर लिहिल्या जाणार्‍या मुळाक्षरं- मध्ये आहे, हें तिळा आयुष्यांत पहिल्यांदा कळलें. या वेळच्या आपल्या मन:स्थितीचे वणन करतांना हेलेननं एके ठिकाणीं लिहिल आहे, “ माझ्या अंतरंगांत एक विलक्षण ग्बळवळ माजळी. मळा कसलीशी अंघुक जाणीव, कसलीशी आठवण झाल्यासारख वाटूं ळागलं. जणू कांहीं इतके दिवसांच्या मृतावस्थतन मी पुन्हां जिवंत होऊ लागले होते. : टीचर 'नं शिकविलेल्या स्पराखुणांच्या साहाय्यानें वाद्य जगाशीं मळा संत्रंध प्रस्थापित करतां येईळ, तरिचारांची देवघेव करतां येटळ याची मळा

४

हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

खात्री पटली. अनक विचार माझ्या मनांत उळट सुलट धावू ळागळे व मला त्यांनीं भारून टाकलं. कसला तरी अपूव साक्षात्कार झाल्यासारखे मळा वाटलें. माझ्या व्यगांवर विजय मिळवून मी समर्थ, आनंदी होऊं शकेन असा मळा विश्वास वाटं लागला. अनेक सुखद संवेदना माझ्या अंगांतन लहरत गेल्या. माझ्या हृदयांत बंदिस्त झालेल्या अनेक विलक्षण आणि मधुर गोटटी मुक्ततेचं गीत गाऊं लागल्या.” सुटकेचे आटोकाट प्रयत्न केळे तरी कोणते तरी प्रबळ अद्य हात आपल्याला जग्बडून ठेवीत आहेत असे तिळा आजपावेतो वाटे; पण आतां तिला जीवनांत नवी आशा वाटूं ळागळी, नवा प्रकाशा दिसला.

: वॉटर! या शब्दाचे ज्ञान होतांच ती इतकी आनंदून गेली कीं बागेतल्या नळापासून परत घराकडे येतांना वाटेतल्या सवे झाडांची, वस्तंचीं नांवें तिनें अंनकडून शिकून घेतली, एखाद्या लहान मुलाळा कानांत गोष्ट सांगावी तश्या कुशलतेने अंनने तिळा सगळे राब्द शिकवले. आनंदानें बेभान होऊन हेळेन नाचू लागलो. हेळलेनळा वेगवेगळ खळ खंळण्यास, कोणाच्या सोबतीशिवाय बागेत भटकण्यास शिकवणं हाहि अँननें आंखलेल्या योजनेचा एक भाग होता. म्हणूनच ती हेळेनळा घेऊन बागेंतीळ द्राक्षांच्या वेठींग्वालां जाई आणि तेथे तिळा शिक्षण देई. दुपारचे जेत्रण दोघीहि बागेतल्या झोपडींतच घेत. हेलेनळा तिच्या कुटुंबापासून वेगळें काढणें आवश्यक आहे असं अँनचे मत होतें. त्या अनेकदां निरनिराळ्या पाऊलवाटांनीं दूरवर चाळत जात, स्मशानभूमीत हिंडत किवा बागेत संचार करीत; एकाद्या विशाळ टब्रूलिप वृक्षास्वालीं उबदार गवतावर आरामशीर वसत आणि अन हेळेनला सूर्य, वारा, पाऊस यांचें स्वरूप काय, पक्षी घरटीं कशीं बांधतात, प्राणी निवारा कसा शोधतात हें समजावून सांगे. वेगवेगळीं झाडं, फुलपांस्वरें, बेडूक, डुक्कर, कोकरे, रातकिडे यांना तर प्रत्यक्ष हात लावून हेळेन

क.)

त्यांची माहिती करून घेई. याच पद्धतीनं हेळेननें कापसाचे बोड कसं

अऑलाबामांतील एक बालिका ९

फुटते, निरनिराळ्या फुळांत काय फरक असतो तं अनुभवलं. एकदां तर अडं फोडून पिळू वाहेर पडत असतांना तं अंडं तिनं हातांत धरलं होतं. अननरोबर ती किव्येकदां झाडावर चढून वसे व तेथेंच अभ्यास करी. अशा प्रकारे झाडावर बसनच अननं तिळा “झाडे कशीं वाढताब! हे वनस्पतिशाख्राचें पुस्तक ' वाचून ' दाखवल. हेळेनळा शिकवतांना अन विविध साधनांचा उपयोग करी. मासे पकडण्याचे गळ, खिळे, बी-बियाणे अशा सटरफटर गोष्टींच एक छोटं भांडारच तिनं हेळेनसाठीं जमवलं हात. गाणाऱ्या, गुणगुणणाऱ्या, उमळणार्‍्या प्रत्येक १स्तूळा हळेनच्या शिक्षणांत महत्त्वाच स्थान होतं. अजनसुद्धां डझी फुलांचा ग॑ंच दरवळला कं अन सुलिव्हानवरोबर घाळवळेव्या त्या दिवसांची हेळेनला आठवण होते.

बहूया रोज सकाळीं त्या दोघी घरापासन थोड्या अंतरावरून वाहणाऱ्या टनेसी नदीवरीळ एका 'क्कयावर जात. तेथें किनाऱ्यावरील वाळूंत हेळेन विले बांधी, धरण तयार करी, दिापल्याचे मनोरे उभारी, नद्यांचीं पात्रे ग्योदून काढी आणि टेकड्या, बेट, सरोवरे निर्माण करी. वाळू व मातीच्या साहाय्यानं अंन नकादे तयार करी व अप्रत्यक्षपणं हळेनळा भूगोळांचे पाठ देई. अद्या आर्करात तयार करूनच अननें तिळा दर्‍्याखोरीं, निझर, ओहळ, ज्वालामुखी, हिमप्रवाह, हजारे वर्षा" परया भूगभात तुस झाळेळीं शहरें यांचे ज्ञान करून ढिले. मानवपूत जगांत कोणत्या प्रकारच्या वित्रोळ विचित्र प्राण्यांचा संचार होता हंहि अननं एका स्नेह्यानीं पाठविलेल्या कांही प्राचीन अवठोपांवरून हेळेनळा सुगम करून सांगितल, तिनं हळेनळा हेन्स खिश्चन अँडरसनच्या परीकथा सागितल्या आणि निसगवणनपर कविता वाचून ढाखवल्या. थोड्याच दिवसांत हेळेन खतः बोटांना स्पशा होइळ अश्या प्रकारे जाड पुट्ट्यांवर छापळलीं उठावाची अक्षर ' वाचण्यास?) दिकळी. आतां तिळा समजल कीं प्रत्येक राब्दाने कोणती तरी वस्त, कूति किंवा गुण याचा बोध होतो.

१० हेळेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

“वर' (आ) आणि “आंत? (11) या शाब्दांमवील फरक आणि अमूर्त कल्पनांचा अर्थद्रि तिळा आतां उमगू ळागळा. “विचार करणें म्हणजे काय £ या शाब्दसमुच्चयाचा बोध व्हावा म्हणून अनने तिला, मणी ओवीत असतां आकारानुक्रमांत कांहीं चूक झाली कीं ती बुचकळ्यांत पडत असे याची आठवण करून दिळी व अशा आणखी कांहीं उदा- हरणांनंतर * विचार करणें ' याचा समग्र अर्थ हेळेनच्या ध्यानीं आला. उघड्यावर, निसगसान्निध्यांत हेळेननें शिक्षणाचे पहिले धड घतले ही गोष फार महत्त्वाची आहे. कारण त्यामुळेंच विविध गंध, नाद यांतीळ सूक्ष्म अथे व फरक तिळा कळूं लागळे. या दोन संतेदनांवरच हेळेनच्या जाणिवांचे विश्न आधारलेले आहे. हेळेन्ची अमयाद चिकाटी, प्रखर इच्छादाक्ति आणि कोणतीहि क्रॉत निर्ढोपपण करण्याची तिची धडपड ह गुण अंनच्या लवकरच ळक्षात आळे. अवघी सात वर्षांची असतांना- सुद्धां हेलेन एस्बादी गोष्ट नीट करतां यावी म्हणून तासन तास प्रयत्न करी. हा गुण वाढीस ळावण्याचें बरेच श्रेय अंनकड जाते. कारण इतर अत्यंग मुलं जितक्या सफाईने कोणतीहि विशिष्ट कृति करू शाकतात तितक्‍या सफाईने हलेनकडून ती गोष्ट झाल्याशिवाय अन तिला शाबासकी देत नसे. *मी तुझ्याकडून मानेवर खडा ठेवून निष्ट्रपणं प्रत्येक गोष्ट करून घेतली याचा पुढें तुला आनंदच होईल, ' हे अंनचे उद्गार हेळेनळा आजसुद्धा आठवतात. निसगातीळ आणि जगांतीळ सवे प्रति- कूळ राक्तींविरुद्ध स्वतःचे संरक्षण करतां येईळ असं रिक्षण हेलेनला देण्याचा अनचा निधोार होता. हेळलेनची तिनें स्वतः कधीं कांब केली नाहीं किंवा कोणाळा करूं दिली नाहीं. इतर सववसामान्य मुलांप्रमाणेच हेळेनलासुद्धां पाहण्याची, ऐकण्याची शक्ति आहे असं समजून अँन तिच्याशीं वागत असे. कारण आंघळ्याची कींब करण्याने किंवा त्यांना फार जपल्याने किती विघातक परिणाम घडून येतात हें अंनला माहीत होतें. “ स्वतःच्या दृर्देवाबदळ खेद करीत बसण्याची प्रवृत्ति अंधांच्या

अलाबामांतील एक बालिका ११

प्रगतीच्या मार्गातळा सवांत मोठा अडथळा आहे,'' असे मत हेळेननें एका ठिकाणीं व्यक्त केलें आहे. ती पढ म्हणते, “अत्यंत दारुण अपंगावस्था ओढवलेल्या व्यक्तीला इतर सवेसामान्य माणसांप्रमाणे स्वतःचा त्रिकास करण्यास प्रोत्साहन *दिळें नाही तर आपल्यांतल्या सुप्त साम्थ्यांची- तिळा कीच जाणीव होणार नाहीं. ''" एखादी गोप्ट केवळ हेलेननें केली आहे म्हणून तिची स्तुति अ॑ंन कोणाळा करूं देत नसे. ती गोष्ट हेळेननें उत्तम रीतीनें केली असेळ तरच तिची प्रशांसा होई. अंधि-बहिर्‍्या व्यक्तींना- सुद्धां उतरांडइतकेच कतृत्वक्षम वनविण ही अंनची आकांक्षा होती.

पुढें अनेक वपानीं हेळेनने काटळेळे उद्वार या दृष्टीनें मननीय आहेत. हेळेन म्हणते, “ मळाहि पंचेंद्रियांमाफत ज्ञान होतं असं मला नेहमीं वाटत आलें आहे. त्यामुळेच मळा माझ्या आयुप्यांत कोणतीहि उणीव आहे असें वाटत नाहीं. !”' “बघते ', “ऐकत या क्रियापदाचा हेळेन लहानपणा- पासूनच अश्या सहजपणे उपयोग करते का एखाद्याला वाटावे, हिलाहि इतरांप्रमाणे कान-डोळे आहेत. अँननें हेळेनळा अंघशाळेत न डाबतां इतर मुलांमुळींत वावरू दिले याचें हें सारे श्रेय. मुलांना शाक्य तितकें मोकळें राह द्यावे, त्यांच्यावर फारसे निर्जेच घाळूं नयेत, त्यांना प्रत्यक्ष अनुभवानं ज्ञान मिळविण्याची संत्रि द्यावी, आयता घास त्यांना भरवू नये अशी अनची विचारसरणी होती. “ त्यांच्याभावतीं योग्य वातावरण ठेवल तर मुले आपण होऊन दिकतीळ. त्यांना प्रत्यक्ष शिकवण्यापेक्षां मागदर्रांनाची आणि सहानुभूतीची अधिक गरज असते, ” असं अँनचे मत होत.

मादाम मॉटेसोरी यांना रिशुरिक्षणशासत्राची आद्य पुरस्कती मानण्यांत येतं. पण सान फ्रान्मिस्को यथ एका जाहीर सभेत भापण करतांना व्यासपीठावर हेळेन जवळ वसळेल्या अन सुल्त्र्हानकडे बोट दाखवून मादाम मॉटेसोरी म्हणाल्या, “ तुम्ही मळा बाळशिक्षणाची आद्य पुर्स्कती म्हणून गोौरवतां, पण खरी आद्य पुर्स्कती ही आहे. कारण * मॉटेसोरी

१२ हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

पद्धत' सुरू होण्याआधीं वीस वर्ष अननं या तत्त्वांच्या अनुरोधानं अध्यापनाचे प्रयोग केळे होते. पुष्कळशी मुळे हट्टी बनतात तीं त्यांच्या पालकांनी त्यांना समजूतदारपणे न वागवल्यामुळच, हें अन सुळिव्हान ब मादाम मॉटेसोरी यांना अनुभवानं पटल होतं. वडिलधाऱ्या मंडळींना न जुमानणारीं हेळेनसारखीं मुळें खृपदां स्वभावाने फार उमदीं व प्रामाणिक असतात असं त्यांना निरीक्षणांतीं आढळून आलं होते. सव मुलें मूळतः सत्प्रवृत्त व सुस्वभावी असतात असा त्यांनीं दीघ संशोधनानंतर निष्कर्ष काढला होता. मॉटेसोरीबाईना अभिप्रत असणाऱ्या बाळकाचे हेलेन ही जणू प्रतीक होती. दुसऱ्याच्या उपयोगी पडतांना हेळेनळा नेदमी आनंद वाटे. सव अडचणींवर मात करून कोणतीहि गोष्ट साध्य करतांना आणि दृसर्‍्याच साहाय्य न धेतां कामे करून दाखवतांना हलेनचा चेहरा आनंदानं फुळून येई. ' प्रात्यक्षिक शिक्षण-पद्धतीवर मॉटेसोरीप्रमाणच अंनचाहि भर होता. मॉटेसोरी शाळेतल्या बाळकांप्रमाणच हेळेनळा तिनं केर काढ, फर्निचर साफ करणें, कपडे घुणे, कपवद्या विसळणं, स्त्रतःचे कपडे स्वतः घालणं, स्वयंपाक करणं याच शिक्षण दिल होतं या रिक्षणा- द्वारे अंननं हेळेनच्या कतृत्वाळा, निरीक्षणशक्तीळा, आसुक्याला, ज्ञान- ळाळसेळा, आणि निणयराक्तीळा चाळना दिली व त्यांचा विकास केला. खुद्द माटेसोरी पद्धतींत सुद्धां बाळकांची स्पशसंवेदना अधिक जागृत व उप- युक्त व्हावी म्हणून कांहीं काम डोळ्यांवर फडके बाधून त्याचेकडून करून ्रेण्यांत येतात. या पद्गतीनें लहान मुले हातानी ' पाहण्यास? शिकतात.

५ हळेन केळर आणि अन सुळिव्हान यांना भी माझ्या शिक्षिका मानत" असे मादाम मोटेसोरी एका प्रसंगी म्हणाल्या होऱ्या. प्यांनीं आपल एक पुस्तकहि हेळेनळा अपण केळ आहे. पण या संब गोष्टी फार फार नतरच्या आहेत ! अलाबामांतील त्या अंध-मूक-बहिर्‍या बालिकेच भवितव्य एवढे उज्थ्बळ असेळ अशी त्यावेळीं कोणाळा पुसट कल्पना तरी होती काय :

:२!: ' आश्रर्यजनक बुद्धिमत्तेची मुलगी

ह >

आपण हेळेनळा काय ठिकवलें आहे याची पर्विन्स इन्स्टिटयृशनचा प्रमुग्य मायकेळ अनेनांस याळा कल्पना यावी म्हणून हेळेनळा घेऊन अन सुळिःहान १८८८ मध्य वॉस्टनळा गेली. बॉस्टनपर्यंतच्या रेल्वे- प्रवासांतहि .हेळेनचं प्रबोधन चाळू होते. अन स्विडकीजवळ बसली होती आणि टेनेसी नदीच रम्य पात्र, लांबबर पसरलेलीं कापसाचीं शेतें, दर्‍या, टेकड्या, फळबागा, कुरणांत चरणारे मेंढ्यांचे कळप, गुरें या साऱ्यांची प्रतिकृति हेळेनच्या अंतश्रक्षूममोर उभी रहावी अश्या तन्मयतेने आपल्या बोटांनी हेळेनच्या हातावर झरझर 'बावणाऱ्या निसर्गाचे शब्दचित्र रेखीत होतीं, स्टेशानवरीळ निग्रो मनमोकळे हास्य, आपल्या कामांत गढून गेळेळे दहोतकरी हे बारीकसारीक तपशीळ देखीळ हेळेनळा कळावे इतक्या जळद अनचीं बोटं तिच्या हातावर नाचत होतीं. जीवनाबद्दळ हेळेनळा दुदैम्य उत्साह वाटतो याचें कारण अंननें तिला त्यांतील सृद्षमतम आनंदार्‍वाहि बोच होईल यावदळ दास्बवळेली तत्परता हें होय. आपल्याळा समजणाऱ्या भापेत पर्विन्स संस्थेतळे संव अंध विद्यार्थी आपल्याशी “बोळ! दाकतात याचा हेळेनळा फार आनंद झाला. (स्प्ग्वुणाची ही भापा स्पेनमधीळ मोनत्रतधारी मिश्षूंनी प्रथम शोधून काढली.) बाह्य मानवी जग आणि हेलेन यांची परस्परांशी ओळख होण्यास जिचे उदाहरण कारणीभूत झालें ती लॉरा ब्रिजमन अजून * पर्किन्स 'मध्येंच होती. लॉरा आतां साठ वर्षांची असली तरी तिची वोद्धिक वाढ मात्र लह्ानपणींच खुंटली होती. हेळेने आणि ळॉरांतळा ह्वा सर्वांत महच्याचा फरक. अँन व हेळेन तिच्या खोलींत गेल्या तेव्हां

५ हेलेन कलर : एक व्यक्तिरेखा

ळारा विणीत बसली होती. अनळा तिनं नसतें हातांच्या स्पर्शाने ओळखल. हेळेनचनहि तिनें प्रेमाने स्वागत कलें. पण आपली लेस मात्र हेळेनच्या हातांत देण्यास ती नान्वूप दिसळी. ती हलेनळा तुटकपणं णाली, “ तुझ हात स्वच्छ नाहींत.” हळेनच्या 'उत्साहप्रण खेळकर हाळचालीहि तिळा आवडल्या नाहीत. “ मोठ्या माणसांशीं वागतांना जरा अदबीन वागळ पाहिजे” असा तिन हेलठेनळा उपदेश केला हेळेनने पर्किन्स संस्थेत विद्याधिनी म्हणून नांव कधींच दाखल केलें नाही. पण अधूनमधून अंनेनॉसवरोबर ती तेथे काहीं दिवस जाऊन राही. बॉस्टनच्या आजूब्राजचीं ऐतिहासिक स्थळेहि हेलेननें ' पाहिली. ' इंग्लंडमघीळ धार्मिक जुळुमाळा कंटाळल्यामुळें ' मे-फ्लॉवर जहाजातन अमेरिकेचा किनारा गांठणाऱ्या आद्य बसाहतवाल्यांनी ज्या खडकावर प्रथम पाय टेकले त्या खडकाला तिनं स्पधा केला. “लिटल ळोंड फॉटलिरॉय!, ' अरेब्रियन नाइट्स', “ पिलग्रिम्स प्रोग्रेस , ळॅबनें लिहिलेल्या दोक्सपीयरच्या नाटकांच्या गोष्टी इत्यादि अनेक पुस्तकहि हेळेननं पर्किन्स संस्थेत वाचून काढलीं. इमसन, हॉ्थोन ब लुडझा अळकोंट यांचीं घरें तिनं पाहिली, लुइ्झा अंलकॉटची “ लिटूळू वुइमेन' कादंबरी हेळेननं पूर्वीच वाचळी होती. हेळेन पट्टीची पोहणारी होती. सरोवराच्या बफमय प्र्मागावरून घसरत जाणें हा तिचा फार आवडता खळ होता. मायकेल अनेनांसळा तर हेळेन म्हणजे “ जगांतलळं आटवें आश्चर्य ' वाटे. तो युरोपच्या दौऱ्यावर गेळा तव्हां त्यानें प्रत्येक दांत या.“ अद्वूत' मुलीच्या कतृत्वाची मुक्तवंठानं स्तुति केली. स्वतःला लेल हेळेनचे एक पत्र मायकेळ अनेनॉसनें ग्रीसच्या राणीळा वाचून दाखविलें. इंग्लंडची सम्राज्ञी हिक्‍्टोरिया हिच्या कानावरहि हेळेनची की ति गेली होती. ' आश्चयेजनक बुद्धिमत्तेची मुलगी ', ' बॉस्टनमधील चमत्कार !, अशा दाब्दांत अनेनॉस हेळेनचा उछेख करी. हेलेन वारा वर्पाचीहि झाली नव्हती तेव्हांपासूनच तिर्‍च्या शिक्षणांतीळ प्रत्येक बारीकसारीक

५ आश्वयेजनक वुद्धिमत्तेची मुलगी ! ५

प्रयोगाकडे यूरोप आणि अमेरिकेचे डोळे लागून राहिले होते. अनेनॉसच्या वर्णनांत ग्वुपदां अतिशयोक्ती हि असे, त्यामुळे अनेकांना ती सारी कपोलकल्पित कथा वाटे. या वारेमाप प्रसिद्धीमुळें हेळेनचा तोटा होईळ अशी अँनळा काळजी वाट ळागली. पुष्कळांना तर व्हळेन हें एक मोठे टोग आहे असं वाटे. हेळेन अस्म्बलित बोळूं शकते, ती पियानो उत्तम वाजवते आणि लांकडी ठोकळ्यांच्या साहाय्याने भूमितीचे प्रश्न सोडवून ढागवत अद्या अतरंजित अफवाहि अनेनॉसच्या भापणांमुळें सववत्र पसरल्या. तसं पाहिले तर अंध व वाचाहीन हलेननें जी प्रगति केळी होती ती इतका आश्चर्यकारक होती कीं तिची अति- शायोक्ति करणेहि अशक्‍य ठरल असत. सात वर्षांची असल्यापासन तिळा जमन भापा यत होती. पुढें ती ळ॑ंटिन आणि ग्रीक शिकली. प्रीसच्या प्रवासावर असलेल्या मायळेक अंनेनांसला तिनं फ्रेंच भाषेत एक सुंदर डालळीदार पत्र लिहिलं. यावेळीं ती फक्त दहा वर्षांची होती. इतर ळोक बोळतांना त्यांच्या गळ्याच्या शिरा ब ओठ यांची कशा प्रकारे हाळचाळ होत यांचा स्पदाद्राग अभ्यास करून ती बोलण्याचा प्रयत्न करूं लागली. पण अहर्निदा प्रयत्न करूनसुद्धा अद्याप तिचा अुद्ध-स्पप्ट बोलण्याचा प्रयत्न यदास्वी आाळेळा नाही आणि याची तिळा फार ग्वंत वाटते.

: ळांबवरच्या रेशवेप्रवासांत काणतं पुस्तक बरोबर घ्यायळा तुला आवडेल १' असा प्रश्न एकदां कोणीतरी विचारला असतां बारा वपाच्या हेळनने लगेच उत्तर दिलें, “ मिल्टनच पेरेडाइज टॉस्ट ” इंग्लिशावरीळ तिचें प्रभुत्व पाहून ऑलिव्हर वेंडळ होम्स चकित झाले. ब्रेळ लिपींत छापळेलीं फ्रच ब ळटिन भापांतलीं पुस्तकें हेळेननं भराभर वाचून संपवलीं. मोलियेरचीं प्रहसन वाचतांना ती पोट धरधरून हसत असे. जीवनाविपयींची आत्मीयता आणि कधींहि न कोमेजणारी टवटवीत वृत्ति यांनीं तिचा चेहरा सदेव उजळलेला असे.

अशा प्रकारें केवळ ज्ञानम्रहाण करण्यावरच हेळेनची प्रगति थांबली

१६ हेलेन केलर : एक व्यक्तिरखा

नाहीं. स्त्रतंत्र विचारशाक्तीहि तिच्या ठिकाणीं होती. ती दहा वर्षांची असतांना एकदां तिचे वडीळ आपटल्या मित्रांबगेवर आयातनियात जकातीसंत्रंधीं बोलत होते. त्यांचे बोळणं तुळा समजणार नाहीं असं अँननें सचित केल तेव्हां हेळेननें तिळा विरोख दरावळा. हळेन म्हणाळी, “ मळा समजेल कीं नाही हें तुळा कसं समजल? माझ मन विकासप्रवण आहे. पुरातन काळीं ग्रीस देशांत थोरा-मोठ्यांची चचा ९कण्यास लहान मुळांना प्रोत्साहन दिल जात असे हे ठे विसरळीस काय? आणि त्या चचपेकीं कांही भाग तरी त्या मुळांना निश्चित समजत असला पाहिजे असं मळा वाटत."

