•^-
:--%.
f».'.<..".*-.^.*.-v,.». .■„•.,.
Vs'V^>?>?"*jr
■V" -
■<^%^.-
^>Af:^cr-^'.V''€',
*^-^]^m
^#-^
' *'*^p^^'
:$r
^•o-ir
.^lt^'
^^,^*;
^WVr.'^'S<'
^ ?
,t JJi.
•^^
^r^
^jr:
^•^^^4^w-
^-^
yK. <M
~ ,
,..^
'•-»
r
-^r^) >
^'■.
;!- c^
•■p^'^
*"4
^A
i:iU?l:X
''^
^
.^ 9;
^
^ ^^«i^
UNIVERSITY OF FLORIDA LIBRARIES
Digitized by the Internet Archive
in 2009 with funding from
University of Florida, George A. Smathers Libraries
http://www.archive.org/details/chronicaminorasa13momm
MONVMENTA
GERMANIAE
HISTORICA
INDE AB ANNO CHRISTI QVINGENTESIMO ■{
VSQVE AD ANNVM MILLESIMVM '
ET QVINGENTESIMVM
EDIDIT
SOCIETAS APERIENDIS FONTIBVS
RERVM GERMANICARVM MEDII AEVI
AVCTORVM ANTIQVISSIMORVM TOMVS XIII
CHRONICORVM MINORVM SAEC. IV. V. VI. VII VOL. III
BEROLINI
APVD WEIDMANNOS
MDCCCLXXXXVIII
CTIRONICA MINORA
SAEC. IV. V. VI. VII
EDIDIT
THEODORYS MOMMSEN
VOLVMEN III
BEROLINI APVD WEIDMANNOS
MtoccdLxxxx/vm
Aulae Viiiiariensis ufficina typugraphica.
PKAEFATIO.
CyolUgerc fracjmenta, ne quid pcreat, quomam iuhenmr, parui praecepto et composui scripta minora ail rerum (lestarum memoriam pertinentia quae super- sunt a temporihis incle principatus antiquioris finientis in Diocletiano usque ail medii aevi quod dicunt initia, scilicet quae sunt saecidorum quarti quinti sexti septimi, sed neque ad annos neque ad res terminos lios anxie secutus et soUicitus magis, ne quid in res gestas inquirentihis utile deesset quam ne mihi obiceretur invasio promndarum alienarum. qiiod speraram cum eum laborem aggressus sum, ut per Ubliothccarum inquisifionem depreJmiderentur utilia et abscondita adkuc, id mihi frustra fuit; sed etsi haec sylloge in repetendis antea editis totu fere continetur, commentarios late dispersos et maxima ex parte pidMccdos magis quam recensitos non sine (dicjuo fructu eodstimo iam haberi coniunctos et ad libros scriptos cum fide exactos.
Volumina haec chronicorum minorum quod in Latinis coUigendis se continent, postulavit magnae syUogae eius, cuius particulam efficiunt, ratio oj)eris. saecu- lorum, in (juibus vers(dur, res gestae cum jicndeant ab impcrio Romano tam L(dinorum Occidetdetn complexo quam Orientem Graecorum, pariter requirunt (juae aetatem tulerunt scripta sive Latina sive Graeca; sed prudenti consiUo coUi- guntur ita, tit item separentur. Bysantiorum auctorum corpus ut nomine tenus Academia regia BeroUnensis edidit, ita ut aUquando rc perficiatur speramus, non pars monumentorum nostrorum, sed comes eorum et consors. Graecis itu praeter- missis non ignoro effectum esse, ut quibusdam tractatibus in hanc syUogen reccpfis
VI PRAEFATIO.
iustuin funclamentuni desit, maxime lihro generationis (voL 1 p. 89 — 140) et alteri genealogo (vol. 1 p. 160 — 196); sed id ferendum fuit, ne corporis nostri leges subverterentur. niliiJominus commentariorum duorum, scilicet consularium Con- stantinopolitanornm (vol. 1 p. 205 — 245) rf chronicorum Marcellini (vol. 2 p. 64 — 70) cum extent tamquam alterae recensiones Graece scriptae, eas non recensui. sed Latinis apposui. denique in fasfis consularibus , qui laterculi magis tahulariorum sunt quam scripta auctorum, linguarum diversitatem insuper habui.
Ad singulos fractatus quae monenda visa sunt cum ipsis praeposuerim, hoc loco vix habeo de operis ratione universa quod addam. quod cdtinet ad auctoritates exigendas, priorum expilatio cnm per hoc litterarum genus latissime pateat, sedulo curavi, ut quae reperiuntur simpta ex libris cjui adhuc super- sunt, ad ea auctor adscriberetur et ita caveretur, ne quis, ut adhuc saepissime factum est, ex Prosp>ero adlegaret quae essent Hierongmiana , ex Isidoro quae Eutropii et sic deincepis. at quae refenmtur apud auctores nostros aliunde smnpta, ea unde veniant, quatenus proficiscantur ex scriptis deperditis, quatenus ex auctoris ipsius memoria et notitia, id quamquam in praemonitis hic illic tetigi, plene non persecutus sum, neque opinor quaestiones eae vere infinitae ad editorem pertinent. accedit, quod vel maxime redeunt ad Eusebium Hieronymum annalium posteriorum tamquam antesignanum in hanc syllogen non receptum et fjuod ad eas pertractandas tam Latini qium Graeci auctores aequcditer adhibendi sunt.
Inclices ut patet requiri in huius generis corpore, ita non minus quanta dif- ficultate perficiantur maxime in partihus propter causam supra adlatam imper- fectis, sciUcet libris generationis et genecdogo, c^ui referti sunt vocahulis corruptis luxatis monstrosis. itcuque a grammaticis et lexicis in minutis hisce tractatihus auctorum plurimorum et tempore indole cultura diversissimorum ahstinui; contra hominum locorumciue nomina, ut fieri piotuit, iussu meo composuit lohannes Lucas iuvenis strenuus et sollers. midta si in iis deprehendentur aut medela indigentia aut nulla medicina sananda, ea aequi iudices inteUqient propter incepti condicionem non potuisse evitari. ipse ex indicibus mihi reservavi quinttmi considum, in cpio quid secutus sim, in praemissis exposui. extremo loco codicum pcr universcmi syllogen adhibitorum laterculum adicere utile visum est.
Haec quocque volumina ut cdia u me edita non tam mea opera facta sunt qiicmi mea amicorumcjue , quorum multi me adiuverunt tam in patria quam in Itcdia Gcdlia Ancjlia degentes. eos ut suo cquemque loco nominavi, ita hoc omnes componi cmihitiosum foret. sciimt ipsi grcdo animo imiiiscuimque adiutorium me recordari.
Berolini
m. Martio «. 1898. rj.j^^ Mommsen.
HOC VOLVMINE CONTINENTVR
frildae Sapimtis de excidio et conquestu Britanniae 1
Add. I. Epistidarum Gildae fragmenta 86
//. Gildae liber de paenitentia 89
III. Vita Gildae auctore monaeho Muicnsi 91
IV. Vita Gildae auetore Caradoco Lancarbanensi 107
Historia Brittonnm cum additamentis Nennii 111
/. De sex aetatibus mundi 14-5
II. Historia Brittonum 147
///. nta Patricii 194
IV. Arthuriana 199
V. Begum genealogiae cum computo 202
VI. Civitates Britanniae 210
VII. De mirabilibus Britanniae 213
Bedae chronica maiora ad a. Tio \ „^„
223
Bedae chronica minora ad a. 703 )
Add. I. Interpolationes cod. Parisini nuj)er empt. 1615 . . . . ) . . . 334
//. Interpolationes cod. Monaeensis 246 336
///. Auctaria quaedatn chronicorum Bedanorum maiorum 341
IV. Continuatio Chronicorum Bedanorum minorum Carolingica prima . 344
V. Generationum regnorumque laterculus Bedanus cum continuatione
Carolmgica cdtera 346
LatercuU consulum urbis Romae 357
/. Fasti Theonis Alexandrini a. 138 — 372. Ed. Usener 359
//. Fasti Vcronenses a. 439 — 494 382
///. Fasti Augustani a. 378-498 384
IV. Fasti Heracliani a. 222—630. Ed. Usener 386
LatercuU imperatorum Romanorum 411
/. LatercuU adiimcti codici Theodosiuno 412
//. Expositio temporum Hilariana a. 468 415
///. Latercidus finiens in lustino I. 418
IV. Laterculus MalaUanus finiens in lustino II. 424
V. Latercidi regum et imperatortim ab astronomis Alexandrinis conditi.
Ed. Usener 438
1. Latercidus HeracUanus in Phoca desincns 447
2. Latercidus Leoninus in Michaele I. desinens 450
.?. Laferculus acephalus ad Leonem VI. deductus 454
VIII
Pagg.
Laterculus regum Vandalorum cf Alanorum 456
Laterculus regtim Visigothorum 401
Indices 471
/. Reges Romani. Scripsit Lucas 473
//. Imperatores Romani. Scr. Lucas 474
///. Reges Vandalorum et Akmorum. Scr. Lucas 493
IV. Reges Visigothorum. Scr. Lucas 494
V. Consules 497
VI. Episcopi. Scr. Lucas.
A. Romani 552
B. Alexandrini 555
C. Antiocheni 557
D. Hierosolymitani 559
E. Constantinopolitani 560
VII. Nomina hominum. Scr. Lucas 562
VIII. Geographica. Scr. Lucas 633
IX. Conspectus codicum. Scr. Lucas.
Italia 697
Hispania et Portugallia 702
Gallia 703
Belgica et Hollandia 707
Britannia 708
Dania 711
Helvetia 711
Germania 712
Austria 715
Russia 716
Additamenta ad vol. I 717
Additamenta ad vol. II 725
Additamenta ad vol. III 727
GILDAE SAriENTIS
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE
AC FLEBILI CASTIGATIONE
IN REGES PRINCIPES ET SACERDOTES.
ACCEDVNT
L EPISTVLARVM GILDAE DEPERDITARVM FRAGMENTA. II. GILDAE LIRER DE PAENITENTIA.
III. VITA GILDAE AVGTORE MONACHO RVIENSI.
IV. VITA GILDAE AVCTORE CARADOCO LANCARRANENSI.
CHRONICA 111.
LIBRI ADHIBITI:
C = Londiuiensis Cottonianus Vitell. A.A''! saec. XI hodie maiore ex parte aut deper- tlitus aut evanidus lactus : de quo iibi non noniinatur non liquet.
D = Cantabrigieusis l)d. I. 17 saec. XIV.
P = editio princeps Polydori Virgilii a. 1525.
Q = editio altera lohannis losselini a. 1568.
ff = adnotationes adscriptae ad editionem losselinianam iu exemplari bibliothecae publicae Heidelbergensis.
A = codex Abrincensis saec. XII.
X = codex Cantabrigiensis Ff. I. 27 saec. XIII.
Gildas in lihris iiostris aiitiquioribus omnibus itemque a Columbano qui appellatur, Gildus Bedae et Alcuino, vocabulo utitur singulari et originis parum exploratae : nomen enim nequc redit alibi ') et tam a Latina lingua abhorret quam a Britannica -). qui eum adlegant auctores, ut infra videbimus, cognomen ei tribuunt Sapientis. plures eius . nominis antiquae aetatis viros qui distinguunt , sine dubio errant : de Gilda quae tra- duntur non propterea parum conveniunt, quod Gildae plures extiterunt, sed quod fabulis implicata sunt et ex parte ficticia.
Vitam Gildae, quam in auctario I posuimus, primus edidit 'cx vetustissimis Floria- 'censibus membranis' lohannes a Bosco iu Floriacensi vetusta bibliotheca Benedictina (Lugduni l(i05. S) p. 429 — 463 (repetita est indc in actis sanctorum lan. vol. 2 p. 958 seq.) ima cum vita sancti Pauli episcopi Leouensis (acta sanct. Mart. vol. 2 p. 111 — 120) apertc ab eodem auctore profecta et cum hac nostra coniuncta. eandem deinde dAchery et Mabillon inseruerunt actis sanctorum ordinis S. Benedicti (saec. I Paris. 1668 p. 138 — 152) 'ex ms. cod. Ruyensi iutegriorem', scihcet additis c. 13 — 15, ubi ex codice Floriacensi folium excidisse apparet, et pi\aeterea c. 33 sine dubio insiticio. quae deficiunt in fine non expleverunt. ego codicem scriptum huius vitae vidi nullum. auctor scripsit saec. XI ineunte (anni dominicae inuaruationis 1008 ipse meminit c. 34) in Gallia Bri- tanniciana. 'Veri elementa (sic Zimmerus) quaedam insunt in hac narratione, scilicet 'nomina regum Ainmerici (c. 11. 12), Conomeri (c. 20), "Weroci (c. 20. 21);* ipsa tota per- 'versa es^t, Gildam narrans annos natum triginta redeuntem Roma in Britannia Gallica 'remansisse ibique monasterio fundato decessisse, cuni Gildas sexagenarius fere in con- 'tinentem se transtulerit et quae de eo narrantur seni soli conveniant. scilicet qui haec 'scripsit vitae Gildae extra Galliam exactae plane ignarus tantummodo novit Ruyensis 'monasterii fundatorem. rex Francorum Childericus Merovei filius, cuius auctor meminit 'c. 15, nuUus fuit; recte nominari potuit aut Childebertus Chlodovechi filius (511 — 558) 'aut Chilpericus Chlotacliarii filius (562—584)'.
Vita altera scripta est saec. XII a Caradoco Lancarvanensi teste subscriptione infra relata codicum Durhamensia et Cantabrigiensis (ediderunt eam Usher eccl. Brit. ant. p. 442 ed. 1639, p. 237 ed. 1687 et ex codice Cantabrigiensi Hardy desc.riptive catahgne of materials relafing to ihe history of Grcat Britain and Ircland vol. 1 n. 437 seq.). eam vitam subiungunt historiae Britannicae hodie notae sub Nennii nomine, sed in libris deterioribus multis perperara adscriptae Gildae, eius generis codices aliquot, de quibus
1) GiWu.'! quem iu onomastico de Vit roiierirc silji visus est iu tituln ('onconliensi C'. I. L. V, 8760 magis est Alagildus. Gildo origine Maurus vix recte coniparabitur. 2) 'Apud Britaunos neque sul)-
'stantivum neque verljuni reperitur, ad quod vocabulum applices; nam recentioris linguae locutiones gild = 'quod producitur et glldiaw = producere adscitjio ex .'Jernione Anglosaxonico pendent a verbo i/ddan, Ger- 'manice i/elten, veri/elten, Anglice to yield. nou magis recte comparabitur vocabuUim posteriore aetato usur- 'p;ituni apud Hibernos iiHla = iuvenis origiue Danicum (cf. Qottmyische gelehrte Anzeiifen 1891 p. 706). 'accedit quod in tanta n^jila nimiinMni proprinruni P.ritannicoruni alterum bniusco exenqjlnni nullum snppetit'. lieuricus Zinuner.
1*
4 GILDAE SAPIENTIS
ad illam dicetur. sunt autem duo potissimum, Cantabrigiensis coUegii eorporis Christi n. 139 saec. XII, quem librum (notatum C) nobis contulit Franciseus Jenkinson biblio- tbecarius Cantabrigiensis, et Durhamensis B. II. 35 scriptus a. 1 166. accedit descriptus ex Durbamensi a. 1381 musei Britannici Burneyanorum n. 310, quem ego excussi (nobis B). descripti sunt rursus ex Burneyano codices duo item rausei Britannici regius 13. B. YII saec. XVI et Sloanianorum n. 4785. epitomen factam a lohanne Tyn- mouthiensi saec. XIY medio habet codex eiusdem musei Cotton. Tiber. E 1 f. 31'. 32. in Burneyano praescribitur : 'incipiunt capitula in vita sanctissimi atque doctissimi viri 'Gilde'. quae sunt numero XXYIIII; sequitur: 'expliciunt capitula. incipit vita sancti 'Gilde', subscriptum in fine : 'explicat vita viri sanctissimi atque doctissimi Gilde Sapientis'. edidit epitomen lohannes Capgrave in nova legenda Angliae (Londinii 1516) f. 156, ipsam vitam primus los. Stevenson in editione epistulae Gildanae a. 1838. adieci eam ego editioni meae pro auctario II, quamquam altera Gallica liaee Anglica inferior est. 'apparet (sic Zimmerj scriptorem de rebus continentis parum instructum quae de obitu 'Gildae narrat temere commentum esse.'
De tertia vita Gildae duabus his non bonis etiam deteriore dictum est in actis sanctorum lan. vol. 2 p. 956. incipit 'dominici institutione praecepti sumnia devotione 'feliciter eruditi' cet. 'beatus extitit Gildasius et prosapia Britannicae regionis clara 'oriundus' cet. eam vitam, quam sprevi, scriptam vidi in codice Parisino Lat. n. 5318 saec. XIII olim Bigotiano.
De vita auctoris quae tradunt biographi duo Aremoricanus et Anglicus etsi parum fida omnia, hoc declarant sacerdotis Britanni nomen clarum fuisse tam in Anglia Hiberniaque quam apud continentis Britannos, servatque antiquitus nomen eius mo- nasterium apud Yenetos ad laevam Blaveti fluvii conditum appellatum Gildas - de- Ruis; quod vetusta traditione ab ipso se fert esse conditum, abbatum seriem ab eo ducens. inter sanctos Gildas quando et cur relatus sit, ignoratur; monuit quem de ea re consului Duchesnius iam in laterculo Anglosaxonico adiuncto ad codicem martyrologii Hieronymiani Epternacensem (hodie Paris. 10837) saec. YHI ineuntis (cf. Duchesne lib. pontif. 1 p. 382) ad diem lan. 28 vel potius 29 legi ei Gildae Sapientis scriptum non manu prima, sed paene aequali. similiter in missab Stowiensi aetatis supparis inter memorias sacerdotum reperitur nomen Gildae (Warren liturgy and rittial of the Celtic church Oxon. 1881 p. 240; Duchesne orifjincs du cidtc ehreticn p. 201). e contrario observavit idem Duchesnius abesse Gildam a martyrologio formae Autis- siodorensis stabihtae c. a. 590. — Mature admodum Gildae Sapientis nomen fabulis implicatum est et ficticia gloria veritas de eo obscurata. testatur id inter alios Giraldus Cambrensis in descriptione Cambriae (scr. a. 1194) sic scribens (1. 2 c. 2 vol. 6 p. 209 ed. Dimoelv) ; 'de Gilda . . . dicunt Britones, quod propter fratrem suum Albaniae prin- 'cipcm, quem rex Arthurus occiderat, offensus haec scripsit. unde libros egregios, quos 'de gestis Arthuri et gentis suae laudibus multos scripserat, audita fratris sui nece 'omnes, ut asserunt, in mare proiecit. cuius rei causa nihil de tanto principe in scriptis 'authenticis reperitur'.
Fabellis missis ubi vera requirimus i), Gildam natione Britannum fuisse, scilicet Romanum cius provinciae et epistuhi declarat et quae praeterea de eo traduutur. origo quamquam accuratius non traditur, cuni in epistula diris persequatur quinque reges Constantinum Damnoniae (c. 28) sive Dumnoniae (cf. Miiller ad Ptolemaeum 2, 5, 2),
1) Quae sequitur expositio non tam niea est quam Ilenrici Zimmer, qui qua est et eruditione et comi- tate eorum, quae de Gilda tradita habemus, veram auctoritatem me docuit et aetjitis auctoris indicia certa sagaciter inventa mecum communicavit. in iis quae sequuntur quae ' ' distinxi, ipsi accepta referenda sunt. idem de Gildae tempore vitaque egit uuper iu Nenuio viudicato p. 100. 286.
DE EXCiniO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 5
(|uap regio ost Coniwall vt Devon : Aurelium Caninum (c. 30) sedis incertae ; Vorti- porium (c. 1$ I : cf. Zimmer p. S8) Domotarum , id est regionis Pemhrolvo ; Cuneglasum (c. 32; cf. /immer p. 307) sedis incertae: Maglocunum (c. 33; cf. Zimmer 1. c.) insulae sine dubio Monao, id est Anglesey, apparet habitavisse eum in partibus Angliae occidentalibus eo tempore, ut ex parte hodie quoque, Brittonum. natum eum esse saeculo quinto exennte vel incipiente sexto, certe ante a. 504 infra declarabitur. iu- voncm Gildam iter fecisso in Hiberniam vita altera (c. 5) refert adsentiturque prior ('. 10 00 quod Gildam ait iuvisisse ibi sanctam Brigitam defunctam a. r)21; quae testi- monia auctoritate magis carent quam probabilitate, nam saeculo sexto septimoque Zim- merus observat clericis Angbcis Hibernisque in usu fuisse, ut ex altera insula in alteram se transferreut. praeterea quid priore vitae parte egerit ignoratur. — Epistulam quam odimus scripsit dogens in Britannia ante a. 547; nam Maglocunus rex modo nominatus, in quom tamquam vivum otiamtum invehit c. 33, eo anno obiit testibus cum auualibus Cambriae ad a. CIII = p. Chr. 547: mortalitas magna, in qtia pausat Mailcun rex Gucnedotac tum vita sancti Tehavi Landavensis archiepiscopi (p. 101 Hbri Landavensis, de quo infra dixi p. 23), secundum quam pestis flava . . . traxit Mailconum regem Gtcenedociae. cam epistulam cum Gildas scripserit habens annos XLIV mensem I (p. 40, 19) natus sit necesse est, ut supra diximus, ante a. 504. quod alio loco (p. 25, 7) ait post duorum lustrorum silentium tandem aliquando in querelas se prorumpere, in- tellegendimi erit de auctoris ipsius aetate, scilicet propter aetatem potuisse se iam ante decem annos eiusmodi libellum edere, sed per decennium integrum querelas se suppres- sisse. — De itinere Gildae ex Britanuia Romam num vita prior (c. 13) vera tradiderit, dubium est '). secundum eandem redux Roma remansit in regione Aremoricana condens ibi, ut supra diximus, monasterium ab ipso nominatum. hoc recte referri et exegisse Gildam vitac annos extromos iu regione ea phira sunt quae fidem faciant. 'Conomerus 'tyrannus, de cuius cum Gilda commercio vita agit c. 20, Chonomor (sic Gregorius Turo- 'nensis hist. Francorum 4, 4) sive Chonoober (sic idem hist. 4, 20)'') est comes Britan- 'norum, qui Macliavmn quendam contra fratrem eius comitem alterum Britannorum 'Channonem tutatus est, deinde adiuvit Chramnum fiUum contra patrem^ Chlotacharium 'et a. 560 ab hoc una cum Chramno victus est et occisus teste Gregorio hist. 4, 20. 'item "Werocus Vcnetensium comes, cuius simul meminit vita eadem (c. 20. 21), Warocus 'est Macliavi supra dicti filius, et ipse comes Britannorum nominatus per haec tempora 'ab eodem Gregorio aliquoties (hist. 4, 16. 5, 26. 9, 18. 10, 9; glor. mart. 60). ut Gildae 'biographus comites hos duos memorat ad saeculi sexti partem posteriorem pertinentes, 'ita qui vitas scripserunt clericorum aequalium, item Gildae meminerunt. scilicet cum Oudo- 'ceo Landavensi archiepiscopo post Dubricium et Teilonem in vita eius (lib. Landavens. 'p. 131) dicitur convenisse tnr bonus et iustus et totius Britanniae historiographus Gildas '■Sainens, tit in historiis nominatur, qui co tempore conversahatur in insula Echni duccns '■anchoritalem vitam. iteni in vita sancti Ututi (Rees livcs of thc Camhro - British saints 'p. 1 67) dicuntur ad Iltutum contulisse se scholares plurimi, quorum de numero quattuor, '■istc Samson videlicet, Faidinus, Gildas et Devi (= David) .studcbant. similiter in vita 'Pauhni eius vel potius Pauli Aureliani (vide infra p. 23), quae scripta est a. 884, 'uua cum eo Iltuti scholam frequentasse dicuntur sanctus Devius et sanctus Samson 'et sanctus Gyldas. testimonia haec ex vitis clericorum desumpta ut per se parum
1) Errore Wasserschlcben {irische Kanoneneammlung cd. 1874 p. VI) ait in vita sancti Frediani (apud Colganum acta sanct. Hiberniae I. p. (5.38) narrari papam Pelagiimi (5.56—561) corpus canonum donum dedisso Gildae; agitur ibi de canonibus sancti Fridiani. 2) 'Litterae duae h et m mediae intor v.icales
'duas in dialectis ('elticis recentioribus ita confunduntur, ut utri(jue substituatur w. ita tit Arboric- et Ar- 'moric- pariter pronuntiantur Arworic-, liic videnms iam exeunte saeculo sexto Chonoher et Chonomor apud "Britannos idem souuisse'.