हेळेनची स्मरणशक्तीहि असामान्य आहे याचा अनेनॉसळा अनेकद] प्र्यय आळा. एकदां म्युनिक शाहरासंब्रंवीं बोळणं चाळले असतां तेथरीळ ऐजर नदीवर पांच पल आहेत असं विधान त्यानें केळे. हेलननें त्याला अडवलं व सांगितलं कां त्या नदीवर चारच पल आहेत. आणि हेळेनचे म्हणणें बरोबर होते. आपल्या विधानाला आधार म्हणून तिने अनेनांसनंच व्हिएना इन तिळा लिहिलेलं एक पत्र काढून दाखवले. त्यांत चार पुळांचा उल्लेख होता! त्याच वेळीं अनेनॉसचच्या बोलण्यांत सेट पीटर चर्चवरीळ “क्रॉस 'ची उंची ४६० फट आहे असा उछ्ेख आला. त्यावर हेळेनन त्याचें रोममधून आलेलें एक पत्र त्याच्यासमोर ठेवलं; या पत्रांत त्या क्रॉसची उंची ४२५ फूट आहे असं लिहिले होते. या उदाहरणांवरून हेळेन फार शिष्ट किंवा गर्विष्ठ होती अश्शी कोणीं कल्पना केल्यास ती एक मोठी चूक टरेळ. कारण हेळेनच्या मनाच्या सरळपणाच्याच वरील गोष्टी द्योतक होत. तिनें विनय कथीहि सोडला नाहीं. आपल्या मानसिक दाक्तींबरद्दळ प्रोढी मिरविण्यापेक्षां त्यांचा प्रत्यक्षांत उपयोग करण्याकडेच तिचा कळ असे. ' जगांतल्या सत्रे देशांत मळा फ्रान्स अधिक आवडतो. कारण फ्रेंच लोक फारच आनंदी मनोवृत्तीचे आहेत', असं तिनें एका संभापणात व्यक्त केलेलें मत तिच्या स्वतःच्या निव्यांज आनंदी वृत्तीचे योतक आहे.

: आश्चर्यजनक बुद्धिमत्तेची मुलगी ' १७

स्वभावाने अत्यंत निव्यांज आणि प्रेमळ असल्यामुळेच एवढ्या प्रचंड कौतुकाने देखीळ ती चढून गेली नाहीं. दुसऱ्यांसाठी कांहीं तरी करतां यावें अशी तिची सदेव धडपड असे. जें इतरांना मिळूं शकत नाहीं त॑ मळाहि नको अशीच आफ्रिकेच्या जंगलांत जाऊन हॉस्पिटल चाळवणाऱ्या डॉ. श्विटझरप्रमाणे तिचीहि भावना होती. वयाच्या बाराव्या वर्षी तिनं अधांच्या एका रिक्षणसंस्थेळा दोन हजार डॉलर निधि जमवून ढिला. पुढल्याच वर्षी तिनें आपले ग्वाऊचे पसे सांठवून अलाबामामधील आपल्या जन्मगांबीं असलल्या प्रथाळयासाठीं पुस्तक विकत घेतलीं. टॉमी स्ट्रिजर नांवाचा पेनसिव्वेनियांतीळ एक अंध-बहिरा मुलगा अनाथाश्रमांत अत्येत हळाखींत दिवस कंठीत होता, त्याळा शिक्षण मिळावें म्हणून तिनं अनेक वृत्तपत्रांना व आपल्या ओळखीतल्या प्रत्सकाळा विनतिपत्रे विडन फंड उभारळा., अनेक नामवंत व्यक्तींनी तिळा या कामांत सक्रिय मदत केली. त्यावेळचा विछ्यात इंग्ळिश चित्रकार मिळे यानंसुद्धां या

ळा देणगी पाठवली व त्यांबद्दल हेळेनने अत्येत हृदयस्पर्शी शाब्दांत त्याचे पत्रानं आभार मानले.

थोडक्यांत म्हणाजे अवघ्या बाराव्या वर्पी हेळेनने अडचणींचे जे डोंगर यशास्वीपणं ओलांडले ते पार करतांना जीभ, कान आणि डोळे शावूत असलेलीं माणसं सुद्धां गांगरून गेळी असतीं. हेळेनच्या करारीपणाची चुणुक तिच्या घरच्या लोकांना पूर्वीच पाहावयास मिळाली होती. ती आठ वर्षांची होती तेव्हां कोणीं तरी तिच्या कामांत कांही ढवळाढवळ केली. हेळेनलळा हं खपलं नाहीं. ती अस्वस्थ झाली. “तं कसल्या विचारांत एवढी गर्क आहेस ?', या अनच्या प्रश्नाळा उत्तर देतांना हेळेन म्हणाली, “ माझे स्वतंत्र व्यक्तिमत्व प्रस्थापित करण्याची तयारी करत आहें मी.” हेळेन जवळ मनाची एकाग्रता इतरांपेक्षा 'कतीतरी पटींनी अधिक आहे याची अनला वारंवार साक्ष पटे. कोणतीहि गोष्ट आत्मसात करण्यास जितकी म्हणून अवघड तितका त्या गोष्टीवर प्रभुत्व मिळविण्याचा र

ष्ट हेळेन केलर : एक व्यक्तिरखा

हेळेनचा हुरूपहि मोठा ! अंध व्यक्तींत सामान्यतः आढळून येणारी दुवळता, भित्रेपणा यांचा मागमूससुद्धां हेळेनमध्ये नव्हता. ती सुड आणि साहसप्रिय होती. दृप्टि आणि £्वान यांना जरी ती कायमची पारखी झाली होती तरी त्यामुळे ती अधिकच निश्चयी वनली. पण तिचे ग्वास स्वतःचे असं व्दिष्टय म्हणजे तिच तत्त्वज्ञ मन. एक दिवस ती अंनळा म्हणाली, “ काय आश्रवयांची गोष्ट ! या ग्बोळीच्या वाहेरसुद्रां न पडतां मी अथन्मळा जाऊन आलं.” अंधत्वामुळे तिच्या हाळचालीना मयादा पडल्या असल्या तरी देह आणि स्थळकाल यांच्या बेंचनांपळीकड असलेल्या एका अस्तित्वाचा अनुभव आपलें मन घेऊं शाकतें ह तिला जाणवले. “ अपंग शारिराच जोग्वड न जुमानतां माझे मन महासागर आणि भूप्रदरा ओलांडुन ग्रीससारण्या दूर दशांत भ्रमण करून येऊं राकत याचा प्रत्यक्ष अनुभव येतांच मी आनंदानं धुंद झाल. माझ्या शारीरिक व्यंगांचा माझ्या अंतमनावर कोणताच अनि परिणाम होणें दाक्‍य नाहीं ह मळा समजलं, '' असं हेळननं आपल्या आत्मचरित्रांत लिहिलं आहे.

पुढं कॉलेजमध्ये गेल्यावर तिळा आपल्या आयुप्याळा अर्थ देणारें महद्राक्य सांपडले, तें म्हणजे देकात या तत्तवेतत्याचं * माझी प्रक्ञा हच माझ अस्तित्व) (1 (1101 [॥ल०0016 1 81) हं वचन. हेलठेनच जीवन अनेनासळा एखाद्या अड्धूतरम्य परीकथेसारग्ये वाटलें यांत नवळ नाहीं. हेळेनच्या कतृत्वाच वणन नाहीं असं एकहि मासिक त्यावेळीं सांपडल नसतें. हेळेनच्या हिताच्या दीन एवढी प्रसिद्धि चांगळी नाही असं अंनळा वाटे. “अत्यंत दुःसह आपत्ती कोसळल्या तरी आनंदाने राहता येणं शाक्य आहे हे हेळेनने आपल्या उदाहरणाने दाखवून दिलें आहे आणि म्हणूनच अनेकांना तिच्यापासून स्झर्ति मिळल, ” हे अनचे शब्द आज खरे टरळे आहेत.

हेलेनवद्दळ अन पुढें म्हणते, “ हसतमुख हेळेनला प्रत्येक व्यक्तीबद्दल, घटनेमद्दल आत्मीयता आहे आणि त्यामुळें सर्वांना ती हवीहवीशी वाटते.

: झाश्चये जनक बुद्धिमत्तेची मुलगी ' १९

फिलिप्स ब्रक्स तिळा युरोपमधून वरचेत्रर सविस्तर पत्रे लिहीत. त्या- वेळच्या आणखी अनेक प्रसिद्ध विभूतींना तिनें आपलेसे केलें होतें. अँलिक्डरँडर प्रॅहेम वेळनें तिळा वाशिंग्टनमबील ' प्राणिसंग्रहालय ! दागवले आणि १८९३ सालीं त्याने तिळा व अंनळा रिकागो येथें भरलेल्या जागतिक प्रदर्शनांत नेळें. भोंवताळच्या जगाबदळच अथांग कुतहळ तर हेळेनच्या प्रत्येक कणांतन ओसंडत असतं. अरबी भापेतल्या सुरस आणि चमत्कारिक गोष्टींमवळी अजब दूनियाच या प्रदशनाच्या रूपाने आपल्या- पुढं मूर्तिमंत साकार झाळी आहे असे हेळेनळा वाटलें. तेथीळ वरस्तंना स्प केल्याने ज्या संवेदना तिच्या मनांत उमळत त्या संवेदनांच्या पंस्वांवर बसून तिचें मन हिंदृस्थान, जपान, इटली, उजिप्त या देशांत संचार करून आलं. आपण जणूं कांहीं जगप्रवास करीत आहोत असे तिळा या प्रदरानांत फिरतांना वाटले. पुढें तर तिळा खऱ्याखुऱ्या जगप्रवासाचीहि संधि मिळाली !

फिलिप्स त्रक्स यांनी तिळा धवमशास्र विशाढ करून सांगितळं तर अलेक्‍्झडर ग्रेहम वेळनं तिळा मानवाची विज्ञानक्षेत्रांत किती प्रगति झाळी आहे याची समग्र माहिती दिली. प्राण्यांच्या उ-क्रांतीविपयींचा डार्विनचा सिद्गान्त त्याने तिळा समजावून सांगितळा. हेळनळा प्रिय असलेल्या ग्रीक महाकाब्यांतल्या चित्तथरारक गोष्टींतल्या इतक्या महान अशा आधुनिक साहसाच्या कथा डॉ. बेळनं तिळा सांगितल्या. अटलांटिक महासागरांतून टळिफोन कवळ टाकतांना प्राणास मुकळेन्यांच्या उदात्त त्यागाची आणि घेर्याची हकीकत ऐकतांना हेळेन सद्दित झाळी, महा- सागराच्या तळांतल्य़ा त्या खोळ अंघारंतल मानवी शब्द भरारी घेत आहेत या कल्पनेनेंहि ती थरारून गेळी. डॉ. बेळनं तिळा एक रा भेट म्हणून दिळा. त्या पोपटाची व तिची इतकी गड्डी जमळी कीं ती वाचीत असतांना तो तिच्या पायावर, खांद्यावर चहून बसे आणि लाडाने आपली चोंच तिच्या ओठांवर घाशीत असे.

डॉ. बेलनं तिळा नायगारा 'घबधवा ' दाग्ववला '. प्रचंड आवाज

यद हेलेन केलर : णक व्यक्तिरेखा

करीत, खळखळत खालीं कोसळणाऱ्या पाण्याचा अवेग किती आहे याचा अंदाज घेण्यासाठीं हॉटळच्या ज्या ग्विडकांतन ती हा देखावा पाहत होती त्या ख्िडकीच्या दारंवर हळेनने हात टकले होते. त्या माझ्यसाद्रार ववधब्यामुळ निमाण होणाऱ्या ध्वनिळहरी तिच्या हातांना जाणवत ब तिळा नायरगाराच्या उग्र स्वरूपाची कल्पना येई. न्यूयॉर्कला परत आल्यावर तिनं दोन वर्ष बहिर्‍्यांच्या शाळत शिक्षण घेतले. आधुनिक कुबेर अंन्ड्य़ू कार्नमी आणि जॉन डी. रॉकफेलर, ' लीग ऑफ नेशान्स'चा जनक वघुड़ो विल्सन, त्या काळची अभिनयसम्राक्षी एळेन टरी व असामान्य अभिनेता हेन्री आय़ावहग अद्या विविध क्षेत्रां- तीळ अप्रसर व्यक्तींच्या भेटी हळेनन घेतल्या. तिने अमेरिकेच्या स्त्रातंत्र्यदेवीचा पुतळाहि “पाहिला डॉ. बेलप्रमाणंच माक >नशींहि तिची गड्टी जमली. एका मेजवानीच्या प्रसंगीं माक ठेनशी तिर्‍चा प्रथम परिचय झाला. उपस्थित असणाऱ्या संवोशीं सुरवातीस हेळेनची ओळख करून देण्यांत आली. प्रत्येकाशीं तिनें हस्तांदोलन केलें. आणि मेजवानी संपल्यावर निरोप घेतांना जेव्हां पुन्हा त्यांच्याशीं हस्तांदोलन करण्याचा प्रसंग आळा त्यावेळीं तिनें नुसत्या हातांच्या स्प्शावरून सर्वांचीं नांवें ब्रिन चुक सांगितलीं. माक ट्वेननें तिचे मस्तक हातांनी हलकेच थोपटलं तेव्हां क्षणाचाहि विळंब न लावतां हेलेन आश्चयानें म्हणाली, “ अरे! हे तर माक टेन! ” धं

हेळेन त्यावेळीं अवधी चौदा वर्षांची होती. माक ट्रेनला हेळेनबद्दल जिव्हाळा वाटं ळागळा. मानवी आत्मतत्वाळा एक नवी उज्ज्वलता प्राप्त झाल्पाचा प्रत्यय हेळेनळा भेटणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला येतो, असं माक टेन म्हणत असे. हेळेन म्हणजे मानवी जगांतळा सर्वांत नवा * चमत्कार होप असे त्याचे मत होते. त्याच्या गळ्यावर व ओठांवर आपलीं बोटें ठेवून त्याचें बोळणें हेळेन ' एकत ' असे. बोलतांना पुष्कळदां त्याळा कांहींतरी अर्वाच्य बोलण्याची इच्छा अनावर होई आणि असले राब्द

५ आश्चयेजनक बुद्धिमत्तेची मुलगी ' २१ हेलेननें ' ऐकणे ' इष्ट नाहीं असें वाटे तेव्हां माक ठेन अलगद तिचा हात आपल्या गळ्यावरून दुर करी व ते शाब्द बोळून टाकी

कोणाचा त्याळा राग आळा का माकर टेन ताडकन संतापाने उठून उभा राहत असे. ' अशा वेळीं तो क्रद्र गरुडासारग्वा दिसतो', असें हेळेननं त्याच्यासंत्रत्रीं लिहिलं आहे हेळेनच्या बाबतींत घडलेश्या ण्का प्रसंगीं तो असाच संतप्त झाळा होता. मायकेळ अनेनासळा वाट- दिवसाची भेट म्हणून हेळेननें “द फ्रॉस्ट किंग ' नांबांची एक गोष्ट स्वतः ळिट्टन पाठवळी. आणि या गोष्टींननच एक मोठे वादळ निर्माण झाले. ही गो हेळनची नसन तिनें ती जशीच्या तशी नुसती लिहून काढली आहे असें सिद्र झाळे, मायकेळ अनेनासनं तिच्यावर वाड्यय- चीार्याचा आरोप केळा, आणि या. ' प्रकरणा 'ची चाकशी करण्यासाठीं आठ जणांची णक समिति नेमली. वस्तुस्थिति अशी होती कीं हेळेननं अजाणतां ही चूक केली होती. पुढें असं निष्पन्न झाले कीं हेळेनने ती गोष्ट खप दिवसांपूर्वी वाचली होती. आणि निच्या मनाच्या आश्वसेकारक एकाग्रतेमुळे तीच गोष्ट पुन्हा तिच्य़ा हातन स्वतःची म्हणून टाईप केली गेली. हं असं कसं घडलें याविषयी सख्ुद्द हेलेनहि बुचकळ्यांत पडली. तिळा फार मनस्तापहि झाला या प्रकरणाचा. पण ती निर्दोप होती हेंहि तितकेंच खरें. तिच्या “गुन्ह्या'ची चाकशी करण्यासाठीं अननॉसनं कमिदान नेमलेले पाहन माक ठेनळा संताप आला. “ शाल-दिष्ट गाढवे! अशा शाब्दांत त्याने कमिदनमधीळ सदस्यांची संभावना केली. गुन्हगार ठरलेल्या निष्पाप हेळेनळा पाहून माक ट्रेनला न्याया वीशांसमोर सांखळ- दडांत जग्बडलेल्या अवस्थंत उभ्या असलेल्या एकाकी, निराधार्‌ * जोन ऑफ आक? ची आठवण झाली.

पण अनेनॉांसची समजूत पटण शाक्य नव्हतं. संतापानं त्याच्या अंगाचा तिळपापड झाळा. हेळेनशीं असलळेळे आपले जिव्हाळ्याचे संबंध त्यानं तोडून टाकळे. हळेनला पर्विन्स संस्थंतन काढण्याच्या

२२ हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

: कृतघ्न 'पणाबरद्ळ तो अनळा जन्मभर दूपण देत राहिला. बाह्य जगाच्या मोकळ्या वातावरणांत हेळेनचा अनिब्रंध विकास व्हावा अशी अंनची इच्छा होती, तर आपण स्वतः प्रकाशांत आणलेली एक तेजस्वी तारका म्हणजे हेळेन अशी अंनेनॉसची तिच्याबद्दळ भूमिका होती. : आम्हां दोघींना मायकेल अँनेनॉसनें आपल्या अंतःकरणांतून हद्दपार केले, असं हेळेननं या घटनेसंबेधीं म्हटलें आहे. या 'फ्रॉस्ट किंग' प्रकरणाने हेळेनच्या मनांतहि भीति, रांका आणि अनिश्चितता यांचा कछ़ोळ उडवून दिळा व पुढें कित्येक वर्षे हेळेनला त्यापासून अमयोद मनस्ताप झाला. कांहींहि लिहितांना आपण पूर्वी ऐकलेले किंवा वाचलेलेंच तर पुन्हा कागदावर उतरवीत नाहीं ना अशी तिला धास्ती वाटत असे. दरम्यानच्या काळांत हेळेनचे वडीळ वारले. तिच्या शिक्षणासाटीं पुरेसे पेसे ते मागे ठेवू. शकले नव्हते, म्हणून मार्क ट्रेन नें एक फंड उभारून तिच्या शिक्षणाची तरत केली. केंब्रिज येथील रॅडक्लिफ कॉलेजच्या प्रवेशापरीक्षेचा अभ्यास अल्पावधींत पुरा करून हेळेन ती परीक्षा चांगल्या रीतीनं पास झाली. आपल्या मागगातल्या अडचणींचे हेळेनळा कधीं दडपण वाटत नसे. उलट त्या पार पाडतांना तिला अधिकाधिक आनंद होई. तिला किती प्रकारच्या अडथळ्यांना तोंड द्यावें लागलें ह पाहिलें म्हणजे आपली मति कुंठित झाल्यावांचून राहत नाहीं. महाग पाठ्यपुस्तके तिळा त्रक लिपींत टाइप करून घ्यावीं लागलीं. ग्रीकमध्ये टाइप करतां येईल अशीहि सोय तिच्या टाईपरायटर यंत्रांत मुद्दाम केळेली होती. बीजगणितांतलीं चिन्हें आणि भूमितींतल्या आकृत्या कागदावर उठवण्याचे एक यंत्रहि तिनें बनवून घेतलें. आंघळ्यांसाठीं अमेरिकेंत संव विपयांवरीळ ग्रंथ उपलब्ध नसल्यानें तिळा इंग्लंड- जमेनीतज्ञ, कांहीं दिवसांत वाचून परत करण्याच्या अटींवर, पुस्तकें मागवावीं लागत. अंनची तिला या कामांत खूप मदत होई. कॉलेजांतील तासांना अंन हेळेनजवळ बसे आगि प्राध्यापकांचे भापण चाळू

: झाश्चयंजनक बुद्धिमत्तेची मुलगी ' ररे

असतांनाच तें भापण ती एकीकडे हेळेनच्या हातावर आपल्या बोटांनी टाइप करी. याच पद्धतीनें अन तिला ब्रेळमध्ये उपलब्ध नसलेली इतिहास, अथंशास्त्र, तत्त्वज्ञान या विपयांचीं पुस्तकें वाचून दाखवी. स्वतः हेळेननं ग्रीफ शब्दकोशाची शक्‍य तेवढी कमी मदत घेऊन : एनिड', ' इलियड' हीं महाकाव्ये वाचून काढलीं. १९०४ मध्यें तिने रॅडक्लिफ येथीळ अभ्यासक्रम प्रण केला तेव्हां ग्रीक, लॅटिन, फ्रेंच व जमन या भापांत ती पारंगत झाली होती. “इतकें ज्ञान मिळवूनहि हेळेन “अभ्यासजड' झाली नाहीं ती केवळ आपल्या वृत्तीमधील ओसंडत्या जीवनोत्साहामुळें ! ', असं तिची मुळाखत घेणाऱ्या एका फ्रेंच गुहुस्थाने म्हटलं आहे.

“ स्मिथ, वेलस्ली किंवा ब्रायन मार या जवळच्या विद्यापीठांत न जाता लांबचं रॅडकिळफ आपण कां निवडळेत?१'' असा प्रश्न पुर्ढे बऱ्याच वर्षांनी एका भेटींत त्यावळचे अमेरिकेचे अध्यक्ष वुड्टो विल्सन यांनीं तिळा विचारला तेव्हां हेळेननें उत्तर दिले, “ कारण मला प्रवेश देण्यास रॅडकिळिफच चाळक तयार नव्हते. माझा स्वभाव हट्टी आहे. मी त्यांच्या सव आक्षेपांना तोड द्यायचा निधार केळा.'”' तिळा रॅडक्लिफच्या रिक्षणक्रमांत कोणतीहि सबळत देण्यांत आळी नव्हती. आणि आपला ळोकिक म्हणजे निव्वळ जाहिरातबाजीच्या जोरावर निमाण करण्यांत आलेलं अमेरिकन ढोग नाहीं हं हेळेनलळा सिद्ध करायचं होतें

: जोन ऑफ आक ', युठिसेस, सोक्रेटिस, कोळेबस यांना हेळेन आपले आढश मानते. त्यांच्या जीवनचरित्रांतनच आपल्याळा बिकट परिस्थितीशीं घेयानं व हसऱ्या चहय्यानें झगडण्याची प्रेरणा मिळाली असं ती विनम्रपणं सांगते.

'रेन्थम '

4 ७ ९) 4० ७

रंडठ्रिफचा पदवीदान समारंभ झाल्यावर त्याच दिवशीं हेळेन आणि अन बॉस्टनपासुन २६ मलांवर असलेल्या ' रेन्यम? या निसगरम्य गांवीं आल्या. तेथे त्यांनीं एक जुने घर विकत घेतलें होतं. रँडक्रिफमध्ये शिकत असतांना याच गांवीं एका कुटुंबांत हेळेन राहिली होती, त्यामुळें हें गांव तिळा आवडू लागलें होते. शिवाय अलावामांतल्याप्रमाणं सभोवार दोतं, बागा असलेल्या घरांत राहण्याची हेळेनची इच्छा होती. रेन्थम येथें ती कांठावरील गवताच्या वासाच्या अनुरोधाने नदींत होडी चचाळविण्यास शिकली होती. रेन्थॅम येथ राहणारे त्यावेळचे एक प्रसिद्ध पत्रकार आणि वनस्पतिशास््रजक्ञ जोसेफ ई. चेंबरळेन हेळलेनळा घेऊन रानावनांत हिंडत आणि निरनिराळीं झाडं, फुलं, पक्षी यांची माहिती देत. अशा वनसंचारांतच चेंबरळेननीं हेळेनळा “ न्यूज फ्रॉम नोव्हेअर! या विल्यम मॉरिसच्या पुस्तकाची आणि समाजवादाची ओळख करून दिळी. समाजवादी विचारांच हे बीज हेळेनच्या मनांत चांगलेच रुजलं

हेळेनसाठीं घेतलेळें घर चांगलें ऐसपैस होतें आणि थोड्या डागडुजी- नंतर तें नत्रे दिस लागलें. संब स्वोल्यांत भरपूर सूर्यप्रकारा येई. खिडक्यांत कुंड्या मांडून हेळेनने त्यांत विविध प्रकारचे वेळ व फुलझाडं ळावलीं. घराभोंवतीं अनेक पाइन वृक्ष दाटीने उभे होते. या वृक्षांच्या पानांची सळसळ ऐकत हेळेन किती तरी वेळां विचारमम़न स्थितींत, अनेक स्वप्ने मनांत फुलविण्यांत रंगून जाई. माडीवरच्या तिच्या खोलीळा जोडून एक सज्जा होता. त्यांत यऊन उभें राहिलें कीं तिला वाऱ्याच्या विशिष्ट कंपनावरून पानांची सळसळ ऐकूं येत असे. एकदां

। रेन्थम ' २"

सजञ्जाचा कठडा नेहमींपेक्षां विचित्रपणें कंप पावला आणि हेलेनला समजले कीं थोड्या अंतरावर कोपऱ्यांतल्या खांबावर बसून “ व्हिपूरविल ! पक्षी गात आहे ! अंध महाकवबि होमर याचा एक पुतळा तिनें आपल्या खोलींत ठेवला होती. त्या पुतळ्याच्या चेहऱ्यावरून ती बोटे फिरवी. अनेक दुःग्वे सहन केळेळा हा महाकवि प्रीति, जीवन, संघर्ष या विपयां- वरीळ आपल्या काव्यपंक्ति गुणगुणत आहे असा तिला भास होई. ग्रीक ही तिची सवांत आवडती भापा. “ग्रीक भाषा म्हणजे मानवी व्रिचारांच तंतवाद्य व्हायोलिन) आहे,'' असं ती म्हणे. ब्रेक लिपींत छापलेली ग्रीक भापेतलीं पुस्तके वाचतांना किन्येकदां तिच्या बोटांचा पुढीळ भाग सोळून नित्रे व त्यांत रक्त येऊं ळागे पण ती वाचायची थांबत नसे. पेटो आणि ईस्किळस यांचे ग्रीक भापतीळ ग्रंथ आणि ठेटिनमधली टॅसिटस, प्छॉटस, होरेस यांचीं पुस्तके तिच्या संग्रही होतीं. तिच्या प्रेथा- लयांत निवडक फ्रेंच आणि जमन पुस्तकेंहि होतीं. शेक्सपियर, पोप, ड्रायडन, कीट्स, शेली, आणि ब्राउनिंग हे तिचे आवडते कब्रि. अमेरिकन लेखकांपेकीं इमसन, थोरो व व्हिटमन तिळा विशेष आवडत.