6 CtILDAE sapientis
'certa sunt, ita cnnsentientia veliquis aliquod momentuni Imbent ad aetatem Gildae ■stabiliendam.
'Meliore auctoritate utimur de itinere a Gilda pauUo ante obitum suscepto in 'Hiberniam et de obitu ipso. scilicet annales Cambriae (mon. hist. Brit. l p. 830) in 'recensione adaucta adscribunt ad a. CXXI = p. Chr. 565 (aeram enim ducunt ab a. p. 'Chr. 444): navigatio Gildae iri Hibernia, item in textu primitivo ad a. CXXVI = 'p. Chr. 570: Gildas obiit^). annales eos quamquam infra videbimus non carere indica- 'tionibus ficticiis, hi loci eorum ut ipsa simplicitate commendantur, ita alter confirniatur 'testimonio annalium Ulsterensium (ed. Hennessy Dubhni 1S87 vol. 1 p. 62), quos con- 'stat non solum non pendere a Cambricis, sed a ficticiis quae in his 'reperiuntur narra- 'tionibus immunes esse et rerum gestarum per Hiberniam mediam et septentrionalem 'vicinamque Britanniam memoriam recte servavisse ^) : anno domini CCCCCLXIX .... '■Gillas obiit. annorum numeratio in his annalibus cum ad saec. X extremum a vera 'uno anno detracto diiferre soleat, annus hic 569 recte aequiparatur anno in Cambricis 'annalibus tradito quingentesimo septuagesimo. — Ilaec ut per se firma sunt, ita accedit •vitae prioris locus his admissis optime illustratus. scilicet quae c. 11. 12 narrantur de 'itinere a Gilda suscepto ad Ainmericum regem ■pcr totam Hiberniam, cum parum con- 'veniant sacerdoti iuveni, optime quadrant in iter illud testibus annalibus Cambricis a 'Gilda quinquennio ante obitum factum in Hiberniam, quoniam secundum annales de •quibus raodo diximus Ulsterenses annis 565 — 568 (secundum annales qui dicuntur 'quattuor magistrorimi 564 — 567) per universam insulam regnavit rex Ainmire (gen. ^Ainmerech) , quo nomine adniodum raro neque inter reges Hiberniae praeterea re- 'deunte huuc ipsum a biographo significari iam nemo dubitabit'.
GikUe videmus notimi fuisse Vergilium, cuius versus citat p. 30, 11. 34, 15. 40, 10 non accurate et sine dubio memoriter, item ni fallor luvenalem (nam epimenia p. 39, 7 videntur sumpta ex eius sat. 7, 120) et Persium vel Martialem (ex altere utro venit opinor catusta p. 39, 2. 84, 29) et Claudianum ; inde enim, quod apud Claudianum Tethys passim pro oceano usurpatur (cf. in ed. Birtii indicem p. 458), vallem Tethycam vel, ubi libros sequimur, Tithicam p. 35,9 Gildas formavit (Ziramer Nenn. p. 316 seq.). com- parari potenmt milites dicti stigmata p. 32, 2. 34, 20 fortasse propter notam consue- tudinem punctorum (C. Th. 10,22,4). item novit Gildas Hiei-onymi de scriptoribus ecclesiasticis libellum et epistularum syllogen, quae tacite compilat p. 29, 12. mire sane laudat Philonem, cuius quod afFei't p. 36, 10 dictum Wendlandius Philonis editor futurus a me interrogatus negat reperiri in scriptis eius quae habemus Latine versa; subesse posse locum vitae Moysis 1,31 p. 108 Mangey, sed eius tractatus Latinam versionem nullam hodie certc superesse. ex glossariis auctorem rariora quaedam adsumpsisse, quasi non sinc eo adiumento satis obscure loqui posset, suadet vocabulum ambrones p. 34, 1 (cf. Festus ep. p. 17), cum interpolatoris esse videantur tautones p. 34, 15 (cf. Ducange s. v.). — Longe maxima pars epistulae ad verbum descripta est ex scripturis sacris, neque ea contemnenda. nam ut dudum viderunt viri docti, Gildas in parte librorum adhibuit versioneni Hieronymianam, in parte alia diversam ab ea, servans inde
1) 'Ideni redit !u annalibus fide dignis Tigernaclii Clonmacnoisonsis (f 1088) : Crillas quievil (Skene 'chro7dcles of the Picls und Scots p. 67) et in Innisfallensibus compilatis a. 1'205: quies Oilldais episcojms [sic] '(Skene 1. c. p. 167) : annus in neutris enuntiatur'. 2) 'Textus nobis servatus compilatus est ox recen-
'Monibus dual)us easdeni fere res tradeutibus adscriptis ad singulas epocliis quae seuis septenisve annis ditler- 'rent, saepe praeterea praemissis verbis: secundum alium libruin similibusve (vide quae de ea re exposita 'sunt in commentario iuserto actis minoribus academiae Berolinensis a. 1891 p. 281). id hic qnoque evenit; 'nam post adnotationem supi-a relatam ad a. 569 eadem fere redeunt ad a. 576, in liis: "] (JiUas'.
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 7
non pauca, quac alibi fnistra quaeras. Robertus Bensley iu commentario (thc missiiig frag- ment of tlie lutin translation of tlic ftnirth booh of Esra. Cambridgc 1875. 4) p. 36 obser- vavit in Esdrac Latine facti libro quarto, quem servaverunt duo tantummodo libri saeculi noni, Sangcrmanensis hodie Parisinus n. 11504. 11505 et Corbeiensis hodie Ambianensis n. 10, textum a Gilda ndhibitum propius ad Corbeiensem accedere. in antiquis scriptis ecclesiae Britannicae ct maxime apud Gildam quae adsunt sumpta ex scripturis sacris composita ct cum vulgata versionc comparata reperiuutur apud Iladdan et Stubbs councils vol. 1 p. 170 — 180 agiturque ibideni p. 181 de exemplari bibliorum adhibito a Gilda.
Res per Britanniam gestas quod ait auctor c. 4 narrare sc deficientibus scripturis patriis cx transmarina rclatione ^), eiusmodi librum quem evolverit huius epistulae causa ego repperi nullum. sanc in ipso libri principio Britanniae insulae longitudinem et lati- tudinem ita refert, ut refcruntur apud Orosium. item Hieronymi chronica adhibuit ad c. 8 indidemquc videtur sunipsissc quod significat persecutionem Diocletianam fuisse novennem (c. '.); cf. c. 12: hilustro non expleto)., nam annos eius Hieronymus ita nuraerat, ut id inde Gildas efficere potucrit, cum Rufinus (8, 18) eam faciat decennem. Rufini historiam ecclesiasticam quamquara norainatim non adlegat, sumpsit inde quae adfert c. 74 ex Ignatii ad Romanos epistula et c. 75 quae sequuntur de Polycarpo et Basilio: etiam Nicolai et Novati nomina c. 67 ad cundem auctorem redeunt. at in rebus uarrandis neque Orosiuni neque Hieronynuim nec Rufinum secutus est nequc omnino, ni fallor, cer- tum auctorcm ullum, sed memoriter quae retineret in litteras rcttulit. certc quae habet de persecutione Christianorum Diocletiana 0.9—12 et de Maximo adversario Gratiani et Valentiniaui II c. i;5, imbuta tota spiritu Britaunico nullo modo sic ut traduntur ab auctore transmarino referri potuerunt, quamquam verisimile est priore loco eum imi- tatum esse Rufinum sic scribentem 8, l : ecclcsiae dei . . . subversae sunt fnndamentis, divinae vero scripturac in mcdio pJatcaram igni crcmufac sant, deindc exponentera de martyi-ibus secuuduni provincias. sed Britanniae Rufinus non raeminit nec credibile est quae de martyribus Britannis Gildas scribit sub Constantii imperio evenisse. Maximum illum aliunde constat a Britannia profectum per GalHas et Hispanias et per Italiam quoque agnitura esse , dominatus sedem posuisse Treveris, Gratiannm interfecisse, Valentinianum Roraa expulisse, interfectum esse ad Aquileiam, ut quae de eo Gildas uarrat vera sint omnia; sed ita coniuncta haec nusquam praeterea reperiuntur. pergit Gildas copiis ita a Maximo abductis insulam a defensoribus vacuara reraausisse et in- habilem, quae Scottis Pictisque ingruentibus resisteret: Romanos iraperatores insulanis aliquoties opem tulisse raisso exercitu et manu militari muro facto a mari ad mare priraum ex cespitibus, deinde ex saxis. tiu-ribus quoque contra piratarura incursiones in litore constitutis, sed exercitum stabilem ibi eos relinquere uoluissc, ipsum Agitium ter consulem Britannis expetita auxilia denegasse, itaque hqstes per universam insulam vagatos incolas stragibus continuis affecisse. haec ut in universura rerum statura in Britannia qui tura fuit recte repraesentare videntur, sic ut narrantur magis famam incertam reddunt quam sinceram rerum gestarura narrationem. valla ad septentrionera notum est facta esse iraperantibus Iladriano et Pio, neque licebit Gildae verba accipere de eorum murorum non aedificatione, sed restitutione. ad Honoriuni usque Roraanorura exer- citura mansisse in Britannia, tum primum incolas insulae a Roraanis contra Germano- rum incursiones parum defensos ab imperio recessisse auctor cst Zosimus (6, 5, 3). Agitius ille ter consul sine dubio Aetius cst, a quo inter a. 446, quo tcrtium fasces gcssit, et 454, quo obiit, Britannos auxilia petivissc ut aliunde non est testatum, ita pcr se probabile, poteritque recte coniungi tam cum narratione chronicorum Gallicorum c. 126
1) Hoc euini siue dubio sigiiificat sequi se auctores nou Biitauuicos , necrecte verba interpretati suut qui iude efteceruut Gildam scripsisse in regione Aremoricana.
g GILDAE SAPIENTIS
(vol. I p. 650) ad a. c. 441/2: BrUtanniac usqm ad hoc tempus variis cladibus eventibus- quc laceratae in dicionem Saammm rcdiguntur quam cum migrationo Britannorum in Galliam anno 461 anteriorem (Zeuss die Deutschen p. 576), ad quam ipse Gildas ad- ludit (c. 4: monimenta . . civitm e.vilii classe longius deportata; c. 25: alii transnuirinas petebant regiones). ipse quo anno Saxones in Britanniam advenerint non enuntiat, nam oraculum quod refert c. 23 futurum esse, ut per annos trecentos Saxones Britanniam insiderent, centum vero quinquaginta annis cam saepius vastarent, hoc soluni dechirat Brittones de liberanda patria desperavisse nequc ad calculos voeari debet. sed videndum est de loco conchimato numerationem certe aliquam annorum continente, quo concludit fere narrationem de proeliis inter Britannos et Saxones factis c. 26 : '■nunc cives nunc hostes vincebant usque ad annum 'obsessionis Badonici montis novissimaeque ferme de '■furciferis non minimae straf/is quique quadragesimus quartus ut novi orditur annus '■mensc iam uno emenso qui et meae imtivitatis est." quae verba sic scripta in libris nostris Beda h. eccl. 1, 16 ita reddidit: 'ex eo temj^ore nunc cives nunc hostes vincebant '■usque ad annum obsessionis Badonici montis, quando non minimas eisdem hostibus strages '■dahant, quadragesimo circiter et quarto anno adventus eorum in Britanniam\ unde Arthur de la Borderie (Gaidoz revue celtique vol. 6 a. 1883/5 p. 1 seq.) verba Gildae corrupta iudicans ante ut noui inseri iussit udventus eoruni in Britanniam. mihi quoque quae libri habent parum sana videntur, cum commodam interpretationem nullam ad- mittant neque tauta sit scriptoris infantia, ut plane balbutiat. emendatio ut ratione pro- cedat, duo tenenda sunt, primum verba ut noni sensu carere, deinde annum qui ordi- tur mense iam tmo rmenso esse non posse nisi praesentem. iiaec ubi tenemus, fortasse sic licebit tradita refingere : quique quadragesimus quartus [est ab eo quij orditur annus mense iam uno emenso, qui et meae nativitatis est. ita Gildas ait scribere se anno ab obsessione montis Badonici itemque a nativitate sua quadragesimo quarto, et con- venit, quod in lemmate posuit cogitans de obsessione illa: de postrema patriac victoria, qtiae tcmporibus nostris dei nutu donata est. Bedam autem statuemus locum Gildae ita legisse, ut eum legimus nos, et cum intellegi non posset, eum libere ad aeram eam aptasse, quam alibi quoque sequitur.
Quod si haec recte explanavimus et item recte cum Zimmero Gildam posuimus natum esse paucis annis ante a. 504, epistulam dictasse annis non multis ante 547, preces ad Aetium directae, de quibus agitur c. 20, et Saxonum occupatio Britannica, quae refertur c. 23, secundum auctores veros in idem fere tempus, id est in a. c. 450 incidunt. pertur- bata igitur est Gildana narratio preces illas factas esse propter solas incursiones Hiber- norum Pictorumque (c. 21), secuta esse iis domum reversis tempora luxuriae (c. 21), deinde cum aquilonales gentes reditum minarentur, contra eos advocatos esse Saxones (c. 23). perturbatio aut excusatur aut certe explicatur eo, quod insulae occupatio Saxonica relata videtur esse ibi, ubi narrandus fuit primus Saxouum in insulam adventus, quos constat dudum litora Britanniae infestavisse antequam eara occupareut. ipsum oraculum supra rela- tum videtur invasiones per annos centum et quinquaginta annos continuatas distinxisse ab occupatione trium saeculorum et postea demum cum utrunique confunderetur, ad pertur- bationem eam celandam membra duo perperam inversa esse. regis eius, qui contra gentes aquilonales Saxones primum advocavit, Gildas nomen non videtur posuisse, posuit Gildam expilans historiae Britannicae scriptor, ut infra ubi eam edemus demonstrabitur, unde Vortigerni nomen in Bcdanam historiam transiit et ex Bedanis in Gildae libros inter- polatos. Saxones ita Britannis opitulati eorumque tamquam mercennarii facti postquam tnulto tempore annonas acceperunt (c. 23 fin.), coeperunt Britannos opprimere statusque insulac ita conturbari. nam quamquam ait auctor praedones domum recessisse (c. 26), aperte id non pcrtinet ad gentem universam, scd ad catervas pro re in patriam reversas aliis subeuntibus. hunc rerum statum probabilc est obtinuisse secunda parte saeculi quinti.
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 9
memoratur deinde Ambrosii Auicliaiii duciti IvonuinDruui UritauMiai' iiniviiuiae civiuni victoria de barbaris magna, quam reportatam esse aliquautum ante quam Gilda scripsit iudc efticitur, quod is verba facit de Aureliani subole degenerata. post certamina plura eventu facta (nunc cires mmc hosfcs vincchant) victoria altera cum obsessione montis vario Badonici (qui ubi fuerit, ignoratur) coniuncta incerto rcrum statui finem imposuit, nam auctor scribcre se ait temporibus ti-anquillis. proelium Badonicum, si vera sunt supra cxposita, factum est antc amu)s XLIV quam scripsit Gildas, id est anno circiter .500. tam victoriam paratam quain pacem secutam patet accipiendam essc cum aliquo tem- peramento; Saxones nequc expulsi tum sunt dc insula neque hoc significare voluit Gildas, sed ab insulae regione ea, de qua Gildas potissimum cogitavit, Brittones Romani barbaros per aliquod tempus arcuerunt. de ipsa victoria Badonica quae posteriores narrant, sumpserunt a Gilda. Bedam cum modo viderimus eam adscribere ad annum XLIIII post adventum Saxonum ab ipso collocatum a. c. 45(t (dicimus de eo anno in praefatione ad clironica Bedana), verba auctoris temere interpolavit, sed annus, ad quem ita pervenit, incidit fere in ipsuni illum vere Gildanuni. annales Cambriae quod ad- scribimt ad annum suum LXXII sive p. Chr. 5 16: hcllum Badonis, in qm Aiihur ^wr- tavit crticem clomini nostri Icsu (Hmsti fribtis diebtis cf trihiis nocfihus in humeros suos et Briftoncs victores fuerunt '), ut ipsum excerptum est ex historiae Brittonum fabulosae c. 56. ita epochae quoque iure diffidemus quamquam nc ea quideni multmu distat a vera ab Gilda indicata. — Sui temporis statmu insulae Gildas talem fere adumbrat, qualem significat Procopius bell. Yand. 1 , 2 relata Britanniae defectione a Romana dominatione sub Honorio: BQeTraviav ^itvroi ' Po)ua'iOL avavEioaaa9ai ov'/.hi 1'gxov, ulX ovaa v7to rvQavvoig mr ahov t^ieve, quocum recte componetiu- quod ait Gregorius hist. 4,4 de condicione regionis Aremoricanae : sempcr Brittani suh Francorum potestatem post obittim rcijis Ghhdovcchi ( f 511) fucrunt ct cnmites, non rcijcs appellnfi siinf. ita apud Gildam in insulae partibus, quas obtinent Brittones, imperant 'reges" plures , quorum, ut supra vidimus, quinque nominatim excitat: Saxonum sui temporis regem nullum nominat, quoniam per ea tempora bella inter eos Romanosque quieverunt. partes eae quod regibus oboediunt, non impedit, quominus auctori visae siut compfehendi imperio Romano. immo id ipsum ex Gildae epistula certa ratione efficietur et ea quamquam rerum gestanim memoriam non magnopere auget, nihilominus statum insulae post de- ductum inde Romamun exercitum vivide depingit, unicus liber omnino qui eius saeculi coudicionem insulae publicam aliqua luce illustret. scribere se Romanum civem civibus Romanis Gildas enuntiat locis duobus, primum p. 38, 20, ubi barbarum nationem ait in Britanniam appulisse frihus, nf llngua eius exprimifur, cyulis, nosfra lotigis navibus ; nam quamquam monuerimt periti Hnguae Cambricae in ea quoque praeter curtic vocabulum alterum long de nave usurpari, quod adiectum est tuxvibus eam nostrae linguae interpreta- tionem exckidit et id ipsum declarat auctorem hoc loco sibi proposuisse, quod facit altero p. 44, 5 vocabulum Cuneglasum explicans addita interpretatione Romana lingua. eadem ratione quem vindicem Britanniae a transmarinis gentibus praedicatAmbrosium Aurelianum appellat Romanae gentis virum p. 56, 12, respiciens omnino originem eius ipso nomine indicatam, sed nequaquam ita eum distinguens a civibus quos ait insuhmis. confirmat quod posuimus libelli tenor et indoles universa. scriptori quamquam Britanuia jMtria
1) Cf. Zimmer Nenu. viiul. p. 100. hiuc peudeut receutiores, ut Willelmus Malmesburieusis (f c. a. 1142) in antiquitatibus Glastoniensis ecclesiae (p. .300 ed. Gale) : Gildas neque hm.Uns neque infacetus J.lstori- eus, cui BrHanni debent, oi quid nolitiae inter ceteras ;,entes habent, multum annorum ibt (Glastomae) exegtt loci sancHtate captus, ibique nnno domini DXII de medio factus in velustu ecclesia ante altare est sepultus, confundens anuum victoriae Badonicae et obitus GUdae. diverse Kadulfus de Doceto (f a. 1202) in 'cata- logo vlrorum illustrium' (MG. SS. "J?, 257): Gilda Brilonum jesta Jlebili sermone descnjmt anno mcarnalioms DLXXXI.
CHRONICA III.
10 GILDAE SAPIENTIS
est {patrkie vlctoria p. 28, (i et alibi passiin), eo vocabulo secundum eius saeculi consuetudinem Romani imperii civis provinciam suam significat. dominationem violentam Romanorum (p. 30, 16) cum iisdem coloribus pingat atque Brittonum ignaviam (p. 30, 8. 35, 15) repreliensor acerbus et ut ipse ait querulus, nihilominus proponit sibi insulae vices narrare temporibus imperatorum Bomanorum p. 29, 18 et Britanniam agnoscit factam esse Momaniam ]). 30, 19 eamque queritur ingratam fuisse non raro transmarinis regihus p. 29, 4 ct tyrannis opponit imperatores hyiiimus p. 33, 6, desciscentes perfidus appellat p. 30, 14. universa narratio eo vertitur, quod nomenBomanum eo tempore, quo legiones insulam tutabantur, ut verbis aguitum (p. 32, 27. 34, 6), ita ad )norem legrsque non satis propagatum (p. 32, 27), post exercitum Komanum, ut auctor narrat, tempore Maximi ad- versarii Gratiani et Theodosii (p. 33, 2) ex insula deductum, iusta tutela caruit; nam quamquam Romani invitati ab insulanis spoudentibus in fide se mansuros (p. 33, 16) bis ad repellcndos hostes redierunt, secunda vice patriue denHntiant amplius se non esse reversuros (p. 34, 19), id quod deinde ipse summus dux Aetius confirmat (p. 36,4). hortantur Romani insulanos, ut ipsi libertatem^) totis virihus vindicent (p. 34, 21), efficitque id post longa ignaviae tempora felici fortuna Ambrosius Aui-elianus (p. 40, 12). itaque quo tempore Gildas scripsit, desierat quidem insula esse sub im- peratoribus Romanis praesidibusque ab ipsis missis {rectores p. 30, 6. 33, 10; praepositi p. 30, 16) et parebat regulis multis, qui auctori dicuntur modo reges vel tyranni (p. 41, 15: reges habet Britannia, sed tyrannos. 37, 4 cet.), modo rectores (27, 7) et duces (p. 45, 2), sed cives nihilominus manserunt Romani et co nomine belligerant cum Scotis Pictisque Saxonibusque gentibus barbaris. ceterum liaec ut ad condicionem civilem pertinent, ita ad linguae Romanae usum nequaquam transferenda sunt. ipse Gildas illa sua narratione luculenter indicat ne eo quidem tempore, quo legiones Britanniae prac- sidebant, morem legesquc Romanas per insulam satis viguisse, multo minus igitur per saecula posteriora. attamen cum in civitatibus, quae Gildae aetate licet ruinosac tamcn superfuerunt (p. 28, 13. 39, 17), tum maxime in monasteriis vel ea aetate aliquatenus Latinae linguae etiam quotidianum usum duravisse crediderim, et omnino linguae cultae usurpatio tum demum tota toUitur, cum etiam in litteris altera ei substituitur, id quod in Britannia post saecula demum evenisse nemo ambiget.
Titulus operis qui fuerit, parum constat. codex primarius Cottonianus cum hodie et principio careat et fine, apographo eius (nobis D) a principio item rautilo subscriptum sit sic; explicit liber s. Gildae ahhatis et liistoriographi Anglorum et cetera, editio prin- ceps ad Cottonianum librum potissimum adornata (P) praescribit: incipit prologus Gildae Sapientis de excidio Biitanniae et conquestu eitisdem ac flebili castigatione in reges pririr cipes et saccrdotes, subscribit : explicit episfola Gildae Sapicntis, editio altera ad emidem libiTim diligentius exacta {Q) ipsum libellum repraesentat neque praescriptione addita neque subscriptione, titulum autem in voluminis indice ita forraavit: Gildae, cui cog- nomen est Sapientis, de excidio et conquestu Britanniae ac flebili castigatione in reges, 2)rincipes ct sacerdotcs epistola. accedit quod qui Cottonianum codicera integrum vidit auctor catalogi Cottoniani a. 1 696 ait in eo legi Gildam de excidio Britanniae. in codice Abrincensi (nobis A) interpolato auctor dicitur quertdus Gilda in operis inscriptione, praeterea tam in prologi praescriptione quam in operis subscriptione beafus Gilda, opus in prologi praescriptione liber de gesfis Brifonum, in operis et praescriptione et sub- scriptione liber de miseriis et praevaricationihus et excidio Britanniae. longe deterioris
1) Sequitur usiim labentis .letatis Koinaunni iinperiiun suh libertatis vocabulu celebrantem. lustinianus cod. 1, 27: ut Afrlca per nos . . . reciperel tibertalcni. obsequium imperaturi qui deuegant in provinciis quae fuerunt imperii Komani, omues suut tyrauui.
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. U
notae codex X affcctus interpolationo eadem praescribit pracfationi : imipif prrfafio lihri i/Hcrull sancti GiMc Sapicnfis dr cxcidio Britannir, dc calamitafihus et prevaricationi- hus eius civium ac Britonum cxalafionc ct conquestiis ipsius contra reges, jirinci^Jcs et sacerdotes, deinde post capitum indicem ipsi operi: incijnt liber querulus sancti Gylde Sapienfis de cxcidio Britanniac, de calamitatihus et prevaricationibus eius civimn, de cxnlationc Britonum et dnris oppressionihus corum et quam dolose Romani eos sihi suhrycrinf cf quam hcUicose ijisi diufius resfiferinf ct quomodo Eomani postrrmo cis prae- positos vectigalcs pracfeccrini , ifa ut non Brifannia, sr.d Roinana insula vocarctur. ef omnis moncfa auri argcnti et arris imugine Carsaris notarrtur, quo fempore Christus in mundum vcnerit et quunta pcrsccutio fcmpore Diocletiani cmerserit, quantum martyrum gloria tunc Britannia effloruerit, qualiter gens Britonum imperatores Romanos attriverit. in maro-ine adnotatur: loeus, in quo facfus cst hir lihcr, cst Gtiales insula marina tem- porc Arthuri rcgis, persona Gildac Sapicntis. subscriptum in eodem libro: cxplicit lihcr Gilde Sapientis de cxcidio Britanniae ct Britonum exulacione. Historiam Gytdc Cor- mac sic pcrlcge scriptam \ doctoris dlgitis sensu cultuquc rcdactam \ hcc tcnues superat multos carpitque superhos adiecta in margine hodie mutilo adnotatione hac : [fejclt nan- que ipse Gilda [libjrum magnum de regibus [Brijfomim et de 2>rcUis eormn, [scd qjuia infuperavit eos mulffumj in illo libro, incende[rujnt ipsl lihrmn illum. equidem tituhmi formavi ad editiones Cottoniammi Hbrum repraesentantes, potuitque a titulo eo et inter- polata recensio Abrincensis proficisci et Cormac ille nescio qui ') ampullarum suarum stamina sumere. consentit item aUquatenus in historia Anglorum 1, 22 Beda Britannorum memorans scclcrum facfa, quar hlstoricus corum Gildus (sic hbri) flehlll sermone descrlhii, item qui infra adlegabuntur auctores AngUci saec. XII, in his Giraldus Cambrensis citans Gildae librum 'de excidio Britanniae'. — Quod Gildae Ubellus hodie circum- fertur bipertitus ita, ut priori parti c. I — 20 inscribatur /</sfo>7'« Glldae, alteri c. 27 — 110 cplstola Glldac, accidit culpa Gahi, quem Stevenson caece secutus est, Petrie (v. praef. eius p. 62) et Bradshaw (v. p. 21) agnoverunt erravisse, sed iUe errorem toUere non est ausus, hic UbeUum plenum edere noluit. deceptus est GaUus eo, quod in codice notae infimae X sohx reperitur pars illa prior ibidemque praefationis primfi verba In hac rplstiila interpolator ita mutavit, ut fierent In hoc Uhro. evidenter qui codicem eum exaravit ut prologi extrema ita abiecit partem libri posteriorem ex soUs fere excerptis sacrac scripturae compilatam eaque tanhim retinuit, quae rerum gestarum curioso aUquam utiUtatem praebere viderentur. corruimt igitur quae viri docti ficticiae huic operis divisioni superstruxerunt temptamina ipsa parum probabiha^).
Praeter epistulam, quam edimus, Gildas alia quoque scripsit. commentaiium Gildae 'do paenitentia" servavit codex unus oUm adservatus Fecampi in Normannia, hodie Pari- sinus n. 3182 saec. X/XI, quo codice quae contineantur enarrat Maassen Quellcn dcs canon. Reehtsl p. 784: ediderunt inde UbeUum Martene et Durand thes. nov. anecd. 4 (1717) p. 7, Wasserschleben Bussordnungen (Halle 1851) p. 105 ad codicem collatum a Knustio, Haddan et Stubbs (vel potius Henr. Bradshaw) councils and ecclesiastical doctiments relating to Great Brifain and Ireland vol. 1 (1869) p. 113. commentariolus
1) 'Cormac uonien cuni ;i sexto sacculo ad uuileciuium in Iliberuia Irequentissimura 1'uerit, a Britau- 'nica autcm lingua abliorrcat, aduotatin c(uo(|ue de loco tcmpore persona consuetudini Hibernorum respoudeat '(ut vita Patricii eJita in analeetis licillandianis vol. 1 p. 548 ita incipit: lemjnts locus et jiersona requiruntur 'ei sic deinccps narratio forniatur, sefiuunturriue schema idem exordia fere hynmorum Hibcrnicorum'), receusio 'liacc proficisci videtur ab honiiue natiouis Illbernicae, degente tameu secundum glossam ad i>.33, 12 (vide p. 19) iu "Hritannia septentrionali, scilicet in Scotia quae tum dicebatur formata ex foederatione Hibernorum Pictorumquc'. II. Zinimcr. 2) Zimmero (Nenu. p. 101 seq.) visa est Gildaui libri bipertitio adscendere ad saeculum VIU et liistoria Uritanuica eo tcnipore Ita cocpta esse scribi, ut partcm priorem Gildauam historicam continuaret. at bipertitioucm llbri omnes ignorant, nam ue pessimus quidem ille X librum divisit, sed breviavil , neque temcrariuni ccimmuntuni editoris septinii deciral saecull rcforrl potcrit ad saeculum octavum.
2»
12 GILDAE SAPIENTIS
oum vere a Gilda nostro proficisci videatur, nos eiim iiifra p. 89 repetivimus secundura editionem Wasserschlebenianam. at in eodem codice qui reperiuntur canones synodorum Britannicarum recte opinor contra Bradshawium Wasserschleben [ii-ischc Kanonensamm- lung ed. a. 1SS5 p. LXXIII) Gildae ibi adscribi negavit.
Praeterea extiterunt collectanea ampla argumenti ecclesiastici sub nomine Gildae, quo item verisimile est significax-i scriptorem epistulae quam habemus. codex Cantabri- giensis collegii corporis Christi saec. IX/X, de quo cgit plene Wasserschleben [irische Kanonensammhintj ed. a. 1 885 p. XXII seq.), p. 48 — 59 excerpta continet titulo nullo, sed ut singulis locis praemittatur dicif friJdas vel Gildas ait. praeterea unum locum (infra p. SS fr. YIII) eadem collectanea (p. 34) inter alia excerpta sub eiusdem auctoris nomine posuerunt. iisdem collectaneis usus est is qui saec. VII exeunte vel incipiente VIII (certe inter scripta quae adhibuit recentissimum est paenitentiale Theodori archiepiscopi Cantuariensis defuncti a. 690) canonum syllogen composuit liodie notam sub nomine Hibernicae editam a Wasserschlebeno a. 1874 et denuo a. 1885. Gildae quae ibi attribuuntnr cum pleraque redeant pleniora in collectaneis Cantabrigiensibus, de reliquis (p. 89 fr. IX — XI) dubitari potest, utrum qui composuit Gildana adhibuerit pleniora an in inscriptionibus erratum sit vel interpolatio admissa, id quod passim in sylloge ea praeterea usu venit certe fragmentum quod extremo loco (XI) posuimus sic ut ibi legitur non magis ost Gildae quam id quod sequitur Patricii (cf. Wasserschleben in praef. p. L). ceterum sylloge non solum locis non paucis eraendatius scripta est quam simt excerpta ilia Gildana, sed quod fr. nostri III praescriptio Gildas in epistolis suis significat ordinatorem usum esse epistulis Gildae deperditis, eo confirmatur quod teste Columba abbate (infra p. 21) iuris ecclesiastici quaestionibus a Finniano abbate pro- positis Gildas 'elegantissime rescripsit'. de codicibus, qui syllogen Hibernicam serva- runt, conferenda est editoris praefatio ; eminent inter cos Parisinus n. 1 "202 1 olim Sanger- manensis saec. VIII: Sangallensis n. 243 saec. IX: Bodleianus Hattonianus n. 42 saec. X syllogen habens ita auctiorem, ut etiam Gildana quaedam hic primum compareant; Ro- manus Vallicellianus A 18 saec. X auctus similiter et eo quoque nomine notabiUs, quod auctores Ilibernici duo in reliquis libris nominati Patricius et Gilda hic facti sunt Paterius et Gelasius. pseudogelasiana excerpta liaec in corpora canonum posteriora multa transierunt. Gildanorum horum examinatio etsi iuris canonici peritis relinquenda est, editioni nostrae epistulae Gildanae subiecimus collectanea codicis Cantabrigiensis quaeque praeterea sub Gildae nomine in corporibus iuris canonici inventa composuit diligenter Henricus Bradshaw (apud Hatton et Stubbs councils I p. 108 — 113), maxime ut Gildana tractantes comparare possint sermonis proprietatem et sacrae scriptm-ae formam. differunt certe in loco 2. Timoth. 3, 1 — 5 adlato tam in epistula c. 104 quam in fragmento III sic ut subscripsi.
EP. in novissimis diebus instabunt tempora periculosa
FR. de novissimis diebus. instabunt tempora pessima
EP. erunt enim homines semet ipsos amantes
FR. et erunt Iiomines sui amatores
EP. cupidi elati superbi blasphemi parentibus inoboedientes
FR. avari adrogantes superbi blasphemi parentibus inoboedientes
EP. ingrati scelesti sine adfectione
FR. ingrati inpuri sine adfectione sine pace accussatores
EP. incontinentes inmites sine benignitate proditores protervi
PR. intemperantes crudeles odio habentes bonum proditores temerari
EP. tumidi voluptatum amatores magis quam dci
FR. inflati voluntatum amatores magis quam dei
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 13
EP. habentes quidem speciem pietatis, virtutem autcm eius abnegantes
FR. habentes formam pietatis et virtutem eius abnegantes
Indc num colligendum sit auctorem utriusquo operis non esse eundem diiudicabunt rerum pcriti.
Precationem lorica pro morbis a corporis partibus singulis arcendis propositam in codice Coloniensi n. lOfi cum subscriptione cxplicit lii/mnns qucm Lnthacan Scotigencs fecif, in codice Hibernico Lcahhar Jhcac sub praescriptiono luxc; CtUIus hanc loricam fccif .... iMifdJcend mac Bnith Bannaiti venit ah cn. in insulam Hiberniam transfidit Zimmer (in Nennio vindicato p. 299. 337) nuper edidit denuo recognitam, iudicans eam scriptam esse a Gilda nostro, deinde a Lathacane illo erudito Hibernico defuncto a. G(Jl in Hiberniam allatani, emendans scilicet in praescriptis illis inventam pro venit. mihi neque omendatio probatur neque inde, quod precatio illa mortalitatis mentionem facit, annales autem Britanniae per tempora Lathacanis obitu anteriora sohus mortahtatis quae Gildae tempore evenit memoriam servarunt, de tempore quicquam videtur effici, neque hymnus recte convenire Gildae nostro propter sermonis insignem diversitatem, quam Zimmer ut non ignoravit ( v. p. 323), ita non recte aestimavit. nam hymnus venit ex schola ea, quae intrusis in Latinam Unguam verbis Graecis et Hebraicis incoudita et supra omnem bar- bariem barbara doctrina, ad quam quod accedat, Gilda noster non habet. hoc sohun concedere possis eius scholae eruditos Giidae epistnlam lectitasse et Tcthycam vcdlcm (supra p. 6) inde suo tliosauro intulisse, locutionem licet suis deliciis inferiorem , ita et ipsam obscuram et perversam.')
Historia Brittonum fabulosa ut aliis, ita praesertim Gildae passim in libris tribuitur temere omnino, qua de re infra ad eam exponemus. praeteriri potuerunt, quae Gal- fredus Monumetensis sub Gildae vocabulo adlegat tam ex historia illa deprompta quam aha ab ipso conficta (vide infra p. 23), itom carmeu de victoriis regum Britanniae ser- vatum in cod. Cottoniano lul. D. XI Gildae adscriptum aliacque fraudes recentiores.
Gildam iure ait auctor saeculi XII infra p. 23 citatus Willelmus raro transcriptum esse; codices libelh non solum extant admodum pauci, sed praeter Bedae excerpta et codicem Abriucensem interpolatum scripta editaque exemplaria omnia redeuut fere ad unum codicem Londiniensem Cottonianum, dc quo iam dicendum est.
Codex musoi Britaunici Cottonianus Yitell. A. VI scriptus saec. XI, aliquando (nam C codicum duorum a losseUno adhibitorum hunc esse antiquiorem in eo quae continebantur confirmant) Augustinorum Cantuarensium , deinde ex dono Guilelmi Camdeni factus Cottoni, secundum Smitliii catalogum manuscriptorum librorum bibliothecae Cottoniae (Oxonii 1696 p. 81) liaec continuit; 'I. hynmus ad b. Mariam virginem etc. 2. Gildas de 'excidio Britanniae; hber charactere affini Saxonico exaratus. 3. hymnus ad Theodorum 'archipraesulem et abbatem Adrianum ad finem paginarum praefationis. 4. hymnus ad 'S. Augustinum Cantiuariensem in fine bbri. hymni omnes notis musicalibus insigniti'. fohorum codex tum fuit 72 (secundum schedas musei Britannici); iam damnum gravissi- raum passo eo in iucendio a. 1731 eorum hodie non supersunt nisi 37 ad Gildam perti- nentia omnia, sicut margo editionis nostrae declarat. quorum etsi f. 26 totum evanuit, reliqua multis locis mutilata sunt aut obscurata et ita comparata, ut ea tautum quae diserte ex codice atferuntur praestari possint neque ex silentio apparatus nostri de lectione iudicari, nihilominus de libri iudole in universum constat post longum et laboriosum foliorum eorum examen a me iustitutum adiutore perito et strenuo Eduardo Thompson rausei Britannici praefecto. — Compendia in codice offenduntur inter alia haec;
1) Quod iiarraiit Iliberuici saeculo VII regciii Senchan Torpeist ad Aremoricos misisse, qui carmina antiqua ad volumen Cuilmenn conficiendum ab 'illo sapiente" co deportata inde iu Iliberniam rofen'ent, Zimraer p. "255 de Gilda Sapiente accipit.
14 GILDAE SAPIENTIS
an = ante nc = nunc i = sed ii = ut
cs = cuius qd e^ ^ = quod sT = super
dc = dicit vel dicunt quo d qm = quoniam srbq (48, 26) = superbisque
1 = inter iis = usque
Codex, qui et dittographias habuit niodo recte emendatas, modo perpcram et hic illic adnotationes (ita ad 45, 5 imlafa adscriptum est: jja^rti^r/, adempto pro ajwrta prohata, unde proficiscitur addituni in ed. Q: paJata admissa Id est aperta dclicta), cum et archet3'pum fuerit eius qui sequitur D et primis duobus editoribus P et Q pro textus fun- daniento, ubi eo adhuc utimur, plerumque res decisa est ; hoc notanduni quibusdam locis veram lectionem in hoc libro traditam corruptam esse ab emendatore, quae corruptela deinde translata est in exempla ex C derivata. ita 34, 2 twnto sinuatis C recte, ' lieet verbis male divulsis (uentos inuatis) ima cum ^X, ubi uento iiivatis habent C^DQ, uentortmi pJe/nis P\ item 50, 29 asae C^ cum AF recte, corrupte ad se CWQ. D Cantabrigiensis bibliothecae publicae codex Dd. I. 17 scriptus c. a. 1400, ali-
quando, ut infra videbimus, coenobii Glastoniensis , losselini autem aetate adservatus apud iuris peritum quendam Cantianum, inter opera argumenti historici complura, quae enumerat catalogus editus vol. 1 p. 1 5, Gildae libellum continet scriptum litteris parum distinctis (certe n et ti, c et t saepenumero discerni nequeunt) et compendiis ex parte minus solitis, quorum adnotavi haec:
a' = autem it' et itm it' it'm = item qii = quando
aln = aliquando phois = pharaonis .q. et qi = quasi
dini = diuini phisei = pharisei qi = que
dumo = dummodo pt = potest q' et qd' = quod
.n. = enim qiio et quoino = quomodo
fla = falsa qm = quoniam
Passim codex emendatus est manu secunda, quam losselini esse adseverant periti Britanni (Haddan and Stubbs councils 1 p. 45). et descriptum eum esse et deinde emendatum ad codicem modo dictum Cottonianum verisimile est: certe ubicumque de Cottoniani libri lectione constat, Cantabrigiensis aut eum co consentit aut errat quique eum correxit, Cottonianam fere lectionem revocavit. itaque utemur lioc libro ad Cot- tonianum non emendandum, sed supplendum, caute tamen: nam scriptor quamquam a breviando abstinuit neque graviter Gildana interpolavit, locos sacrae scripturae aliquoties ad vulgatam emendavit, ut 75, 31 pro poa lavantium ibi est herha fullonum, 85, 9 funiculis pro criniculis. in universum quamquara Cottonianum librum editio Q accuratius reddit quam codex D, non desunt loci ubi contrarium evenit, ut 79, 34 exstantes im- munes servant CD, mutat in extante immuni Q.
E Parisinus Lat. 6235 saec. XV, olim domini Burleigh, f. 7 habet 'excerpta ex Gilda'
spectantia ad capita 3 — 12. subicitur; u^eliqua in historia Galfredi Monomotensis et 'aliorum satis apte inseruntur. videtur autem alicubi partibus studuisse, cum esset 'Albanus. ex eodem Gilda in liistoria de Sueyno et Knuctone, quam gratiam scripsit 'ad reginam Emmam'. excerpta, quae in apparatum rettuli, etsi propria uon liabent, proxime accedunt ad codicem nostrum D nonduni emendatum.
A Abrincensis (Avranches) bibliothecae civicae n. 162 (antea notatus n. 154 et
n. 2890), aliquando (teste Bethmanno, qui ipsum examinavit) monasterii proximi sancti Michaelis de pei-iculo maris. scriptus saec. XII exeunte, continet praeter Ciceronis de oratore conimentariorum fragmentum exiguum Victorem Vitensem et lordanis Getica et Guillelmi Apulensis gesta Roberti Wiscardi (ad quae eum adhibuit Bethmann MG. SS. 9, 239). quod Camdeno (v. Britannia cius ed. ISOG vol. 1 praef p. CXXXV)
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. I5
narravit Bariiiibas Hrissouius in some mss. in Frunr.e Gildain appclbii-i i|U(Miilum, fortasse ad iuino lilirum traliciuluin est. post Bctliinannuin in relationo dc itinere Gallico a. Ib3i)— 1^11 (Archiv S p. m. 384) ct Fclicem Ravaisson (rapporfs sur lcs hibliotlwques des dcp. de VOuest Parisiis 1841 p. 130) libcr dcscriptus cst in cata- logis bibliotliccarum Gallicarum publicarum editis a. 1872 vol. 4 p. 513 et a. 1889 vol. 10 p. 79, ubi crrore additur Arthuris de la Borderie cura Gildae libollum ad liunc codicem cdituin cssc: id cniin intra inceptum stctit. — (Jodex, quem nilhi contulit describendumve curavit optimus mei operis adiutor Paulus Fridericus Girard Parisinus, Gildana continct in trcs libros divisa. pracfationi (25, 1 in hae ejnstola ... 28, 5 donata esi) pracscribitur: incipit prefacio beati GiJde in librum de gestis Britonum; subscribitur: expUcit prologus. primo libro (p. 28, 6 Britannia .... p. 41, 1 servarunt) praescribitur : incipif liber (/aernU Gildc de miseriis et prevaricationihtis ct cxcidio (corr. ex excedio) Brifannic, subscribitur: expUcit Ubcr primus; sccundo (p. 41, l deccdentibus autcm .... 62, 2 conviciorum cautes) praescribitur: incipit secundus, in qtio reges sui temporis secularcs redarguit Gildas de suis male actibns, subscribitur ; expUcit Uhcr secundtis; tertio (61, 3 sacerdotcs .... 81, 22 facti estis) praescribitur : incipit fertius, sub- scribitur: expUcit Uher beati Gilde cle miseriis et prevaricationibtis ct excidio Britannie. rubricas in partc priore librarius passim in.seruit, primam ad c. 5: dc subiectione Britannic et imperio ct legibus llomanis, postremam ad c. 32 : item ajiostrofu ad Conoglasum rcgem., qui reUctu legitima coniugc eitis gcrmatmm deo sacratam in coniugem dtixif et ad c. 33: de Maglocoiic rege parricida ct ajiostuta. folio uno lacero facto pagina altera iinper- fecta, altera sublata c. 14—21 passim hiant. extrema libelli pars inde a p. 81, 22 deest non ipso codice lacero, sed archetypo.
Ruyensis monachus is qui scripsit vitam Gildac supra p. 3 hiudatani sacc. ut videtur XI mihi non visam nisi in editionibus, affert locos duos ex Gildae epistula de
miseriis ct jirnemricationihus et excidio Britunniue, scilicet p. 28, 13 his denis ... 28 20 fessis (cf. ad 28, 11) et p. 41, 13 enimuero ... 41, 27 despicicntes usus libro tali, qualis e8t Abrincensis.
Textus codicis Abrincensis Gildanus non plane spernendus est; nam hic illic Cottonianum aut confirmat aut cmendat aut explct. duobus locis 34, 2. 50, 29 supra vidimus cum Cottoniani lcctionc priore nialc emendata a manu secunda convenire Abrincensem. idem contra Cottonianum sequendus fuit intcr aha in his.
59, 17 coraminabitur] A cuin vers. vtdg., cuncta minabitur DQ (deficiunt CP).
61, 31 ad mcnia ueritatis .4, aducrsitatis moenia BQ (dcficiunt GP).
62, 1 uolitcnt conuiciorumj A., ucl alitent conuiuiorum DQ (defieitmt CP).