दररोज सकाळीं सहाळा उठून हेळेन वेणीफणी, खोलीची साफसफाई, प्रत्येक ख्बोलींतीळ फुलदाण्यांत ठेवण्यासाठी फुळें निवडण, न्याहारीची तयारी, न्याहारीनंतर कपबश्या बिसळणं, पाण्याची टाकी भरावी म्हणून पवनचक्की सुरू करण हीं कामें झटपट उरकृन टाकी. तिच्या मदतीला अंन असेच. धोव्यांकडे टाकायच्या कपड्यांची ती आठवड्यांतून एकदां ब्रेल लिपींत यादी तयार करी आणि त्या यादीवरहुकूम भोव्यानं आणळेळे कपड मोजून घेई. रॅडक्लिफमध्यें शिकत असतांना ती इतर त्रिद्यार्थिनींबरोबर दहा दहा मेळांचा फेरफटका करी, सायकळवरून चाळीस मेलांची रपेट करण्यासहि ती तयार असे आणि हिंवाळ्यांत रात्रीं लाकडी खोक्यांत बसून थफावरून घसरत जाण्यास ती नेहमीं उत्सुक असे. अंनबरोबर ती घोड- दौडहि करी. बहुतेक वेळीं अॅन लगाम धरीत असे, पण जनावर गरीब

२६ हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

असेळ तर ती हेळेनळा एकटीनेंसुद्धां रपेटीळा पाठवी फिरायळा गेल्यावर आजूबाजूच्या झाडाझुडपांमध्ये घुसायचें, त्यांत कुठें खरचटले, ओरखडे उठल तरी मागे यायचं नाहीं असा हेळेनचा खाक्या. आपल्याला दुखापत झाल्याचें तर ती कधींच कबूळ करीत नसे. एकंदरींत तिला वेगाची आवड होती. कुत्र्यांचीहि तिला होस होती. कितीहि मोठ्या भयानक कुत्याळा हात लावतांना ती भीत नसे. अननें स्वतः एक छोटं शेतहि पेरले होते. हेळेने सफरचंदाच्या झाडावर चढे आणि फांद्या हलवून सफरचंदे पाडी. पण पुढेपुढे फळबागांची मशागत करण्याचा नाद दोघींनी सोडून दिला. कारण हरणांनीं बहुतेक झाडांच्या साली फस्त करून टाकल्या.

जीवनांत कोणत्या विशिष्ट कायासाठी आपला जन्म झाला असावा हा प्रश्न तिच्या मनांत सदेव जागृत असे. इतका पेसा खर्चे करून आपल्याला आपल्या हितचिंतकांनी जें शिक्षण दिलें त्याचा सदुपयोग कसा करतां येईल याचे उत्तर ती कलिजांत असतांना स्वतःला नेहमीं विचारी. असा कोणता तरी माग असळाच पाहिजे आणि तो आपल्याला सांपडळा तर आपण जीवनाचे क्ण अंशतः तरी फेडूं राकू अशी तिची श्रद्धा होती. हेळेनच्या जीविताची दिशा अँनपेक्षां आपणच अधिक चांगली ठरवू शकू असं वाटणाऱ्या अनेक व्यक्ति त्यावेळीं होत्या. आपल्या देशांतल्या एका अंधशाळेचे संचालकत्ब तिळा रुमानियाची राणी कारमेन सिल्या हिने देऊ केलें. हेळननें ही नोकरी नाकारली तेव्हां तिच्यावर आप्पळपोटेपणाचा व अंधांबद्दळ मनांत खरी कळकळ नसल्याचा आरोप करून राणीसाहेबांनीं आपला पत्रव्यवहार बेद केला. अंध बालकांना इतरांपासून वेगळीं काढून शिक्षण देण्याने तीं जगापासून दुरावतात, त्यांना जगाचें यथाथ ज्ञान होत नाहीं, असं हेळेनचें मत असल्यानें तिळा कारमेन सिल्वाची योजना स्वीकाराहे वाटली नाहीं. आणि या एका राणीनें तिच्यावर चिट्टडून टीका केली तरी पुढें इंग्लंड, हॉलंड,

: रेन्थेम ! २७ स्पेन आणि ग्रीस या चार देशांच्या राण्यांनीं हेळेनचा सन्मान केला ! कारमेन सिल्वासारख्या इतर कांहीं व्यक्तींना विरोध करण्याचा प्रसंग हेलेनवर आला तेव्हां मार्क ट्रेनचा तिळा सतत पाठिंबा मिळाला. अंधांच्या सेवेंत जीवन व्यतीत करणं हेंच आपले कायक्षेत्र आअराल्याचें हेळेनळा उमगलं होतें--पण भरीव कार्य हातन व्हावं म्हणून नेमके काय केलें पाहिजे याची स्पष्टशी कल्पना तिच्या मनांत अद्याप नव्हती. बाह्य जगाला अंधांच्या हळाखीची जाणीव करून देतां यावी म्हणून आपल्याला प्रथम शुद्ध-स्पष्ट बोलतां आले पाहिजे हें तिळा पटलें व म्हणून तिनें आपले उच्चार सुभारण्याचे प्रयत्न सुरू केले. अंघांच्या उन्नतीसाठी स्थापन झालेल्या बोस्टनच्या ण्का संस्थेची ती सभासद झाली आणि अंधांच्या स्थितीची चाकशी करण्यासाठीं एक समिति नेमावी अशी तिनें या संस्थेतर्फे कायदेमंडळाकडे मागणी केली. जीवनांत कोणतीहि भूमिका करायची ठरवली तरी आपण निष्क्रिय मात्र कधींच राहायच नाहीं असा तिचा निर्धार होता. पण या सुरवातीच्या काळांत मात्र : आपण अगदीं एकाकी आहोंत, आपण कांहींच करूं शकणार नाहीं, ' अशा प्रकारचे निराशामय विचार तिच्या मनाचा गोंधळ उडवीत. आपल्या मन:स्थितीचें वणन करतांना हेळेन लिहिते, “ दाट धुक्यांत मी गुरफटन गेलं आहे, अवतींभवतीं चिटपांग्वरूहि नाही, आणि माझ्यासाठी कायमचे बंद असलेलें जीवनाचे कवाड उघडण्याची मी वाट पाहत आहें असं मळा वाटे.” पण वॉल्ट व्हिटमनच्या “द सॉंग ऑफ द ओपन रोड? या काव्याने तिळा तिचा आत्मविश्वास आणि धैय परत मिळवून दिलं. * मिडस्टीम? या आपल्या पुस्तकात ती म्हणते, “ व्हिटमनळा भेटण्यासाठी मी उत्सुक झालें होतें. ” पुढें न्हिटमन'च्या सन्मानार्थ देण्यांत आलेल्या एका मेजवानीच्या प्रसंगीं हेळेन कृतज्ञतेने म्हाणाली, “ माझ्या बंद घराच्या अनेक खिडक्या त्यानें उघडल्या आणि मळा प्रकाशा दाखवला.

२८ हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

आपल्या शिक्षणाचा आपल्याला कांहीं उपयोग करतां येईल का, याचा विचार करतां करतां निदान आपण भापांतर करूं शाकूं किंवा आंघळ्यांसाठीं ब्रेळमध्य पुस्तके लिट राकूं असा तिळा विश्वास वाटं ळागळा. रँडक्रिफ केळिजांत असतांनाच तिनें “द स्टोरी ऑफ माय ळाइफ? नांवाचे आत्मचरित्र लिहिलें होत. तिची लेखनरोली कल्पकतापूूण आणि प्रासादिक होती. तिच्या लेग्वनांतीळ प्रतिमांवर बायवळची छाप होती. हे आत्मचरित्रपर निवंध क्रमराः छापण्याचे हक्क एका मासिकाने तिच्याकडून तीन हजार डॉळरना खरेदी केले. या पुस्तकाच्या बाबतींत तिळ) हारवड व रंडक्रिफ येथील एक तरुण उत्साही शिक्षक जॉन मॅकी यांच बहुमोळ साहाय्य मिळालें. स्पदाभापा मॅकीलाहि अवगत होती. या माध्यमांतून दोघे पुस्तकाबद्दळ चचा करीत. १९३० मध्ये हस्तलिस्वित तयार झाल्यावर हेळेनला त्यांत आणखी कांही दुरुस्त्या, सुंथारण करतां याव्या म्हणून त्याची ब्रळ प्रतहि तयार करण्यांत आली. हाताने लिहिण्यास किंवा टाइप करण्यास हेळेनळा फार श्रम पडत. ब्रेळ पद्धतीनें लिहिणे त, आणखीच कठिण होतें. टाइपरायटरवर टाइप करायचे म्हटळे तरी मागीळ पानाचा संदभ विसरल्यास कोणाकडून तरी तो स्प्शीनें ' वाचून ! ध्यावा लागे. किंवा केसांत खोवण्याच्या क्रिपनं ती टाइप केलेल्या कागदावरील शेवटचे कांहीं राब्द ब्रेळ लिपींत लिहून काढी.

पण इतकी यातायात पडत असतांनाहि तिचे पुस्तक बरेंच मोठे झालं. जॉन मॅकीने त्यांत हेलेनच्या कांहीं पत्रांचा ब अन सुलिव्हाननं तिळा कोणत्या पद्धतीनें शिकवले याविपयींच्या माहितीप्रणे लेखा*चाहि समावेश केळा. या पुस्तकाला अपध यश मिळालें. त्याचे पन्नास भापांत अनुवाद झाले. हिंदुस्थानांतील कानडी, पुरत, तामिळ, तेढ्गु आणि उडिया या भापांत हें पुस्तक मिळूं राकतं.

१९०५ सालीं जॉनने अन सुलेव्हानशीं विवाह केला, त्यामुळें हेळेनच्या जीवनांत त्याला अधिकच महत्वाचे आणि जवळचे स्थान

। रॅन्थेम ! २९

मिळालें. जॉन अनटून अकरा वर्षांनीं लहान होता. तो स्वतः उत्तम पत्रकार होता. तत्त्वज्ञान हा त्याचा आवडीचा विषय. एक कुशळ वाऊयीन टीकाकार म्हणून तो ओळखला जाई. 'द॒ नेशन! या पत्राच्या वाड्यय निभागाचा तो कांही दिवसांनीं संगादक झाळा. अमेरिकन साहित्शच्या स्वरूपाची चचा करणारे त्याचं “द स्पिरिट ऑफ अमेरिकन लिटरेचर! ह पुस्तक फारच गाजले.

हळनचच्या आणि जॉन मॅंकीच्या अनक आवडी-निवडी मिळल्या- जुळऱया होत्या. हेळेनप्रमाणंच त्याचे विल्यम जेम्स, वॉल्ट व्हिटमन, नाक ट्रेन हे आवडते ळेर्वक होते. माक ट्रेनचे “प्रिन्स अँड द पॉपर हे हेळेनने “ पाहिळेळ' पहिलं नाटक. ' ळाईफ ऑन द मिसिसिपी? ही साहसप्रण कादंबरीहि तिळा फार आत्रडे. कारण लहानपणीं मॅफिस येथे असतांना जुन्या पद्धतीच्या वाफेवर चाळणाऱर्‍्या बोटीवर हळेन जाऊन आली होती. विल्यम जेम्स आणि व्हिटमन ह्यांनी मानव- प्राण्यांविषयी भळत्या आदरशवादी कल्पना बाळगल्या नाहींत, तरीहि मानवाच्या सुप्त कतुत्वाविषयीं त्यांना श्रद्ना होती, आणि या कारणा- साठींच हेळेन आणि मॅंकी यांना हे लेग्यक आवडत. मकीनं तिला (तिच्या हातावर बोटांनी टाइप करीत) रॉोवटे लुई स्टीव्हन्सन, विल्यम जेम्स, थोरो, मार्क ठरेन या ळेग्वकांचीं पुस्तके वाचून दाखविली. कॅलिजमध्यें असतांनाच हेलेननें शापिनहावर, निन्हो, वगसाँ, टॉलस्टॉय यांचे ग्रंथ वाचले होते. त्यामुळे समाजवादावद्दळहि तिच्या मनांत आस्था निमाण झाली होती. जॉन मॅकीनं तिला रोमां रोलां, हार्डी, क्रोपोट्किन, अर्नतोल फ्रान्स आणि एच. जी. वेल्स यांच्या कळाकृतींचा परिचय करून दिळा ब समाजवबादावरीळ तिची श्रद्धा दढपूळ झाली. रॅडक्रिफमध्यं डदिकत असतांना ती आपल्या मंत्रिणींवरोबर विश्वबंधुत्व, लोकशाहीची वाढ, यांसारख्या प्रश्नांवर चचो करी. जगांतील साम्राज्यशाही नष्ट करून तेथें निर्दोप लोकशाहीची निर्मिति कशी करतां येईल या विपयींच्या

३० हेळेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

अनेक योजना तिनं मनांत आंखल्या होत्या. अनेक विचारवंत आतां समाजवादाच्या बाजूळा कसे झुकें लागळे आहेत हें मॅकीनं तिळा पटवन दिलें. उदयोन्मुख लेग्वकांत तर त्यावेळीं समाजवादी मतप्रदरानाची फॅशनव पडली होती.

: अमेरिकेंत राजेरजवाडे नसळे तरी संत्रसत्तांधारी भांडवळवाल्यांची लहरी सुळतानशाही तिथं अंमळ गाजवीत आहे, ” असं जॉनने आपल्या : अमेरिकेंतील समाजवाद! या निबंधांत लिहिले आणि हेळेन अथातच त्याच्याशीं सहमत होती. अँन सुलिवःहानबरोवर हळेन शाढहरांतीळ गरिबांच्या गळिच्छ वस्त्यांत फिरली होती. तेथील कुबट, काळोरतबीं, झोपडीवजा घरें, लकरें पेहरणारीं अधपोटी मुलें, त्यांच्या जीवनांतील दैन्य, संघर्ष, निराशा हें सारें पाहून तिला तत्कालीन समाजव्यवस्थेचा संताप येई. अंधत्वाचें मूळ अनेकदां गरिबी व अस्वच्छ राहणी यांमध्यें असते हं तिला माहीत होतं. राजकारणांत भांडवळवाल्यांचे प्राबल्य होते. त्यांना स्वतःच्या स्वाथापळीकडे इतर कशाची पवा नव्हती. कॉलिजांतळें पुस्तकी अर्थशास्र आणि प्रत्यक्षांत आढळून येणारा हा विषमतेचा अनर्थ यांचा काहींच मेळ नाहीं असं तिळा आढळून आलें. एच. जी. वेल्सच्या ' न्यू वल्ड्स फॉर ओल्ड? या पुस्तकानं तिच्या समाजवादी विचारांना अधिकच चाळना दिली. आपल अस्तित्व प्रस्थापित करतांना तिळा स्वतःला जे कष्ट पडले होते त्यांची आठवण तिळा कामगारांचा जीवनसंघर्ष पाहतांना होई. कामगारांच्या हितासाठी आपण झटावे असे तिळा वाटं लागल. अँनच्या दाब्दांत सांगायच

णजे, ' हेळेन हाडाची सुधारक होती.' आजहि हेळेनचे विचार तितकेच प्रगतिशील आहेत.

मॅकीबद्दळ हेळेनळा कृतज्ञता वाटे. कारण त्याच्याकडुनच तिला साहित्यांतीळ नव्या प्रवाहांची, विज्ञानांतीळ नवनवीन शोधांची आणि वतमानकाळांतल्या महत्त्वाच्या घडामोडींची माहिती मिळे. कित्येकदां तो

: रेन्थॅम ' ३१ रात्रमर जागून तिचें हस्तलिखित टाइप करी, तर केव्हां केव्हां तिच्या लेखनावर कडक टीका करून तिला उपयुक्त सुवारणा सुचवी. सुप्रसिद्ध संस्क्रत पंडित आधर रायडर, कलावस्तुसंग्राहक कोंनरड अरेन्सबग यांसारण्या निरनिराळ्या क्षेत्रांतील अधिकारी व्यक्तींना रेन्बॅम “येथ आणून मॅकी त्यांच्याशीं संभाषण करण्याची हेळेनळा संधि मिळवून देत असे. रेन्थेममधीळ या गग्पांच्या मेफलीमध्य नहमींच कोणी तरी एखाद्या महत्वाच्या पुस्तकाविपयीं बोळे, कोणी एग्बादी नवी कल्पना मांडी, किंवा कोणी नुकत्याच प्रसिद् झालेल्या सुंदिर कविता वाचून दढाग्वी. अशा काव्यशास्रविनोदानंच हेळेनच्या बुद्ठीळा त्रिलक्षण घार आठी, त्याचप्रमाणे ती साहसोत्सुक व आशावादी वनली. अंनसुद्धां चांगळी रसिक आणि संभापणचतुर होती. नावीन्य आणि मोज यांच्यावद्दळ तिला आसक्ति वाटे. पण तिची मनोवृत्ति वरीचशी अस्थिर असे. कधीं क्री ती एकदम खिन्नमनस्क होऊन एकटीच दूरवरच्या सरोवराकांटीं असलेल्या होडीच्या आडोशाळा जाऊन वसे पण थोड्या वेळानंतर आपोआप पुन्हा पूर्वीदतक्‍्याच उल्हसित, आनंदी, हसतमुग्व आणि मिध्किळ चेहऱ्याने परत येई !

स्वत: दट्टीनें अघु आणि निष्कांचन असूनसुद्रां वपानुवर्षे विनावेतन, अविचल निपेने परिश्रम करून हेळेनचे अंधघःकारमय़ आयुष्य उजळून टाकणाऱ्या अंनची महती वणेन करण्यास शब्द अपुरे पडतील. अँनच्या मृत्यूनंतर हेळेननें लिहिलेलें तिचे चरित्र अत्यंत हृद्य आहे. हेळेन- सारख्या अंध-मूक-बहिऱ्या मुलीला शिक्षण देण्याचा महान्‌ प्रयोग अँन- पूर्वी कोणींहि केला नव्हता. त्यामुळें तिळा शिकविण्याचे सगळें तंत्र आणि शास्त्र अननें स्वतः निमोण केलें. रेन्थॅम येश्रील त्यांच्या दीधे वास्तव्याचा प्रत्येक क्षण आनंदांत आणि उद्घोधनांत गेला. त्यांत कधींहि निराशा किंवा नीरसपणा आला नाहीं. संध्याकाळच्या वेळीं हेळेन कधीं कधीं उठावाच्या पत्त्यांनीं ' पेशन्स 'चा डाव मांडून बसे किंवा विणकाम-

३२ हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

भरतकामांत मम्न होई. पुष्कळदां ती अन किंवा जॉनबरोबर बुद्धिबळेंहि खेळत असे. हीं बुद्धिळें आणि पट हेळेनळा समजण्यासाठी विशिष्ट प्रकार वनवून घेतलीं होतीं. पांढरे सन्य काळ्यापेक्षां जरा मोठ्या आकाराचे असे. त्यावरून हेळनळा आपलीं मोहरी-प्यादीं कोणतीं आणि प्रातपक्षाचीं कोणतीं हें समजं, शके. पटावर चोकोनांच्या सीमा खोदल्या होत्या, त्यांवरून हेळनळा मोहोशं कुठल्या घरांत हळवायचीं तं ठरवतां येड. घराबाहेरच्या प्रदशांत झाडांझाडांना मॅसीने एक तार वांधून ठेवली होती. त्या तारेचा आधार घेऊन हेळन घरासमोरील वागेत, शेजारच्या दफनभूमींत, टेकड्यांवर, कुरणांत मनसोक्त भटकत असे. पाऊस, हिम आणि दारा यांच्या वपावांत ती न्हाऊन जाई. त्यावेळीं मॅकी तिच्या बरोबर असे.

मॅकीच्या मदतीनें हेळेनने '* माझे जग? (1॥८ १५०॥॥ 1 11९6 1) आणि “अंघारांतून प्रकाशाकडे! (00 0 0८ 1)51) हीं आणखीं दोन पुस्तक लिहिलीं. रॅडक्लिफला कॉलेजांत शेवटच्या वपाला असतांना निनें ' आशावाद! (01111511) या नांवाचे एक छोटे पुस्तक लिहिलें होतं. “ आनंदी वृत्तीची व्यक्ति जाईळ तिथें आनंद निमाण करते, ” असं तिनें त्यांत प्रतिपादन केलें आहे. पण हेलेनचा हा आशावाद उथळ किंवा निव्वळ चेनविळासावर आधारलेला नव्हता. डोळे नसल्यानें जगांतीळ अनेक उद्वेगजनक, दुर्देवी दृश्ये तिच्या दृष्टिआड राहिलीं होतीं, त्याचप्रमाणे निळा ममतेने मदत करणारी माणसं मिळत गेलीं, आर्थिक विवेचनेची झळ तिळा सहन करावी लागली नाहीं हे सारें ग्वरें आहे. पण तेवढ्यावरून तिचें आयुष्य आरामाचे होतें असा निष्कषे काढणं 'चुकीचें ठरेळ,. जगांतल्या अन्यायाची, विषमतेची, दुःखांची तिला प्रण जाणीव होती. स्वतःच्या वेयुण्यांना हसण्याइतके खंबीर मन व खिलाडू वृत्ति तिच्या अंगीं होती. “ आंधळपराबहिर्‍्या व्यक्तीच्या आयुष्यांतळा अंधार आणि शांतता हीं त्याला सुखद नसतात; दोन्हींचे

: रेन्थेम ३३ स्वरूप इतकें अमानुप असतें कीं त्यामुळें ती व्यक्ति अस्वस्थ होऊन जाते. पांखरांची मधुर किलबिल, वायूलहरीचा निःश्वास, प्रसन हास्याची लकेर यांना त्याच्या आयुष्यांत स्थानच नसतें, ? असं अंतःकरण हळवून सोडणारें वणन हेलेभच्या एका पुस्तकांत आपणांस आढळतें. पण .असें असूनहि इमसंनप्रमाणेंच हेळेनचा आश्यावादहि कणखर आहे. तिच्याच शब्दांत सांगायचे म्हणजे * अयुष्य म्हणजे प्रतिकूळ परिस्थितीविरुद्ध चाळणारी एक प्रदीधे लढाई आहे !'. शाळेंत तिळा शेक्सपियर शिक- विणाऱ्या एका शिक्षिकेच्या आठवणीप्रमाणं "अंज यू लाईक इट! या होक्सपियरच्या विनोदी नाटकांतीळ गमतीदार प्रसंग आणि ' किंग हेन्री द फिफ्य? मघीळ गंभीर भाग हेळेनला विशेष आवडत असत, हें तिच्या मनःप्रवृत्तींच्या संदर्भात ध्यानांत ठेवण्यासारखे आहे. कोणत्याहि शारीर उणीवा आपल्या मनाच्या आणि विचारांच्या प्रगतीला बांध घाळूं हाकणार नाहींत याची तिळा मनोमन खात्री आहे. आणि हेंच तिच्या कणखर, प्रांजळ आक्यावादाचें रहस्य होय. तत्त्व- ज्ञानाच्या सखोळ वाचनाचाहि तिच्या मनावर व्रिधायक परिणाम झाला. ज्यू आणि खिश्चन या दोघांनीं वाळींत टाकून अमर्याद अवहेलना केली, अत्यंत दारित्रांत दिवस कंठावे ळागळे, तरी या आपत्तींची क्षिति न बाळगतां आनंदी वृत्तीनं जगणारा महान्‌ तत्त्वक्ष स्पिनोझा याच्याशींच हेळेनची तुलना होऊ शकेळ. स्पिनोझावर आलीं तींच सगळीं संकटे तिच्यावर कोसळलीं नाहींत, तरी दोघेहि सारखींच दुर्देवी होतीं. हेळेन'च्या कल्पनेची, आकलनराक्तीची झेप अमर्याद होती. त्यामुळें परिस्थितिजन्य अडचणींचा तिच्या मानसिक विकासाळा अडथळा झाळा नाहीं.

प्रतिकूल परिस्थितीशीं सतत झगडून विजय संपादन केल्यानें जो आशावाद निमोण होतो तोच खरा आशावाद असे हेळन मानते. अज्ञानावर किंवा बेफिकिरीवर आधारलेला आशावाद घातक ठरतो. अन्यायांकडे दुलंक्ष करण्याने त्याचें उच्चाटन तर होत नाहींच, उलट २

३४ हेलेन केळर : एक व्यक्तिरेखा माणसं बेपवा बनतात, असें हेळेनचें मत आहे. त्याचप्रमाणें केवळ सुस्व्रभाव किंवा सदिच्छा यांना ती फारसे महत्त्व देत नाहीं. निरलस प्रयत्न करण्याची तयारी हीच तिच्या दृष्टीनें सवांत महत्त्वाची गोष्ट, वेफरप्रवादी, निराशावादी विचारसरणीविपयीं हेळेन लिदिते, “अज्ञान, दारिद, गुन्हेगारी यांविरुद्ध झगडण्याची प्ररणाच निराशावादामुळ माणसाच्या मनांतन नष्ट होते आणि जीवनांतील आनंद ढुप्त होतो. वफल्यवादामुळें प्रतिकळ परिस्थितीशी झुंज देण्याची हिंमत त्याच्यांत उरत नाहीं. घेय शाली मनोवृत्तीचे ळोकच विजयी होतात. स्वतःच्या कतृत्वावर विश्वास सण टं भित्रेपणाच लक्षण आहे.

आयुष्य हे एक साहसाचं आव्हान आहे, त तसं नसेळ तर त्यांत कांहीच अर्थ नाही, ' या हेळेनच्या उद्डारांत आणि तिच्या जीवनक्रमांत अनेक विचारवंतांना गांधीजीप्रणीत 'सत्याम्रहा ! च्या तत्त्वज्ञानाचे पडसाद ऐकूं येतात. या असीम तेर्यामुळेंच तिची चाळू युगांतीळ लोकोत्तर विभूतींत गणना होते.