Item ex Abrincensi explevimus quae deficiunt in codice C indeque pendentibus libris haec:
46, 20 expetuntur non cuius libet relietae (uide adn.). 53, 5 altitudo populi terrae ct terra interfecta est. 59, 23 populis multis et civitas implota est. 79, 17 sicut ipse hortatur imitatores mei estote inquiens.
Nam quamquam textui interpolato merito in talibus diffidimiis. hacc quae posui- mus exenipla suspicionem videntur effugcre. quam ob rcm ibi. ubi deficientc arche- typo C inde ducta exempla 7) ct PQ differunt, id sequcndum est quod consentit cum A., ut 68, 3 scripsimus non suffusi cum PQ, sed confusi cum DA. — At bona haec rara et exilia sordibus liliri Abrinccnsis ita obtcguntur. ut vix apparcant. in uni- versum cnim textus hic non solum multis locis mutilatus est, sed etiam totus inter- polatus. scilicet qui libellum reccnsuit iure offensus sermone auctoris obscuro et perplexo
16 GILUAE SAPIENTIS
hoc egit, ut euin aliquatenus elucidaret verbis modo transpositis, modo mutatis. item quibusdam locis, paucis tamen textum auxit adhibita scriptura sacra, ut 73, 10 archetypi verbis intellecta difficilibus Oseae quae scquebantur substituit, denique in ipso mutili arche- typi fine 81, 22 Pauli verbis continuatis hiatum cclavit (cf. item 34, 7). ipse inter- polationis status cum demonstratione non egeat, hoc loco explanandum est, interpola- tiones codicis Cantabrigiensis X et editionis Polydorianae P quatenus cum Abrincensi libro conveniant vel nou conveniant. id ut intellegatur, subiecimus locos aliquot ad eam quaestionem pertinentes.
33, 14 ius. gens igitur Britonum Scottorum Pictorumque impetum non ferens X solus.
35, 23 perexigui] i), nec perexigui Q, nec pro exigui XP, non . . . per-
exigui A.
36, 3 repellunt] ACDQ cim Bedu, repellunt nos PX. 36, 3 haec] CI)Q, haec oriuntur APX cnm Beda.
36, 19 uastitate] ACDPQ, uastatione Beda et inde o^nnor uastatio est {ortum
ex uastatioe) X. 36, 22 intetyolant locum ex versione vidgata AX.
37. 22 ueterum] CD, ueterum inimicorum X, uetercs inimici (forma loci inutata) A, ueterum hostium PQ.
38, 12 tyranno] CDPQ, tyranno uortigerno A, tyranno gurthigerno britannorum duce X adhibito Beda: cum suo rege Vortigerno.
38, 20 omine] CDPQ, secundo omene X, .secundo ut oppinabantur omine A.
39, 21 ac si gelantibus] ac sigilantibus C, ac sigillantibus Dl^, ac semigelanti-
bus A', ac simigelantibus A.
39.23 domorum ruinasj CDPQ, horribiles domorum ruinas ^X
40, 1 1 usque] CDPQ, usquequaque A ciim Beda, ita usquequaque X.
40, 12 qui solus forte Romanae gentis tantae tempestatis collisione (-ni P) occisis in eadem parontibus purpura nimirum indutis (indutus P) superfuerat] CDPQ, qui solus fuit comes fidelis fortis ueraxque forte Romanae gentis qui tantae . . . superfuerat X, qui solus fortis super- fuerat de Romana gentc occisis pareutibus purpura indutus in eadem collisione tantae tempestatis A.
40, 15 cessit] CDQ, ex uoto cessit APX.
40, 18 Badonici montis] ACDPQ, Badonici montis qui prope Sabrinum hostium habetur X.
12, 19 stupes] CDQ, siuc stupes ..-1, saeue stupes P.
45, 5 palata] CDQ, propalata AP.
46, 1 1 neumaque] C^, pneumaque DQ, neuque C^, neque A (forma loci
mutata) P. 49, 5 compleuerat] compleuerit AP. 49, 8 ergo] rogo AP. 19, 1 1 itemquc] itaque AP. bl, 33 clamoris] cUingoris AP.
62, 1 1 vcrha saepius detrahentes et raro uera dicentes post decidentes ins. AP. 69, 13 domini misericordiam] dei (et domini add. A) nostri {mn. miseri-
cordiam) AP.
79, 7 poenali] DQ, ferah AP.
80, 20 id] DQ, id quod positum est AP.
80, 21 super] Q, supra D, supra fundamentum AP.
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 17
SimilikM' iii ininonbus iiec (aiiien riicile casiii tribuendis passini facit codex Abrincensis cum editione Polydoriana. ut u(l, 14 atiscifabo — 50, 15 (ilii nahaath — 57, I conucrlam — 57, 5 calciabnut — 00, 14 rcgibus — 68, 14 bcstiae — 68, 16 compleanfur — 71, 14 nouissimo cet. Haec qui expendit, intelleget tribus libris intcrpolatis subessc arclietypuni interpolatum et ipsum, scd modestc, doinde iu singulis interpolationem ex margino fortasse in textum latius se propagasse. scilicet Cantabrigieusis X qui non pervonit nisi ad p. 41, 14, in brevi hac operis parte non raro ad A prope accedit. ut qucrnlum. pro flebili libelhim uterque appellat et 40, 12 uterque ex forte adverbio fortum effecit; interpolatio autem ei libro propria quatenus prooesserit, et hic locus et 40, 18 determinatio montis Bado- nici aliaque comphira ostendunt. diversam viam ingressus Polydorus Cottonianum librum ducem sumens textum proposuit in universum sincerum: at ubi ab eo deflectit, ple- rumque ad Abrincensem tam prope accedit, ut cum duobus Ubris sc usum esse ipse scribat, alterum habuisse videatur hodie deperditum interpolatiouis eius, quam Abrin- censis subiit, prima rudimcnta habentem. uam gemello Abrincensis si usus esset, sine dubio graviora vitia inde traxisset. — Probabile est interpolatorem eum, ad quem redeunt insiticia tribus his libris communia, adhibuisse Bedam. historiam eius notam fuisse ei qui scripsit codiccin X inde intellegitur. quod eam expihivit in indice capitum texendo; sed cum capitum iuscriptiones hbri A totae differant, id ad interpolationem primariam non pervenit. at quos supra attulimus locos 36,3. 38, 12. 40, II magis crediderim interpolatos esse Bedae historia adhibita quam imperfecte traditos esse in recensione meliore.
Cantabrigiensis bibliothecae publicae codex Ff. I 27 saec. XIII compactus estx moderante archiepiscopo Parker ex codicibus diversis, pars autem eius, qua continentur Gildas noster et historia Britauuiae sulj nomine Ncnnii, origine non Durhamcusis est, ut iudicat Stevenson (praef. ad Nennium p. XVI), sed inscripta libcr sanctc 3Iarie de Salleia venit (ut ex schedis Bradshawianis monuit Jenkinson) ex abbatia Sawley (prope Gisburne, Yorkshire) Cisterciensium condita a. 1 13S. codicem tempore Balii fuisse Cauta- brigiae ad S. Edmundum, nunc esse ibidem apud Benedictinos Galius (^691) testatur. continet Gildae libellum, ut supra dixi, uon integrum descriptum: prologus auctoris exhibetur breviatus et abest pars posterior inde a c. 27 tota utpote a rcrum gestarum memoria aliena. e contrario qui archetypum scripsit (nam ab huius ipsius codicis hln-aru) haec non videntur addita esse) Cormac quidam, ut supra p. 11 vidimus, et tituhmi operis subscriptionemque ita amplificavit, ut ibi rettuliraus, adiecta etiam de auctoris aetate scriptisque aliis fabulosa notitia, et inseruit post praefationem capitum indicem hunc :
mCIPIVNT CAPITVLA LIBEI SEQVENTIS. Capitiduni I. Descriptio Britanniae insulae et quod iHa divina statera terrae totius ponderatrice sit librata, de eius situ, habitu et qualitate, de amoenitate et pulcn- tudine, de fertilitate et ubertate, de longitudine et latitudine, de civitatibus antiquis et fluminibus praecipuis, de rivis pernitidis et leni murmure serpentibus. de lucidis fontibus ct congruis animalium pastibus, de frigidis lacubus et torrcntibus exundautibus.
II. De nimia tyrannide indigenarum et crudelitate saevissima ydolatrarum.
III. Quam dolosc Romani Britones sibi subegerint et quam bellicose ipsis diutius reluctaverint.
IIII. Quomodo Romani postremo Britonibus praepositos vectigales praefecerint, ita ut non Britannia, scd Romania iusula censeretur, et quicquid habere potuisset aens et argenti vol auri, imagine Caesaris notaretur.
V. Quo temporc Christus in mundum venerit et quanta persecutio tempore
Diocliciani emerseiit.
3
CHRONICA III.
18 GILDAE SAPIENTIS
VI. Quanta martyrum gloria tam in Britannia quam in universa tuuc eftloruerit ecclesia.
VII. Quomodo ccclesia redivivo tiore respiraverit, sed tamen Arriani contagio infecta defecerit.
VIII. Qualiter gens Britonura imperatores Romanos attriverit.
IX. Qualiter Britones arctati a Scottis et Pictis pro Romano miserint auxilio et obtinuerint ; et quale consilium Romani eis dederint, videlicet ut inter duo maria murum per milia passuum plurima trans insulam instruerent (-rint X) a mari Scotiac usque ad mare Hiberniae, id est a Kair Eden civitas antiquissima, duoruni ferme milium spatio a monasterio Abercurnig, quod nunc vocatur Abercorn, ad occidentem tendens, contra occidentem iuxta urbem Alcluth. at insulani murum non tam lapidibus quam cespitibus construentes ad nihihim utilem statuunt , quia statim Romanis repatriantibus iterum ab ipsis impugnati suut (Beda h. eccl. 1, 12).
X. Quam misere legati Britonum Romam iterum mittuntur, scissis vestibus, nudis pedibus, opertis sablone capitibus, hibricis gressibus, lacrimosis postulationibus, querulis vocibus, cunctis membris contrementibus , a Romanis auxiha petentes et impetrantes.
XI. Quoraodo Britones rursum Romanura solatiura repetierunt, et qualiter Roraani sese excusaverunt, sed tamcn laudare et monerc coepcrunt, ut murum a mari ad mare facerent, quod et fecerunt a mari Norwagiae usque ad mare Galwadiae per octo pedes latum et duodecim altum et turres per intervalla construxerunt, eo in loco ubi Sevcrus imperator maximam fossam firmissimumquc vallum, crebris insuper turribus communitum, per CXXXII milia passuum longe ante fecerat, id est a villa, quae Anglice Wallesende dicitur, Latine vero Caput Muri interpretatur , quae est iuxta Tinemuthe ; qui murus multum distat a praefato vallo apud meridiem, quem antea apud Kair Eden supra mare Scotiae constituerunt.
XII. Qualiter gens scabra Scottorum comperta excusatione Romanorum in Bri- tones insurrexerint et eos persequendo lacesserint.
XIII. Quod Britones adhuc more solito ad Romanos mittentes nichil profecerint, sed rursum suis viribus innitentes Pictos propulerint.
XIIII Quoraodo oranis iustitia a Britonibus perierit et omnis nequitia pro veri- tate, etiara inter religiosos, succreverit (-uent X).
XV. Quod Britones pro Saxonibus miseruut et eos deo iudicante pro peccati iiagello susceperunt.
XVI. Qualiter gens Saxonica cum tribus kyulis (superscr. .i. longis navibus) Bri- tanniam appulerit et postea Britones impugnaverit.
XVII. Quoraodo Saxones suratus raaiores solito cxpetunt ct hoc gcnere im- pugnandi niatcrias quacsierunt et sancta dei diripuerunt.
XVIII. Qualiter Ambrosius Aurelianus solus eis restiterit et quis Gildae Sapientis nativitatis annus sit.
XIX. Quomodo gens Britannica postea tota ydolatriae erroribus sit subdita.
XX. Recapitulatio singulorum, quae superius descripta sunt, epigramatura, in qua recapitulatione auctor operis promittit sc maiorem librum dc regibus Britonum et de proeliis eorum describendum, quem et postea facit (cf. qtiae supra p. 11 cx eodem codice attulimus).
Expliciunt capita. Glossae quoque passim in codice reperiuntur supra versum adscriptae, ut sunt p. 28, 13 meliorata\ ornata — 28, 19 eisdcm] montihus — imprimehant] ostendehant — 28, 20 lucidis] sifinahant — 28, 21 accuhnntihus] occupantihus — 20, I piijnus] piscis et sic deinccps; pau- cas alias rettuli in apparatum. dcuique in margiue libri adsunt adnotationes hac scriptae manu antiqua:
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 19
p. 29, 16 Porpliyrius] Porpliirius isto quidam heroticus iuit ideoque noniinat eum
canom, quiii dixit, quod j^roplietia Danielis nou fuit prophetia, sod historia.
adversus istum ler. exposuit Daniolom. p. 32, 21 Arriana] Agricohx quidam honio diseipulus Arriani qui perturbavit fidem
Brittonum. p. 33, 9 capita] Occidit namque G[ra]tianum, Valentin[ia|nuin vero cum m[atre]
Iloma expulit. p. 33, 12 gentibus] Quia Scotti tu[ne] temporis in Hybern[ia] habitabant et Pic[ti|
in Scotia, id est ab aqu|ilo]no. p. 34, 9 eursus] [ad si]railitudiuem [sun]t haec onmia. p. 34, 25 peltis ensibus] peltis scilicet scutis, ensibus gladiis. p. 30, 17 in extrema parte] [u|bi Picti habitabant [ant]iquitus. De interpolationibus tam huic libro cum aliis comniunibus quam propriis supra fp. Hi) diximus.
Polydorus A^ergilius Urbinas qui primus Gildae librum edidit (iuscriptum est indici: P 'opus novum. Gildas Britannus monachus, cui Sapientis cognomentum est inditum, de 'calamitate excidio et conquestu Britanniae, quani Angliam nunc vocant, author vetustus 'a multis diu desyderatus et nuper in gratiam d. Cutheberti Tonstalli Londinofi epi- 'scopi formulis excusus') in praefatione ad Cuthebertum eum data a. d. VIII id. April. 1525 Londini postquam narravit Gildae nomen reperisse se apud Bedam et Gulielmum Neuburgum, ita pergit: 'longo post tempore tandem mihi quaerenti in manus incidit . . . 'at tu, optimc episcope, . . haud multo post alterum codicem omnibus vestigiis indagatum 'reperisti. ita fama veteris autoris inventi brevi ad omnium bonarum artium studiosissi- 'morum aures tacile pervenit tantumque eius desyderium fecit, ut placuerit tandem 'aliquando vulgari vel ea de causa, ut diluceret fraus nebulonis pessimi, qui paucis ante 'annis ex cuiusdam Gaufredi scriptis breviarium composuerat illudque Gildae Sapientis 'falso compendiuni inscripserat. quare tu non modo codicem, sed etiam laboris socium 'dedisti familiarem tuum Robertum Ridleium sacerdotem cum honestuni tum in theo- 'logia probatum. nobis igitur ad rem aggressis codices simul conferentibus ac errata 'tollere conantibus ecce subito longe gravissimus obrepsit labor: deprehendimus enim 'bonam partem sacrorum testimoniorum, quibus auctor ita utitur, ut scribendo saepe 'desinat esse suus, non consentire cum suis autoribus .... legem iam pridem librorum 'veterum castigatoribus datam secuti nonnuUa resecuimus, addidimus autem nihil. ipse 'vero postea, ut oratio per liyperbaton passim obscurata planior fieret, uno vel altero 'loco verbum longius positum magis pcr apposite (sic) locandum curavi'. duorum co- dicum, quos habuisse se ait Polydorus, alterum fuisse Cottonianum eumque praecipue ab editore expressum esse et ob alias causas probabile est et testatum a Galio ') ; certe ubicumque ab eo editio recedit, discedit in peius. alterum quem adhibuit librum supra ostendimus prope accessisse ad Abrincensem, sed longe afuisse ab interpolationis statu eo, quem hic prae se fert. contra Cottonianum pauca commuuia habet Poly- dorus cum libro D casu fere ettecta, ut sunt haec: 4S, 23 molimen] CQ, ttolumcn DP (deficit ^) — 49, 12 adncctentem] ACD^^Q, adnectantem D^P — 85,9 crinicidis] CQ, funicidis DP (cum vulgata; deficit A). qualisqualis fuit codex alter Polydorianus hodic deperditus, boni nihil suppeditavit, neque propter eum editio princeps adhibenda est, sed ea carere non possumus ad lectiones codicis Cottoniani ubi iam ipse deficit deter-
1) Reprehendens in praefatiouo oo8 qui Nenniana qiiae diountur Gilclae adiudicavissent ita ait: 'intcr 'quos Polydorus enndcni erroreni erravit, ut patct inspicienti annotatinnculani , quara propria raanu suo ms. 'Gildae praefi.\it: liabetur illo codcx in liibliotheca Cottouiana'. Galius scilicct codicem usiu-pavit uondum igue iuiraiuutuni.
3*
20 GILDAE SAPIENTIS
minandas. ceterum quod ait Polydorus resecuisse se quaedam (quae nostrae editionis margo indicat), transposuisse pnuoa, ut sermo olniior evaderet, praeterea tradita repeti- visse, nisi nimium premas (nam nou solum in minoril)Us passini a traditis recessit, sed etiam vituperia iu sacerdotes collata (c. 66) mitigavit interpolaudo) vera esse invenies. — Ex editione principe descriptus est codex Parisinus Lat. 15174, antea S. Victoris 686, saec. XVI omissa praefatione et parte extrema (finit p. 61, 31 in dipeis) ; absunt ab eo libro omnia a Polydoro praetermissa. Q lohannes losselinus deuuo sub indice lioc: 'Gildae, cui cognomentiim est Sapientis,
'de excidio et conquestu Uritanniae ac flebili castigatione in reges, principes et sacer- 'dotes epistola vetustissimorum exemplariorum auxilio nou solum a mendis plurimis 'vindicata, sed etiam accessione eorum, quae in prima editione a Polydoro Vergilio 'resecta erant multipliciter aucta' a. 1568 (Londini excudebat lohannes Deius, foll. 99), Gildae libellum edidit iussu Matthaei Parker archiepiscopi Cautuariensis veteris historiae Britaunicae sospitatoris egregii , quem in praefatione adloqueus ita de libris a se ad- liibitis exponit: 'incidi nuper, humanissime domine, tua quidem auctoritate usus, in 'duos veteres codices Gildae Britonis, quorum alter literarum notis valde peregrinis et 'ab usu nostro iamdiu alienis (quippe amplius sexcentis hinc annis scriptus) ad biblio- 'thecam Augustinensem Cantuariae olim pertinuit, alter quidem niulto recentior et 'scriptura non aeque diligenti (qui tamen minimum ab illo altero discrepat) fuit olim 'Glastoniensis coenobii, at iam est cuiusdam generosi iurisperiti Cautiani solus et proprius'. reprehendit deinde Polydorum quod non solum multa omiserit, sed etiam tradita passim mutarit et alia et sacra scripturarum testimonia : 'scripturarum (lectionem), quam vulgo, 'sed falso veterem dicimus, temporibus Gildae in ecclesia nou extitisse publico usu 'receptam per omnes scripturarum libros, certum erit lectori quingentis locis in hoc 'tam exiguo libello in medium prolatis, quae paucis quidem verbis cum vulgata lectione 'conveniunt'. codicum illorum duorum autiquiorem supra (p. 1 3) dixi videri esse eum, qui postea factus est Cottoniauus; certe recensio losseliniana ad eum librum ita sese applicat, ut nuUo loco eum superet propriis et bonis lectionibus plane destituta. alterum librum esse adservatum hodie Cantabrigiae nostrum I) extra dubium est; nam in margine libri scripti a typotheta editionis paginae adnotatae sunt et adscriptae item adnotationes quaedam losselinianae, ut ad p. 48, 16 hactemis aucfor . . . plene citat (quam ex Polydoro repetiit) et ad p. 48, 20: verha hic inchisa pracfermissa sunt a Folydoro. deni- que quamquam raro, ut ipsc in praefatione significat, alicubi tamen losselinus lectionem codicis deterioris praetulit:
44, 28 uite] CP, uita D^^, om. DK
78, 19 deum adhaeretis] C, deo adhaeretis P, deum creditis J), deo creditis C^. In universum ea fide eaque industria losselinus propositum perfecit, ut codicem pri- marium longe accuratius repraesentarit quam aut librarius codicis D aut editio P et vel talia, ut 46, 11 fucifcrornm pro furcifcrorum, ex codice adsumpserit. ut iutellegatur quid ex Polydorianis retinuerit, principis editionis variam lectionem adiecimus, acciditque aliquando, ut aut errorem Polydori non plene emendarit (ut 35, 23 nec pro exigui est in /•', perexigni recte in D, nec pcrexiyui in Q) aut errorom in textuni intulerit (ut 78, 1 7 ncstimentis CDP, nestitu Q); sed ubicumque deficit (/, primariuni locum in co supplendo tenet Q. H Ileidelbergensis bibliothecae publicae exemplari cditionis losselinianae quas manus
aequalis adscripsit, maxime in parte priore nec multis locis, varias lectiones, earum partem certe proficisci ex libro scripto dubitari non potest; adsunt orthographica, ut 26, 10 illucescente] inluccessenfe — 52, 15 cithara] cyfhara — 66, 7 simnlacrorum] simu- lachrorum et aperte corrupta, ut 51, 27 ab omni nationc] aliliominafioni. ipse codex is, quem adnotator adhibuit, videtur periisse; scd adnotata tam propc acceduut ad
DE EXCIDin ET CONQVESTV BRITANNIAE. 21
codicem 7), ut conicere possis eum uoii ipsum descriptum osse ex Cottoniano, sed archetypum eius et ex eo arclietypo pendcre adnotatorem ireidclbergenseni. supplent ita aii(iuat(Muis uotae hac (juod in codice 1) deficit principium et aliquoties co prae- stant. subieci unde id cognoscitur locos potiores:
30, 17 seruitutis] ADWQX, uirtutis 2)', alii virtutis II.
32, y discerptionej AB^^FQ, decerptione X, distencione J)\ alii distentione //.
32, Ifj nece suorum] AD (text.) Q, nece sui HX, al sni D (murg.), necis P.
32, 27 romanum] CT) (maiy.J PQ, romanorum 7) (tcxt.), al. romanorum 11.
34, 7 opprobrio obrosum] CPQ, opprobriosum D'^, alii opprobriosum //, op- probria X, opprobrio ..» />', improbitate obrutum Beda.
36, IG hyberni] CPQ cuni Beda, hyberni .. I), yberniis H, ad hibernas X.
37, 10 ueterno] CDH, ueteri PCt>, ueterano X.
Editiones praeter duas antiquissimas, quarum modo memininus, et meras repe- titiones priorum, ut quae habentur inter collectiones patrum Latinorum, prodierunt hae : Thomao Gale (liistoriae Britannicae Saxonicae Anglo - Danicae scriptores XV vol. 1 Oxoniae a. 1691 p. 1 — 39), qui in parte priore expressit fere codicem X adiccta varia lectione editionis losselinianae, in parte posteriore hanc repetivit codice Cottoniano, ad queni ait hanc se exegisse, vix adhibito; losephi Stevenson (^Londini 1S3S. 8.), quae repetita ex parte a Sanmartio et extra Britanniam potissimum adhibita ipsa pessima est; Henrici Petrie inserta monumentis historiae Britannicae vol. 1 (1848) p. 1 — 46. denique in sylloge ecclesiasticorum documentorum edita ab Arth. Haddan et Guil. Stubbs vol. 1 (Oxlbrd 1869) p. 44 seq. omissa parte historica quae exhibentur Gildana dili- gentissime tractavit optimiis quondam amicus et huius operis fautor insignis Henricus Bradshaw bibliothecae Cantabrigiensis praefectus.
Laudant Gildam scriptores hi.
Columba abbas ad papam Gregorium c. a. 600 (MG. epp. III p. 156 seq.): 'Ceterum 'de episcopis ilhs quid iudicas interrogo, qui contra canones ordinantm', id est quaestu? 'Simoniacos et Gildas (v. l. giltas) auctor pestes scripsit {v. l. scripsistis) ; numquid 'cum ilhs communicandum est '.' ... tertio interrogationis loco responde adhuc quaeso, 'si non molestum est: quid faciendum est de monachis ilhs, qui pro dei intuitu et 'vitae perfectioris desiderio accensi contra vota venientes primae conversiouis loca 'relinquunt et invitis abbatibus fervore monachorum cogente aut laxantur aut ad deserta 'fugiunt ? Vennianus ^) auctor Gildam (y. l. giltam) de his interrogavit et elegantissime 'ille rescripsit: sed tamen discendi studio semper maior metus adcrescit'. — Prior locus fortasse respicit ad epistulae quam habemus c. 65. 66; posteriorem supra p. 12 diximus spectare ad epistulas de iure canonico deperditas.
Historiae Brittonum auctor, qui Gildani non citavit, sed compilavit, quid inde sumpserit, ad eam aduotabitur.
Bedae de eo testimonium supra p. 1 1 adlatum est. quae ex eo excerpsit in- venientur in apparatum relata.
Alcuinus in epistula n. 28 (p. 206 Jaffe) ad Aethelhardum archiepiscopum Cantuari- ensem data a. 793: 'Legitur m hbro Gildi Brettonum sapientissimi , quod idem ipsi 'Brettones propter rapinas et avaritiam principum, propter iniquitatem et iuiustitiam 'iudicum, propter desidiam et pigritiam praedicationis episcoporum, propter luxuriam, 'et malos mores populi patriam perdiderunt', item in altera n. 86 (p. 37 1 Jaffe) data ad Cantuarienses: 'Discite Gyldum Brittonem sapientissimum et vidcte, ex quibus causis 'parentes Brittonum perdideruut regnum et patriam, et considerate vosmet ipsos et iu 'vobis paene simiHa invenietia'.
1) Vide supra p. 12. paeiiiteutiale eius a Columbano passini adhibitum edidit Wasserschleben Buss- ordnurujen dcr abendlandischen Kirche p. 168 seq.
22 GILDAE SAPIENTIS
"Wurdistenus abbas monasterii Landenevec ante a. 884 vitam scripsit fundatoris oius sancti Winwaloei , cuius Usserius (Britann. eccl. antiquitates od. 1687 p. 225) ad- liihuit codicem bibliothccao Oottonianae, integram cdidit ad libros scriptos duos, chartu- larium scilicet quod dicunt Landevenecense saec. XI (A) et Parisinum n. 5010« saec. XII (B) A. de la Borderie (cartulaire de Vdbhaye cle Landevenec Rennes 1888). eius vitae principium cum excerptum sit ex Gildanis pendeatque auctor omnino a libro Gildae recensionis Gallicae nostris longe antiquiore, eum locum Zimmero commendante hic repetivimus. 'Britannia insula, de qua stirpis nostrae origo olim, ut vulgo refertur, 'processit, locorum amoenitate inclita, inuris, turribus niagnisque quondam aedificiis 'decorata, haec magnam iiabuisse reruni copiam narratur, exuberasse pre cunctis quae 'huic adiacent terris, frumenti, mellis, lactisque simul fertilissiraa, sed non omnino vini 'ferax (Bacclius enim non amat frigus), quia vi aquilonis nimia constringitur. haec 'igitur, tantis enutrita bonis, ut herba tempore florum pi-inio crevit: sed mox, ut seges 'quae nunquam gelu premitur (cito enim caumate exorto omnia nociva quae fruges 'ruminent, emittit) zesaniam semenque tyrannorum genuit pestiferum. cui soli fecun- 'ditas suberat, et Sabrina et Tamen (tamenta A) fiuvii per plana diffusi ac per oppor- 'tuna divisi, augmentis (augmen B) ubertatis impendebantur. Imic universae regioni, 'bonis male utenti, abundantia rerum causa fuit malorum. ex abundantia enim luxuria, 'foedae libidines, idolatria, sacrilegia, furta, adulteria, periuria, homicidia et ceterae 'vitiorum soboles, quibus omne humanum genus obligari solet, adolevere. et ne eius 'antiqua profundius repetam facinora, qui haec plenius scire voluerit legat sanctum 'Gyldani, qui de eius situ et habitatione scribens, et eius mira in Christo conversione 'statimque ritu paene paganico apostatione et divina lugubriter insecuta ultione et eius 'iterum, ne penitus in favillam et cineres redigeretur, miseratione, multa eius actibus 'congrua bene et irreprehensibiliter disputat. haec autem quondam (om. A) patria 'Cyclopum, nunc vero nutrix, ut fertur, tyrannorum [de Sicilia hacc Isidoriis 14, G, 33] 'divinis non inulta raro diu quievit, propter sua peccata, flagellis : aut enini crebris 'hostium irruptionibus aut civium inter se invicem concussionibus aut fame peste gladio 'morbisque insectata acerrimis. sed longe ab huius quoque moribus parvam distasse 'sobolem suam non opinor, quae quondam ratibus ad istam devecta est, citra mare Bri- 'tannicum, terram, temporc non alio quo gens barbara dudum, aspera iam (in Uslier) 'armis, moribus indiscreta Saxouum maternam (maternum Ti ct Usher) possedit cespitem. 'hinc (tunc Usher) se cara soboles in istum conclusit sinum quo se tuta (se t. om. Usher) 'loco, magnis laboribus fessa, ad oram concessit (consedit Usher) sine bello quieta. 'interea miserorum, qui materna (paterna Ushcr) incolebant rura, peste foeda repente 'exorta, catervatim et absque numero et absque sepultura miseranda sternuntur corpora. 'et (ex Usher) hac lue magna ex parte antiqua desolatur patria. tandemque pauci et 'multo pauci, qui vix ancipitem effugissent gladium, aut Scoticam quamvis inimicam, 'aut Belgicam (bellicam A), natalem autem propriam linquentes, coacti acriter alienam 'petivere terram.'
Wermonocus Landevenecensis discipulus abbatis Wurdisteni in vita sancti Pauli Leonensis scripta a. 884 (analecta BoIIandiana vol. l a. 1SS2 p. 20S seq.: Rccne celticpic vol. 5 a. 1881/3 p. 413 seq.) an. p. 215, A'. cclt. p. 421 enumerat discipulos qiuxttuor pro- fectos ex schola sancti Iltuti (vide supra p. 5), scilicet praeter Paulum Devium sive Davidcm et Samsonem 'nec non et sanctum Gyldam, cuius sagacitate(m) ingenii in- 'dustria(m)que legendi atque in sacris canonum libris peritia(m) liber ille artificiosa 'compositus instructione quem Ormestam ^) Britanniae vocant, declarat, in quo de ipsius
1) Vocabulutn significationis nondum exploratae de Oiosio iias.sim usuipatni' tam in codicibus histo- i-iaruni oius, in liis Ambros. D 23 sup. scrijjto c. a. 700. (luam ubi eommeraoratur (Moerner Orosius p. 178 seq.). II. (iaidoz reoua coUique I. c. p. derivat id a vocabulo Celtieo yormes (= oppressio).
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 23
'insulac sitii atqiic iniscriis scribens iilurima cius<lcin inoribus nKuc pardi iliscoloriluis '|cf. p. Ki, 1S] valdc couvenicntia oracula ad illius actus, ubi ei visuni cst congrucrc, cx- 'probrandos vcl potius coniuioncndos sua inter vcrba attestando prophctica cuni magna 'attestatione bene ac subtilitcr disputat.'
Libor Landavensis (prodiit inipensis societatis Wallisicae curante W. T. Rees sub titulo the lihcy Landawnsis, Lli/fn Teilo. Llandovery 1840), id est historia archiepisco- patus Llandaff scripta post ossa sancti Dubricii co translata a. 1120, ante a. ut vidctur 1 1 ;{2 adhibitis instrunientis plcrisquc vctustatis indicia ccrta habentibus, p. 94. 95 haec narrat de sancto Tcliavo Dubricii successoro primo : 'Li illorum autem sanctornm 'diebus quidam populi de Scythia, qui, sive a pictis vestibus sive propter oculorum 'stigmata, Picti dicebantur, innumera classe ad Britanniam devenerunt; et capti amore 'tcrrac potiundac, proptcr Ijonaruni rcrum copiam, qua super omnes insulas tunc tem- 'poris pollcbat, nuigis traudc quam viribus Britannos invascruut, ct in cos niiram tiran- 'nidem ad tcmpus oxercuerunt. uoc mirum istaui superari ab illa: nam Picta gens 'erat subdola et multis contlictionibus tcrra et mari exercitata: ista autom quamvis 'viribus corporis csset praedita, tamen simplex et pacifica: et quia nondum esset a 'quoquam tentata, quasi bellandi nescia, levius subiugari potuit. siquis autem plenius 'sciro desidcrat, in liistoria Gildac Britannorum historiograplii rcperict.'
CTaltVodus Mouumetcnsis, qui c. a. 11 oO — 1140 scripsit historiam rcgum Britanniae, indigcuariun fabulas suo ingenio exornans, ut in ipso principio ait id opus suscepisse se propterea quod 'intra mentionem , quam de eis Gildas et Beda luculento tractatu fecerant', nihil invenisset de regibus ante Christum natum in Britannia regnantibus, ita passim in opere Gildam adlegat, aliquoties ipsum hunc libellum intellegens, ut 4, 20 laudat lilirum 'quem Gildas de victoria Aurelii Ambrosii inscripsit' (cf. c. 25); item 12,6 eorum quao dc statu Britamiiac Oadwallonom regeni facit disscrcntem, partcm sumpsit ex Gildao c. 2 1 adscripto uomiuc ipsius ('ut Gildas historicus testatur") : praeterea Gil- danis aliquoties usus est nomine non enuntiato, ut ostendit margo editionis nostrae. sed praeterea non solum Nouniana quae dicuntur sub Gildae vocabulo adlegat (ita 6, 13), cui ea codices quoque plerique tribuunt (v. \), 13), sed etiam fabulosis uarrationibus apud neutrum auctorem inventis non raro vetustuni nomen adscripsit. ita illo loco, ubi Gildam ait scripsisse librum de Aurclii Ambrosii victoria, relata fabula dc rogo Britanniao Lucio sub papa Eleutherio facto Ohristiauo ait iu libro illo contiueri uomina et actus eorum qui Britannos ad Christum converterint, eademque falsa auctoritate utitur aliis locis, ut 1, 17 relatis litigiis inter fratres Cassivellauni nescio quos addit: 'quam con- 'tentionem quia Gildas historiographus satis prolixe tractavit, eam praeterire praeelegi, 'ne id quod tantus scriba tanto stilo paravit, viliori dictamine maculare videar'. similia reporiuutur 2, 15. 3, 5.
Willelmus Neuburgensis (saec. XII) in prooemio historiae Anglicanae (MG. SS. 27, 224): 'Habuit gens Britonum ante nostrum Bedam proprium historiographum Gil- 'dam, quod et Beda testatur, quaodam eius verba suis htteris inserens, sicut ipse pro- 'bavi, cum ante annos aliquot in eiusdem Gilde librum legondum incidissem. cum 'enim sormonc sit admodum impolitus atquo insipidus, paucis eum vel transcribere 'vel habere curantibus, raro invenitiu-. integritatis tamen eius non levo documentum est, 'quia in veritate promenda propriae gonti non parcit et, cum admodum parce bona 'de suis loquatur, multa in eis mala deplorat nec veretur, ut verum non taceat, Brito 'de Britonibus scribere [p. 30, 1 3], quod nec in bello fortes fuerint nec in pace fideles'.
Radulfus de Diceto (saec. XII) de viris illustribus (supra p. 9): 'Gilda Britonum 'gcsta Hebili sormono descripsit anno incarnationis DLXXXI.'
Giraldus Cambrensis in doscriptione Kambriae (scr. a. 1 194) 1. 2 c. 2 (opp. ed. Dimock vol. (3 p. 207) : -Quod et Gildas olim in Ubro de excidio Britonum more historico
24 6ILDAE SAPIENTIS
'suae gentis vitia veritatis amore noii suppiimens his verbis declaravit : noc in bello tbrtes 'nec in pace fideles'. pendet opinor ex Willelmo, sed titulum libri enuntiat ab eo non positum. idem in praefatione operis citati (1. c. p. 158): 'prae aliis', inquit, 'Britanniae 'scriptoribus solus mihi Gildas, quoties eundem materiae cursus obtulerit, imitabilis esse 'videtur, qui ea quae vidit et ipse cognovit scripto commendans excidiumque gentis suae 'deplorans potius quam describens veram magis historiam texuit quam ornatam. Gildam 'itaque Giraldus sequitur . . . factus eiusdem plus sapientia quam eloquentia . . . imitator'. alio loco (1. 2 c. 2 p. 209) Aurelii Ambrosii mentionem iniciens ait eum laudibus efferri ab Eutropio, de quo vocabulo dicetur ad historiam Nennianam. fabeUas eius Gildauas supra p. 4 attuHmus.
Orthographia libri primarii C antiqua est, id est non raro vera medio aevo ob- litterata, ibi autem ubi a vera aberrat, ipsa vitia plerumque sunt ex genere vetusto. notavi haec. ae, e, oe:
aciae (abl.) — aeditus. merens (= maerens). recte caelestis. paena (= poena). recte ohoedientia. poenitentia (et sic et recte paenitentia).
e, i:
intelligere. recte genetrix (certe BQ 39, 1. 42, 2).
i, y:
tyro.
0, u:
adolescentia.
b, p:
j)uplicus.
c, q:
quoruiis (= coruus) 45, 23. fere cotidie.
c, t:
induciae. recte condicio.
d, t:
inquid — velud. contra set plerumque D.
f, plt:
fantasia.
h:
exihere — hahunde fere. m, n:
aliqmmdiu — recte tamquam. t, ct:
recte artus.
exultatio. geminatio consonantium saepe neglecta:
diferre — lasus — ofendicula. recte conubium — immo — milia. adsimilatio :
adsimilare corr. in assimilare.
conlatus — conpulsus.
inmensus — inminere corr. in imminere.
offirmare.
In hac epistola quicquid deflendo potius quam declamando, vili licet stilo, tamen 1 benigno, fuero prosecutus, ne quis me, affectu cunctos spernentis omnibusve melioris, quippe qui commune bonorum dispendium malorumque cumulum lacrimosis querelis defleam , sed condolentis patriae incommoditatibus miseriisque eius ac remediis conde- 5 lectantis edicturum putet, quia non tam fortissimorum militum cnuntiare trucis belli pericula mibi statutum est quam desidiosorum. silui, fateor, cum inmenso cordis dolore, ut mibi renum scrutator testis est dominus, spatio bilustri temporis vel eo amplius praeter- euntis imperitia sic ut et nuuc, una cum vilibus me meritis inhibentibus, ne qualem- cumque adn)onitiimculam scriberem. legebam nihiluminus admirandum legislatorem ob 10 unius verbi dubitationem tcrram desiderabilem non introiisse: fiHos sacerdotis alienum ^™'; f^'^"; admovendo altari ignem cito exitu periisse: populum verborum dei praevaricatorem ''"^"j; ^*' ^'- sexcentorum milium duobus exceptis veracibus et quidem deo carissimum, quippe cmExod. 14,22. iter levissime stratum profundi glarea maris rubri, cibus caelestis panis, potus novus ex 6.'ii'.' ' rupe viator, acies invicta manimm sola intensa erectio fuerit, bestiis ferro igni per*<m. 2;. «.
^ ' ' . 14,43.11,1.
15 Arabiae deserta sparsim cecidisse : post ingressum ignotae ac si lordanis portae urbisquo '"^- ■'. '«• adversa moenia solis tubarum clangoribus iussu dei subruta: palholum aurique \)a.rum hs. 7,23. 24. de anathemate praesumptum multos stravisse: Gabaonitarum irritum foedus, calliditate /"ja"^. 3^ /. licet extortum, nonnullis intulisse exitium, ob peccata hominum querulas sanctorum prophetarum voces et maxime Hieremiae ruinam civitatis suae quadrupjici plangentis
20 alphabeto. videbamque etiam nostro tempore , ut ille defleverat ; 'solam sedisse urbem Thren. i, 1.
A(H)PQX {dejicit 9 m scrjberem)
cle tilulo operis vide p. 10 1 in hac epistola] APQ, in hoc libro X 2 fuero pros. (per-
secutuf! P)] pros. f. A spernatis Q (spernentis em. H) 3/4 disp. bon. cum. que mal. lacr. defl. quer. A
4 sed] sed poeius aftectu A inc. patr. et miseiiis atque eius cond. rem, A f) ed. putet post 2 me J.
quia] quia uero PX 5/6 trucis b. p. mihi (uelut X) st. est quam des.] statui uirtutem et tr. b. p.
quam des. ignauiam ..1 6 cordis dolore] APQ, mentis dolore et animi compunctione cordisque con-
tritione et adtonito sensu saepius baeo omnia in animo reuoluere et X 7 renium AX temporis om. P
8 imperitia inhibeutibus] imperitla sic ut et nunc una cum karissimis me (sk) amicis iraperantibus X,
inhibentibus me uilibus meritis una cum inperitia A no qualemcunique admonitiunculam (admouicionem A^) scriberem] ut qualenicumque gentis britanniae historiam siue admonitiuneulani scriberem X 9 nihilominus] in- terea A 10 sacerdotis] eciam aaron sac. A 10/11 adm. al. ign. alt. A 11 cito] eeleri A
perissc P populum] populum nichilomiuus A 12 sexcentorum milium] Q, sexcentorura trium railium A,
omnem ad uuum P, 303 milliura n duobus exceptis ueracibus] exceptis iosue et caleph A et quidem .... 14 fuerit om. hoc loco poit 15 cecidisse inserens populum equidem deo karissimuni quippe cui stratum fuerit iter leiiissime glaree ))riifnndum maris ruljri et cui cibus celestis panis potus eciam nouus ex rupe uiatorquo acies inuicta sola inconcussa erectin m.anuum fuerit A cui] cum P 13 leuissima P 14 uia-
tor] Q, uiatoriu.s P, uiatorque A intensa] mensa II erectione P 15 arabica A sparsim nnte
14 bestiis A post] preterea post A ingressum ignotae iterrae ins. P) ac si (ac fluminis P) iordanis portae (portas P)] transitum iordanis A 15/16 urbisque aduersa (urbis aduersaque P) ra. s. t. cl. iussu dei subruta] iussuquc dei urbis aduerse menia s. t. cl. subruta .1 16 palliolum] ob p. .1 paruum .1 17 strauisse]
perisse A irrituni] eciam i. -1 17/18 callid. lic.] licet callide A IH intulisset P ob peccata]
peccatis II, nec minus super peccatis A 19 noces] u. legebara A 19/20 alph. pl. A 20 uidebam-
que] uidcbam P. uideres A ctiam] nempe A ut ille] quod idem propheta A sedere A
CHRONICA iri. 4
26 GILDAE SAPIENTIS
'viduam, antea populis plenam, gentium dominam, principem provinciarum , sub tiibuto Thren. 4, 1. fuisse factam', id est ecclesiam, 'obscuratum aurum coloremque optimum mutatum', quod Thren.4, 2.i. est vcrbi dei splendorem. 'filios Sion', id est sanctae matris ecclesiae , 'inclitos et 'amictos auro primo, amplexatos fuisse stercora.' et quod illi intolerabiliter utpote praecipuo mihi quoque licet abiecto, utcumque ad cumulum doloris crescebat, dum ita .■> nren.4, i.eosiem statu prospero viventes egregios luxcrat, ut diceret: 'candidiores Nazaraei eius 'nive, rubicundiores ebore antiquo, sapphiro pulchriores'. ista ego et multa alia veluti speculum quoddam vitae nostrae in scripturis veteribus intuens convertebar etiam ad novas et ibi legebam clarius, quae mihi forsitan antea obscura fuerant, cessaute umbra Matth.ii,24. ac veritate firmius inlucescente. legebam, inquam, dominum dixisse; 'non veni nisi lo .vaith. s, 12. 'ad oves perditas domus Israel'. et e contrario : 'filii autem regni huius eicientur in ^^Jf;/''// 'tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium'. etiterum: 'non est bonum tollere .tfa«A.23,M. 'panem filiorum et mittere canibus'. itemque: 'vae vobis, scribae et Pharisaei hypo- Matth. 8, 11. 'critae'. audicbam : 'multi ab orieute et occidente venient et recumbent cum Abraham, ■^^'^"•''■^■^^ 'Isaac et lacob in regno caelorum'; et e diverso: 'et tunc dicam eis: discedite a me, is Luc. 23, 29. operarii iniquitatis'. legebam : 'beatae steriles et ubera quae non lactaverunt': et e '^'"'/^;^' contrario : 'quae paratae erant, intraverunt cuni eo ad nuptias, postea venerunt et 'reliquae virgines dicentes: domine, domine, aperi nobis; quibus responsum fuerat: non ifarc. i«, j6. 'novi vos\ audiebam sane : 'qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit, qui autem """•^■'J' j.5'non crediderit, condemnabitur'. legebam apostoli voce oleastri ramum bonae olivae 20 insertum fuisse, sed a societate radicis pinguedinis eiusdem, si non timuisset, sed alta uom. s, 6. saperet, excidendum. sciebam misericordiam domini, sed et iudicium timebam; lauda- bam gratiam, sed redditionem unicuique secundum opera suaverebar; oves unius ovilis dissimiles cernens merito beatissimum dicebam Petrum ob Christi integram confessionem, at ludam infelicissimum propter cupiditatis amorem, Stephanum gloriosum ob martyrii s-i «poc. 2, «. palmam , sed Nicolaum miserum propter immundae haereseos uotam. legebam certe: "''■ ^i^s. 'erant illis omnia communia': sed et quod dictum est: 'quare convenit vobis temptare 'spiritum dei?' videbam e regione, quantum securitatis hominibus nostri temporis, ac si non esset quod timeretur, increverat. haec igitur et multo plura, quae brevitatis causa omittenda decrevimus, cum qualicumque cordis compimctione attonita mente 30 ^«if'-'.! =saepius volvens, si, inquam, peculiari ex omnibus nationibus populo, semini regali '■'•l- gentiqae sanctae, ad quam dixerat: 'primogenitus meus Israel', eiusque sacerdotibus, prophetis, regibus, per tot saecula apostolo ministro membrisque illius primitivae ecclesiae dominus non pepercit, cum a recto tramite deviarint, quid tali huius atramento
A{ffJPQ
1 post uiduaiii ins. olim iuclitam et A pop. aiit. A 2 obscuratLim] o. quoque A 3 spleiidor A
sion] uero 6. A 4 intolerabiliter .... 7 pulchriores] iiitollerabiliter crescebat ad cumulum doloris dum uideret quosdam suorum periro qui in statu prospero uixeraut egregie ut de liis diceret candidiores . . . pulcriores huius modi simili modo licet abiecto crescit ad cumiilum doloris qui cum uideam meam gentem perire dupplici contritioue A 6 eosdem] eodem II candiores Q 1 ista ego] i. enim P, hec A 8 speculum quoddam] in quodam speculo A 9 cl. leg. A ant. fors. A 10 ueritate] claritate ^-1' firmius] clarius A
11/12 in tenebras] foras et poneiitur in t. A 12 ibi] illic .1 toUere] sumere A 13 i^ost canibus ins. ad
manducaiidum A itemque] item P 14 audiebamque A 15 isaac] et isaac AP et tunc] tunc A post eis ins. quia non noui uos .-1 discedite] EP, discite AQ 16 beatae .... 19 audiebam om. A 19 poat
saluus erit ins. sed et quod sequitur A autem] uero A 20 legebam] audiebam A 21 fuisse ins. A
eiusdem ping. rad. A sed] AQ, et P 22 exc.] esse exc. A 22/23 post laudabam ins. in omni
homine dei A 23 sed . . . uerebar] sed eius retributouem [sic] secundum uniuscuiusque opus uerebar A
24 dic. beat. A confessionem] dilectionem A 25 propter cup. am.] fuisse ob studium auaritie A
26 palraam] p. extitisse A sed] sed et A imm. haer. (haeresios Q) notam] n. inm. her. fuisse A
26 certe ... 28 spiritura (sauctum ins. HP) dei om. A 29 iiicreuerit A multo plura] multa alia A
30 omitti AH 31 sepo reuoluens A semini] et s. .-1 33 propbetis regibus] ac pr. regibus quoque A
apostolo miu.] apostoloque atque min. A membrisque] Q, membris etiara AP illius] eius illius P 34 deuiareut A tali huius atram.] atram. huius gentis et A
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 27
aetatis facturus est'.' tui praeter illa nefanda immaniaque peccata, quae communiter cum omnibus mundi sceleratis agit, accedit ctiam illud veluti ingenitum quid et indelebile insipieutiae pondus et levitatis ineluctabilo. quid? mihimet aio tibine, miser, veluti conspicuo ac summo doctori talis cura committitur, ut obstes ictibus tam violenti tor- 6 rentis, et contra hunc inolitorum scelerum funem per tot annorum spatia interrupte latequc protractum serves depositum tibi creditum et taceas? alioquin hoc est dixisse ^r™. 5, 20. pedi: speculare et manui: fare. habet Britannia rectores, habct speculatores. quid tu nugando mutire disponis? habet, inquam, habet, si non ultra, non citra numerum. sed quia inclinati tanto pondere sunt pressi, idcirco spatium respirandi non habent. prae-
10 occupabant igitur se mutuo talibus obiectionibus vel multo his mordacioribus, veluti
condebitores sensus mei. hi non parvo , ut dixi, tenipore, cum legerim 'tempus esse ''"'"''""' 'loquendi et tacendi', et in quadam ac si angusta timoris pnrticu luctabantur. obtinuit vicitque tandem aliquando creditor, si non es, inquiens, talis audaciae, ut iuter veri- dicas rationalis secundae a nuntiis derivationis creaturas non pertimescas hbertatis
15 aureae decenti nota inm-i, affectum saltem intellegibilis asinae eatenus elinguis non awi. 22. refugito spiritu dei afflatae, nolentis se vehiculum fore tiarati magi devoturi populum dei, quae in angusto maceriae vinearum resolutum eius attrivit pedem, ob id licet verbera hostiliter senserit, cuique angelum caelestem ensem vacuum vagina habentem atque contrarium, quem ille cruda stoliditate caecatus non viderat, digito quodammodo,
20 quamquam iugrato ac furibundo, ot innoxia eius latera contra ius fasque caedenti de- monstravit. in zelo igitur domus domini sacrae legis seu cogitatuum rationibus vel fratrum religiosis precibus coactus nunc persolvo debitum multo tempore antea exactum, vile quidem, sed fidele, ut puto , et amicale quibusque egregiis Christi tironibus , grave vero et importabile apostatis insipientibus. quorum priores, ni fallor, cum lacrimis
25 forte, quae ex dei caritate profluunt, alii enim atque cum tristitia, sed quae de in- dignatione et pusillanimitate deprehensae conscientiae extorquetur, illud excipient.