: हेलेनचें आयुष्य उदास आणि कंटाळवाणे असलें पाहिजे, ' असा अभिप्राय कोणीं तरी एकदां व्यक्त केला तेव्हां माके टेननें त्यांना ताबड- तोब उत्तर दिलें, “ असं मानण्यांत तुम्ही फार मोठी चूक करीत आहांत. आंधळेपण नेहमींच रोमांचकारी असतें. घरानं मध्यरात्री अचानक पेट घेतळा आहे आणि दिशांसंवं्रींची सगळी जाणीव हरपून गेल्यामुळे आपल्या खोलींतल्या मिट्ट अंधारांत दार सांपडवण्यासाठीं आपण धडपड करीत आहोंत, असं चित्र मनांत उभं करा, म्हणजे समजेल तुम्हांला मी काय म्हणतों त.” हेळेनच्या अंधःकारमय जीवनांत माक टेननें चेतन्य निमाण केलें. हेलेन म्हणते, “मार्क टेननें मळा आनंदी बनविले व या जगांत मळाहि कांहीं विशिष्ट स्थान आहे याची जाणीव करून दिली.” माक ट्वेन स्वतः समाजवादी नव्हता, पण त्याळा हुकूमशाहीचा तिटकारा असे. त्याच्या मृत्यूपू्वाचे तीन दिवस हेलेन व अंन यांनीं त्याच्या

: रेन्थेम ' २१९ सांनिध्यांत त्याच्या स्टॉर्मफील्ड येथील निवासस्थानी घालविले. हेळेनचे तो नेहमीं कौतुक करी ब तिला उत्तेजन देई. पण हेळेनळा अधिक आनंद होई तो अँनच्या कायाचे खरे मोळ त्याळा उमगलें आहे याचा ! तो स्वतःला अश्रद्ध आणि तुच्छतावादी म्हणवी, पण जगांतील क्रौर्य, टोगीपणा, श्वुद्रता यांवर कडाडून हछा चढंवितांना त्याचं मन निस्गंदेह असे. त्याच्या उदार व मनमोवळ्या स्वभावाने हेळेन प्रभावित झाली. “ हेळेन, डोळे असून ज्यांना कांही दिसत नाहीं अशा भकास व्यक्तींनी हं जग भरलेलं आहे, असं तो नेहमीं म्हण, त्याच्या ग्वोळींत कोणालाहि सहज दिसेळ अशी एक पाटी हाती. कोणी बोरी करायला म्हणन खोलींत शिरळा तर त्याच्या सोयीसाठी म्हणून कोणत्या मोल्यवान वस्त कुठे ठेवल्या आहेत याची यादी त्या पाटीवर लिहिलेली असे !

हेळेनच जीवन प्रतिक्षणीं नव्या अनुभवांनी समृद्ध होत होतं. दा. अलेक्झांडर ग्रेंहूम बेळनं तिळा पदार्थविज्ञानांतळे अनेक सिद्गांत समजावृन सांगितले. विजेसंबंधीं माहिती करून देतांना त्यानं तिळा एक उंच टेकडीवर नेलें ब हवेत उडणाऱ्या पतंगाची सूक्ष्म तार तिच्या हाती दिळी. पतंगाळा विलक्षण ओढ होती व हेळेननं तार तर हातांत घट्ट घरली होती, त्यामुळें ती बरेंच अंतर फरपटळी गेली ! तिला बोलायला शिकवण्या'चेहि त्यानें आटोकाट प्रयत्न केळे. हळेन ही एक असामान्य स्री आहे हे त्यानें जाणले होते. तिचें अंधत्व आनुवंरिक नव्हते, त्यामुळें, : संधि आली तर लगन करण्यास कचरू नको, ' असा त्यानें हेळेनला उपदेश केळा. पण हळेनळा विवाह ही एक अराक्य गोष्ट वाटली.

संसाराचा गाडा यरशास्वीपण चालण्यासाटीं त्याचीं दोन्ही चाकें सारखींच मजबूत हवींत असं तिचें मत होतें. आणि तिचीं व्यंगे तर उघड होतीं. आपल्याशीं कोणीहि लग्न करण्यास तयार होणार नाहीं असंच तिला नेहमीं वाटे ! तथापि भवितव्यता अगम्य असते. तिच्याहि आयुष्यांत एक दिवस प्रीतीने प्रवेश केळा. पण--!

१ ४: अंधारांतून प्रकाशाकडे

हेळेन उंचर्निच आणि सराक्त होती. तिचा चेहरा रेखीत्र आणि नाक सरळ होतें. आपले तांबूस रंगाचे दाट केस उलटे फिरवून ती कपाळावर बिंदीप्रमाणे शोभगारी काळी मखमलीची रिबन वांधी. शिक्षणार्‍चा प्रत्येक कण आत्मसात करण्यासाठीं तिळा कराव्या लागलेल्या भगीरथ यलत्नांचा लेशहि.तिच्या हसऱ्या चेहर्‍यावर दिसत नसे. नवीन गोष्टींबद्दळचें तिचे कुतहळ कशतींच कमी झालं नाहीं. आपले विचारहि ती मोजक्या पण परिणामकारक शाब्दांत व्यक्त करी, एकदां प्रेमाविषयी बोलणे निघाले असतां ती म्हणाली, “ आपल्यावर कुणीं तरी प्रेम करावं असं कधींच न वाटलेली एक तरी स्त्री सांपडेळ काय? पण मला वाटतं कीं संगीत आणि प्रकाश यांप्रमाणेंच प्रीतीचाहि माझ्या जीवनांत प्रवेशा होणार नाहीं.” याच प्रसंगीं ती पुढें म्हणाली, “ आनंद हा पव्वेतशिखरासारखा आहे. कधीं कधीं भोबतालीं ढग जमल्याने दिखर दिसेनासं होते, पण तरीहि ते तिथें आहे हे॑आपल्याळा ठाऊक असतें. आनंदाचेंहि तसंच आहे.”

हेळेन नुसती विचारांनीं आज्यावादी नाहीं. ती सदेव आनंदांत असते हं तिचें वेरिष्टय होय. “ मनांत प्रतिभिबित होणाऱ्या मीलिक जाणिबां- ऱचाच विचार केला तर हेळेनचं अंतविश्न आपल्यापेक्षा कितीतरी पटींनी अधिक समृद्ध आहे,” असे गौरवपर मत डॉ. रिचडे केबट यांनीं एका समारंभाचे प्रसंगीं व्यक्त केलें. तिच्याइतक्‍्या प्रसन व्यक्तिमत्त्वाची माणसें कर्चितच आढळतात. तिच्याकडे पाहून इतरांनाहि आनंद होतो. खऱ्या- खुऱ्या मानसिक प्रसनतेशिवाय असा हसरा भाव चेहऱ्यावर उमळणार

अंघारांतून प्रकाशाकडे २७

नाहीं. यामुळेंच तिच्या मानसिक प्रक्रियांचे गूढ जाणून घेण्याची मानसशास्रज्ञांना आणि डॉक्टरांना जिज्ञासा वाटते. त्यांच्या या जिज्ञासेमुळे हेळेनचे कांहीं वेळां हाळ होतात. प्रयोगासाठीं निवडलेल्या प्राण्यासारखी तिची अवस्था होते. पण त्यांत इतर अंध्रांनाहि उपयुक्त ठरणारे शोध निघू शकतील या एका जाणिवेनं ती डॉक्टरांना त्यांच्या पद्धतीनं स्वतःवर प्रयोग करूं देण्यास तयार असते

तिच्या स्परीसंवेदना व गंसंवेदना इतक्या कार्यक्षम बनल्या आहेत कीं शास्त्रज्ञांना त्यांचे नवळ वाटतं. तिळा माहीत नसलेल्या रस्त्यावरून एकदां तिळा मोटारींतन नेण्यांत आलें, तरी ' भांवताठीं विस्तीण शेतें आहेत, आतां रस्त्याच्या दृतफा झाडं आहेत, या क्षणीं मोटार एका घराजवळून चाळली असून त्या घरांतील दोगडींत कोळशाऐवजीं लाकडं जळत आहेत. सध्यां आपण जात आहोत व्या भागांत अनेक इमारती आहेत....इथें छपाइच्या शाईचा वास येतो यावरून दी इमारत छाप- खान्याची असली पाहिजे.' हें तिचे तंतोतंत बरोबर असलेलें धावते वत्तनिवेदन ऐकून मोटारींत बसळेळे शाख्ज्ञ थक्क झाले. कान-डोळे असणाऱ्यांना स्पशी आणि गंध या दोन संबेदनांची फारशी गरज भासत नाहीं त्यामुळे त्या संवेदनांचा प्रणे विकास होत नाहीं. पण हेळेनला सवेस्वीं या दोन संवेदनांवर अवलंबून राहावें लागल्यानं त्या प्रस्वर बनल्या.

हेळेनळा कोणत्या प्रकारचीं स्थमें पडतात याचंहि शास्त्रज्ञांना मोठें कुवहल होतें. भोंवताळची सृ्रि जिनं कधींच पाहिली नाहीं अशा हेलेनची स्तप्नसृष्रि कोणत्या स्वरूपाची असेल? हेळेननं त्यांच्या प्रश्नांना सविस्तर उत्तरें दिलीं. ती म्हणाली, “मळा स्वभे अगदीं क्वचित्‌ वेळां पडतात. स्वप्नांत मी स्वयंप्रणे असतं. स्त्रम्नांतसुद्धां मळा वेगवेगळे गंध, चवी जाणवतात आणि जागुत मनांत कधींहि न येणाऱ्या कल्पना स्पदी करतात. वाचनांत आलेल्या गोष्टी कधीं कधीं स्वप्नांत माझ्यापुढे साकार होतात. उदाहरणार्थ : १८५७ सालचें हिंदुस्थानांतलें लष्करी बंड, फ्रेंच

३८ हेळेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

जळनांना दिसत आणि ती त्या ज्वाळा विझत्रण्याचा प्रयत्न करीत असे. एकदां तर तिच्या हातांत एक मूळ होतें आणि 'त्याला मारू नका? असं ती शिपायांना विनवत होती. कधीं कधीं आग ओकणारी एक आक्रीते तिळा स्त्र्नांत दिसे. (लहानपणी एकढां हळेन चुकून विस्तवा- जवळ गेली असतां तिच्या कपड्यांनी प्र धतळा. जवळच्या मोळकरणीनें तिला ब्ळँकेटमध्ये गुंडाळल्यानं ती वांचळी. या प्रसंगाची सुप्त भीति किंवा आठवण तिच्य़ा मनांत खोळवर रुजळी असावी व त्यामुळें तिळा असं स्वभ् पडत असावे, अशी या स्त्रभाची कांहीं मानसशास््रज्ञांनां उपपत्ति ळावळी आहे.)

हातांची बोटं हेच हेळेतच कान आणि डोळे ! कोणत्याहि वस्तवरून हात फिरवून हेळेन ती वस्तु ' पाट ' दाकते. त्याचप्रमाणें बोळणाऱ्याच्या गळपावर व ओठांवर बोटें टेकून ती त्याचें बोलणें स्पष्ट ' ऐकते '. इतकेंच नव्हे तर एकाच भाषेंतील प्रादेशिक वेगळेपणाहि तिळा अचूक जाणवतो. नुसत्या हातांच्या ठेवणीवरून ती त्या व्यक्तीचा व्यवसाय व स्वभाव ओळखते. पाकळ्यांना स्पर्श करून हेळेन फुलांचीं नांवें अचूक सांगते, इतकेच नव्हे तर पांटरा गुलांन आणि पिवळा गुळाब यांतला फरवहि पाकळीला स्प करतांच तिळा जाणवतो. कारण रंगाबरहुकूम पाक- ळ्यांचा पोत (1०१५०) व जाडीहि बदळत असते. ऑर्केस्ट्रा वाजत असला तर त्या ध्वनिलहरी फरशींतन तिच्य़ा पायांपर्यंत पोंचतात आणि ती गाण्याला योग्य ठेका 'बरते. नुसत्या स्वरळहरींवरून वेगवेगळी वार्येहे ती ओळखून दाखतते ! प्राणिसंग्रहाळयांत गेल्यावर ती पिंजऱ्यांचे गज हातांत धरते आणि त्यांमधून ज्या ध्वनिलहरींचा तिळा वोध होतो त्यावरून ती आंत कोणतं जनावर आहे हें सांगते. मधमाशांचा गुंजारव, झऱ्यांची झुळझुळ, पक्ष्यांच्या पंखांची फडफड तिला कळु शकते एकदां ती हॉटेलांत बसली असतां भोवताली वावरणाऱ्या माणसांच्या

अंधारांतून प्रकाशाकडे ३९

पावलें टाकण्याच्या पद्धतीवरून तिनें कोणता मनुष्य घाईत आहे, कोण गोंधळला आहे, कोण अतिशय दमलेळा आहे, कोण मित्रा, कोण शूर, कोण दूःखी, कोण आनंदी, कोण रागावलेला आहे हें अचूक ओळखून सगळ्यांना चकित केले.

स्पदासंवेदनेश्‍तकीच तीव्र अशी गधसंवेदना हेळेनच्या ठिकाणीं जागृत असल्यानं तिच्या जाणिबांचं क्षेत्र अधिक व्यापक झालें आहे. चंदन, देवदार, दाळचिनी या वृक्षांप्रमाणेच प्रत्येक वृक्षांतत व वनस्पतीं- तन एक विशिष्ट गंध येत असतो. आणखी ब्रिशेष म्हणजे एकाच वृक्षाच्या खोडांतन, पानांतून, मुळांतन आणि फळांत येणाऱ्या गंधांत फरक असतो. हे अतिसूक्ष्म फरक आपल्याला कळत नसले तरी हेळेनच्या प्राणेंद्रियाळा जाणवतातच. ' इथून थोड्या अंतरावर पेट्रोलची विहीर आहे, अमुक दिशेला दारू गाळण्याचा कारखाना आहे! हें ती सांगूं शकते याचें गुपित हेंच ! चर्चेच्या विशिष्ट बांधणीमुळें चर्चेमध्यं घुमणाऱ्या किंवा परावर्तित होणाऱ्या आवाजाचा कंप एका विशिष्ट प्रकारचा असतो. त्यामुळें हेळेन चर्चची इमारत कोणती हें सांगूं शकते व याहिपुढें जाऊन ती तं प्रॉटेस्टंट पंथाचे चर्चे आहे कीं कॅथॉलिक पंथाचे याचाहि खुलासा करते. |

: तुम्हांला अवघ्या तीन दिवसांसाठी दष्टि आळी तर तुम्ही काय कराळ ?' असा प्रश्न हेळेनळा एकदां विचारण्यांत आला होता. नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या 'श्री डेज ट सी! या लेखांत तिनं या प्रश्नाचे उत्तर दिळें आहे. ती म्हणते, “ पहिल्या दिवशीं मी माझ्या सवे मित्रांचे चेहरे पाहून घेईन. चित्र, पुस्तके, लोकरीचीं पांधरुणें यांचे रंग न्याहाळीन. निरागस बालकाच्या चेहऱ्यावरील भाव निरखीतन. रानांत भटकेन व संध्याकाळीं वी जदिव्यांच्या कृत्रिम प्रकाशाची शोभा पाहीन. दुसऱ्या दिवशीं मी उगवत्या सूर्याचे स्वागत करीन, म्यूझियम पाहीन, आट गॅलरीमध्ये जाऊन जुन्या इटालियन धर्तीच्या चित्रांमध्ये व

४० हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

मॉडन आटमध्ये काय फरक आहे तें समजून घेण्याचा प्रयत्न करीन. संध्याकाळीं मी प्रेक्षागृहांत जाऊन पॅव्हळोव्हाचें नृत्य किंवा हॅम्लेट नाटक पाहीन. तिसर्‍या दिवशीं गगनचंबी * एम्पायर स्टेट विव्डिंग मधून व “ईस्ट रिव्हर ब्रिज! या अजस्र पुलावरून न्यूयॉक कसं दिसतें ते पाहीन. उरलेल्या वेळांत शहरांत भटकेन !

* मानवाच्या सुप्त शक्तींचा अद्यापहि पूरण बिकास झालेला नाही. आपल्य़ाळा आज कल्पनाहि येणार नाहीं इतके मानवाचे कठुत्व भावी काळांत वाढूं शकेल, ! या हेळेनच्या विधानांन अतिरायोक्ति नाहीं ह तिच्या स्वतःच्या उदाहरणावरूनच पटण्यासारखे आहे!

प्रगतीचे मुक्तद्वार

% क$ ह भ् % %७

: सतत कायमम्न रहा' या काळाईलच्या सत्राचा हेळेनच्या समकालीन तरुण पिढीवर प्रभाव पडला होता. कोणत्या तरी उदात्त ध्येयासाठी जन्मभर प्रयत्न करीत राहण्याचा हेळेनचा निथार होता. त्यासाठीं आधीं तिला स्वावलंबी व्हायच हात. तिच्या घरची इस्टेट वगरे कांही

व्हती आणि कॉलेज शिक्षणासाठी मदत करणाऱ्या धनिकांवरहि विसंब्रून चालण्यासारखे नव्हतें. कारण त्यांची मदत जितकी उदार तितकीच लहरी होती. कोणत्या वेळीं ती बंद होईल याचा नेम नसे. जॉन मॅकीनं अंनशीं लम केलें तेवहां आतां जॉनच सगळा खच भागवीलळ अशी कल्पना करून घेऊन हेळेनळा चाळू असळेली मदत अनेकांनी बंद केली. हेळेन स्वाभिमानी आणि स्वतःच्या प्रयत्नांवर विश्वास बाळगणारी असल्यानें ती डगमगली नाहीं. पेश्ांअभावीं अनचें कसे होईल याची मात्र तिळा फार काळजी वाटे. कारण अन तिळा संप्रणपणें बरिनावेतन शिकवीत असे. जानलाहि परेसे पेसे मिळण्याची खात्री नव्हती. त्यांतच भरींत भर म्हणून कां काय, मुळांत अधू असलेली अँनची दृष्टि आतां पुन्हा अंधत्वाकडे झुकू लागली, शिवाय अन आणि हेलेन-दोघी कोण- त्याहि उपयुक्त कायाळा मदत देण्याचे कामीं नेहमींच मुक्तहस्त असत. अंधबहिऱ्यांच्या संस्थांप्रमाणेंच संपावर गेलेल्या न्यू जर्सी प्रांतांतल्या कामगारांनाहि त्या आर्थिक मदत देत. हेळेनळा एकदां एका मासिकाने ळावलेल्या चढाओढींत पांच हजार डॉलरचे बक्षिस मिळालं तेवहां तिनं ती सत्ते रक्कम आंधघळ्यांसाठीं असलेल्या एका निधीला देऊन टाकली. याहून अधिक संस्थांना आपण मदत देऊं शकत नाहीं याबद्दळ तिला

2२ हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

रुखरुख वाटत होती. सवध जगांतून तिळा मदतीसाठी पत्रे येत व त्यांना आपण कांहीं देऊं शकत नाहीं याची हेळेनळा खंत वाटे.

आपलें पुढें कसं होईल याबद्दळ ती प्रण बेफिकीर होती; पण अँनच्या सुरक्षिततेची तिला फार काळजी लागून राहिळी होती. ' जीवन्मृत ! समजल्या जाणाऱ्या हेळेनळा नबसंजीवन देण्यासाठीं अंनने आपलं जीवन वाहिले होते. आणि अशा चमत्कारिक परिस्थितींत आपण मरण पावलो तर अंनला चरितार्थाचें कांहींच साधन नाहीं याची हेळेनळा भीति वाटे. लेखनावर आपल्याला पुरेसे पसे मिळवतां येतीळ का, यांचा हेळेन विचार करूं लागली. भाषांतराचं काम तिला जमलं असतं. आतां तर फ्रेच-जर्मन-प्रीक यांच्या जोडीळा ती इटालियन भाषाहि शिकली होती. पण या मागीनें कितीसे पेसे मिळूं हकणार? आणि अंधांचा प्रश्न व स्वतःचे जीवन या दोन विषयांखेरीज हेळेन लिहिणार तरी कशा- विषयीं १ राष्ट्राच्या नैसर्गिक संपत्तीची जोपासना, आयात-नियाीतीवरील कर, दिक्षणपद्धतींत आव्यक असणाऱ्या सुधारणा अश्या सावेजनिक हिताच्या प्रश्नांवर हेळेननें लेख लिहावे असा डॉ. बेळचा तिळा आग्रह होता, पण या विषयांवर आपणाला फारसें कांहीं लिहितां येणार नाहीं असं हेळेनला वाटे. शिवाय अंधरिक्षण व तिचें स्वतःचे जीवन यांहून वेगळ्या विषयांवर तिचीं मतें काय आहेत याविषयीं बाह्य जगाला विशेष उन्सुकता नव्हती. निदान हेळेनला तरी तसें वाटे आणि वरील दोन्ही विषयांवर लिहिण्यासारखे हेळेन जवळ कांही शिछक नव्हते.

व्याख्यानांचा दारा काढणें हा एक चांगला मागे होता पण, हेलेन मुकी होती. बोळायळा शिकण्याचेहि तिनें अविश्रांत प्रयत्न केळे. सतत पेचवीस वर्षे चिकाटीनें तिनें हे प्रय*्न चाळू ठेवले. इतकें करूनहि तिचें भापण अद्याप अस्पष्ट चीत्कारांसारखे वाटतें. कांहीं ठराविक व्यक्तींना मात्र तें समजतें. बोलण्याचे सत्र प्रयत्न अयरास्वी झाल्यानें हेळेन खड झाली.

प्रगतीचे मुक्तद्वार ४३

तरीहि जाहीर सभांमध्ये अंन आपल्या शिक्षणपद्धतीचीं प्रात्यक्षिके दाखवी त्यावेळीं हेळेन श्रोत्यांच्या प्रश्नांना उत्तरें देऊ लागली. (हीं उत्तरे तिची सेक्रेटरी श्रोत्यांना स्प करून सांगते. कारण हेळेनचे उच्चार सगळ्यांना कळत ' नाहींत). पुष्कळदां हे प्रश्न अगदीं निर्भुद्धपणाचे असतात. पण हेळेन त्यानें बिचक्रन जात नाहीं. ती हजरजबाबी आहे. :: झोपतांना तुम्ही डोळे मिटतां का?" या प्रश्नाळा तिनं उत्तर दिले, “तें पाहण्यासाठी मी जागीच नसतें.'? जगांतीळ सर्वांत कठीण गोष्ट कोणती, या प्रश्नाला तिनें उत्तर दिलं, “(अमेरिकन ) काग्रसकडून कोणतीहि गोष्ट करवून घेणें ! ” हेळेनळा लहानपणासून सुंदर सुंदर कपडे घालण्याची हास होती. तिनं आपले कस कुरळे करून घेतले होते. ख्रियांपेक्षां तिची पुरुपांशीं लवकर मैत्री जमत असे.

१९२० ते १९२४ या काळखंडांत दर वर्षा कांहीं दिवस हेळेन एका सकशींत सामील होत असे. कुत्री, माकडं, डोबारी यांच्याप्रमाणेच हेलेन- नंहि लोकांचें मनोरंजन करून पैसे मिळवावे ही गोष्ट अनेकांना रुचली नाहीं. पण हळेनळा त्यांत कांहींच वावगे दिसलं नाहीं. कारण तिने स्वेच्छेनं या सर्कशीत प्रवेश केळा होता. तिथे तिळा पैसेहि चांगळे मिळत. अन'ची तरतद करण्यासाठीं निव्वळ लेखनावर मिळणारे पेसे पुरेसे नव्हते. सकशीच्या नावीन्यप्रण व वेगवान्‌ वातावरणांत हेळेनचा उत्साह द्विगुणित होई. ती प्रथमपासून स्वतंत्र त्रिचारांची होती. प्ररवैग्रहांचें किंवा लोक काय म्हणतील याचें भय तिळा कधींच वाटलं नाहीं. तसं पाहिलें तर तिच्या कॉलेजांत जाण्याळाहि अनेकांनी विराध कळला होता. तिच्या कॅलिज- दिक्षणासाठीं केळेळा सगळा खचचे वायां जाइळ असे या हितर्चितकांचें मत होतें. जगांतीळ अति श्रीमान व्यक्तींत गणना होणाऱ्या अँड्य कार्नेगी यांनीं तिळा आयुष्यभर पुरेळ एवढें पेन्शान देऊं केळे पण हेलेननें ती मदत सविनय नाकारली. अशी मदत स्वीकारणे आपल्या समाजवादी विचारसरणीशी विसंगत आहे असें तिनें निश्चयप्रवक कानेगींना सांगितलं.

३४ हेळेन केलर : एक व्यक्तिरेग्वा

तिच्या समाजवादाबद्दळ तिळा रिक्षा केली पाहिजे, असं कार्नेगी विनोदाने म्हणाले, तेवहां हेळेननं उत्तर दिलं, “ आपणासारख्या थोर व्यक्तींनी आपल्या मनांत सुसंगति राखली पाहिजे. विश्ववंधुत्वावर आणि राष्ट्रा- राष्ट्रांत, शांतता नांदळी पाहिजे या तत्त्वावर तुमची श्रद्धा आहे. या दोन्ही श्रद्धा म्हणजे समाजवादाच्या श्रद्धा आहेत.

हेळेतने अमेरिकेच्या संव अट्टेचाळीस संस्थानांत व्यार्यानांचा दोरा काढळा. प्रत्येक ठिकाणच्या विठिप्ट भोगोलिक परिस्थितीचा तिने प्रत्यक्ष परिचय करून घेतला. दिवसभर निरनिराळ्या सावजनिक संस्थांना भेटी- व्याख्याने आणि रात्रीं पुढल्या मुक्कामासाठी रेव्वे-प्रवास असा या तुफानी दोऱ्याचा कार्यक्रम होता. तिच्या प्रत्येक भेटीचे, व्याख्यानाचे वर्णन देशां- तल्या आणि देशाबाहरील वृत्तपत्रांत रकानेच्या रकाने भरून प्रसिद्ध होई. तिळा बघण्यासाठी प्रत्येक ठिकाणीं हजारो ळोक जमत. या दोर्‍्यांत अनेक नामवंत व्यक्तींच्या भेटीचा तिळा ळाभ मिळाला. तिचा दुर्दम्य जीवनोत्साह पाइन सुप्रसिद्ध कवि काळ सँडबर्ग थक्क झाळा. जीवन कशा प्रकारें जगावें याचा हेळेन म्हणजे सर्वोत्तम आदश आहे असे उद्डार त्याचे तोंडून बाहेर पडले !