Sed ante promissum deo volente pauca de situ, de contumacia, de subiectione, 2 de rebellione, iteni de subiectione ac diro famulatu, de religione, de persecutione , de
A(H)PQX (rerlit 21 inde ab iu zelo; locus 27 sed ante . . . 28,5 curabo et hic adest et repetitur, ubi liber Jinit post c. 26, quae repetita notantur [X].)
1 immaniaque peccata] criminavl 2 agit] perpetrat J accidit.-lP^ iudelebile] ineuitabile .1 3 pond.
ins. et leu. .1 ineluctaliile om. A 3,4 quid mihimet aio tibine miser {sic P, aione miser tibi Q, aio tibine H)
comraittitur] quid uero dicam de nie ipso qui ceteros redarguo me autem ipsum corrigere nou sufficio tibi me raiser talis cura comraittitur uelnti couspicuo ac summo doctori A 4 obstes] obsistas ,1 5 et contra bunc (bos Ef) inolitorum (sic H, inolidorum PQ) scel. funem] uel disrumpas fuues inolitorura scelerum A iuterrupte] indirupte // 6 lateque] iuscideque .1, om. H pertractura A serues d. t. cr. et taceas] an seruas taceiis
d. t. cr. A, seruans (rel. delelis) H hoc est dLxisse] est hoc tibi ac si dicatur A 7 et manui (manu Q)']
uel m. A fare] H, fatere APQ 7,8 habet . . . disponis] quid tu n. m. disponis habet b. sine te rectores hab. sp. .1 8 9 sed quia . . . pressi] sed quia pressius [sic] iuclinati tanto pondere sunt A 9/12 praeoccupabant (praeoccubabant Q) .... tacendi] cum igitur legerera esse terapus tacendi et terapus loquendi preoccupabant rae talibus obiectionibus veluti condebitores sensus mei non paruo ut dixi tempore A 12 et om. P
angusta] in a. A 13 aliquando om. A talis] tante A inter .... 14 creaturas om. P 14 ratio-
nalis . . . pertiraescas] ratiouabiles creaturas secunde diriuationis a nunciis pertimescas A 1.5 aure A
15/16 aftectura .... afflatae] saltim nou refugito hactenus elinguis affectum intelligibilis asine spiritu dei afflate A nou refugito ante iutell. P 16 deuoturi] deuutafuri A 17 eius resol. A licet ob id A
18 cuique] illa ei .1 18 19 eusem . . . contrariura] euagiiiatum contra cura tenentem gladium A
19 uidebat A 20 quamquam] quamuis A eius om. A caedenti] c. redarguendo .1 21 ig. in zelo A et sacr. A seu cog. rat. om. A 22 fratrum] fratrumque A coactus] conatus Q ant. temp. A
23 quidem] JP(3, q. stilo X amicale] .4^A', amicum P egregiis om. ,4 24 et importabile om. A
25 forte'quae] q. f. A kar. dei A enim atque] HX, enim P, uero A, om. Q 26 iliud excipient ante 25 alii A 27 sed ante promissum] igitur X pauca] p. quidem .1 situ] PQ[X], situ britanniae AX 28 de reb.] et reb. A de subiectione de reb. item de (de secuuda pro item de X) subiectione] APQX, om. [AT] duro [X] de persec.J atque persec. et A
4*
28 GILDAE SAPIENTIS
sanctis martyribus, de diversis haeresibus, de tyrannis, do duabus gentibus vastatricibus, de defensione itemque vastatione, de secunda ultione tertiaque vastatione, de fame, de epistolis ad Agitium, de victoria, de sceleribus, de nuntiatis subito hostibus, de famosa peste, de consilio, de saeviore multo priniis hoste, de urbium subversione, de reliquis, de postrema patriae victoria, quae temporibus nostris dei nutu donata est, dicere conamur. 5 3 Brittannia insula in extremo ferme orbis limite circium occidentemque versus
[De situ.j diYijia^ ut dicitur, statera terrae totius ponderatrice Hbrata ab Africo bnriah propensius tensa axi'), octingentorum in longo niilium, ducentorum in lato spatium, exceptis di- versorum prolixioribus promontoriorum tractibus, quae arcuatis oceani sinibus ambiuntur, tenens, cuius diffusiore et, ut ita dicam, intransmeabih undique circulo absque meri- 10 dianae freto plagae, quo ad Galham Belgicara navigatur, vallata duorum ostiis nobi- hum fluminum Tamesis ac Sabrinae veluti brachiis, per quae eidem ohm transmarinae deliciae ratibus veliebantur, aliorumque minorum meliorata, bis denis bisque quaternis civitatibus ac nonnulhs castehis , murorum turrium serratarum portarum domorum, quarum cuhnina minaci proceritate porrecta in edito forti compage pangebantur, 15 molitionibus non improbabiliter instructis decorata: campis late pansis collibusque amoeno situ locatis, praepollenti culturae aptis, montibus alternandis animahum pastibus maxime convenientibus , quorum diversorum colorum flores humanis gressibus pulsati non indecentem ceu picturam eisdem imprimebant, electa veluti sponsa monilibus di- versis ornata, fontibus hicidis crebris undis niveas veluti glareas pehentibus perniti- 20 disque rivis leni murmure serpentibus ipsorumque in ripis accubantibus suavis soporis
AE (6 — 14 britannia est octingentorum . . . latum exceptis . . . tenens intransmeabili .... iuuehuntur bisque quateruis ciuitatibus quibusdmn omissis) (UJPQB {incipit 13 bis denis) X (item [X] ad 5 conamur). — c. 3 adhibuit Galfredus 1, 2.
1 de tyr.] et de t. A uastatricibus] victricibus [X] post uastatricibus ins. et A, ins. de prima
uastatione X 2 itemque] item de A, de secunda X de] et de A tertiaquej de tercia A', de tei-tia
quoque A de fame] et de f. A ad agitium] ,lQ[Jr], oin. PX 3 de uict.] et de uict. A de nunt.] et de n. A host. sub. [AT] 3/4 do consilio] de imprudenti et prauo consilio A 4 de saeuiore] de seuitione [X], et de seniore A subu. urb. A de] et de A reliquis] P, reliquiis ^(3A'[X] de] et de .4 5 patriae
uictoria] Q, uictoria patriae [AT], uictoria A, pace PX quae] quae postrema uictoria [A] nostr. terap. A
nutu] nutu ei X est om. [X] dicere conamm- (d. curabo [A'])] d. conabimur 2^o«( 27, 27 uulente ^
l>ost conamur quae habent libri relata sunt supra p. 15 6 insula om. A fere A 7 toc. terr. A
boreali AP 7,8 axi prop. tensa A 8 octingentorum] occentorum A' longitudinem P, longitudiue A,
longum £ latitudinem P, latitudiue A, latum M 9 prol. promoutoriorum {P, promoutorium Q, montorio- rum X)] promunct. prol. .4 ti-actibus uel ductibus A' ambiuntur] ambuitur X 10 tenens ^osnatitudine .4, om. X diffusione ^X undique] uudarum i? 11 plage freto .4 belg. gall. ^l uallatur/s(c7 i^osf circulo^ duorum ostiis] duum liostis A', duum (duoruin ^S) eciam ostiis -•l/J, ostiis d (seg^. sp. uac.) E duorum .... irrigatur post fessis (mde ad v. 20) collocat R (non A) 11/12 nob. fluminum tamesis (tamensis E) et sabr.]
nob. tamensis et sabr. fluminum A', nob. fl. tamensis scilicet (uidelicet Ji) ac sabrine AR 12 per quae
eidem] quibus E, p. q. eidem britanniae R 13 ueh. ratibus X, inuehuntur {om. rat.) E aliorumque
minorum] aliorumque minorum flumiuum (fl. min. R) infusione irrigatur AR meliorata] post brachiis AR,
munita P quaternis] q. fulget AR 14 castellis] c. decorata (decoratus R) AR murorum] m. quoque ac B,
murorum atque A serratarum] QX, seratarum AH, om, P 14/15 domorum quarum] PQ, domorumque quo- rum A', domorum etiam qiiarum ^i^ 15 proceleritafe A''', proueleritate X'"' editumiJ forteA' pangebantur] cernuutur R, om. A 16 molitionibus {IIX, munitionibus PQ) uon impr. instructis decorata] non impr.
cst decorata (adornata R) instructis muuitiouibus AR campis] c. quoque fulget AR 17 praepotenti P
montibus] PQ, montibusque A', montibus eciam AR partibus A IS maxime PQ, magne A', 'magne
forte pro magnopere' IJ, optime AR 18/19 quorum (om. X) diu. col. flores humanis gressibus pulsati non in-
decentem (indicentem quandam X) ceu (seu Q) picturam eis imprimebaut {HPX, imprimebat Q\\ qui diu. colorum floribus (florum coloribus A) grati (grata R) redduntur humanis visibus^l.ff 19 uel. el. sp. diu. orn. mon. AR
20 crebris .... 29, 2 irriguaj crebrisque gaudet ex quibus riuuli leui murmure serpentes suaue pignus soporia (om. A) tribuunt viatoribus fessis AR 20 pellontibus] PQ, pallantibus A', 'palantibus forte per-
Iuentibus'.H' 21 ipsorunique] PQ, quoruuique X accusantibus X soporis] PR, saporis QX
') Orosius 1, 2, 77: Britaunia . . insula habet in lougo milia passunm DCCC, in lato milia CC.
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 29
pignus praetendentibus, et lacubus tVigiduni ;ii]uae torrentem vivao oxundantibus irrigua.
Haec erecta corvice et Tiiente. ex quo inhabitata est, nnnc deo, interdum civibus, 4 nonnumquam ctiam transmarinis regibus et subiectis ingrata consurgit. quid enim de- mada?]"*""
.s formius quidque iniquius potest humanis ausibus vel esse vel intromitti negotium, quam deo timorem, bonis civibus caritatem, in altiore dignitate positis absque fidei detrimento dcbitum denegare honorem et fraugere divino sensui humanoque fidem, et abiecto caeh terraeque metu propriis adinventionibus aliquem et libidinibus regi? igitur omittens priscos illos communesque cum omnibus gentibus errores, quibus ante adventum Christi
10 in carne omne humanum genus obligabatur astrictum , nec enumerans patriae portenta ipsa diabohca paene numero Aegyptiaca vincentia, quorum nonnuna liniamentis ad- huc deformibus intra vel extra deserta moenia soUto more rigentia torvis vultibus intuemur, neque nominatim inclamitans montes ipsos aut coUes vel fluvios olim exitia- biles, nunc vero hunianis usibus utiles, quibus divinus honor a caeco tunc populo cumu-
li labatur, et tacens vetustos immanium tyrannorum annos, qui in aliis longe positis regionibus vulgati sunt, ita ut Porphyrius rabidus orientalis adversus ecclesiam canis dementiae suae ac vanitatis stilo hoc etiam adnecteret: 'Britannia\ inquiens, '■ieTtiliserci.prae/.; provincia tyrannorum', illa tantum proferre conabor in medium, quae temporibus im- peratorum Romanorum et passa est et aliis intuht civibus et longe positis mala: quantum
20 tamen potuero, non tam ex scriptis patriae scriptorumve monimentis , quippe quae, vel si qua fuerint, aut ignibus hostium exusta aut civium exihi classe longius deportata non compareant, quam transmarina relatione, quae crebris inrupta intercapedinibus non satis claret.
Etenim reges Romanorum cum orbis imperium obtinuissent subiugatisque finitimis5
■jh quibusque regionibus vel insuhs orientem versus primam Parthorum pacem Indorum tione.] '^°' confinium , qua peracta in omni paene teiTa tum eessavere bella, potioris famae viribus firmassent, non acies flammae quodammodo rigidi tenoris ad occidentem caeruleo oceani
AD (incipit 1 aquae) E (3 britannia erecta . . . regi in britannia praeter priscos .... errores erant patriae . . . intuemur et 1.5 — 23 breviati, vide infra) {H)FQX
1 figidum X 3 haec] h. igitnr quam praedicamus insula A ceru. et m. er. A est inh. A
4 etiam] et E et subiectis om. A cons. iiigr. .1 quod EX 5 quodque EX iuiquus D
hum. aus. ^os< negotium -i 6 altiori ^ positis] -iZ>'PQ, compositis X''-EX absque] cam E 1 dene- gare anie deo, hic non reddere A sensui {om. in sp. vac. E) humauoquej h. q. s. ^ 8 terraeque]
et terrae .Y aliquem et lib.] DEQ, et lib. aliq. AP, al. ex lib. X 9 ill. prisc. AX 10 obligatur X
10,11 illa diabol. patr. port. A \ 11 egyptia uincentia AX lineamentis PQ 12 ringentia proposuit C. W. King apud Salkurst Eoman antiquities at Lydne;/ Park (Londini 1879) p. 12t). luminibus A 13 coUes]
fontes uel colles -Y vel] aut D^X 13,14 exitiabiles] HPX, exticiabiles D, exitiales Q, animabiis homi-
num exiciabiles J 14 quibus . . . comulabatur om. ^ a om. D^ 14,15 cuniil.ibatur i*' 15 aunos] ani-
mos.4' 15 — 23 sic breviavit E: et erant vetusti immanium tj-rannorum animi ut diceret etiam Porphirius
de ea: Britannia fertilis terra tyrannorum. illa tamen proferre conabar iu m. quae temporibus passa est et al. intulit. Britaunia quantum potero notare ex scriptis .... claret 16 porfirius AD rapidus D'X,
rabidus ille A ecclesiam] eccl. latrans A canis post rabidus AX 17 britannia] b. est X 18 pro-
vincia] terrai?'^ tantum] tamen AEX conabar E 18,19 imp. rom. (rom. imp. P) et om. E
19 passa] perpessa A et] et que A int. al. A et longe] louge AX mala post et que A
20 scriptis (scriptiTTis JY) patriae scriptorumue (uel scriptorum E) monunieutis] monimentis ueterum patrie scrip- torum A quippe om. A uel om. E 21 si qua] signa Z)' aut ciu.] ac ciu. D^E exilii] DEBX, exili A'^, exulum PQ, hostili.4' 22 comparent AX iuterrupta intercapidinibus A 23 satis] gatis £»' 24 rom. reg. X obt. imp. A 24/25 quib. fin. A 25/26 prima parthorum pace (pacem Q) indonim (indorumque X) confinium DQX, et prinia parthorum indorumque confinium pace J , priraam parthurum indorum confinium pacem R, prima parthorum iudorum confmium parta pace P 2G qua om. A paene om. X tum] non />', om. A ccssasseut A potioris] ct potioris l/P, potiorisque A 27 firmassent] f. imperium A acies tiammae] tum ardescens flamma A ad occ.] ad occ. uergens A
30 GILDAE SAPIENTIS
torrente potuit vel cohiberi vel extingui, sed transfretans insulae parendi leges nullo obsistente advexit imbellemque populum, sed infidelem non tam ferro igne machinis, ut ahas gentes, quam sohs minis vel iudiciorum concussionibus, in superficie tantum vultus presso in altum cordis dolore sui oboedientiam proferentem edictis subiugavit.
6 Quibus statim Romam ob inopiam, ut aiebant, cespitis repedantibus et nihil de s [De rebei- rcbellione suspicantibus rectores sibi reiictos ad enuntianda plenius vel confirmanda
lione.] _ . . . .
Komani regni molimina leaena trucidavit dolosa. quibus ita gestis cum talia senatui nuntiarentur et propero exercitu vulpeculas ut fingebat subdolas ulcisci festinaret, non militaris in mari elassis parata fortiter dimicare pro patria nec quadratum agmen neque dextrum cornu ahive belli apparatus in litore conseruntur, sed terga pro scuto fuganti- lo bus dantur et colla gladiis, gehdo per ossa tremore currente, manusque vinciendae Am.l,''m. muhebriter protenduntur, ita ut in proverbium et derisum longe lateque efferretur, quod Britanni nec in bello fortes sint nec in pace fideles.
7 Itaque multis Romani perfidorum caesis, nonnullis ad servitutem, ue terra penitus f'*e^"ion|"ac i"^ sohtudinem redigeretur, mancipalibus reservatis, patria vini oleique experte rehcta i5
'^^" 'laTu'.] I*^*l'^ni petunt, suorum quosdam rehnquentes praepositos indigenarum dorsis mastigias, cervicibus iugum, solo nomen Romanae servitutis haerere facturos ac non tam mihtari manu quam fiagris calhdam gentem maceraturos et, si res sie postulavisset, ensem, ut dicitur, vagina vacuum lateri eius accommodaturos, ita ut non Britannia, sed Romania cen- seretur et quicquid habere potuisset aeris argenti vel auri imagine Caesaris notaretur. 20
8 Interea glaciali frigore rigenti insulae et vehit longioro terrarum secessu soh gJne'.] visibih non proximae verus ille non de firmamento solum temporah , sed de summa
h „^"■"2" j' sti^^ini caelorum arce tempora cuncta excedente universo orbi pracfulgidum sui eoruscum
ADE (1 Romanus transfretans ... 20 notaretur) (H)PQX
1 uel coh. pot. AX 1/2 nullo obsistente om. A 2 sed infidelem] non tamen fidelem D^E igne
(igni APQ) machinis] ADEFQ, et igni machinisque X 3 post alias Ins. solebat subigere A solis om. A
4 presso] ^Z).£PQ, imprcssoJSr alta£' perferentem^l 5 romani P ut aiebant (agebant/XJ) cespitis]^4Z)Q, cespitis ut aiebant E, ut aiebant stipendii P, cespites ut aiunt X repetentibus ^A' nil X 6 denuncianda X, annuncianda A uel confirmanda] confirmandaque A 7 moliraina loaena trucidauit dolosa] iura brit-
tannorum trucidauit dolose audacia A ■ 8 propere [seii. sp. vac.) E exercitum X uulpeculas ut fingebat subdolas ulcissi] Q, uulpeculas subdolas ulcisci P, uulpeculis ut fingebat subdolis ulcisci DEX, in rebellium ulcisci audaciam A 9 militaris in ra. classis] militari raanu instructis classibus A paran [sic] post patria A
nec] neque qu. Q 9/10 neque dextr.] atque dextr. E 10 aliive] Q, aliique A, alisue P, aliusue X,
om. DE belli] beUique A apparitus E, apparatus al) his A conseruntur] DEQ, consternuntur ^l.
conspiciuntur JP, conseritur uel inititur X scuto] ADEPQ, scutis X 10/11 fungautibus E 11 danturj ADEPQ, dabant X timore i)' currende X uincendae X 12 mulieriter P derisum] in derisum AEX
longe lateque ante derisum DE efierretur] EQ, efleretur D, afferatur X, effertur P, referretur .4 quod om. P 13 britanni (britones Z*') nec in b. sint (s\intE)\DE, br. non suut in b. P, non br. sunt (sint-Z)
in bello QX, non br. in bello sint A neque A fidelis E 14 multis romaui] QX, milites romani D,
roraani multis ^T' 15 nianc. reseruatis] manc. seruatis .4, mancipatis P patria uini oleique (que om. A)
experte (experta A')] APQX, patriaque (patriique D^) olei uinique experte D, patrii olei uinique expartes {collocans haec inter romani et multis) E relicta] APX, om. DEQ 16 post petunt im. magna
potiti uictoria A suorum] suorumque X, suorum uero A praep. rel. X, relinquunt praep. -1 dors. ind. A 17 solo nomen (nomine PX) om. A sernitutis] uirtutis D^EIJ haerere] honorem P
18 fiagellis X postulasset X ut dic. uag. uac.] euaginatum -1 19 eius] eius populi X nou] non iam -1
britanna fi^ romania] AQ, romana DHP, r. insula A', insula i? 20 haberi P aeris] auri (sjc) £
argenti] et a. X, argentei E 21 rigeut P et] AQX, ut D, quae P successu -Y, recessu A
soli] s. huic A 22 proximae] est proxima P Ule] DPQ, ille sol AX non sol. de firm. A
22/23 de summa etiam] eoiam e summa A 23 arce] a. descendens A cunct. temp. A' excidente X,
excedens A orb. un. X 23/31, 1 sui coruscum ostendens] DQ, sui coruscura ostentans X, sui lumen
ostendens P, iubar suum reuclauit --1
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 31
ostendens, tenipore. ut scinius, summo Tiberii Caesaris, ([uo alisquo ullo inipedimento^^"''''"^"'"* eius propagabatur religio, connninata senatu nolente a principe morte delatoribus mili--"^''- tuni eiusdem, radios suos primum indulget, id est sua praecepta, Christus.