चाळी चॅग्लिननं हेळेनळा आपल्या स्टुडिओत नेलें आणि त्रिखंड कीर्ति मिळविणारी आपली हॅट व फाटके बूट त्यानं तिला ६ दाखवले !'. “ स्वतःची कळा आणि व्हायोलिन यांच्याबद्दल गाढ आत्मीयता बाळगणारा सरळ मनाचचा विचारशील युवक” असं चाली नचॅप्ठिनबद्दळ तिचें मत बनलें. १९१८ सालीं होलिवुडमध्यें तिच्या आयुष्यावर “उद्गार? (ए9लाश्यक्या2) या नांवाचा एक चित्रपट काढण्याचा बूट निघाला. त्यांत हेळेनळा काम देण्याचहि ठरलें. पण हेळेनच्या जीवनांत न घडलेले अचाट प्रसंग निर्मात्याने पेसे मिळविण्या- साठीं पटकथेत कोंबण्याचे ठरविलें व त्यामुळें हा चित्रपट निघालाच नाहीं. या निर्मात्याच्या कल्पनांची भरारी न्याहाळणे मनोरंजक ठरेल.

प्रगतीच मुक्तद्वार ४५

हेळेनच्या सन्मानार्थ दिलेल्या एका मेजवानीचे प्रसंगीं डॉ. होम्स, फिलिप्स त्रकस, जोसेफ जेकसन, डॉ. अलेक्झांडर ग्रॅहॅम बेळ इत्यादि थोर व्यक्तींचा ताफाच्या ताफा हजर आहे असं दृश्य या चित्रपटांत घालायचे त्यानं योजेल होतं. बड्या चार राष्रांच्या प्रमुखांची फ्रान्समध्ये परिपद भरली असतां हेळेन त्यांची भेट घेऊन त्यांना युद्ध लबरकर संपवण्याची विनंती करते असं त्याळा दाखवायचं होतें. कामगारांचे नेतृत्व स्वीकारून ती ' जोन ओफ आक्रे' च्या आवेशाने ळढ्यांत भाग घेतांना या चित्रपटांत दिसळी असती. युलिसेसप्रमाण ती खवळलेल्या समुद्राशी झुंज घेत आहे असाहि एक प्रसंग त्या चित्रपटांत यायचा होता !

हेळेनळा गौरविण्यास अशा कल्पित प्रसंगाची मुळींच जरुरी नव्हती. कारण प्रत्यक्षांत तिळा हेवा वाटण्यासारखे बहुमान मिळाले, त्यावेळच्या सत्तर नामवंत कवींनी तिच्यावर कविता लिहिल्या आणि या कवितांचा संग्रह्‌ प्रसिद्ध करण्यांत आला. रवीन्द्रनाथ टागोर तिच्या भेटीला गेले होते. त्यांनी तिच्याशीं अनेक विपयांवर चर्चा केळी. “इन्‌ माय गाडन! या आपल्या काव्यांतीळ कांहीं भाग रवीन्द्रनाथांनीं तिळा वाचून दागखवळा. रविबानूंच्या गळ्यावर, ओठांवर बोटें टेकून हेळेनने हें काव्यवाचन “ ऐकलं .

साहित्याइतकीच ब्रिज्ञानाचीहि हेलेनलळा आत्रड होती खाणींतन कोळसा कसा काढतात, लोखंड कसं आुद्र करतात, मोठमोठे परळ कसे बांधतात, विमानविद्येचें तंत्र काय आहे, फळवागा कशा लावाव्या, होका येत्रामागीळ तत्त्व कोणतें हें सारें ती कुतहळानें शिकली. हेन्री फोडनें तिळा आपला डेटॉइट येथील मोटार-कारखाना दाग्ववळा, एडिसननं निळा आपल्या प्रयोगशाळेची माहिती दिली. ब्रकलिन येथीळ अजस्र पळ निर्मिणारा कनेळ रोएव्ळिंग व वनस्पतींचा जादूगार ल्यूथर बरबरँक यांनीं आपापल्या शास्त्रांची तिळा आस्थेनं माहिती दिली. हेलेनला भेटल्यानंतर सुप्रसिद्ध शाख्क्ष आइन्स्टाइन हे अन सुलिव्हानळा म्हणाले,

४६ हेलेन केलर : पक व्यक्तिरेखा

“ आधुनिक शिक्षणशास््रांतल्या इतर कोणत्याहि कतृत्वापेक्षां तुमचं यरा मळा अधिक मोलाचे वाटतें. तुम्ही हेळेनलळा नुसत लिहावाचायला ठिकविलं नसून तिच्या व्यक्तित्वाचा विकास घडवून आणला आहे. जवळजवळ अशक्‍य कोटींतठी गोष्ट तुम्ही शक्‍य ' करून दाखविली आहे." आरन्स्टाइन यांच्या सांनिव्यांत हळेनळा वाटलं कीं पृथ्वीवग्चे सगळे विरोधी सर सुसंत्रादी वनळे आहेत; आणि ढगाळलेल्या आभाळा- सार्या झालेल्या जुन्या जगांत सूसकिरण फांकानेत तसे नवे जग अवतरत आहे.

म न; अंधांसाठी सेवाकार्य

रेन्थॅम येथील तेरा वर्षांच्या वास्तव्यानंतर १९१७ मध्ये अन ब हेळेन न्यूयॉकजवळ ' फॉरेस्ट हिल्स ! येथें राहण्यास गेल्या. जॉन मॅकी यावेळीं युरोपांत होता. पण १९१४ पासूनच हेळेन कुटुंबांत राठ लागलेल्या पॉली थॉम्सन हिची हलळेनळा मॅकीइतकीच मदत होई. पॉठी थॉम्सन ग्लासगोहून आपल्या काकांना भेटण्यासाठी म्हणून अमेरिकेस आली होती. पहिल्या भेटींतच तिळा हेळेननं आपली स्प्शखणांची भाप! शिकवली आणि अनप्रमाणेंच आपणहि हेळेनच्या सांनिध्यांत राहायचं असं पॉलीनें ठरवले. हा निणय हेळेनळा फारच उपकारक ठरला. कारण पॉली नसती तर अंनच्या मृत्यूनंतर हेळेनचे फार हाळ झाले असते. आजहि पॉली सतत हेळेनवरोबर असते, व अंनची उणीव भासणार नाहीं अशा प्रकारें तिची काळजी घेते. पॉली अत्यंत मनमिळाऊ आणि व्यवहारदक्ष आहे. तिळा बँकांचे व्यवहार, जमाखच यांची चांगळी माहिती असल्यानं हेळेन व अनळा तिचा फार उपयोग झाला. रेखेचीं वेळापत्रकें पाहणं, हेळेनच्या प्रवासाची सध सिद्धता करणं हीं कामं पॉलीमुळें सुकर झालीं.

यावेळीं हेलेन इटालियन शिकत होती. राजकीय घडामोडींबद्दलहि ती जागरूक असे. प्रत्येक निवडणुकीनंतर नब्या अध्यक्षाने राष्ट्राला दिलेला संदेश ती काळजीप्र्वेक वाची. ती बारा वर्षांची होती तेव्हां मायकेल अनेनॉसळा एकदां म्हणाली, “मी रिपब्लिकनहि नाहीं किंवा डेमोक्रेटहि नाही. नागरी शासनशासत्र, राजकारण, तत्त्वक्ञान यांचा नीट अभ्यास केश्यावरच मी माझें मत देईन.” आणि पुढें तिनें या विषयांचा

ः्ट हेलेन कलर : णक व्यक्तिरखा

सस्वोळ अभ्यास केल्यावर तिळा समाजवादी विचारसरणी अधिकाधिक पटट॑ं लागली. लोककल्याण हेंच शासनसंस्थेचें आद्य कतेव्य आहे असें तिचं ठाम मत बनलें. आजहि ती याच मताची आहे. अनबरोबर आणि ग्रेहूस वेळबरोबर ती अनेकदां मजूर वस्त्यांतन हिंडली' होती. त्या आठवणी तिच्या मनांतून अद्याप गेल्या नव्हत्या. अनुकंपेने प्रेरित होऊन तिनें वॉठिंग्टन आणि पिट्सवग या शहरांतीळ गरिवांच्या वस्त्यांचे निरीक्षण केलें. याच सुमारास लॉरेन्स शहरांत कामगारांचा मोठा संप झाला. उत्पादनाचीं साधने जनतेच्या माळकीचीं झालीं पाहिजेत व समाजवादी सरकार प्रस्थापित झाल्याखेरीज हें स्थित्यंतर घड्टडून येणार नाहीं असें हेळेनचे मत होतें. खलाशांच्या हक्कांसाठी झगडणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय संघटनेचा विजय झाला तेव्हां तिळा मनापासून आनंद झाळा आणि तिनें या संघटनेचा नेता जॉन लेविस याचें त्याच्या कुराळ मार्गदररीना- बद्दल अभिनंदन केलें.

हेळेन देववादी नव्हती. माणूस निश्चयाच्या आणि परिश्रमाच्या बळावर भोवतालची परिस्थिति बदळूं शकतो अशी तिची दृढ श्रद्धा होती. महापूर, वादळ यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींमुळे नुकसान झालेल्यां- बद्दलहि तिळा सहानुभूति वाटे. कामगारांचे जीवनमान सुधारण्यासाठी त्यांना कांहीं किमान सुखसोयी मिळाल्या पाहिजेत व त्या मिळवण्यासाठी त्यांनीं ळढा करणें अपरिहाय आहे, या जॉजे ऑर्बिलच्या “ भौतिक- वादा 'शीं हेलेन सहमत होती. हीं मतें तिनं 'आउट ऑफ द डाक! या आपल्या निजंधांत लोकांसमोर मांडलीं तेव्हां तिच्याविरुद्द मोठा गहजब माजळा आणि तिला लोकांनीं जबळजवळ वाळींत टाकल्यासारखे केलें. ६ कामगार लढ्याचे निदशक लाळ निशाण मीं माझ्या अभ्यासिकेंत लावलें आहे, असें तिनें लिहिलें होतें. स्रियांना मताधिकार मिळावे म्हणून निघालेल्या मोर्च्यांत ती अग्रभागी असल्यानें सवे वृत्तपत्रांत पहिल्या पानावर तिचें नांव झळकले. वृत्तपत्रांनी केलेली टवाळी आणि निंदा

अंधांसाठी सेवाकाये ४९

समाजवादी चळवळीकडे तीमुळें लोकांचें लक्ष वेधत आहे या विचाराने आनंदानें सहन केली. हेळेन ही बोळोन्हिकांच्या (कम्युनिस्टांच्या) हातांतलें बाहुले आहे असाहि प्रचार सुरू झाला. जणुं टेनिसनच्या एखाद्या कवितेंतनच जन्मलेली ही ' गोड, निरागस बालिका ! बोल्शेव्हि- झमसारख्या ' राक्षसी ' कार्यांत आपण होऊन पडेळच कशी ? वजनदार वृत्तपत्रांनी हा प्रचार चाळविळा असळा तरी वस्तुस्थिति मात्र तशी नव्हती. हेळेननें स्वतंत्र बुद्धीने अभ्यास करूनच आपलीं मतें पक्की

: गिरणीमजूर आणि खाणकामगारंच्या प्रश्नांचा अभ्यास करा; ओद्योगिक शाहरांत मजूर किती हळाखीचं जीवन जगतात, याचं अव- ळोकन करा, असे ती कॉलळिजांत जाणाऱ्या मुलींना आवाहन करी. ८ समाजवादाचे बीज आतां सवंत्र रुजलं आहे. जुनें जग आणि त्यांतील दुष्ट, अन्यायी रूढींविरुद्ध हा झगडा आहे. जगांतील कोणत्याहि शक्तीला आतां समाजवादाची वाढ थोपवून भरतां येणार नाहीं,' या तिच्या मता- मुळे चाळीस हजार विद्याथ्यांच्या समुदायाने तिच्या पुस्तकांची १९२२३ सालीं बलिनमध्यें जाहीर होळी केली. या विद्यार्थ्यांचे नेतृत्व डॉ. गोबेल्स- कडे होतें! ।

अज्ञान आणि दारिद्रय यांसुळें पुष्कळांना बाळपणीं अंधःव येतें आणि या मूळ कारणांवर आघात करतीळ अश्या सामाजिक सुधारणा घडवून आणल्याने आपोआपच आंतळ्यांचा प्रश्न सुटण्यास मदत होइल या जाणिवेनं हेळेननें या चळवळींत भाग घेतला होता. वहिय्यांसाटीहि कांहीं कार्य करावें अशी तिची इच्छा होती पण दोन्ही कामं हातीं घेण्याइतका पुरेसा वेळ तिच्याजवळ नव्हता. पुढील कार्याच्या परव तयारीसाठीं या प्रश्नांचा अभ्यास मात्र तिनं १९०८ पासून सुरू केळा होता. अमेरिकेंत त्यावेळीं पांच निरनिराळ्या लिप्यांतन अंधांसाठी पुस्तके छापलीं जात. त्यामुळें अनेकदां ती विशिष्ट लिपि न येणाऱ्या अंध १

० हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

विद्याथ्यांना त्या पुस्तकांचा उपयोग होत नसे. म्हणून त्या सर्वांना सोयीची अशी जी ' युरोपियन ब्रेळ ! त्या लिपींतच सवे पुस्तकें छापलीं जावां म्हणून हेळेननें चळवळ सुरू केली. ग्रीक भाषाहि छापतां येण्याची या लिपींत सोय होती. परावलंबी, असहाय, दुर्दैवी जीब या दृष्टीनें अंधांकडे पाहणें चुकीचें आहे, प्रत्येक अंध व्यक्ति कांहींतरी उपयुक्त व्यवसाय दिकून स्वावलंबी होऊं राकते हें तिळा लोकांना पटवून द्यायचे होतें लेगिक रोग हें पुष्कळदां अंधत्वाचें कारण असतें. पण या विपयाची चर्चा करणें रिष्ट्संमत नव्हतें. योग्य काळजी घेतल्यास व उपचार केल्यास अंधांची संख्या चाळीस टक्क्यांनी कमी होईल असं तज्ज्ञांचे मत होतें. म्हणूनच हेळेननें या मुद्दयाळा वाचा फोडली. १९०७ सालींच तिनें स्रियांच्या एका मासिकांत या विषयावर निर्भीड लेख लिहिला होता.

मॅसाच्युसेट्स्‌ संस्थानाने आंधळ्यांच्या प्रश्नांचा विचार करण्यासाठीं जें कमिशन नेमले त्याची हेलेन कांहीं वर्पे सभासद होती. पुढें इतर तीस संस्थांनांनींहि अशीं कमिशानें नेमलीं. अमेरिकेंतील सवे अंध बालकांच्या विकासासाठी निधि जमवण्यांत हेळेनने पुढाकार धेतला. १९२१ ते १९२३ या तीन वर्षांत तिने सवे अमेरिकाभर प्रवास करून अडीचशे सभांत भाषे दिलीं. कित्येकदां या सभांत ती स्वतः हातांत भिक्षापात्र घेऊन निधीसाठीं मदत जमवी. त्याशिवाय तिनें अनेक वृत्तपत्रांत लेख लिहिले आणि हजारों व्यक्तींना स्वतः पत्रें पाठविलीं. इंग्लंड, जमनी, इटली आणि फ़रान्स या देशांतहि हेळेनने सुरू केलेल्या चळवळीचा प्रसार झाला. या देशांतले आणि खुद्द अमेरिकेंतळे डॉक्टर, शिक्षक, अंधबालकांचे पाळक यांच्याकडून हेळेनळा असंख्य पत्रें येत. अमेरिकन कौम्रेसच्या एखाद्या सभासदाचा आपल्या ठार्यात पाठिंबा मिळावा यासाठींसुद्धां हेळेननें खूप प्रयत्न केले.

आपल्या बांधवांच्या उन्नतीसाठी सदैव कार्यमग्न राहिल्याने त्यांच्या जीवनांत तर आनंद निर्माण होतोच शिवाय आपलें स्वतःचे

अंधांसाठी सेवाकाय "५१

जीवनहि अधिक विशाळ बनते, आपल्या दुःखांचा आपल्याळा विसर पडतो, हें हेळेननें अनुभवले होतें. त्यामुळेंच अंधांच्या बारीकसारीक अडचणीसुद्धां आस्थेने दूर करण्याचा ती प्रयत्न करी. अंध असूनहि ज्यांनीं मोठें यश मिळेवलें अश्या अनेक व्यक्ति जगांत आढळतात. परतल्या महायुद्धांत डोळे गमावलेला फ्रेंच सैनिक जे. जार्जेस सापिनि फ्रान्सच्या : चेंबर ऑफ डेप्युटीजू चा सभासद झाला. “अंघाराळा आव्हान! या नांवाचें या गृहस्थाचे चरित्र प्रसिद्ध झालं, त्याला हेळेनने प्रस्तावना लिहिली. त्यांत महृत्पदाळा पोंचलेल्या अंधांचे उछेख तिनें केळे आहेत. अमेरिकन काँग्रेसचा एक सभासद सिनेटर गोअर अंध होता. अंध एफ. जी. वँपबेळ यानें लंडनमध्ये एक संगीत अकादमी स्थापन केली होती. तो स्वतः उत्कृ गिर्यारोहकहि होता. या साऱ्यांचा उल्लेख हेळेननें त्या प्रस्तावनेत केळा आहे. होमर, मिल्टन यांचीं उदाहरणें तर सवांच्या परिचयाचीं आहेत.

हेळेन महत्त्वाकांक्षी असली तरी वस्तुस्थितीकडे तिचें केव्हांहि दुलक्ष होत नसे. संवेच अंधव्यक्ति कांहीं पत्रकार, प्राध्यापक, ळेखक, गणिती, संपादक, अर्थशास्रक्ञ होऊं शकणार नाहींत हे॑ती मान्य करी. पण प्रत्येकाळा सुतारकाम, विणकाम, खुर्च्या करणें, मर्साज करणे, चहाची चव घेऊन त्याची वगवारी करणें, वाद्यवादन, यांसारखे अनेक उपयुक्त व्यवसाय खुले आहेत आणि त्यांद्रारें प्रत्येक अंध स्वावलंबी होऊं शकेळ अशी तिची खात्री होती.

१७: माझा धम

इर्मेन्युएळ स्वेडनवॉर्ग (१६८८--१७७२) नांवाचा एक थोर शास्त्रज्ञ संशोधक आणि धर्मसुधारक स्वीडनमध्ये होऊन गेळा. गणित, खगोल- शाख्, शरीरविज्ञान आणि भूस्तरशासत्र यांत तो पारंगत होता. धमाबावतहि स्वतंत्र बुद्धीने विचार करून ' सिस्ताचें पुनरुत्थान झालेलेंच आहे! अशी विचारसरणी पुढें मांडणारा ' न्यू चच! हा धघमेपंथ त्याच्या मत- प्रणाठळींवनच निमाण झाला.

अगदीं लहान असल्यापासून स्वेडनरवॉर्गच्या धमत्रिपयक मतांनी हेळेन प्रभावित झाली. वस्तुतः जॉन मॅकी तर बुद्धिप्रामाण्यवादी होता आणि अन सुलिव्हान पक्की नास्तिक होती. दोब्रेहि स्वेडनवॉर्गची थोरवी मान्य करीत पण ' त्याचीं धर्मविषयक मतें म्हणजे निव्वळ थोतांड आहे ' असं अँन नेहुमीं म्हणे. तरीदि त्यामुळे हेळेनची श्रद्धा मात्र कधीं ढळली नाहीं.

फिलि'स ब्रकससाखव्या स्वतंत्र विचारांच्या व्यक्तींचे हेळेनेळा लहान- पणापासून मार्गदरान झालें हें आपण पाहिलेंच आहे. पण देवाचें अस्तित्व आणि आम्म्याचे अमरत्व यांबाबत मात्र हेळेन कधींहि सारक झाली नाहीं. देवदेत्यांच्या ळढाया, अत्यंत कनवाळू अश्या देवाने रिक्षा म्हणून पापी लोकांना अम्निप्रलयांत ढकळून दिले असं सांगणाऱ्या त्यांतील दंतकथा हेळेनळा कय़ींच पटटं शकल्या नाहींत. कमठ आणि असद्िष्णु अश्या कॅथॉलिक पंथाचें तिळा केव्हांहि आकर्पण वाटलें नाहीं, आणि न्यूमनचें ' अपॉलॉजिया ' पुस्तक वाचल्यावर तर ' प्रॉटेस्टंट ' पंथाबद्दलहि ती सारांक बनली. असे वेगवेगळे पंथ आणि धार्मिक व्रतें यांमुळे खऱ्य

माझा घम पड

धर्माचें व खऱ्या श्रद्देचे कोठेंच दररांन होत नाहीं असं हेळेनचें मत होतें. ज्यांपासून मानवजातीचा कांहींहि फायदा नाहीं. असल्या धार्मिक समारंभांवर हेळेनचचा मुळींच विश्वास नव्हता. 'ार्मिकपणा आणि खरा चांगुळपणा यांत खेप फरक आहे या पास्कळच्या विचारांशीं हेळेन सहमत होती. म्हणूनच तत्त्वज्ञान आणि भोतिक विज्ञान यांच्या सिद्गांतांशीं सुसंगत असा बायबळचा अथ लावणारीं स्वेडनबॉगचीं मतें तिळा पटत.

जॉन हित्झ या अलेक्झडर प्रेंइईम वेळच्या चिटणिसाने हेलेनला प्रथम स्वेडनबॉर्गच्या तत्त्वांची ओळख करून दिली. तिच्या चोदाव्या वाढदिवशी हित्झनें तिळा नुसतें बोटांनी चाचपलें असतां वेळ समजणारे, विशिष्ट पद्धतीचे उठावाचे घड्याळ भेट म्हणून दिलें. हेळेनळा या घड्याळांचा इतका उपयोग झाला कीं पुढें “अमेरिकन फाउंडेशन फॉर द वब्लाइंड' या संस्थेने युद्धांत अंध होऊन परत येणाऱ्या प्रत्येकाळा असं घड्याळ देण्याची प्रथा सुरू केली. आणि त्याचा असा अनुभव आला कां वेळेचें ज्ञान होतांच आपल्या प्रकाशहीन जीवनांतहि सुसूत्रता आणणं अंधांना शक्‍य होतं

जॉन हित्झने स्वेडनबॉर्गच्या ' हेवन अँड हेळ! या पुस्तकाची ब्रेल लिपींतली एक प्रत हेळेनळा दिली होती. विविध क्षेत्रांतलें स्वेडनरबॉर्गचें कर्तुत्व हेलेनला समजून देतां यावें यासाठीं हित्झ स्वतः ब्रेक शिकला व होकडों तास खच करून त्यानं तिळा स्वेडनबॉगच्या कार्याची ओळख करून दिली. तिच्या ध्यानांत न आठेलीं बायबळमधलीं कित्येक मोलिक सत्ये हित्सनें तिळा समजावून दिलीं. त्यामुळे हेळेनेलळा बायबळ वाच- ण्याची इतकी गोडी लागली कीं तिचें ब्रेलमधलें उठावाचे बायबल अनेक ठिकाणीं, वरून सारखीं बोटें फिरल्याने गुळगुळीत झालं. खरा खिश्चन धर्म लोकांच्या आचरणांत उतरावा अशीच स्वेडनबॉर्गप्रमाणं हित्झचीहि मनीषा होती. बायबळमधल्या दंतकथा शाब्दराः खऱया न मानतां मानवी

प हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

मनाच्या उत्तांतीचा इतिहास म्हणून त्याकडे पाहिलें पाहिजे असें स्वेडन- बॉर्गचें मत होतें

ज्याच्या मनांत सर्वांबदळ प्रेमभाव नाहीं तो मनुष्य जिवंत असूनहि मेल्मासारखाच होय, हे स्वेडनवॉगच्या विचारसरणीचे सार होते

प्रत्येकाच्या व्यक्तिमत्वाळा एक प्रकारचा दरवळ असतो असं स्वेडन- बॉ्गचें मत होतें. ' शिसारी आणणारे उग्र दप दृष्ट प्रवृत्तीच्या लोकांना आवडतात. फळे, फुल यांचा मंद सुवास, नुकत्याच भट्टींतन काढलेल्या ब्रेडचा खमंग वास त्यांना सहन होत नाहीं. ! असं तो म्हण. कारण फळे, फुळें, ताजा पाव यांच्या गंधळहरी दातृत्व आणि श्रद्धा यांच्या स्वरू- पाशीं मिळत्या-जुळत्या असतात, ण्वढेंच काय पण ताज्या ब्रेडचा वास हा एक स्वर्गीय अनुभव आहे असं तो म्हणे. अत्यंत हावर्‍्या, कृपण लोकांच्या व्यक्तित्वाळा उंदरासारखा, निष्पाप ळोकांची छळणूक करणाऱ्यांच्या व्यक्ति- त्वाळा पिसवांसारखा, दीघंद्रेपी आणि क्रूर लोकांच्या व्यक्तित्वाला प्रेताच्या वासासारखा आणि संभापणचतुर पण अहंमन्य लोकांच्या व्यक्तित्वाला जळलेल्या पावासारखा दर्प येतो असं स्वेडनबॉर्गनें एके ठिकाणी प्रतिपादन केलें आहे. स्वेडनबॉगगळा बागबगीच्यांची अत्यंत आवड कां होती हें यावरून हेळेनळा उमगलें. कारण त्याच्या द्टीनें गुळाब म्हणजे केवळ एक विशिष्ट प्रकारचें फूळ नव्हतं; एका उदात्त भावनेचा तो ऐहिक आविष्कार आहे असें तो मानीत असे. हा दृष्टिकोन मनावर ठसल्यामुळेंच हेलेन एके ठिकाणी लिहिते, : “ माझे अंतर्विश्व प्रकाश, संगीत आणि विविध रंगांच्या हळका यांनीं भरून गेलें आहे.