Quae, licet ab ineolis topide suscepta sunt, apud quosdam tamen integre et alios 9
•■ minus usque ad persecutionem Diocletiani tyranui novennem, in qua subversae per [■uLneT'' totuni numdum sunt ecclesiac ot cunctae sacrae scripturae, quae invcniri potuerunt. inf"4""'« platois oxustae et electi sacerdotes gregis domini cum innocentibus ovibus trucidati. ita ut no vestigium quidem, si fieri potuisset, in nonnullis provineiis Christianae religionis appareret. permansere. tune quantae fugae, quantae strages. quantae diversarum
1" mortium poenae. quantao apostataruni ruinae, quantae gloriosorum martyrum coronae,
quanti persecutorum rabidi furores. quantae e contrario sanctorum patientiae fuere,
ecclesiastiea historia nai-rat. ita ut agraine denso certatim relictis post tergum mundia-
libus tencbris ad amoena caelorum regna quasi ad propriam sedem tota festinaret ecclesia.
Magnificavit igitur misericordiam suam nobiscum deus volens omnes homines salvoslO
15 fieri et vocans non minus peccatores quam eos, qui se putant iustos. qui gratiiito munere, Inart^^bas.l supra dicto ut conicimus persecutionis tempore, ne penitus crassa atrae noctis caligine Britannia i)bfuscaretur, clarissimos lampades sanctorum martyrum nobis accendit, quorum nunc corporum sepulturae et passionum loca, si non lugubri divortio barbarorum quam plurima ob scelera nostra civibus adimerentur, non minimum intuentium mentibus ar-
20 dorem diviuae caritatis incuterent: sanctum Albanum Verolamiensem, Aaron et lulium Legionum urbis cives ceterosque utriusque sexus diversis in locis summa magnanimitate in acie Christi perstantes dico.
Quorum prior postquam caritatis gratia confessorem persecutoribus insectatum et 1 1 iani ianique comprehendendum, imitans et in hoc Christum animam pro ovibus ponen-
2'' tem, domo primum ac mutatis dein mutuo vestibus occuluit et se discrimini in fratris
AC (/'. 1 inde a v. 18/19 quam plurima) DE (1 tempori summo .... trucidati, deinde 20 seq. breciati, ut infra) HPQX. — c. 9 e< 11 adhibuit Galfredus 5, 5.
1 scimus] credimus A summo om. A quo] quo tempore .1 absque] siue A 2 propa-
gatur !>' commiuata] indicta P sen. nolente (uolente i>'l] iiol. sen. .-1 a om. X*' ' dilatoribus libri praeter A: accusatoriljus //ieron^nnis 2/3 militum ... christus] christianorum J 3 ins. christus suos
radios id est sua pro indulget post 1 ostendeus P 4 quae] q. religio ^-1 incolis] i. britannie A t. s. sunt
(sint P)] sit t. s. .1 et alios {P, alio DQ, apud alios X, om. E) minus om. A 5 dioclitiani DX, d. et
maximiani A tyr. nou. om. A qua] quo E 5;6 subu. suut p. t. m. eccl. DE 6 cunctae sacrae (sacro E) scr. quaej cuncti s. scr. libri qui A potuerant P 7 exustae et] exusti atque A dora. gr. A
8 quidem] quid X posset A prouinciis] AX, prouincie D, prouinciae locis PQ 9 permansere] DQX
perniansit ante 4 integre A, om. P str. quant. iug. D 9/10 quantae d. m. poenae om. X»'
10 apostatarum] religionis a. X gloriosorum] AQX, gloriosissimorum D, gloriosae P 11 rapidi X
quantae] quanto .1 12 uarr. hist. AD reiectis A 13 amenia D 14 magn. ig.] nunc ig.
magu. A nobiscum deus (deus nobiscum X») ante mis. suam D 15 non min. uoc. .1 se putant]
p. se esse X 16 coniicimus PQ, conuicimus D, cognoscimus X penitus om. X crasse Z>'
atra X 17 obfuscaretur] ADQ cum Galfredo, obscuraretur PX clarissimas AX 18 diuortio
(diuortione X) barb.] barb. diu. D, dluersorum barbarorum incursione A 19 ob sc. n. quam pl. A
20 sanctum et quae sequuntur ad p. 32, 20 breviavit sic E: in britannia sanctus albanus uellouuensis aron et iulius legionum urbis ciues ceterique utriusque sexus diuersis in locis summa maguanimitate in acie christi perstiterunt. albanus cum mille uiris per alueum tamensis flu. sicco pede transiuit. fuit ca persecutio bi- lustris. alii in syluis latuerunt, postquam reedificate sunt ccclesie cum exultatione. sanctum] s. dico A
uerolamieusem] $, uerolamensera A', uerulamiensem P, urelamensem ^ , ueUamieusem C, uellomiensem i), uellouuensis E: Terolamius Galfredus aaron] et aaron A' iulianum P, iuliam A 21 ceterosque]
et ceteros A', ceteros quoque A sexus] s. qui A summa] s. et X, s. cum .1 22 perstantes dico] per-
stiterunt A 23 confessorem] c. alium A', quendam confessorem a (sic) A: cf. Galfredus 5,5: Albanus
caritatis gratia feruens confessorem suum Ampbibalum .... iu domo sua occuluit, id quod venit ex male corruptis verbis c. 28 suh sancti abbatis amphibalo 24 et in] in A pro ouibus] prouibus /)'
25 primum] prinuun recepissct A dein] ACQX, deinde P, demuno P occuluit et] CD'PQX, occuluisset A, occubuit et D' discr. se fr. in X, se discr. indutus fr. A
32 GILDAE SAPIENTIS
supra clicti vestimentis libenter persequendum dedit, ita deo inter sacram confessionem cruoremque coram impiis Romana tum stigmata cum horribili fantasia praeferentibus /0«. j, i7. placens signorum miraculis mirabiliter adornatus est, ut oratione ferventi illi Israeliticae arenti viae minusque tritae. stante diu arca prope glareas testamenti in medio lordanis canali, simile iter ignotum, trans Tamesis nobilis fluvii alveum . cum mille viris sicco s ingrediens pede suspensis utrimque modo pi-aeruptorum fluvialibus montium gurgitibus aperiret et priorem carnificem tanta prodigia videntem in agnum ex lupo mutaret et una secum triumphalem martyrii palmam sitire vehementius et excipere fortius faceret. ceteri vero sic diversis cruciatibus torti sunt et inaudita membroi-um discerptione lacerati, ut absque cunctamine gloriosi in egregiis lerusalem veluti portis martyrii sui lo trophaea defigerent. nam qui superfuerant silvis ac desertis abditisque speluncis se occultavere , expectantes a iusto rectore omnium deo carnificibus severa quandoque iudicia, sibi vero animarum tutamina.
1 2 Igitur bilustro supra dicti turbinis necdum ad integrum expleto emarcescentibusque ujmiis , -jjg^g suorum auctorum nefariis edictis, laetis luminibus omnes Christi tirones quasi is
post hiemalem ac prolixam noctem temperiem lucemque serenam aurae caelestis ex- cipiunt. renovant ecclesias ad solum usque destructas; basilicas sanctorum martyrum fundant construunt perficiunt ac velut victricia signa passim propalant, dies festos cele- brant, sacra mundo corde oreque conficiunt, omnes exultant filii gremio ac si matris Taoresrbusjecclesiae confoti. mansit namque haec Christi capitis membrorumque consonantia 20 suavis, donec Arriana perfidia, atrox ceu anguis, transmarina nobis evomens venena fratres in unum habitantes exitiabiliter faceret seiungi, ac sic quasi via facta trans oceanum omnes omnino bestiae ferae mortiferum cuiuslibet haereseos virus horrido ore vibrantes letalia dentium vulnera patriae novi semper aliquid audire volenti et nihil certe stabiliter optinenti infigebant. 25
13 Itemque tandem tyrannorum virgultis crescentibus et in immanem silvam iam [Detyran-j^^q^g erumpentibus insula, nomen Romanum nec tamen morem legemque tenens,
quin potius abiciens germen suae plantationis amarissimae, ad Galhas magna comitante
AC {f.2 inde a v. \1 [unt renovaut eojclesias) DE (vide p.'31j (ff)PQX. — 11—22 adhibuit Beda h. eccl. 1, 8, c. 11 Galfredus 5, 5.
1 ita (leo placens 7 aperiret] enimuero in sacra confessione coram impiis persecutoribus romana
.... horr. fastu praeferentibus perstitit iniperterritus ita deo placens signorum miraculis fuit mirabiliter adornatus ut or<atione ficta iter ignotum per tamensis n. fl. a et cum mille uiris sicco transieus pede suspensis .... raont. fl. gurgitibus israelitieum imitatus per iordanis alueum iter A 2 fantasia] CDPQ, fastu A, fantasmate X
3 placens] CDQ, poat deo PX signorumque X illi] instar P 4 arenti uiae] CQX, uiae arenti D, arentis uiaeP diu] dm /? ^^ s,\vi\i\&\ DQX, om. P t&mes\s] CD^Q, om. X fluii CP 6 utriusque jf modo] more P niont. &. A 8 triumpliale X sitire] et sitire A, sistere A' excipere] APQX, accipere D
fnrtius om. A 9 sic] ACPQX, si D cruciatlbus] ACPQX, cruciantibus D torsi AX decerptione X, distencione D', alii distentione i/ 10 lacerati] 1. sunt^A' absque ... defigerent] absque ulla ciinctatione gloriosa martiri sui trophea in portis ierusalem celestis defigerent A 11 ac desertis om. A que om. X
12 rectore] iudice A deo om. A seuera] quidom s. A 13 anim. tut.] inexpugnabilia auimarum
refugia A 14 ad integrura expleto emarcescentibusquc (que his D', om. A)\ ACDPQ, adimpleto
ad integrum marcescentibusquo X 15 uece suorum auctorum] DQ, nece sui auctorum HX et al sui D
(marg.J, necis autorum P, cum suis auctoribus A nepharie P edictis] ADHPX, decretis Q ehristi
tirones] christicole A 16 hiemalem ac] hiemalis tempestuose A temperiem . . . caelestis] celestis
aure serenam lucem J. tB/17 e.\cipiunt po«< christicole -1 17 renouant] ergo r. ^l 19 sacra] Beda
et rel., sacramenta X oreque] et ore A conficiunt] Beda ei rel. , perficiunt X ac si] sancte A
20 namque] itaquc A membrorumque] membrorum APQ et al mcmbrorum D (marg.) atr. arr. perf. A
21 ceu] APX, seu DQ 22 exitiabileA' quasi] q. iam A 23 omnes best. omnino yl ferae ont. A haeresios Q 25 nil certi X, nihil (om. certe) A 26 itemque t.] t. itaque A in immanem] CD (marg.J
PQ, iramanem AX, in magnam D in litura 27 nom. ronianum] CD (mari/J PQ, romanura n. habens A,
nom. romanoruni Dlf tanien] tantum /*' murem legesque A, mores legesque A' 28 post am.
pl. (sic) ins. initiatum uiilelicet maxlmum A ad gallias niittit post cuterua A comitacione i*'
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 33
satellitum caterva, insuper etiam imperatoris insignibus, quae nec decenter usquam gessit, non legitime, sed ritu tyrannico et tumultuante initiatum milite, Maximum mittit. qui callida primum arte potius quam virtute finitimos quosque pagns vel provincias contra Komanum statum per retia periurii mendaciique sui fatinoroso regno adnectens,
■• et unam alarum ad Hispaniam, alteram ad Italiam extendens et thronum iniquissimi imperii apud Trevcros statuens tanta insania in dominos debacchatus est, ut duos im- peratores legitimos, unum Koma, alium religiosissima vita pelleret '). nec mora tam feralibus vallatus audaciis apud Aquileiam urbem capitc nefando caeditur, qui decorata totius orbis capita regni quodammodo deiecerat.
lu Exin Britannia omni armato milite, militaribus copiis, rcctoribus licet immanibus, l-l
mgenti mventute spoliata, quae comitata vestigus supra dicti tyranni donmm nusquam gentibus ultra rediit, et omnis belli usus ignara penitus, duabus primum gentibus transmarinis qus." "^ vehementer saevis, Scotorum a circione, Pictorum ab aquilone calcabilis, multos stupet gemitque annos. ob quarum infestationem ac dirissimam depressionem legatos Romam 15
!.■• cum epistolis mittit, militarem manuni ad se vindicandam lacrimosis po tulationibus poscens ct subiectionem sui Romano imperio continue tota aninii virtute, si hostis longius arcerctur, vovens. cui mox destinatur legio praeteriti mali innnemor, sufficienter [D»^'»f™- armis instructa, quae ratibus trans oceanum in patriam advecta et cominus cum gravi- bus hostibus congressa magnamque ex eis multitudinem sternens et omnes e finibus
•jo depulit et subiectos cives tam atroci dilacerationi ex imminenti captivitate liberavit. quos iussit construere inter duo maria trans insulam murum, ut esset arcendis hostibus turba instructus terrori civibusque tutamini: qui vulgo irrationabili absque rectore factus non tam lapidibus, quani cespitibus non profuit.
Illa domum cum triumpho magno et gaudio repedante illi priores inimici ac si 16
A {deficiunt quaedam av.U i-a dicti ad 22 turba) C (f. 3 inde a v.ll dictityrauiii) D(U)FQX. — 5 thro-
uum ... 7 pelleret adhibuit Oalfredus 5, 14: c. 14 idem 5, 16; c. 15 idem 6,1; 10—35, 26 Beda liist. eccl. 1, 12.
1 iiisuper eti.ani] /><)X, maximum P, om. A imperatoriis .1P(^ iiisignibus] ins. decoratum .-1
nec decenter iisquam gessit non (iiec X) legitime] uuraquam ille deceuter uel legitime gess A 2 et
tumultuaute om. P milite maximum] QX, militem maximum CD, milite (maximum habens supra) A, om. P
mittit post ad gallias A 3 qui] ADQX, ille P calida D iinitiuos X»' 4 post statum ins
deceptos insurgere fecit .1 per (habet X solus coniectura) retia periurii (imperii />') mendaciique sui (sui
atque mendacii D)] CDPQX, retibus etiam p. m. q. c. implicitos A regno] suo r. A 5 et om. A
extendit A 6 imperii] i. sui -t triueros D statuens] CD-PQX, statuit A, om. Z)' t.inta] t. denique A
domos P imp. leg.] leg. imp. A 7 alium] alterum P uita pelleref] pell. uit. A, uita repelleret X
tam] a tam A 8 fer. destitutus auxiliis A, fertilibus aud. uall. X aqullcgiam DQ nephande P
decora -1 9 regni] regno P, om. A deiecerat] ceruicibus deiecerat X 10 exin] ACPQX, exinde D
milite] m. destitufa .1 militaribusque co^ns Rc rect. X (contra Bedavi) licef] eciam licet .l, linquifur X
11 ingenti] et i. .4 qnae om. X comitatem />, comifata herens ^ uestigia P nusquam ultra] PQ
Beda, ultra nusquam D, nuuquam ultra X 12 redit X omni C usus] X Beda, usu DPQ ign.
pen.] pen. ign. D, prorsus ignara Beda duobus X 13 scottorum] CQX, scotorum DP a] ab X cir-
cione] CDX, circio PQ cum Beda 14 gemifque] AH Beda, gemefque iibrl reliqiu anuos] per aniios AX
cum Beda ante ob ins. gens igitur britouum scottorum pictorumque impetum uon ferens X (contra Bedam)
quarum] CDPQ, quorum X, harum Beda dirissimam] CDPQ cum Beda, durissimam X cuvi Galfredo
oppressionem A 15 uiudic »,.. {corr. in uindicandam) Z» 16 continue] CPQX, continuo /) 18 iu
pafr. adu.] CPQX, adu. in patr. D grauibus om. vel transposuit A 19 magnamque) CD^^PQX, magnam 7)'
sternens] cernens P omnes] CD (mar,j.) PQX, omnibus DH e] CDPQ, a X 20 et subi.] subiectosque A
fam] tam de A dilaceratione] DQX, delacerafioiie CP ex] CDPQ, et X, quam ab A 21 quos] ad
hoc.I constituere >S<eve«son errore inter duo marm post iussit .T ut iiistructus esset arceudis [turba?]
hostibus A 22 turba] X, a turba CDPQ ciuibusque] et timidis ciuibus A qui] quia P 24 illa] CDQ,
legione autem P, illa legionc X domum post gaudio X repedante] ACDPQ, repetenfe -V illi om. A
si] ACDPQ, quasi A'
') Cf. Sulpic. Sererus vita Marlini c. 20: (Martinus) dicens so mensae eius (Maximi) adesse nmi posse,
qui imperatores unum regiio, alferiim vita cxpulisset. Urosius 7,34, 10: Grafianum Augustum interfecit
fratremque eius Valenfinianum Augustnm Ifalia expulit.
CHBONICA III.
[Itemgue iflstatione.l
34 GILDAE SAPIENTIS
ambrones, lupi profunda fame rabidi, siccis faucibus ovile transilientes non comparente pastore, alis remorum reniigumque brachiis ac velis vento sinuatis vecti, terminos rumpunt caeduntque omnia et quaeque obvia maturam ceu segetem metunt calcant transeunt.
17 Itemque mittuntur queruli legati, scissis, ut dicitur, vestibus, opertisque sablone ^^uftiMie ] capitibus , inpetrantes a Romanis auxilia ac veluti timidi pulli patrum fidissimis alis s
succumbentes, ne penitus misera patria deleretur nomenque Romanorum, quod verbis tantum apud eos auribus resultabat, vel extcrarum gentium opprobrio obrosum vile- sceret. at illi, quantum bumanae naturae possibile est, commoti tantae historia tragoe- diae, volatus ceu aquilarum equitum in terra, nautarum in mari cursus accelerantes inopinatos primum, tandem terribiles inimicorum cervicibus infigunt mucronum ungues lo casibusque foliorum tempore certo adsimilandam hisdem peragunt stragem, ac si mon- tanus torrens crebris tempestatum rivulis auctus sonoroque meatu alveos exundans ac sulcato dorso fronteque acra, erectis, ut aiunt, ad nebulas undis (luminum quibus pupilli, persaepe licet palpebrarum convolatibus innovati, adiunctis rimarum rotarum lineis fuscantur) mirabiliter spumans, ast uno obiectas sibi evincit gurgite moles. ') ita is aemulorura agmina auxiliares egregii, si qua tamen evadere potuerant, praepropere trans maria fugaverunt, quia anniversarias avide praedas nuUo obsistente trans maria exaggerabant.
18 Igitur Romani, patriae denuntiantes nequaquam se tam laboriosis expeditionibus posse frequentius vexari et ob imbelles erraticosque latrunculos Romana stigmata, tan- 20 tum talemque exercitum, terra ac mari fatigari; sed ut potius sola consuescendo armis ac viriliter dimicando terram substantiolam coniuges liberos et , quod his maius est, libertatem vitamque totis viribus vindicaret et gentibus nequaquam sibi fortioribus, nisi segnitia et torpore dissolveretur, inermes vinculis vinciendas nullo modo, sed instructas peltis ensibus hastis et ad caedem promptas protenderet manus, suadentes, quia et 25
A (def. 8 tantae ... 24 segnitia; item solueretur .... 25 peltis) C (/'. 4 inde a 1;. 9 [rum] iu mari) D(HJPQX. — Adhibueruni Beda (v. ante) el c. 16. 17 Galfredus 5, 16 et c. 18 idem 6, 2. 3.
1 arabrones] ita etiam Oalfredus 5, 16; 'id est sevi' add. X rapidi siccis A, rapidis siccisque X ouilej ACDPQ, in ouile X transilientes] ACDQX, circunsilientes P comparante X 2 alis
remigumque (-giumque D) brachiis] remis A uento siuuatis] AC^X, uento iuuatis C' DQ, uentorum plenis P inrumpuut terminos Beda, terminos inuadunt .1 3 caeduutque (caedunt X) . . . ceu (CPX,
seu DQ) s. m. c. t.ranseuntj murum transsiliunt queque sibi obuia steruunt -1 4 itemque] CDQX, ite-
rumque P, igitur rursum vl ut dicitur (discitur /)) om. yl •pertisque X*' s3.h\imc\ ACPQX, sabulone /?i? 5 inpetrantes] implorantes Beda uelut X, uelu A patrum (matrum HP) fidissimis (sic ACDPQ, fide-
lissimis X) alis suco.] fid. patr. succ. al. postulant iuuamina A 6 delerctur patria A romanorum] DQC, romanum APX quod . . . resultabat uel] quod clare apud eos resonabat A 7 extranearum X, exter-
narum A obprobrio obrosuni] CPQ, opprobrio abrasum -i, opprobriosum D-H, opprobria X, opprobrio**» i>', improbitate obrutum Beda 8 commoti] comnioti acoelerant A 9 uolatus] D (marg.) PQX, uelatus D
ceu] CPQX, seu D 10 inopinatasX ungues post inimicorum X 11 adsimilandam] CHP, assi-
landam D, adsimulandam X, assimulanda Q hisdem] CDP, iisdem Q, istam X ac si] ac ut P, at fit si X 12 sonoroque] CD^^PQ, sonorosoque X, sudoreque D^ ac .... 16 ast 07n. P 13 fronteque] X, fonteque
CDQ 14 conuolatibus] CDQX, couuolutibus Gale adiunctis rimarum (simarum D [marg.] Q, suuarum D) rotarum lineis] CDQ, adiunctis sibi miuutissimarum rotarum tautonibus ueluti A': tautones in ijlossis dicuntur esse pili palpebrarum \b d.at] CD (inarg.) QX, -ac DH abiectasX surgiteZ> ita] itru /' ('alias ita'
marg.), item H 16 auxiliatores PX potuerunt propere X 17 quia] CPQ, qui D {mar/)o alias qui errore pro qaia) HX 19 patriae] p. reuersi X conlra Bedam: Romani denuntiauere Brittonibus et Oalfredum: Romani patriae denuntiaut 20 stigmata] libri et Galfredus, signa F : 'stigmata sunt signa uictricia' adnotat X 21 ut] CPQX, om. D potius sola] CDPQ, potius soli Galfredus, insula potius X 22 hiis D est
om. X 23 sibi] CD, se D (marrj.) PQX 24 inermes] ut inermes X uinclis PQ uinciendas C
(corr. dubia), uinciendis D, uinciendis H, uincendas X 25 et ad caedem promptas] ad pugnam prompti A
protenderet] CD^^PQ, protenderent D ', protendere X, exittet (?) A suadentes quia et (quia ex D^ff,
et quia P) hoc] et qui A
'J Cf. Vergilius Aen. 'J, 497: oppositasque evicit gurgite moles.