बाद्ळ

अन सुलि'हान मॅकीची प्रकृति दिवसेंदिवस खालावत चालली होती. इन्फ्ल्युएन्झानें तिळा हैराण केलें होतें. त्यांतच क्षयाची भावना होण्याचा

माझा धम खख

घोका निर्माण झाला. आधींच क्षीण असलेली दृष्टि अजिबात जाण्याची

न्हे दिसू लागलीं. म्रृत्यूपूर्वी कांहीं दिवस अन परणे आंधळी झाली होती. यापूर्वी दोनदां अ॑नच्या आजारपणाने हेळेनला दुःखांत बुडवून टाकलें होतें व तिच्या मनानें भावी दृधटनांची धास्ती घेतली होती.

एकदां त्या दोघी दौऱ्यावर असतांना हेटिळमधीळ खोलींत अँनला एकाएकीं सडसड्डून ताप भरळा. काय करावें तें हेळेनला सुचेना. खोलींत टेलिफोन होता. पण हेळेन त्याचा कसा उपयोग करणार ? तिचें बोलणें समजणार तरी कुणाला ? तिला बाहेर पडून खाळच्या मजल्यावर जाणेंहि शक्‍य नव्हतें. आपण अनजवळ असून तिच्यासाठीं कांहीं करू शकत नाहीं याचें तिळा फार दृःख झालें. आणि या अनुभवामुळेंच पूर्वी एकदां नाकारळेली अँन्ड्यू कार्नगींची मदत-_-केवळ अँनच्या स्वास्थ्यासाठीं--तिनें स्वीकारली. दोघींचा सर्वे खर्चे भागेल एवढी ही रकम मोठी नव्हती. पण वराचसा भार हलका झाला.

या संकटांतन्न थोडी उसंत मिळते न मिळते तोंच हेळेनच्या जीवनांत आणखी एक शोककारक घटना घडली. हवा बदलण्यासाठीं अनला परगांवीं धाडण्यांत आलें. पॉली थॉम्सनहि तिची थ्ुश्रपा करण्यासाठीं बरोबर गेली. त्या दोघींच्या गैरहजेरींत एक तरुण पत्रकार हेळेनला मदत करण्यासाठीं “फॉरेस्ट हिल्स' मधीळ तिच्या निवासस्थानी वास्तव्यास आळा. हेलेनची आइहि तिथेच होती. नुकत्याच संपलेल्या दौर्‍्यांत या पत्रकाराने हेळेनची भाषा शिकून घेतली होती ब तिच्या दुभाष्याचें काम केलें होतें. त्यानें व हेलेनने विवाहबद्ध होण्याचें ठरवले होतें. त्यांनीं कुणाळा न सांगतां विवाहाची नोटीसहि सरकारी कचेरींत नोंदवली होती. अनळा आणि आपल्या आईला ही बातमी एकदोन दिवसांत सांगण्याचे हेळलेननें योजलें होतें. पण वृत्तपत्रांना कुठून सुगावा ळागळा कुणास ठाऊक |! दुसऱ्या दिवशीं ठळक अक्षरांत ती बातमी जगजाहीर झाली. हेळेनच्या आईला या प्रकाराचा संताप

षद हेलेन केलर : णक व्यक्तिरेखा

आला आणि या लम्नाळा परवानगी देण्याचें नाकारून हेळेनला धेऊन ती अँळाबामा येथीळ आपल्या घरीं निवून गेली !

या प्रेमभंगाविपयीं “मिडस्ट्रीम! मध्यें हेळेन लिहिते, “ज्या प्रीतीनं डतडया हळुवार, अनपेक्षित, नकळत माझ्या आयुष्यांत प्रवेश केला तिचें निर्गमन मात्र वादळाच्या थेमानांत झालं. ”

त्यानंतरचे एक वप हेळेननं अंनवरोबर युरोपांत घाळवलें. अंनची प्रकृति सुधारली नव्हती पण या प्रवासांत दोघींना विश्रांति मिळाली आणि मुख्य म्हणजे अमेरिकेंतळा वाताहरांचा ससेमिरा चुकला. या दोऱ्यांतहि हेलेनचें अंधांसाठी निधि जमवण्याचें कार्य सुरूत्च होतें. इंलंडमध्यें वृत्तपत्रांनी आणि जनतेनं तिचे सहप स्वागत केलं. “अंधांच्या उननती- करितां ' हेळेन केलर निधि ' उभारण्यासाठी आपण युगोस्ळावियांत या,” अशी तेश्रीळ सरकारनें तिळा विनंती केळी व त्यानुसार हेलेन युगोस्लाव्हियांत गेळी. तेथीळ राजानें तिळा बहुमानदरशाक पदक बहाळ केलं. लंडनमध्ये तिळा राजा-राणीनें तिच्या सन्मानाथ मेजवानी दिली. : हाउस ऑफ कॉमन्स मध्ये ती क्लेमंट अँटलींना भेटली. लेडी अंस्टर आणि बनोडे शॉ यांच्याशींहि तिचा परिचय झाला. तेथून ती स्कॉटलंडमध्ये गेली. तेथे एका विश्वविद्यालयानें हेळेनळा सन्मानपूवक पदवी दिली आणि रेडिओवरून तिचा जीवनवृत्तान्त सांगण्यांत आला. ती गोल्फ खेळण्यास शिकली. खाणी कामगारांच्या घरांना तिनें भेटी दिल्या. नऊशे फूट खोळ उतरून तिनें खाण आंतून कशी असते तें : पाहिलें '. या दौऱ्यावर असतांनाच जॉन मॅकीच्या दुःखद निधनाची बातमी त्यांना समजली. त्यानंतर थोड्याच दिवसांत अँननेंहि या जगाचा निरोप घेतळा आणि हेलेन पोरकी झाली !

१८: इंग्टंड आणि जपान

३ नोव्हेबर १९३६ ला अंन सुलिव्हान मॅकी हिच्या देहाची रक्षा वॉदिंग्टन येथ्रीळ नॅशनल केथेडूलमध्ये पुरण्यांत आली. या प्रसंगीं भापण करतांना वॉटिंग्टनच्या बिरापनें तिचा ' आजपर्यंत निर्माण झालेल्या अत्यंत थोर दिक्षिकांपैकीं एक? असा उछेख केला.

कांहीं दिवस लोटल्यावर पॉली थॉम्सनबरोबर हेळेन पुन्हा एकदां स्कॉटलंडमध्ये आली. एके काळीं हर्पाने डोळणाऱ्या हिरवळीवरून हिमप्रवाह वाहत जावा, तसे दिवसामागून दिवस जात होते. सतत पत्नास वर्षांच्या सहवासानंतर अंनचा तिळा वियोग घडळा होता. आपल्या सगळ्या आयुष्याचाच विध्वंस झाळा आहे असं हेलेनला वाटलें. पण आपल्या उद्‌ध्वस्त जीवनाची पुन्हा एकदां जुळणी करण्यासाठीं हेळेनने कंबर कसली. आपत्ती कितीहि घोर असल्या तरी त्यांना धेयोच्या साहाय्याने तोंड देतां येतं असा तिचा विश्वास होता. तिनें अंनचें चरित्र लिहिण्याचा संकल्प केला व पुढें एकोणीस वपानीं तें पुस्तक प्रण झालें. प्रवासांत बोटीच्या डेकवरून हिंडतांना पॉली तिला अंतराळांत विहार करणाऱ्या, किनाऱ्यापासून कित्येक मेळ दूर उडत आलेल्या व बोटी- भोंबतीं गिरक्या त्रेणाऱ्या छोट्या, निभय स्वालो पक्ष्यांची माहिती सांगे. या पक्ष्यांपासून हेळेनळा स्फूर्ति मिळे. तिच्या मनांतील निराशेचे विचार हळूहळू विरून गेळे आणि पुन्हा नव्या उल्हासाने हेलेन काव्य, तत्त्वज्ञान, प्रवासांतील गमतीजमती यांत रस घेऊं लागली.

अगदीं लहानपणांच स्वतःचे विचार दैनंदिनांत ग्रथित करून ठेवण्याची संवय हेळेनळा तिच्या ' शिक्षिके 'नें लावली होती. त्या

जट हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

संत्रयीचा आतां तिला कार्यमग्न राहण्याकडे फार उपयोग झाला. ही टेनंदिनी पुढें पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध करण्यांत आळी. अँनच्या ब्रियोगाचें दुःख विसरण्यांत तिळा पॉली थॉम्सनची फार मोळाची मदत झाली. पॉलीनेंहि हेळेनळा तेवीस वर्षे सावलीसारखी सोबत केली होती. तिच्या- पाशीं अभिनयगुणहि होते. त्यामुळें प्रत्येक प्रसंगांतलं कारुण्य, सोदये व विनोद ती हेळेनच्या हातावर रेखाटू शकत असे. चित्रपट पाहतांना नुसते संवादच नव्हे तर पात्रांच्या चेहर्‍्यांवरीळ सूक्ष्म भावदेखीळ ती हेळेनच्या हातावर टाइप करी.

आपल्या व्यक्तिगत दुदेवाबद्दल हेळेनने केव्हांहि शोक केला नाहीं. १९३६-३७ च्या सुमारास जगाच्या क्षितिजावर महायुद्धाचे काळे ढग जमू लागले तेव्हां मात्र हेळेन चरितातुर झाली. नुसत्या ब्रिटनसाठीं चार कोटी गॅसप्रतिवेबयक मुखवटे तयार करण्यांत येत असल्याचें तिळा कळलें. दैनंदिन उपयोगाच्या वस्तंची चणचण असतांना अशा कामीं उत्पादन- शक्ति राबवली जाणार होती. सामाजिक न्याय प्रस्थापित करण्यास जगाला किव्येक शतकांचा उशीर झाला होता हेंच या गोष्टीवरून सिद्ध होत नव्हतें काय? “ स्फोटक दारूगोळ्यानें ठासून भरलेल्या व भरवेगांत निघालेल्या आगगाडीसारखी त्या वेळची जगाची स्थिति होती, ” अक्शा चपखळ शाब्दांत तिनें त्या युद्धपरवे काळाचें चित्र रेखाटले आहे. रोज सकाळीं न्याहारीच्या वेळीं पॉली तिळा ताज्या बातम्या स्पशखुणांनीं सांगत असे. रशियांतीळ ' शुद्धीकरण ' मोहिमा, नाझी जमेनींतले अमानुष अत्याचार, आइन्स्टाइनची ससेहोळपट या साऱ्या बातम्या वाचून तिळा मनस्वी दुःख होई. रशियांत चाललेल्या क्रूर प्रकारांची तिला घृणा होती पण नाझी हृत्याकांडहि तिळा तितकेंच गहेणीय वाटे त्यामुळेच 'मिडस्ट्रीम' या आपल्या पुस्तकांतील रशियाच्या स्तुतिपर असलेलीं वाक्ये गाळून टाकण्याची तिच्या जमन प्रकाशकांची विनंती तिनें मान्य केली नाहीं. ररियांतील हत्यासत्र ही झारकालीन अन्यायांची

इंग्लड आणि जपान "५९

प्रतिक्रिया आहे असें तिचें मत होतें. नव्या रशियाच्या निरीश्वरवादी पाखंडी तत्त्वज्ञानाला तिचा तीव्र विरोध होता. पण पूर्वी धमाच्या नांवावर ळोकांचा नानाप्रकारें असह्य छळ करण्यांत आळा त्यामुळेंच या नव्या तत्त्वज्ञानाला एवढी लोकप्रियता ळाभली या कार्यकारणसंब्रंधाकडे तिचें दलंक्ष झालें नाहीं; यांतच तिच्या तालनिक दप्टीची साक्ष पटते. आणि रशियाची हीं दोषस्थळें मान्य करूनसुद्गां तो देश सर्वांगीण प्रगतीच्या मार्गावर झपाट्याने वाटचाळ करीत होता ही गोष्ट निर्विवाद होती. त्यामुळेंच तिने त्या जमन प्रकाशकाळा एक चांगले स्वरमरीत पत्र लिहून आपल्या मूळ पुस्तकांत कोणताहि फेर्वदळ करण्याची किंवा आपलें पुस्तक छापण्याची त्याळा बंदी केली.

हेळेनच्या मनांत सत्र राण्ांवदळ समभाव होता. ' हें विश्चचि माझे घर' अशी तिची भावना होती. त्यामुळें कुटुंबातल्या भांडणांविपयीं वाटावी तशी व्यक्तिगत चिंता तिळा जागतिक युद्धाविपयीं वाटे. अत्यंत प्रतिकूळ परिस्थितींतहि तग धरून राहणाऱ्या ब्रिटिशांचे तिळा कोतुक वाटे. ब्रिटनचे साम्राज्य जाऊन तेथं परस्परांबदहदळ सद्वावना बाळगणाऱ्या स्वतंत्र राष्ट्रांची एक राष्ट्रकुल संघटना निमाण व्हावी असं हेळेनला वाटे. त्यामुळेंच वसाहतवादा'चा विख्यात उच्छेदक आणि प्रत्येक राष्ट्राच्या स्वातंत्र्याचा पुरस्कता टॉमस पेन याच्या पुतळ्याचे पॅरिसमध्ये तिच्या हस्ते अनावरण झालें, तेवहां तिळा आनंद आणि अभिमान वाटला. टॉमस पेनच्या थोरवीविषयीं हेळेननें आपल्या दैनंदिनींत मोठे मार्मिक गौरवोद्रार काढले आहेत.

या काळांतहि सत्रे विषयांवरील नवीं पुस्तके वाचून आपलें ज्ञान अद्ययावत्‌ ठेवण्याची हेळेन काळजी घेई. नेपोलियन, ग्लॅडस्टन, डिझाएली यांचीं चरित्रे तिनें वाचलीं. ' जीवन हें इतकें दुर्मिळ आहे कीं त्याला क्षुद्र लेखण्यासारखी दुसरी मोठी चूक नाहीं? हे डिझरेलीचें ब्रीद हेळेनच्या आयुष्यालाहि लागूं पडण्यासारखें होतें. काव्याची तिळा

६० हेटेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

फार आवड होती. व्रिळा केथर, नुट हॅमसन, टर्जनीव्ह यांचें ललित वाडग्मयहि तिनं वाचले. निरनिराळ्या देशांत प्रवास करण्याची तिला होस होती. म्हणून इंग्लंडमध्ये असतांनाच तिळा जपानच्या दौर्‍्याचें आमंत्रण अगले, त्याचा तिनें स्वीकार केळा. जगांतीळ णए्क कोटी चाळीस लक्ष अंधांपेकीं पुष्कळसे पोवात्य देशांत असल्यानें त्या देशांत याबाबत जागृति निमाण करणें हेहि तिच्या द्टीनें तिचें महत्त्वाच कतव्य होतें.

जपानला जातांना वाटेंत होनोळुळु बेटावर ती थांबळी व हवाई दवीपसमूहांतीळ अंधांच्या जीवनविकासाकड लक्ष पुरविण्याची तिनें लेथीळ विधानसभेस विनंति केळी. जपानी सरकारच्या आमंत्रणावरून हेळेन जपानळा निघाली होती. त्यामुळें आपल्यावर फार मोठी जबाबदारी आहे आणि ती आपण नीट पार पाडली पाहिजे असं तिला सारखे वाटे. शिवाय जपानी सरकारनें तिच्यासाठीं अत्यंत भरगच्च कार्यक्रम आंखला होता. बोटीवर ती जपानमध्ये द्यावयाच्या १०-१२ व्याख्यानांची तयारी करण्यांत पहांटे पांचपासून रात्रीं दहापर्यंत गढून गेळेली असे. वास्तविक डॉक्टरांनी तिळा विश्रांति घेण्याचा सछा दिळा होता. पण विश्रांतीस तिळा अवसर नव्हता. याच प्रवासांत तिनें : गॉन विथ द विंड! या अविस्मरणीय कादंबरीचे त्रेळ लिपींतळे बाराहि खंड वाचून संपवले ! त्यांतली दक्षिण अमेरिकेतल्या कापसाच्या बिस्तीण शेतांची वर्णने वाचतांना हेळेनळा आपल्या बालपणींच्या घराची आठवण होई.

जपानमध्ये तिनें अंधांच्या उन्नतीसाठीं साडेतीन कोटी येनचा निधि जमवळा. जपानमधीळ नव्या-जुन्यांचा संघर्ष तिळा सववत्र जाणवला. या दौर्‍्यांत ती जपानी सरकारची पाहुणी असल्यानें तिच्या प्रत्येक सुखसोयीकडे लक्ष पुरबण्यांत आलें होते. रेल्वे प्रवासांत कांही वेळ जपानच्या राजाची बहीण स्वतः हेळेनबरोबर होती. हेळेनच्या तैना- तीळा आणखी दोन मदतनीस स्रिया देण्यांत आल्या होत्या. शिवाय

इंग्लंड भाणि जपान ६१

एक आचारीहि होता. जपानमध्ये हेळेनचें सवे ठिकाणीं अभूतप्रव स्वागत झालें.

तिथल्या अंघ-अपंगांसाटीं तिनें मोठा निधि जमवळा. या कामीं तिला टेकिओ इवाहाशी थांची फार मदत झाली. इंजिनियरिंग काठिजात शिकत असतांना--वयाच्या तिसाव्या वर्पी--इवाहाशी आकस्मिकपणे आंधळे झाले. त्यांनीं आत्महत्येचा प्रयत्न केळा, पण त्यांना वांचवण्यांत आलं आणि शिक्षणासाठी त्यांना इंग्लंडला पाठविण्याची व्यवस्था करण्यांत आली. कांहीं वर्पांनंतर ते इंग्लंडमधल्या एका अंध--बिद्याळयाचें प्रिन्सिपॉल झाले. हेळेनच्या जपान-दोर्‍्याचे वेळीं ते जपानी भापशीं “ब्रेल! लिपीची सांगड कशी घालतां येईळ यावावत संशोधन करीत होते.

पुढें कांहीं वर्षांनीं जगप्रवास करतांना हेळेनला पुन्हां एकदा जपानची सफर घडली.

शिल्पाच्या शोधांत

“७ & ७, % %

अँनच्या मृत्यूनंतर फॉरेस्ट हिल्समधल्या घरांत हेळेनचें मन रमेना. म्हणून पॉली आणि ती कनेक्टिकटमधीळ वेस्टपोर्ट या गांवीं राहण्यास आल्या. त्यांच्या या नव्या निवासस्थानाचें नांव ' आकंन रिज.

: आकन रिज? च्या सभोंवतीं विस्तीण बाग होती. सोबतीळा एक शिकवलेला जमन कुत्रा घेऊन हेळेन या बागेत सवंत्र फेरफटका करी दिवसाचा बहुतेक वेळ हेळेन घराच्या दुसऱ्या मजल्यावरील आपल्या अभ्यासिकेत वाचन-लेखनांत मम्न असे. या ग्वोलींत ण्क विजेची घंटा बसविण्यांत आली होती. ही घटा वाजतांच ज्या ध्वनिलहरी उमटत त्या हेळेनच्या अभ्यासाच्या डेस्कद्रारें हेळनपर्यंत पोचत. मग हेलेन आपले पाय खालच्या फळ्यांवर टकटक वाजवी आणि निरोप समजला असल्याचें पॉलीळा कळवी. नेमके कोणत्या कामासाठी आपल्याला बोलावले आहे हेंहि हेळेनळा घंटा कशी वाजली यावरून कळे. कारण जेतण्यासाठीं हांका मारतांना, कोणी भेटायला आलें असल्याचें कळवितांना, कशा प्रकारें घंटा वाजवायची यासंबंतरींचं संकेत हेळेने आणि पॉली यांनीं ठरवले होते. शह्रांतल्या गडबड गोंधळापेक्षां, रेल्वेच्या कणकटु खड- खडाटापेक्षां खेड्यांतलें शांत वातावरण स्पशद्वारें अनुभवतांना हेळेनला अधिक आनंद होई. शाहरांतल्या मोठ्या रस्त्यांवरीळ रहदारीची वर्दळ; मोटारींचे भोंगे, कारखान्यांतील यंत्रांचे ककेरा आवाज यांतन उद्‌भवणाऱ्या ध्वनिलहरी समुद्रांत उसळणाऱ्या वादळी लाटांप्रमाणें हेळेनला वेढून टाकीत. पण तेंच शहरापासून दूर गेल्यावर मात्र तृणगप्णांची सळसळ, मधमाशांचा मंजुळ गुंजारव, गुलाबाच्या ताटव्यावरून येणारी सुगंधी

शिल्पाच्या शोधांत ६३

वाऱ्याची झुळुक, निझरांचा झुळझुळ आवाज हे सारे ध्वनी आपल्या रेशमी स्पर्शाने तिळा पुलकित करीत.

विख्यात शिल्पकार ' जो डेब्हिडसन ? यांची व हेळेनची चांगली गट्टी जमली होती. शिल्पकलेचे शिक्षण घेत असतांना आपल्या एका बहिऱ्या- मुक्‍या वर्गमित्राकडून डेव्हिडसन यांनीं स्पर्शाखुणांची भाषा शिकून घेतली होती त्यामुळें हेळेनशीं संभापण करतांना त्यांना कांहींच अडचण पडत नसे. (जो डेव्हिडसन यांनींच हेलेनशीं माझा प्रथम परिचय करून दिला.) हेळेन आणि पॉली यांना पेनसिल्वेनियांतील आपल्या धरीं नेऊन डेब्हिडसन यांनीं स्वतः त्या दोप्रींचे पुतळे घडवले. आपल्या स्टुडिओतीळ सव शिल्पकृति त्यांनीं हेळेनळा “ दाखवल्या '. £ डोळस माणसापेक्षांहि जास्त रसिकतेने आणि आम्मियतेनें हेळेन आपल्या हातांनीं हे पुतळे “पाहत ' होती,” असें डव्हिडसन यानीं मळा लिहिलेल्या एका पत्रांत म्हटलें आहे. याच पत्रांत ते पुढें म्हणतात, “ हेळेननें आमच्या घरांत पाऊळ टाकतांक्षणींच एक प्रकारच्या अवणेनीय आनंदाने आणि उत्साहाने आमचं घर उजळून निघालं.” आइन्स्टाइन यांच्या पुतळ्याळा स्पदा करतांना हेळेन हर्षित झाली आणि म्हणाली, “ आईन्स्टाईन हे सुर्यफुळासारखे आहेत !!'” जो डेब्हिडसन यांच्याबद्दळ आपल्या आत्मचरित्रांत हेळेनने लिहिलें आहे, “ माझ्या जाणिवांचे आणि प्रज्ञेचे क्षेत्र तुम्ही कितीतरी पटींनीं विशाळ केलेत. माझे जगच तुम्हीं बदळून टाकलेंत. तुमच्या आदरा, आनंदी जीवनाचा माझ्यावर खोल परिणाम झाला आहे. नुसते उच्च विचार मनांत बाळगून चालणार नाहीं, आपलें वतनहि निर्मळ आणि उदार हवें, आपलीं क्षितिजं तोकडीं असतां कामा नयेत हें तुम्हीं मळा शिकवलेंत.'”

शिल्पकलेबद्दळ हेळेनच्या मनांत विलक्षण आवड निर्माण झाली. ती प्रथम मेणाच्या व नंतर मातीच्या मूर्ति घडविण्यास शिकली. जिनोआ, फ्लीरेन्स, रोम, कॅले येथ्रीळ जगप्रसिद्ध शिट्पें हेळेननें पाहिली.

६४ हेळेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

£ ओबडधोबड कळाहीन ख्डकांतून सुबक मूर्ति ग्ोदून काढावी त्या प्रमाणे माझ्या शिक्षिकेने माझ जीवन घडविलं, ” अशा शिल्पाच्या भापल हेळेनने अन सुळिहानवद्दळची आपली कृतक्षता व्यक्त केली आहे.

: १०: कांहीं टिपणें

हेळेन वेस्टपो्टळा आल्यानंतर तिच्या सांनिध्यांत राहण्याची मला अनेकदां संधि मिळाली. या काळग्वंडांतीळ कांहीं प्रसंगांची, हेळेनच्या त्रिविध विषयांवरील मतांचीं टिपणे मीं एका वहींत लिहिलीं. हीं टिपणे नियमित लिहिलेली नसल्यानें विस्काळिन वाटण्याचा संभव आहे. त्यांतील कांहीं मी वाचकांपुढे साद्र करीत आहें:

जुले १९४४

हेळेन आज ब्ल्यूबेरीचीं फळें तोडीत होती. नुसत्या स्पशाने फळें पिकलीं आहेत कां नाहीत हं ती ओळखत होती.

: आकॅन रिज'ची बाग आणि त्यांतल्या पाऊळवाठा इतक्या व्यवस्थित राखल्या आहेत कां मी तर आश्रयचकित झालो. ही सगळी हेलेनची कर्तबगारी. उन्हाळ्यांत हेळेन दररोज पहाटे पांचळा उटते आणि बागेची, आंतल्या रस्त्यांची साफसफाई करते. फुलांच्या ताटव्यांतील तणे ती उपट॒न टाकते. हवेटे हास याचें तिळा या कामांत मागदशक म्हणून साहाय्य होतें हासळा “ आकेन रिज 'मध्यें महत्त्वाचें स्थान आहे. तो मोटार चालवतो, हेळेनळा सकाळीं हिंडतांना सोपे पडेल असे कुंपण त्यानं बांधळ आहे. त्याळा हेळेनची स्परोखुणांची भाषा येते, आणि हेळेनळा वाचतां यावें म्हणून तो कित्येक ळेख व कागदपत्रे यांच्या नकला ब्रेळमध्यं तयार करतो.

हेळेन आज जेवायळा आली होती आणि तिनें बरोबर सोंगद्यां- सारख्या खेळाचा पट आणला होता. वेळ मिळाल्यास एखादा डाव खेळण्याची तिची नेहमींच तयारी असते. ष्‌

६६ हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

१८८८ सालीं--म्हणजे सत्तावन वरपांयूर्वी !--प्रसिद्ध झालेली क्‍्लॅरेन्स स्टेडमन या कवीची हेळेन केळरवरीळ कविता माझ्या वाचनांत आली आहे. या कवीने १८६१५ सालीं लिंकनच्या मृत्यूच्या प्रसंगीं त्याचा गुगरव करणारी कविता लिहिली होती. हेळेननें तर आतां विसाव्या शातकांतलींहि पत्नासांडन अधिक वर्षे मागे टाकलीं आहेत, पण अजून कित्येकदां ती अवग्बळ तरुण मुलीसारग्वी भासते. कित्येक वर्षापूर्वी - काव्य लोकाभिमुख होतं त्या काळांत रॉबर्ट फ्रॉस्टसारख्या कवींनी हेळेनवर किती तरी कविता केल्या होत्या !

ऑगस्ट १९४४

हेळेन आणि गेतॅनो साल्वेमिनी यांच्यावरोबर आम्ही प्रो. रॉबर्ट पिफर यांच्या घरीं जेवण्यास गेळो होतो. मिसेस पिफर अत्यंत चांगल्या रसिक आणि कलावंत आहेत. त्यानीं एक इटालियन गाणें म्हणून दाखविले. हेळेनने त्या वेळीं डावा हात प्रियानोबवर ठेवळा होता ब उजवा हात हवेतच हळवीत तिनें गाण्याळा बिनचूक ताळ धरळा होता. फरशी आणि पियानो यांमधून तिला संगीत लहरींचे आकलन होतें. या पद्धतीने ती अनेक गाणीं ओळख शकते.

आपल्याला दिवस व रात्र कशी ओळखतां येते हें सांगतांना हेलेन म्हणाळी, “ दिवसा हवा हळका असते. गंघहि अधिक तरळ असतात. वातावरण गतिमान्‌ व म्हणूनच कंपलहरींनीं भरळेळ वाटतें. संध्या- काळच्य्या शांत वातावरणांत कंपलळहरी कमी असतात. हवा अधिक जड वाटते आणि भोंवतालीं गडबड सुरू नसते.”

रंगांसंबंथीं हेळेनच्या काय कल्पना आहेत ? तांबडा रंग तिला उबदार वाटतो. तिनें आपल्या मनांत गुलाबी रंगाची गुळाबकळ्यांशीं, व हिर्या रंगाची कोवळ्या उगवत्या रोपांशीं सांगड घातली आहे- जांभळ्या रंगाने तिळा प्रगाढ भावना सूचित होतात. पिवळा रंग तिच्या

कांहीं टिपणं ६७ अंतर्विश्वांत आनंद, प्रसन्नता, सूर्यप्रकाश यांचें प्रतीक आहे, तर निळ्पा रंगानं तिळा अंतर, अवकार आणि आकाडा यांचा बोध होतो.

अर्थात वाचनाचे तिच्या मनावर जे संस्कार झाले त्यांतूनच रंगां- संअंधींच्या वरीळ कल्पना तिच्या मनांत निश्चित झाल्या हें उघड आहे. पण मळा आश्चयेकारक वाटलेली गोष्ट म्हणजे काळ्या रंगारिवास इतर कोणत्याहि रंगाचा मेळ तिनं दुःस्व, नकारात्मकता, अभाव, पाप यांच्याशी घातळला नाहीं. काळा रंग तिळा एकान्त, शांति यांचाहि निदशक वाटतो.---“ आंधळ्याला अंधाराची भीति वाटण्याऐवजीं कनवाळू सोबतच होते. अंधार हंच त्याचे चिरपरिचित विश्व असतें.” असें तिनें एके ठिकाणीं लिहिलं आहे. आणि त्यामुळेच रंगांविपथींच्या हेळेनच्या कल्पना नेइ्मीं आनंदमय असतात. सप्टेंबर १९४४

अस्टर हॉटेलांत भरणाऱ्या एका राजकीय सभेला हजर राहण्यासाठी हळेन आणि पॉली न्यूयॉकळा आल्या आहेत. उपाध्यक्ष टमन यांचें या सभेत भापण झालें आणि नंतर हेळेनशीं त्यांचा परिचय करून देण्यांत आला. हेळेनच्या भेटीने टूमन सद्गदित झाले. हेळेननं .त्यांच्याशीं बोलण्याचा प्रयत्न केळा तेव्हां तर त्यांच्या डोळ्यांत अश्र उमे राहिले. या भेटीनंतर हेळेन म्हणाळी, “ ट्मन यांच्या हातावरूनच मला त्यांच्या निष्कपट सरळ मनाची कर्पना आठी. जानेवारी १९४५

व्हाइट हाऊसमध्ये प्रेसिडेट प्रॅकलिन रूझवेल्ट यांची भेट धतल्याचें हेळेनने पत्रांत लिहिल आहे. या भेटीच्या वेळीं रूझवेल्ट कुटुंबियांखेरीज इतर कोणी उपस्थित नव्हतं. “ रूझवेल्ट यांच्या काळजीग्रस्त चेहऱ्यावर उदात्त आकांक्षेचे तेज आहे. संपत्तीची आणि सत्तेची हाव सुटलेन्या राष्ट्रांपासून जगाचे संरक्षण करण्याचा निर त्यांत प्रतीत होतो. ”

६८ हेळेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

अध्यक्षपदी निवड झाल्यानंतर प्रेसिडेंट रूझवेल्ट यांनी व्हाइट हाऊसमधून उद्घाटनाचें भापण केळे तो समारंभ हेळेनने ' पाहिला. व्हाडट हाऊसच्या आवारांतीळ वफाच्छादित हिरवळीवर एका मॅम्नोलिया वृक्षाख्राळीं ती जो डेग्हिडसन यांच्या समवेत उभी होती. आपल्या बशिष्रचप्रण उ-साहानें जो डव्हिडसन यांनीं पोली आणि हेलेन यांची समारंभासाटीं आलेल्या सव लहान-मोठ्या व्यक्तींशी ओळग्व करून दिली. अटनी जनरळ फ्रॅन्सिस विडळ, लॉड हॅलिकॅक्स आणि अमेरिकेच्या प्रतिनिथरिगृहाच अनेक सदस्य त्यांत होते. मध्यंतरी जो वेळ मिळे तेवढ्यांत ती जो डब्हिडसन यांच्यावरोवर उपस्थित व्यक्तींविषयीं चचा करी. “ अनेक सुप्त हेतव प्रभावी व्यक्तिविदोप यांच्या गुंतागुंतींतन राजकीय चळवळींचा उगम कसा होतो हूं या प्रसंगीं आपल्याळा उमगले, असा अभिप्राय हेळेननं व्यक्त केला.

:, भरगच्च कार्यक्रमांच्या त्या दिवशीं '' संध्याकाळीं हेळेनळा जस्टिस ह्यूगो व्लॅक, थमन आरनॉल्ड यांच्या पंक्तीचा लाभ मिळाला. ह्यांनी अमेरिका आणि रशिया कोणत्या मागाने एकत्र येऊं दाकतीळ, अथ- व्यवस्था आणि राज्यकाराभाराचीं साधनें यांबाबत इतकी पराकोटीची मतभिन्नता असतांनाहि या दोन मोठ्या देशांत खरीखुरी लोकशाही कशी अस्तित्वांत येऊं शकेळ यासंत्रेथीं हेळेनशीं चर्चा केली

अनेक सरकारी रुग्णालयांना भेटी दिल्याचेंहि हेळेन लिव्ति. “या रुग्णालयांचा व्याप ब तेथें चाललेले प्रचंड कार्य यांपुढें इळियडसारखीं महाकाव्येसुद्धां फिकां पडतीळ. (अमेरिकेंतील यादवी युद्धाच्या वेळची रुग्णाळयं पाहून वॉल्ट व्हिटमननेंहि असेच उद्डार काढले होते.) अपंगांच्या पु नर्वसनासाटीं आजवर कधींहि एवढे कळकळीचे प्रयत्न झाले नसतील. माणसाचे कतःव, त्याची स्वतःच्या पायावर उर्भे राहण्याची शाक्ति, त्याच्या मनांतळा आनंद या सार्‍या गोष्टी त्याच्यापासून हिरावून घे णाऱ्या व्याधींच्या तडाख्यांत जे दुर्देवाने सांपडळे आहेत अश्या हजारों

कांहीं टिपणं ६९

अपंगांना धीर देतांना आमच्या मनांवर किती ताण पडला असेल आणि डोळ्यांतळे अश्र कोणाला दिसूं नयेत म्हणून आम्हीं कसें मन घट्ट केळे असेळ यांची कल्पनाच केळेली बरी ! पण या अपंगांच्या मेळाञ्यांत वावरतांना मनाळा जो धीरोदात्त संदेश मिळतो तेञढ्यामुळें या सगळ्या यातना सुसह्य वाटतात. ”

या रुग्णालयांसंते'त्रींच्या पत्रांतच हेळेन पुढें लिहिते, “ आज इारू- क्रिया, आपध, शिक्षणशास्र आणि विज्ञान यांच्या प्रगत सहकार्यासळे अपंगांच्या जगात चमम्कार घडून आळा आटे आणि त्यांना पुन्हां मागवी प्रतिष्ठा प्राप्त होत आहे. या क्षेत्रांत इतक्या नवनवीन कल्पना जन्माला येत आहेत कीं न्यामुळे अपंगांच्या सक्म सामश्याचाहि विकास होईल आणि ते प्रन्येक क्षेत्रात अग्रभागी चमकतीळ अशी मळा खात्री वाटते.

जोजियांतन्या थॉमसव्हिळे गांवाहून हेळेनचे पत्र आळे आहे. चाल्स्टन येथ आरमारी दळासाठीं बांधळन्या ण्का रुग्णालयांची पाहणी करीत असतां तिला प्रेसिडेंट रूझवेल्ट यांच्या निधनाची बातमी समजली. £ सुधे जगांत स्वातंत्र्य आणि सुसंस्कृतता याचे पुनरुःजीवन करण्याची आकांक्षा बाळगणार्‍या या थोर व्यक्तीच्या मृत्यूची वार्ता एकून आम्ही सारे निःशब्द, बघिर झालो.” असं ठिटून हेळेन पुढें म्हणते, “ किती तरी विधायक योजनांची आणि कायाची आज अपरिमित हानि झाली आहे. अपंगांसाठी कार्य करणाऱ्यांना तर रूझवेल्ट यांचा मोठाच आधार वाटे. या बातमीने रुग्णालयांना भेटी देण्यांतळा माझा सगळा उत्माह ळोप पावला आहे.

ऑगस्ट १९४५

मीं हेळेनला बुकर टी. वॉटिंग्टनवद्दळचे तिचे मत विचारलं. कारण मीं त्याचें ' गुळामगिरींतन सुटका? ((]]) तीला 918५४ट४) हें आत्म- चरित्र नुकतेंच वाचलें होते. या निग्रो शिक्षणतज्ज्ञानं स्थापन केलेल्या

७० हेळेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

टस्केगी इन्स्टिटवटमध्ये हेळेनच व्याख्यान झालें होतं वर त्यांत तिनं संस्थापकाच्या दृर्दर्शीपणाचा व चातुर्याचा योग्य गौरव केळा होता. पण डॉ. जॉज वॉशिंग्टन काव्हर या निग्नो वनस्पतिशास्रज्ञाची कामगिरी तिळा अधिक आदरणीय वाटते. “ ऐहिक सुग्बांवावतच्या निरीच्छपणांत तर तो अगदीं येशू. ख्रिम्तासारग्वा होता, '! अरो तिने लिहिलें आहे. डॉ. काव्हरनें मोठ्या पगाराची नोकरी नाकारळी आणि आपल्या प्रयोगांची व संश्योधनांची माहिती एक पहि न आतां त्यानं सवांना सांगितली. (वाटाण्यापासून त्यानं निरनिराळ्या तीनदा प्रकारच्या नव्या शोगांचे वेळ निर्माण केळे आणि रताळ्यापासून त्या प्रकारचीं दोभर मिन्न भिन्न कंदफळें तयार केलीं !) काव्हर म्हणजे शास्रज्ञ आणि संत यांचा संगम होता असं हेळेन आदरप्रवरक म्हणते.

हेळेनच्या मनांत व्णभेदाळा थारा नव्हता. एकदां एका निग्नोद्रेपी माणसाने तिळा ' आपण निग्रोच्या साहाय्यासाठी आर्थिक मदत दिली आहे का, ! असा प्रश्न विचारला असतां हेळेननें निभयपणें होकारार्थी उत्तर दिळें. त्यावर त्या माणसाने ग्ववचटपणें विचारळे, “मग निग्रो आणि गोऱ्या लोकांत लम्नसंबंध जुळावेत असंहि तुम्हांला वाटतें का?” पूर्वीच्याच खंबीरपणे हेळेन म्हणाळी, “ संबंधित व्यक्तींची संमति असेल तर अवश्य अशीं लग्ने व्हावीत.” या माणसाशी हस्तांदोळन करण्याचेहि हेळेनने नाकारलं.

निग्रोविषयींच्या तिच्या या निकोप दृष्टिकोनाचे मूळ अन सुलिव्हाननें तिच्यावर घडविलेल्या संस्कारांतहि सांपडूं शकेळ. कारण हेळेन अगदीं ळहान असतांना तिळा सांभाळण्यासाठी एक निग्नो दाई ठेवळेळी होती. अन सुलेव्हान, ही निग्रो दाई आणि हेळेन नेहमीं संध्याकाळी फिरायला बाहेर पडत. अश्या एका प्रसंगीं आपल्याबरोबरच्या निग्नो दाईळा आईइ- स्क्रीम दिळे जाणार नाहीं हें लक्षांत येतांच अननें पुढें आलेलें आइ- स्त्रीम खाण्याचे नाकारले व त्या उपाहागृहांतन ती बाहेर पडळी.

कांहीं टिपणं ७१ ळुड्झियानामधीळ कारव्हिळे या शहराबाहेर बांधण्यांत आलेल्या महारोग्यांच्या वसाहतीळा हेळेननें मेट दिली. या भेटीची हकीकत पोली थॉम्सननं मळा सांगितली. भेटणाऱ्या माणसांशीं परिचय करून घेण्याचा स्प हा एकच मार्ग हेळेनळा खुळा आहे. पण महारोग झालेल्यांनी इतरांशीं हस्तांदोळन करणें धोक्याचे असल्यामुळें हेळेनशी बोलतांना हात पुढें न करण्याची सूचना या सव रोग्यांना देण्यांत आली होती. पण त्यांतल्या एकानें जेव्हां हे बंधन न मानतां हेळेनशी हस्तांदोलन केलें तेवहां तिळा अत्यानंद झाला.

सप्टेंबर १९४५

हेळेनचे प्रवज स्कॉटळंडमबळे. या प्रवेजांच्या मूळ निवासस्थाना- वरूनच हेळेननें आपल्या नव्या घराला '“आकन रिज! असं नांव दिलं आहे. १९१४ पासून हेळेनबरोबर असलेली पॉली थॉम्सनहि अनेकदां अगदीं अस्सळ स्कॉटिश उच्चार करते. आज संध्याकाळीं तर हेलेनच्या घरांत परर्णपणे स्कॉटलंडमधलें वातावरण निर्माण झालें होतें. स्मिथ कॅलिजचे अध्यक्ष प्रा. विल्यम अळन नीळूसन आज जेवायळा आले होते. त्यांचे उच्चारहि स्कॉटिश धर्तीचे आहेत. हेलेन रॅडक्रिंफ कॉलेजांत “असतांना प्रा. नीळूसन तिळा शिकवायला होते व त्या काळांत ते हेळेनची स्पश- खुणांची भाषा शिकले

जेवण झाल्यावर स्कॉटिश ळोकगीतांविपयीं बोळणें निघाले. हेलेन लगेच वरच्या मजल्यावरील आपल्या अभ्यासिकेत गेली आणि ब्रेल लिपींत छापलेले दोन लट्ट ग्रंथ धेऊन खालीं आली. (या घरांत हेळेन कोठेहि न अडखळतां सवेत्र हिंड हाकते इतकी सगळ्या खोल्यांची ब आंतील वस्तंची रचना तिळा पाठ झाळी आहे.) स्कॉटिश लोकगीतांचे हे दोन ग्रंथ एडिंबरोहून प्रकाशकांनी हेळेनला भेटीदाखळ पाठविले आहेत. त्यांतील अनुक्रमणिकांवरून हेळेनने झरझर बोटें फिरवली.

७२ हेलेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

आपल्याला हवें असळेलं गाणे कोणत्या पानावर आहे ते शोधले आणि तें पान उघडून तिनें त॑ गाणें वाचून दाखवले. तिचे उच्चार पॉली थॉम्सनळाच नीट उमगतात, तिनें आम्हांला गाण्याच्या ओळी सांगितल्या.

सुगीचा महोत्मव साजरा करण्यासाठीं हेळेने ब॑ पॉली न्यूयॉकेला आल्या आहेत. ज्यू धमीयांतर्फे हा महोत्सव भरविण्यांत आला असून त्यासाठीं एक प्रशस्त चोकोनी तंत्रू उभारळा आहे. हंगामांतळीं सवे फळें तंत्रूच्या भिंतींवर टांगळीं आहेत. बायबलमध्ये ज्यांचा उछेख आहे अशीं फळें त्यांत प्रामुख्याने दिसत आहेत. महो-सव-संस्थेचे अध्यक्ष डॉ. ठुई प्रॅकेल्स्टीन आणि हित्र भाषेचे जगप्रसिद्ध पंडित डॉ. संम्युअळ ळायवरमन यांच्या शेजारीच आम्ही बसळों होतो. वायबळवरील आपल्या प्रभुत्वाने हेळेननें या ज्यू विद्वानांना चकित केलें. “मी माझ ब्रेळमथीळ बायबळ इतक्या वेळां वाचळे आहे कीं बोटें फिरवून फिरवून त्यांतील कित्येक पान गुळगुळीत होऊन गेलीं आहेत,” या हेलेनचच्या उद्‌गारांची मळा आठवण झाली.

डॉ. प्रँकेन्स्टीन यांच्या ओठांघर बोटं टेकून हेळेननें दिश्रू प्राथना

ऐकळी व ती म्हणाली, “ ही प्रार्थना म्हणजे जीवनसंगीत आहे. ”

नंतर ती “हणाली, “ आजच्या जगाला मार्ग दाखवं शकेळ असा बायबल हा एकच ग्रेथ आहे. माणसामाणसांत वास्तविक कांहीच भेद भाव नाहींत. सूयप्रकाशामुळें निर्माण होणाऱ्या वदलत्या आकायंच्या सावल्यां- सारखे हे भेदभाव आभासमय आहेत. ”

आज दुपारी आम्ही वसने प्रवास करीत असतां हेलेन एकदम म्हणाली, “ बसमध्ये नक्‍की कुणी तरी रंगारी आहे.'? आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे ग्वरोखरच वसच्या दुसर्‍या टोकाळा, आमच्यापासून वीस फ़ूट दूर, घरें रंगविण्याचा व्यवसाय करणारा एक जण बसला होता.

परां संध्याकाळीं जो डेब्हिडसन यांनीं आम्हां सर्वांना एका रेस्टोरॉ- मध्यें मेजवानी दिली. भोवताळच्या टेबलांवर कोण ळोक बसले आहेत

कांहीं टिपणं ७३,

इकडे आमचें कुणाचे लक्ष नव्हतें. पण हेळेननें मात्र दहा मिनिटांच्या आंत त्यांनीं कोणतें अत्तर लावलें आहे, कोणीं कोणते पदार्थ मागवले आहेत हें अचूक सांगून आम्हांला चकित केलें. जुळे १९४६

हेळेनन रात्रीं मळा जेवायळा बोलावळं होतं. उन्हाळ्यांत झोपेच्या तासांत थोडी कपात करून ती पहाटे पांचळा उटते, त्याप्रमाणं आजहि सकाळीं ती उठळी होती. उठल्याबरोबर ती आपल्या बरिछान्यावरील चादरी व्यवस्थित घड्या करून ठेवते, पळंगपोसावरीळ सुरकुत्या साफ करते व मग अवग्वळपणें धडधड जिना उतरून खाली येते आणि उत्साहाने फिरायळा बाहेर पडते. एका हातानें कुंपणाचा मार्गदर्शक कठडा चाचपीत हेळेन निर्वेव चाळत असते. ख्वृप झाडी असलेल्या आवारांतून वळणें धेऊन हा कठडा पुन्हा हेळेनच्या घरापर्यंत येऊन पोंचळा आहे.

मळा अजूनहि हेळेनवरोबर सफाईने संभापण करतां येत नाहीं. तिचे अनेक उद्डार पॉली मळा समजावून सांगते, आणि हं करतांना “ हेलेन म्हणते” हे राब्द पॉली कितीदां तरी उच्चाग्ते. हेळेनळा* मी प्रथमच भेटळो तो प्रसंग मळा अजून आठवतो. हेळेनची स्थिति पाहून केवढा वक्ता बसला होता मला तेः्हां! माझ्या मनांत विचार आला : ' संबेदना- विद्दीन हेळेन आणि बाह्य जग यांच्यांतळे अतर सांधून तिच्याशी संभापण करणं कुणाळा तरी दाक्‍्य होईळ काय?! पण भेटीच्या पहिल्या क्षणांतच मळा हेळेनच्या अपंगतेचा प्रणे विसर पडळा आणि आनंद व सुजाणता यांनीं उजळलेल्या तिच्या चेतन्यमय विश्चांत मीं प्रवेशा केला.

तरुण मुलें अधिक शोधक वृत्तीची आणि घयशाळी असतात, त्यामुळें बेकनप्रमाणेच हेळेनलाहि त्यांचा सहवास अधिक आवडतो.

कोणत्याहि नव्या साहसासाटीं हेळेन सदैव तयार असते. एकदां

७४ हेळेन कळर : एक व्यक्तिरेखा

आमचं भटक्या जिप्सी ळोकांविपयीं बोळणं निघाले. जिप्सींची उन्नति व्हावी म्हणून प्रयत्न करणारे कॉनरॅंड वरकोग्हिसी यांच्याबरोबर मी एकदां जि'सी वस्तीमधून हिंडळों होतो त्याची हकीकत मी हेलेनला सांगितळी. जि'सी लोक मुळग्वाचे भटके, पण आपल्या मुलांना शिक्षण मिळावे म्हणून अनेक जिप्सी कुटुंबांचे तांडे दाहरंत येऊन राहिले. जुनी रिकामी गुदामं, पडक्तां घरे यांचा त्यांनीं आश्रय घेतला. वित्येकांनीं “इस्ट साइड रख्याच्या दृतफा आपले तंत्रू ठोकळे. रात्रीं ते उबेसाठीं दोकोट्या पेटवीत. अनेक्र जिप्सी वाया फुटपाथवर बसून भविष्य सांगण्याचा उद्योग करीत.

मी सांगत असलेली ही सगळी माहिती पॉलीच्या बोटांच्या माध्यमांतून ऐकतांना आश्चय आणि कुनहळ यांनीं हेळेन फुटून गेली होती. “ मळाहि जिप्सींच्या वस्तींतून हिंडवण्याचें बरकोव्हिसींनीं एकदां कबूल केलें होतें त्याची त्यांना आठवण करा,” अशी तिनें मळा विनति केली!

ऑक्टोबर १९३७

मी हेळेनच्या नव्या घरीं गेलों होतों. दहा दिवसांपूर्वीच पॉली आणि हेलेन 'या घरांत राहायळा आल्या. जपानच्या राजाकडून भेटी- दाखल मिळालेल्या इतक्या वस्त या घरांत आहेत! पॉलीनें त्या नीट मांडून ठेवल्या आहेत म्हणून, नाहीं तर जपानी कळाकोशल्याचें आणि संस्कृतीचे एक वस्तुसंग्रहालयच होईल तें!

सुमारें एक वर्षापूर्वी, नोव्हेंबर १९४६ मध्ये, हेळेनच्या जुन्या घराळा आग लागली आणि तें जळून खाक झालें. हेळेन या वेळीं रोममध्ये होती. हेळेनचीं ब्रेळमधलीं पुस्तके, तिचीं पत्रे, तिनें जवळ जवळ लिहून प्रणे केलेलें अन सुलिःहानचें चरित्र, अनेक विपयांवरचीं तिचीं टांचणे, लेख हें सारें भस्मसात्‌ झालें! सबंध आयुष्यभर केलेल्या परिश्रमांची अशी एका क्षणांत राखरांगोळी होऊन गेलेली पाहून कितीहि

कांहीं टिपणं ७५ घीराचा मनुष्य खचला असता. पण हेळेनरचे मन इतर्के विशाळ आणि आनंदमय बनलें होतं कां तिळा या बातमीने धक्का वसला नाहीं. जगांत अनेकांना याहन किती तरी भीपण संकटांना तोड द्यावें लागतें असा विचार तिच्या मनांत आळा. घर जळल्याची बातमी ऐकल्याबरोबर मनांत स्फुरळेळे विचार हेळेननं लिटन ठेवळे आहेत: “माझ्या क्षुद्र घेयक्तिक आयुष्यापेक्षां जीवन किती तरी विशाळ आहे आणि तें सदेव अर्जिक्यच राहणार असं मळा वाटल. आपल्या लहानसहान गोष्टींसाठी तें अड्डून राहत नाहीं. बाह्य जगांत माझ्यावर कितीहि आपत्ती आल्या तरी माझे अंतर्विश्व मात्र अधिकाधिक विशाळ आणि सुरक्षित होत आहे याचा मळा आश्रयरेजनक प्रत्यय आला.”

दार; जगभमरबास

आंधळ्यांची कार्यक्षमता इतरांपेक्षा ळवकर उतरणीला ळागते आणि त्यांचें आयुष्यहि सवसामान्य माणसापेक्षा कमी असतें. पण हेळेन या नियमाला अपवाद आहे. तिचा उत्साह आणि कामाचा व्याप सतत वाढत गेळा आहे. जगातल्या आंधळ्याची स्थिति किती करुणाजनक आहे याचें तिळा यथाथ ज्ञान होतं. तशांतच दसऱ्या महायुद्धाने पेट घेतला. हेळेनळा परमावधीचं दूःग्व झाले. अंधांसाठी बांधलेल्या अनक शाळा, आश्रम, उद्योगमंदिरे यांचा नाझींनी विध्वेस केला. त्यांचीं ब्रेल ळिपींतलीं पुस्तके जळणासाठीं वापरली व हीं पुस्तके पुन्दा छापतां यावीं म्हणून तयार केळेळे ब्रेळमधळे तांब्याचे टसे त्यांनीं बंदूका बनविण्यासाठी वितळवून टाकले ! इंग्लंड, फ्रान्स, इटली, ग्रीस या देशांत दारा काढून हेळेनने तेथील अंध सनिकांची, त्यांच्या कुटुंबियांची, वॉब-हछ्यांमुळें निराश्रित झालेई्यांची विचारपूस वाळी. युरोप खंडाबाहेरीळ आंधळ्यां- बद्दळसुद्ां हेळेनळा आत्मीयता वाटे व म्हणून युद्ध संपल्याबरोबर तिनें आरिया, आफ्रिका, अस्टेलिया आणि दक्षिण अमेरिका या खंडांत दौरा काढला.

युद्धकाळांत तिनं अनेक आरमारी आणि लप्करी इस्पितळांना भेटी दिल्याचा उल्लेव पूर्वी आळा आहेच. आर्कान्सासपासून ओरेगॉनपर्यंत सत्तराहन अधिक इस्पितळांना तिने भेट दिली. सुरुवातीस या दोऱ्यावर जाण्यास ती जरा कचरत होती. आपले अस्फुट उच्चार म्हणजे आपला वेंधळेपणा आहे असे तिला वाटे. पण संतत प्रयत्न करून तिनें कांहीं कांहीं शाब्दोच्चारांवर इतकें प्रभुत्व मिळविले कीं इतर

ञनगप्रवास ७७

कोणत्याहि काळांत तो एक अदूभुत देवी चम्कार मानला गेळा असता. ही अंध आणि बहिरी अबळा इस्पितळाच्या प्रत्येक खोलींत जाई, आंतीळ जायबंदी संनिकांचे हात हातांत घेऊन त्यांच्या मनांतील भावनांचा कछोळ' अनुभवी त्यांच्या अंतःकरणांत अद्यापहि उमदी विनोदवूृत्ति आणि घय जागृत आहे यांचा तिला प्रत्यय येई. त्यांच्या हकीगती ऐकतांना ती इतकी समरस होई को मनानं ती त्यांच्या- वरोबर आफ्रिकेसारख्या उष्ण कटिवंधांतीळ देशांमयल्या नित्रिड जंगळांतन रस्ता हृडकण्यासाठीं धडपडे, प्तावर संचार करी, शेकडों मिळ वाळबंट तुडवीत जाई आणि त्यावराबरच प्रचंड स्फोट, घुळीचे व घुराचे ळोट, ककेश आवाजाची ळढाऊ विमाने व त्यांनीं टाकलेले पृथ्वी गदगदा हळवून सोडणारे बॉब---या साऱ्यांचा मनोमन अनुभव घेई कित्येक कोवळ्या युवकांचे हात भाजल्यानं, गोळी लागल्याने, वॉम्बरचे तुकडे आंत घुसल्यानं किंवा ळढाईतीळ अन्य अपघातांमुळे आकार्हीन व टिनविच्छिन झालेले असत. त्यांच्याशीं हस्तांदोळन करतांना हेळेनच्या मनांत विचार येई, “हे हात व्हायोळिन वाजविण्यासाठीं देवानं निमोण केळे आहेत, बंदुकांसाठीं नव्हे.” त्या सब्रांना आपापल्या प्ररी परत जाण्याची अनिवार ओढ लागलेली असे. अशा वेळीं आपण 'देशभर प्रवास केल्याचे सार्थक झालं असं हेळेनळा वाटे. कारण अमेरिकेतील अनेक लहानमोठ्या राहरांचे, नद्यांचे, आसमंतांतीळ प्रदेशाचे, वातावरणाच ती इतके वेधक वणन करी कीं आपल्या प्रदेशांचे वणन ऐकताना ते अभागी सैनिक क्षणभर आपलें दुःस्ब विसरून सदूगदित होत.

युद्रानंतरच्या दौर्‍्यांत तिनें इजिप्तळाहि भेट दिली. आंधळ्यांचें प्रमाण ईजिप्तमध्ये सगळ्यांत जास्त आहे. लाखों वर्षे अज्ञानांत घोरत पडलेल्या इजिप्तमध्ये नवजागृति, उत्साह व सुधारणा यांची ळाट उसळली होती. कैरो विद्यापीठाच्या विद्याथ्यांसमोर हेळेननें भापण केलें. इजिप्तच्या पंतप्रधानांशी आणि गिक्षणमंत्र्यांशीं चचा करून तिनें त्यांना आंधळ्यां-

७८ हेळेन केलर : एक व्यक्तिरेखा

साठीं जास्त शाळा उघडण्याची जरुरी असल्याचं सांगितलें, अलेक्झांड्या व अव्रृकार येथीळ कोरीव लेण्यांमधील अनक शिल्पाकृति तिनं “बोटें घुंद होईपर्यत ' पाहिल्या व इजिप्तच्या महान्‌ प्राचीन संस्कृतीची माहिती करून धेतली. रग्वरखीत वाळवंटांत आसुडांचे फटके खाऊन रक्तवंबाळ झाळेळे असंख्य गुळाम पिरॅमिड बांधतांना कसे रावत होत याचें भीयण चित्र तिच्या अंतश्चक्षूसमार उभ राहिल. पण हजारो वर्षांपूर्वीच्या या साऱ्या प्रकारांना ळाजवतीळ असे क्रर अत्याचार या घटकला जगांत घडत असतांना जगाच्या प्रगतीवर श्रद्धा ठेवणं ही एक अवघड गोष्ट आहे. तरीहि इजिप्त, सिरिया, जॉडन, लेबानन या देशांत सुरू झालेले समाजसुधारणेचं प्रचड काये पाहून हेलळेनळा आपली श्रद्धा अविचल राखणं शक्‍य झालं. इस्राएळमधल्या काळचे खोदण्याच्या मोहिमेची तिनें पाहणी केळी. अजस्र स्वडक फोडून काहून जिथे दोन हजार वर्षात गवताचे पातेंसुद्धां उगवळं नव्हतें तिथे पिकांनी बहरलेलीं शेतें निर्माण करण्याचा ज्यूंचा दीर्घोयोग पाहून मानवी प्रगतीवरचा हेळेन'चा विश्वास दृढ झाळा. तिने ज्या गांबांना भेर दिली तेथीळ ळोकांनी तिच्यापासून स्फृ्ति घेऊन अंवरिशक्षणाच्या शाळा बांधल्या. इस्राएळचे पंतप्रधान बेन गुरियन यांच्याबरोबर तिने प्लेटोच्या तत्त्वज्ञानाविपयीं चचा केली जगांतल्या स्व ळोकांत परस्परांबद्दल प्रेमाची व सहकार्याची भावना निमोण व्हावी, संवेत्र न्यायाच आणि व्रिवेकाचें राज्य व्हावें असं हेळेनचे स्वप्न होतें. अमेरिकेतल्या राजकारणी मुत्सददयांसुळें अमेरिकेत्रिपयीं पुष्कळदां गरसमज पसरतात. आकाशासारख्य विशाळ मन असणारा इमसन आणि वॉल्ट व्हिटमन यांच्या विचारांतनच आशियांतील लोकांना अमेरिकेचे खरे दरान होईल असें तिळा वाटते. सहिष्णुता हा मानवाचा सर्वात मोठा सद्गुण आहे असं तिचें मत आहे. त्यामुळें दक्षिण आफ्रिकेंतीळ व दक्षिण अमेरिकेच्या ब्राझील, चिली, पेरू या देशांतील क्षुत्र वणविद्वेषांचें भयानक स्वरूप पाहून ती व्यथित झाली,

जगप्रवासत ७९

आफ्रिका म्हणजे अमयाद साहसांचा देश हें तिला प्रथमपासूनच ठाऊक होते. पण तिला अन सुलिव्हाननं “द स्टोरी ऑफ अन आफ्रिकन फार्म ' हें गांधीजींचे पुस्तक वाचून दार्वलं आणि तेव्हांपासून तेथीळ जनतेच्या करुण स्थितीबद्दळ हेळेनच्या मनांत अनुकंपा निर्भीण झाली. गांधीजींइतकाच हेळेनचाहि माणसाच्या सत्परवृत्तीवर दढ विश्वास आहे. लोकांमबीळ दोपांचं, त्यांच्या चुकांचे तिळा आश्चर्य वाटत नाहीं. उलट अनेक युगें अधोगतीच्या गर्तेत पडून राहिळेळे जनसमहसुद्धां पुन्हा नव्या जोमानें प्रगतीचे प्रयत्न करतात हं पाहून तिचें हृदय आनंदानें भरून जातें. निग्नांच्या छळणुकीवर विदारक प्रकारा टाकणारें क्राय द बिलव्हेड कंटी * हें पुस्तक लिहिणारा अलेन पेटन याचीं मतेहि हेलेन- सारखींच आहेत. दुदवी हेळेननें सतत प्रयत्न करून अनेक क्षेत्रांत भरीव स्वरूपाचे काय कसं करून दाखवले याची हकीकत पेटनने शाळेंत शिकत असतांनाच ऐकली होती व तेन्हांपासून त्याच्या मनांत हेलेन- बद्दळ आदर निर्माण झाळा होता. हेलेनच्या आफ्रिकेतील प्रवासाचे : हेळेन केळर अंडर द सदन क्रॉस हं पुस्तक प्रसिद्ध झालें त्यास अळन पेटनने प्रस्तावना लिहिली.

आफ्रिकेंत जातांना तिनं गांबीजींच चरित्र वाचले. प्रत्येक माणूस मूळतः सत्प्रवृत्त असतो, या तत्त्वावर श्रद्धा ठेवून गांवीजींनीं दक्षिण आफ्रिकेंत केलेल्या महान्‌ कायाशीं हेळेने परिचित होती. जोहान्सवग आणि दंबान येथें हेळेनचे मोठें स्वागत झालें. कातडीं कमावणे, मातीची भांडीं तयार करणे, चटया-टोपल्या बनवणे, कापड विणणे हे आफ्रिकन खेड्यांतळे हस्तव्यवसाय आंघ्ळ्यांनाहि डोळसांइतक्याच कुदाळतेनं करतां येतील हें हेळेननं स्थानिक अधिकाऱ्यांना पटवून दिलें. तिच्या दोऱ्यामुळें तिथल्या आंधळ्यांची उन्नति घडवून आणण्याच्या कायाळा स्फूर्ति आणि ऱचाळना मिळाली. ठिकठिकाणीं अंघांसाठीं हेळेन केलरच्या नांवाची रुग्णालये, शाळा, आश्रम आणि उद्योगमंदिरें स्थापन झालीं.

८० हेलन कॅलर ! पक व्यक्तिरेखा

१९७६ म्ये हेळेन ग्रीसमध्ये जाऊन आली. तेश्रील अंध-संस्थांची तर तिनं पाहणी केळीच, पण आद्य मानवी संस्कृतीचे उगमस्थान अस- लेल्या या महान देशांतील अनेक अजरामर स्थळांचे तिने दर्शन घेतलें. ग्रीसच्या डइतिहासाचा तिनं सग्बोळ आणि सह्ृदयतेने अभ्यास केला आहे. म्हणूनच पार्थनान, सॅलेमीस, अंगोरा येश्रील उध्वस्त राज- वाड्यांचे आणि मंदिरांचे अवशेष चाचपताना तिच्या मनानें हजारो वर्षांचे अंतर कापून गतकाळांत भरारी घेतली. ग्रीक युवकांना नवें ज्ञान देणारे पेरिकीस व सात्रेटीस जेथ उभे राहून आपले प्रवोधन-काय करीत त्या पाव्रन जागांना हेळेननें स्परा केळा. आपल्या अतुलनीय सादर्याने साऱ्या जगाचे डोळे दिपवून टाकणाऱ्या ' हेळेने ऑफ टॉय - च्या टॉय राहरात ही अंध “हळेन' खूप हिंडली! अन सुलिःहाननें अगदीं बाळपणीं सांगितळेळी टॉयच्या वेढ्याची गोष्ट हेळेनळा आठवली आणि दृर्षने तिचा चेहरा फुळून गेला.

: १२: आणखी कांहीं टिपणें

ऑक्टोबर १९४९

सद्‌गुण, दृगुण अश्या भाववाचक कल्पनांचा बोध आपल्याला कसा होतो हें स्पष्ट करतांना हेळेन म्हणाली, “ चांगळें सफरचंद गोड असतें आणि खराब झालेलें सफरचंद कटू असतें या अनुभवावरून मी माझ्या मनांत “गोडपणा? आणि ' कडूपणा', “ चांगुळपणा ' आणि ' वाईट- पणा ' यांच्या कल्पना निश्चित करूं शकते. आणि मग या विदोपणांचें ज्ञान होण्यासाठीं मळा सफरचंदाची चव लक्षांत घ्यावी ळागत नाहीं.” तिचें हँ स्पर्टीकरण ऐकून शेजारींच बसळेळे सर आल्फेड झिमन आश्च- यानं थक्क झाले! ते म्हणाळे, “ प्लेटोची विचारपद्धति तंतोतंत अशीच होती.” सर आल्फड यांचा ग्रीक इतिहास व तत्त्वज्ञान या विषयांवरील अधिकार फार मोठा आहे. चाळीस वर्षांपूर्वी त्यांनीं लिहिलेलें “द ग्रीक कॉमनवेल्थ ! हें अभ्पासप्रण पुस्तक अजूनहि फार महच्वाचें मः'नळें जातें.

नाताळ १९५१

मनांत घोळत असलेले विचार अचानक कधीं तरी बोळून दाखवण्याची हेळेनची एक ळकब आहे. आज सकाळीं ती ग्रीकांचा इतिहास वाचत होती. त्यांतील पेळोपॅनिशियन युद्धाबद्दळ ती म्हणाली, “ खरोखर युद्ध म्हणजे केवढा मूखपणा आहे. आणि पेलोपॉनिरियन युद्ध म्हणजे तर या मूरवपणाची परिसीमा वाटते. या युद्धामुळे अथेन्समवबीळ ळोकशाही निकाळांत निघाली. विषादानें मान हलवून हेलेननं जणुं कांहीं या घटनेचा तीव्र निपेध केला.

८र हेळेन केळर : एक व्यक्तिरेस्वा

परवां ती अशीच एकदम इव्हळिन चेसमन या इंग्लिश विदृषीबद्दल बोळे लांगळी. चेसमन ही कीटकांबाबत संशोधन करणारी शास्त्रज्ञ आहे. इंग्ळिश, फ्रच, अमेरिकन आणि जमन यां भापांतलीं (ब्रेळमध्ये छापलेली) अनेक मासिके हेळेन वाचते, त्यांपेकीं करांत तरी तिनें चेसमन- विपी वाचळें असावें.

पोळीळा तिची थट्टा करण्याची लहर आली म्हणून तिने विचारलें, £ हेलेन, आज ही कोण चेसमन काढली आहेस?” पण पॉली कांहीं हेळेतचे नेहमींच लाड करते असं नाहीं. हेळेननें टाईप केळेल्या पत्रांत किंवा इतर मजकुरांत लहानशी जरी चूक झाळी तरी पॉली तिला तें पान पुन्हां टाईप करायला सांगते.

हेळेनचे उद्‌गार उथळ नसतात. त्यांत अनेकदां इतका स्वोळ अथे असतो कां आपण एखाद्या प्रेपिताचे किंवा प्राचीन भारतीय कपीचें बोलणें ऐकत आहोंत असें वाटतें. अनेक्र व्यापांत हेळेन सदैव गढून गेळेळी असली तरी खूप वेळ ती अंतमुख होऊन विचार करण्यांत घालवते. जगांतीळ सत्रे प्रमुख धमग्रेथ, बायबळ आणि प्रीक महाकाव्ये यांच्या अभ्यासप्रणे वाचनाने तिच्या विचारांत प्रगल्भता आली आहे.

(या किमथेचें बरेंचसे भ्रय अथातच पॉळीळा आहे. इतक्या निप्ेने, उत्साहाने आणि आपुलकीनं ती हेळेनच्या व्यक्तिविकासाची आपली कामगिरी बजावीत असते कीं त्याचं कोणाळाहि कौतुक वाटल्याखरीज राहणार नाहीं. प्रवासांत देखीळ पॉळी विश्रांति घेत नाहीं. सकाळीं झाडांच्या फांद्यांवर पक्ष्यांना चिवचिव करवी तशा पॉळी आणि हेलेन मध्यरात्री रेश्वेप्रवासांत बोळत बसलेल्या मीं अनेकदां पाहिल्या आहेत.)

“£ अमेरिकेंतील सर्वांत अविस्मरणीय व्यक्ति म्हणजे हेलेन केलर," असें एच. जी. वेल्स यांनीं आपल्या अमेरिकेच्या प्रवासवणनांत लिहिलेळे मीं नकतेंच वाचले. मार्क टेन आणि ऑलिव्हर वेंडेळ होम्स यांनीं तर अगदीं हेंच मत अनेकदां व्यक्त केलें होतें. ' नायगारा धबधव्याप्रमाणंच

काणखी कांहीं टिपणं ट्३े

हेळेन सुद्धां जगांतील एक आश्चर्य आहे, ' असं कांहीं वपांपूर्वी एका इंग्लिश प्रवाशाने लिहिले आह.

मोल्यवान हिर्‍्यापमाणें हेळेनच्या व्यक्तिमत्वाचे अनेक पैळू आहेत. वर उछछेख केलेल्या तिच्या चाहत्यांवर त्यांपैकी कोणत्या गुणविछोपाचा अधिक प्रभाव पडळा असेठ? मळा वाटतें तिचें घेय आणि प्रज्ञा यांचा. एकदां पश्चिम व्ह्जिनियांतीळ पर्वेतांवरून तिचें विमान जात असतां हेळेनने पायळटळा प्रश्न केळा, “ आपण आतां आठ हजार फुटांवरून जात आहोत ना?'? पायळटने उंची मोजणार्‍या तबकडीकडे नजर टाकली आणि त्याला आढळून आलें का हेलेनचा अंदाज अचूक आहे. पण याटूनहि आश्रयांची गो म्हणजे हेळेननें एकदां स्वतः विमान चालविले आहे! त्या वेळीं ती रोमहन ळंडनळा येत होती. वाटेंत पायळट ठैब यानें तिळा कॉकपिटमध्ये आपल्या शेजारीं बसवलें व यंत्रांची माहिती करून ढिली. विमान कॉसिकावरून जात असतांना कांहीं वेळ त्यानें सत्रे सत्रे हेळेनच्या हातीं दिलीं होतीं.

नाताळची भेट म्हणून जपानमधीळ हेलेनच्या एका अनामिक मित्राने तिळा एक सुंदर चिमुकला पक्षी पाठविळा आहे., हा गाणार. पक्षी विमानाने पाठविण्यांत आळा. हेलेननें यापूर्वीहि एकदोन पक्षी पाळळे आहेत. तिची शिक्षिका अन सुलिव्हान हिने तर हेळेन लहान असतांना कांहीं कवुतरें पाळलीं होतीं. त्यांना पकडण्यासाठी हेलेन धाव घेई आणि मग त्यांच्या पंखांची फडफड, तीं पांखरें उडाल्यानंतर हवेंत निमोण होणारे विशिष्ट लयबद्ध कंप यांसुळें हेळेनळा पक्षी उडतात म्हणजे नेमके काय होतें याचा बोध होई. त्यामुळें तिच्या जाणिवेच्या जगांत फुलें किंवा दगड यांच्याइतर्केच पक्ष्यांनाहि स्थान आहे.

जून १९५२ ब्रेल लिपीचा संशोधक टुई ब्रेळ याची दांभरावी पुण्यतिथि साजरी

८४ हेळेन कलर : एक व्यक्तिरग्या

करण्यासाटी पॅरिसळा झालेल्या मोठ्या समारंभांत हलेननें भापण वेले आंघळ्यांचा उद्गार करणाऱ्या या थोर संशोधकाची रक्षा असळेळा करंडक राट्रीय सन्मानानं थोर कवि, तत्त्वज्ञ, मुत्सदी यांच्या थडग्यांशे जारी पुरण्यांत आला. या प्रसंगीं ब्रेळच्या कुटुंबियांबरोवर हेलेनहि तेथें उपम्थित होती. त्या वेळच्या मापणांत हेळेन म्हणाली, “ मुद्रणकळेचा संशोधक गुटेनबग याचे जगाच्या दीन जं महत्तव आहे तेंच आं- ळय़ांच्या जगांत ब्रेळचं आहे.” या भेटींतच हेळेनळा 'फ्रंच लीजन ऑफ ओनर? हा बहुमानाचा किताब देण्यांत आळा. हेळेननं उत्तराचे भापण फ्रेचमध्ये बऱ्याच सफाईने केल.

अनेकांना अद्याप हेळेनच्या थोरवीचं समग्र आकळन झालेलें नाहीं, असं पॉली थॉम्सनळा नेहमीं वाटते. म्हणूनच मीं सांगितळेळी एक सत्य हकीगत ऐकून तिळा फार आनंद झाळा. आमच्या शजारीं राहणारी एक बाई काहीं दिवसांपूर्वी न्यूथोकच्या पाके अऱ्हेन्यू रस्त्याने जात होती. रहदारीचा तांबडा दिवा लावल्याने एक टॅक्सी तिच्याजवळच थांबली ब त्या ड्रायव्हरने खिडकीबाहेर डोके काढून सांगितलें, “ वाई तुम्हांला माहीत आहे? कांहीं वेळापूर्वी हेळेने केळर माझ्या टॅक्सींत बसल्या होया!

प्रेसिडंट आयक्षेनॉंवर यांना भेटून हेळेन नुकतीच परत आली आहे. यापूर्वीच्या आठ अध्यक्षांना भेटण्याचा मान तिळा लाभला आहे. व्हाईट हाऊस'च्या आवारांतीळ झाडांना हात लावून त्यांचीं नांवें ओळखण्याचा आपला आवडता छंद आजच्या मेटींत वेळेअभावी पुरवतां आला नाहीं याबद्दळ तिळा चुटपुट लागळी आहे.

११२३: व्यक्ति आणि विचार

आमच्या घरीं येतांना आज हेलेनने एक काळ्या-तांबड्या रंगाचे जपानी कांचपात्र आणल होतें. या गोळ कांचपात्रावर हास्यदेवतेचे चत्र रेखळेळं आहे. हेळेन जर एकेश्वरवादी नसती तर हे तिचे आवडते वत झाळं असते. कारण विनोदश्रियता हा तिचा सर्वांत आकपेक गुणविशेष आहे. जीवनाचा व्यापक साक्षात्कार होऊ लागळा तसतसे गांधीजी अधिकाधिक आनंदी व प्रफछ वृत्तीचे टोत गले, असं त्यांच्या एका चरित्रकाराने म्हटलें आहे. तो पुढें म्हणतो, “ वरबर भासणाऱ्या विसंगतींतून गांबीजींना पुढें सुसंगति गवसली, ते अधिक आनंदी, निश्चित आणि जीवनोसुक बनले. ” हेळेनच्या बावतींतहि नेमके हेंच म्हणतां येईळ वृद्वत्वाचा हेळेनच्या प्रसन्न मनोवृत्तीवर किंवा हाळचाळीवर परिणाम झालेला नाहीं, ' देवता ', ' अळाकिक विभूति? अशी आपली अवास्तव स्तुति केळेठी हेळेनळा आवडत नाहीं. पण सामान्य ळोकच तिला वंदनीय मानतात असं नाहीं. थार तत्त्वज्ञ विल्यम जेम्स तिळा एकदां म्हणाळे, “ थोडक्यांत सांगायचे झाळे तर तं म्हणजे जगाला मिळालेळे एक वरदान आहेस.” मनाची प्रसन्नता हा हेळेनचा सत्रांत अविस्मरणीय विशेप आहे. नेहमीं ु:खी, चिंताग्रस्त चेहऱ्याने वावरण्यांत कांहीं तरी उदात्त आहे असं कांहीं ळोकांना वाटतें. या प्रवृत्तीला उद्देशून हेळेनने लिहिलं आहे, “ स्वतःची प्रगति आणि विकास घडवून आणायचा असला तरी आनंदी वृत्तीनंच राहिलें पाहिजे. अनाचच्या चवीच जें सुग्व असतें त्यामुळें अनपचनाला

८ हेठेन केलर : एक व्यक्तिरवा

केवढी तरी मदत होते. आणि प्रत्येकाचे मनहि नेडमीं आपल्या आवडत्या कर्पनांतच रंगून जात नाहीं काय? आनंदी वृत्ति हे जीवनाचें सार आहे. आनंद टी आपल्या आयुष्यांतीळ बर्‍्यावाइट घटनांना एकात्मता आणि अथे प्राप्त करून देणारी दाक्ति आहे. अखेर सत्पक्षाचाच विजय होईल यावर श्रद्धा ठेवणार्‍्यांना नवचेतन्य लाभते, आणि अशी सुजाण आनंदी वृत्ति असळेला मनुष्य निभय बनतो, त्रिथायक काये करूं राकतो!

४४ ७४४५२७ चक

क ४.४ ७.५७१७७००%४० 47९०४०१९९९ “कक

"क्ढबडतें काळीम भारोपी

एकरी

शमेरिकन संस्कृति

भला भाहे रशिया

श्रवाचा अस्त

मी विजयी भाहें भक्षेरचा रामराम भाहशियांतीळ चम संग्राम बेन क्रँकलिन

जज बॉदिंग्टन

शसोर्दे पान

मग्ाहम लिंकन स्वातंभ्याची नवी शितिर्जे हेलेन केलर : एक ब्यकिरेखा बाळपणीचा काळ सुखाचा प्रेमळ घर

स्वातंत्र्य भाणि संस्कृति रॉककेलर

“२७७४” ७४”७४१२७/१७/ के,

२४११०७४२७४ के”

७. है १ ७४०७० ५७४0७०० च्य

विश्चसा हित्य

२-५«० १-५० १-५० १-५० २-२ १-५ ९

र्‌

१०९ गल्नर ल क 6 २-५०« १--५ ० २-->२

२-५०

ग. पां. परचुरे प्रकारान मन्दिर