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 35
hoc putabant aliquid derelinquendo populo commodi adcrescere, murum non ut alterum, sumptu publico privatoque adiunctis secum miserabilibus indigcnis, solito structurae more, tramite a mari usque ad mare inter urbes, quae ibidem forte ob metum hostium collocatae fuerant, directo librant; fortia formidoloso populo monita tradunt, exemplaria 5 instituendorum armorum relinquunt. in litore quoque oceani ad meridianam plagam. quo naves eorum habebantur, quia et inde barbaricae ferae bestiae timebantur, turres per intervalla ad prospectum maris collocant, et valedicunt tamquam ultra non reversuri. Itaque illis ad sua remeantibus emergunt certatim de curucis, quibus sunt trans ^^
miii • ••im- 1 [terliaque
Tithicam vallem evecti, quasi m alto litane mcalescenteque caumate de artissimis vastatione.]
10 foraniinum caverniculis fusci vermiculorum cunei, tetri Scottorum Pictorumque greges, moribus ex parte dissidentes, sed una eademque sanguinis fundendi aviditate concordes furciferosque magis vultus pilis quam corporum pudenda pudendisque proxima vestibus tegentes cognitaque condebitorum reversione et reditus denegatione soUto confidentiores omnem aquilonalem extremamque terrae partem pro indigenis muro tenus capessunt.
15 statuitur ad haec in edito arcis acies, segnis ad pugnam, inhabilis ad fugam, trementibus [De fame.] praecordiis inepta, quae diebus ac noctibus stupido sediU marcebat. interea non cessant uncinata nudorum tela, quibus miserrimi cives de muris tracti solo allidebantur. hoc scilicet eis proficiebat immaturae mortis supplicium, qui taU funere rapiebantur, quo fratrum pignonimque suorum miserandas imminentes poenas cito exitu devitabant. quid
20 plura? reUctis civitatibus muroquo celso iterum civibus fugae, iterum dispersiones soUto desperabiUores, iterum ab hoste insectationes, iterum strages accelerantur crudeUores; et sicut agni a lanionibus, ita deflendi cives ab inimicis discerpuntur , ut commoratio eorum ferarum assimilaretur agrestium. nam et ipsos mutuo, perexigui victus brevi sustentaculo miserrimorum civium, latrocinando temperabant: et augebantur externae
25 clades domesticis motibus, quod huiuscemodi tam crebris direptionibus vacuaretur omnis regio totius cibi baculo, excepto venatoriae artis solacio.
A {def. 35, 8 itaque ... 22 discer) C (finit v. 6 ferae) D(E)PQX. — AdhibuenmtSeda (v. ante) et c. 19 Galfredus 6, 3. 4. 12, 15.
1 aliquid] CPQX, aliquis D noii ut alterum hic om., aedificant non ut alterura sed ins. post indigenis A 3 more str. A tramite] recto tramite Beda 4 directo ante tramite A librant] aedificant P for-
cia quoque mon. form. pop. A et exemplaria instruendoriim A 5 quoque] cciam -1 6 quo] ACDPQ
cum Beda, qua X eorum] romanorum A quia om. X liarbaricae (CDPQ, barbariae X) f. b. timebau- twr] barbarorum infestacio timebatur A 7 interuallia D coll. ad prosp. mar. ^-1 et] rel. et Beda,
om. APX tamquam] quasi D 8 remeantibus] rel. cum Beda, reuertentibus A' curucis] DQ, curicis X,
carruchis P: e navibus Galfredus: 'forma curuca {Irice curacb, Kymrice cwrwg, id est kurug) vera est usur- pata etiam ab Adamnano (t (394) in vita Columhae 2,4' Zimmer. 9 tithicam] X, titicam D (manj.), aticam D, styticam PQ, sciticam H: similiter infra Nenniana: vide supra p. 6. euecti] DPQ, ueeti -V 10 cauer-
niculis] PQ, ac uerniculis D, eauernulis X cunei] PQ, cuues D, cenei X sootorum DP 11 sed]
et traditur pud. corp. D 13 cognitaque] cognita D' coudebitorum] fortasse quondam victorum
14 aquilonem X 15 baec] hoc D' inliabilis ad fugam] X cum Galfredo, inhabilis ad pugnam Q, in-
habilis ad pugnandum H, iuhabilis ac /', om. D \Q post interea ins. sedili X» 17 nodorum X:
hostium Beda muro D^ 18 proficiebat] proderat P, om. X qui] quod qui P funere] sumere i>'
quo fratrum] fratrum {om. quo) P, fr. quo X 19 pignorumque] pignorum X 20 plura] ;-e;. et
Beda et Oalfredus, pl. loquar X relictis] relictisque D ciuibus] Galfrcdus, quibus DX, iUis PQ 21 di- sperabiliores D itenun] Galfredus, item libri iterura Galfredus, itera libri [discer]puutur ab iui[micis] A 22 nt] ita ut D comraoratio] PQ, commeraoratio DX, commorationi A 23 fer. ass. agr.] agr. fer ass. A
nam et ipsos] X>QA', nam et ipsis P, nara et se ipsos.il, laniant et se ipsos X perexigui] D, nec per
exigui Q, nec pro perexigui H, nec pro exigui PX: uon temperabant latrocinando per exigui {om. infra latr. temp.) A, unde a mansionibus ac possessiunculi.s suis eiecti imminens sibi faniis periculum latrocinio ac rapacitate mutua temperabant Beda lueue sustentaculura A 24 miserrimorum ciuium] ADQ, misero-
i-um ciuium X, miserrimi ciues P latrocinio malim temperabaut om. X» externae] rel. cum Beda,
extraneae X 25 motibus] cladibus A quod] quo et X, quo ab A huiuscemodij huiusmodi X tam om. X 26 regio] insula A
5*
36 GILDAE SAPIENTIS
20 Tgitur rursum miserae mittentes epistolas reliquiae ad Agitium Romanae potestatis l?oUs ml virum , lioc modo loquentes: 'Agitio ter consuli gemitus Britannorum i' et post pauca
■'^^"'""'•' querentcs: 'repellunt barbari ad mare, repellit mare ad barbaros ; inter haec duo genera funerum aut iugulamur aut mergimur;' nec pro eis quicquam adiutorii habent. interea famis dira ac famosissima vagis ac nutabundis haeret, quae multos eorum cruentis s compulit praedonibus sine dilatione victas dare manus, ut pauxillum ad refocillandam animam cibi caperent, alios vero nusquam; quin potius de ipsis montibus, spehmcis ac ^'^tori!f 1 sahibus , dumis consertis continue rebellabant. et tum primum inimicis per multos annos praedas in terra agentibus strages dabant , non fidentes in homine , sed in deo, secundum illud Philonis; 'necesse est adesse divinum, ubi humanum cessat auxilium'. ^) lo quievit parumper inimicorum audacia nec tamen nostrorum malitia; recesserunt hostes a civibus nec cives a suis sceleribus.
21 Moris namque continui erat genti, sicut et nunc est, ut infirma esset ad retun- denda hostium tela et fortis esset ad civilia bella et peccatorum onera sustinenda, in- firma, inquam, ad exequenda pacis ac veritatis insignia et fortis ad scelera et mendacia. is revertuntur ergo impudentes grassatores Hiberni domos, post non longum temporis reversuri. Picti in extrema parte insulae tunc primum et deinceps requieverunt, praedas
[De sceien- ^^ contritiones nonnumquam facientes. in talibus itaque indutiis desolato populo saeva cicatrix obducitur. fame alia virulentiore tacitus pullulante, quiescente autem vastitate tantis abundantiarum copiis insula affiuebat, ut nulla habere tales retro aetas memi- 20 nisset, cum quibus omnimodis et hixuria crescit. crevit etenim germine praepollenti,
j. t", . .5, /. ita ut competenter eodem tempore diceretur: 'omnino talis auditur fornicatio, quahs nec inter gentes'. non solum vero hoc vitium, sed et omnia, quae humanae naturae
A {defimmt plerdque a 6 dilutione ad 18 et con) C (/. 5 inde a v. 2 britanncn^iun) D(H)PQX. — Ad- hibuerunt Beda v. 1 — .4 h. eccl. 1,13 (inde Giraldus Cambrensis descr. Camlrlae 1.2 c. 2 p. 208), v. 4—38, 11 h. eccl. 1, 14: c. 20 Galfredus 6, 3; c. 21 idem 12, 6.
1 igitni- rursnm mis. mitt. ep. rel.] PQ, ig. mis. mitt. rurs. ep. rel. D, ig. rurs. niis. (raiserie A'a) rel. mitt. ep. X, rursnm ig. mis. rel. mittnnt ep. A agitiura] X, aetium P cum Beda, agiciuni AD 2 h. m.
loquentes] h. m. 1. inquiunt X, huiusmodi uerba continentes A agitio] ADQX cum Oalfredo, aetio P cum
Beda 3 querentes] C/)Q, quaerentes inquiunt P, querentes prosequuntur .i, loquentes X repetiant] ACDQ cum Beda, r. nos PX repellit] ACDPQ cum Beda, r. nos X haec] CDQ, haec oriuntur APX cum Beda et Oalfredo 4 funerunt D aut iug.] aut euim iug. A nec pro eis q. a. habent (habentes P)] hec
qnideni mandanerunt sed nichil adiutorii inde refertui' A 5 fames AP ac famos.] atqne intolera-
Ijilis -1 I) compnlit praed.] CPQ, pred. conipulit -1, compulit latronibns D, compellit pred. X, coegit Beda
paxillnm -V 7 nusquara] CDHP, nunquani Q cum Beda 8 durais (dininis X) consertis] dnm conferti
P, consertis dumisque A continuo P tnm] cum D 9 praedas] CDPQ cum Beda, om. X in terra] CDPQ cum Beda, om. P fideutes] CDPQ, confidentes X cum Beda hominem X 10 illnd] CDPQ, illud
exemplum -Y cessat] denegatur A 11 recesserunt] CDHX, recesserant PQ 12 a suis] ab ingentibns suis A
13 gentis erat P einsdem continui moris gens .1 13/14 retundenda] CDPQ, repellenda A' 14 fortis
esset] CDPQ, fortis et (atque A) inuicta AX et] CDPQ, et ad A' pecc. on.] CDPQ, on. pecc. X sustinenda] ACPQ, sustinencia X>, sustentanda A' 14/10 infirnia] CDPQ, infirma est ut X 15 exequenda] ^4C'/)PQ^
sequenda X ac] CDPQ, et X et] ACDPQ, om. X mend. et sc. ^l 16 hiherni) hyberni CPQ cum
Beda, hyberni**Z>, hyberniis i?, ad hibernas X, hilJ ^ domos] C/), domus X, doraum P(2, Aom post ergo ^ post non longum temporis (tempus A)\ ACDQ, post non raultum tempus X, non longo post terapore P 17 tunc] DPQ cum Beda, tum X 18 contentioues P indntiis] induciis CPQX, iudiciis D desolato]
ACDPQ, desoluto X 18/19 ohd. saeua cic. A 19 fame] CD, famis APQ, om. X alta PQ tacitus]
AC, taetas DX, tacite P(^ puUulante] popnlante .4 autem] namque ^ uastitfite] ACDPQ, uastatio est {ex uastatioe) X, uastatione Beda 20 cop. habund. J effluebat X habere (DPQ, haberi A') talcs (talis
X) r. aet. raeni.] etas retro ante mem. tales habuisse A 21 crescit] creuit J. creuit et. g. praepoUenti] et- enim in g. pr. creuit^l 22 tal. auditur forn.] CDPQ, talis aud. inter uos iorn.AX cumvers. vulg. 23 nec inter gentes] ACPQ, nou auditur inter gentes D, nec inter gentes erat X, nec inter gentes audita est Gal- fredus uero] ACPQ cum Galfrcdo, uero fuit A'', om. D sed et] CDPQ, sed A, sed fnerunt A', scd . . . perpetrarunt Galfredus naturae] fragilitati A
') Cf. Philo vita Mosis 1,31 p. 108 Mangey (supra p.6): ovj( ofioiuig ('tj/ffpwno? tifivyexiti xid S-eog .... 7i((()itaxev>jg ovitsuiag ean /psrof 6 &c6g ;<o>/.V-n'f ip ctnopoig nopoi' evQe^f itfioy ,1eov.
, Eaai. 1,
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 37
accidere solciit, et praecipue, quod et nunc quoque in ea totius boni cvertit statum, odium veritatis cum asaertoribus amorque mendacii cum suis tabricatoribus, susceptio mali pro bono, veneratio nequitiac pro benignitate, cupido tcnebrarum pro solo, ex- ceptio Satanae pi"o angelo lucis. uugebantur reges non per deum, sed qui ceteris
6 crudeliores exstarent, et paulo post ab unctoribus non pro veri examinatione trucida- bantur aliis eleetis trucioribus. si quis vero eorum mitior et veritati aliquatenus propior videretur, in hunc quasi Britanniae subversorem omnium odia telaquo sine respectu contorquebantur, et omnia quae displicuerunt deo ct quae placuerunt, aequali saltem lance pendebantur , si non gratiora fuissent displicentia: ita ut merito patriae illud
10 propheticum, quod veterno ilii populo denuntiatum est, potuerit aptari. filii, inquiens, sine lege dereliquistis deum, et ad iracundiam provocastis sanctum Israel. 'quid adhuc^yVjy. 'percutiemini apponentes iniquitatem? omne caput languidum et omne cor maerens: 'a planta pedis usque ad verticem nou est in eo sanitas.' sicque agebant cuncta, quae saluti contraria fuerint, ac si nihil mundo medicinae a vero omnium medico largiretur.
!•' et non solum haec saecuhires viri, sed et ipse grex domini eiusque pastores, qui exemplo esse omni plebi debuerint, ebrietate quam plurimi quasi vino madidi torpe- bant resoluti et animositatum tumore, iurgiorum contentione, invidiae rapacibus ungulis, indiscreto boni malique iudicio carpebantur, ita ut perspicue, sicut et nunc est, effundi j^*"'"'- ^'^"^' videretur contemptio super principes seduci vanis eorum et errore, iu invio et non in via.
20 Interea volente deo purgarc familiam suam et tanta malorum labe infectani audituAj- ^^^^.^_
tantum tribulationis emendare, non ignoti rumoris penniger ceu volatus arrectas omnium ^^^^'J^^''? penetrat aures iamiamque adventus veterum volentium penitus delere et inhabitare soUto more a fine usque ad terminum regionem. nequaquam tamen ob hoc proficiuut, sed comparati iumentis insipientibus strictis, ut dicitur, morsibus rationis frenum offir-
AO i,f. 6 inde a u. 2 cum assertoribus, /. 7 inde a v. 23 terminum) D(H)PQX. — Adhibuerunt Beda (v. ante) et c. 22 Galfredus 12, 15.
1 accedere X et om. X 2 odium] o. scilicet A ueritatis] ACDPQ, u. fuit A' assertoribus]
VDPQ, a. suis AX cum Galfredo amorque] ACDPQ cum Beda et Galfredo, amor A' 4 reges] CDPQ, r.
et X, iu ea reges A iion] et n. A deum] dominum P 5 crudeliores] CPQX, crudeliqribus D existe- vent AP 5 6 trucidebautur P 6 truculentioribus X eor. mit.] ACDPQ cum Beda et Galfredo, mit.
eor. X ueritate Q propior (proprior P, om. D) uid.] u. pr. A 1 quasi br. subu.] CDPQ cura Seda et
Galfredo, qu. tocius br. subu. A, br. quasi in subusorem (sic) X respectu] r. iusticie -i 8 contorque-
bantur] Ci>P§ cum Beda, torqueliantur JA' et] ergo -1 displicueruut deo] C^D, displicuerint deo CPQ, displicuerant deo X, deo displicent A et quae placueruut] CD, que placuerint PQ, placuerantque A, et que
placent A saltim] D, saltem PQ, om. AX 9 lanice D peudebantur] PQX, pandebantur CD si non
gr. f. displicentia] sed displicentia aliquu modo tanquam gratiora ab eis eligebantur A ita om. A merito] m. possit aptari bine (o?«. infra potuerit aptari) A patriae illud] ACDQ, illud patriae P, p. i. exemplum X 10 ueterno] -4 CZ»jff, ueteri PV, ueterano X pronuntiatum est .1 poterit X 11 deum] C/)P§, dominum
AX iracundiam] JC/)P§, iram A' 12 percutiemini] .-ICPP^, percunctemini X 13 pcdis] ACDH, om. CPQ non e.st] et non est .1 san. in eo A' sicque] sic P agebant cuncta] CDPQ, c. agebant ^
agebantur cuuota X c«jii Galfredo 13/14 quae s. c. fuerint ( CX>P(2 , fuerant X)] desperatique erant con- '
traria saluti A 14 ac si niliil (nil X) mundo medicinae (medicina Q) a uero omn. m. largiretur (largiretur post nil A')] ac si existiniarent nibil med. mundo largiri a u. o. m. A 15 haec] CDPQ cum Beda, liac X,
hoc Galfredus, ita se agebant .1 et ipsi greges d. pastoresque eius X, etiam ipsi gregis domini pastores A 16 omiii plebi esse D debuerint] CPQ, debuerant ADX quam pl. quasi uiuo madidi om. A 17 tumore]
ACPQX. timore D rapacibus] //, capacibus CDPQ, capatibus A', quoque capacibus A 18 sicut et nunc
est effundi uideretur (uidetur X)] uideretur tunc et quod nunc uidetur effundi A 19 contemptio] CQ, con-
temtio Z)A', contentio .ilP seduci (et seduci.lA) uanis (uerbis ins. A) eorum et errore {errAre A)] ACDQX, qui eos facerent errare P 21 ignoti rum. penn. ceu (CP§X, seu Z)) uolatus] ignotus rumor ^ 22 iam
iaraque] scilicet i. i. q. A aduentus ueterum (CD, ueterum inimicorum X, ueterum hostium PQ) uolen- tium] aduenire ueteres inimicos uolentes A penitus] ACDPQ, penitus totam X et inhabitare s. m.]
uniuersam s. m. et iubabitire A 23 a fine u. ad terrainum om. A regionem] ACPQ, rcgioneraque D,
regionum X post regionem i)is. qui licet hec audlrent et timerent A ob (CDQX, ad P) hoc om. A
proficiunt] perficiuutX), a prauis recedunt operibus 4 24 comparandi J iuuentls /> ut dicitur
om. X. ut dic. mursibus om. in spatio vacuu A fr. rat. A
38 GILDAE SAPIENTIS
mantes, per latam diversomm vitiorum morti proclive ducentem, relicto salutari licet
^pe' /amofa ^^^^ itincrc, discurrebant viam. dum ergo , ut Salomon ait , 'servus durus non emen-
poste.] (fiatur verbis', flagellatur stultus et non sentit, pestifera namque lues feraliter insipienti
populo incumbit, quae in brevi tantam eius multitudinem remoto mucrone sternit, quan-
tam ne possint vivi humare. sed ne hac quidem emendantur, ut illud Esaiae prophetae 5
'«.'in 00 quoque impleretur dicentis: 'et vocavit deus ad planctum et ud calvitium et ad
'cingulum sacci; ecce vitulos occidere et iugulare arietes, ecce manducare et bibere et
'dicere: manducemus et bibamus, cras enim moriamur'. appropinquabat siquidem
t^^j.;"?""; tempus , quo eius iniquitates, ut olim Amorrhaeorum , complerentur. initur namque
consilium, quid optimum quidve saluberrimum ad repellendas tam ferales et tam 10 crebras supra dictarum gentium irruptiones praedasque decerni deberet. 23 Tum omnes consiliarii una cum superbo tyranno caecantur, adinvenientes tale
praesidium, immo excidium patriae, ut ferocissimi illi nefandi nominis Saxones deo hominibusque invisi, quasi in caulas lupi, in insulam ad retundendas aquilonales gentes intromitterentur. quo utique nihil ei usquam perniciosius nihilque araarius factum est. is 0 altissimam sensus caliginem! 0 desperabilem crudamque mentis hebetudinem! quos propensius morte, cum abessent, tremebant, sponte, ut ita dicam, sub unius tecti cul- ^'"'''''''is.mine invitabant. 'stulti principes', ut dictum est, 'Taneos dantes Pharaoni consilium {^uHo^primis insipiens'. tum erumpens grex catulorum de cubili leaenae barbarae, tribus, ut lingua hoste.] gj^g exprimitur, cyuhs, nostra longis navibus, secundis velis, omine auguriisque, quibus 20 vaticinabatur, certo apud eum praesagio, quod ter centum annis patriam, cui proras librabat, insideret, centum vero quinquaginta, hoc est dimidio temporis, saepius vastaret, evectus, primum in orientali parte insulae iubente infausto tyranno terribiles infixit ungues quasi pro patria pugnaturus, sed eam certius impugnaturus. cui supradicta
ABC (finii V. 21 praesagio) DPQX. — Adhibuit Beda h. eccl. 1, 14 (v. antej et c. 23 h. eccl. 1, 15.
1 per latam] planam A morti] C, mortique ABX, ad mortem PQ 2 itenere C* discurrebant
uiam ante relicto A dumj au D, cum A salomon] ACDX, solomon PQ 3 stultus] st. uerberibus A
uamque delent edd. feraliter] crudeliter A 4 populo] p. subito A incumbit] CDPQ, incubuit AX
hreui] ACDPQ cum Beda et Oalfredo, breui tempore X eius] eis .4 remoto] admoto ^ strauit -4
4/5 quantum X 5 ne] nec A possint (CPX, possent DQ) uiui] uiui possent A ne] nec A emen-
dantur] CDX, emendatur PQ, emendantur correotione A ysaie CDX, isaie A 6 in eo] in hoc X, in eis
post iUud A quoque] CDPQ, q. populo X, om. A impleretur] compleretur uaticiuium .1 et om. A
deus] ACDPQ, deus populum X 1 singulum D ecce 8 dicere] et paulo post subinfert A man-
ducemus] comedamus A uit. occ.] CDPQ, coepernnt occ. uit. X 8 moriamur] CDX, moriemur APQ
9 iniquitas A amorreorum CDP, amoreorum X, amorraeorum Q, amon'eorum iniquitates A initur] ineuut A
10 consiliura post namque DPQX, posl quidue C repellendas] DPX cum Beda, repellandas A, refelleudas Q 10/11 fer. et tam crebras] CDPQ cum Beda, cr. et tam f. X, fer. ct crebras A 11 interruptiones A, ruptiones X praedasque om. A decerni deberet posi salub. j1 deberet] ^CDP^, potius d. A' 12 uno Q
tyranno] CDPQ, tyranuo uortigerno ^l, tyranno gurthigeruo (sic) britannorum duce A': cum suo rege Vurtigerno
Beda. — Ad marginem X haec leijuntur ex parte resecta: stulti sunt pri[ucipes] Tafn*^, dantes, id est su[aden]-
tibus Faraoui ut r/;/retur populus Israel et [ut] persequeretur eos iter/// ita Gerraaniae ciu// Gurtingerno
insip'//, caeoantur] CDPQ, c. et A', ceoati A adinueuiuut .1 13 exc. patr.] p. e. A iUi] illi et A
14 retundendas] CDPQ, retrudendas X, recondendas A aquilonares P 15 intromitterentur post insulam A
utique] u. oonsilio A nil A' ei] eis X, om. A usquam] tam A nilque X 16 sensuum A, sensum A'
hebetudinem] PQ, hebitudinem ACDX 17 cremebant A', timebant poat morte .1 17/18 cuhuinej
ACDQX,cu\menP ISinuitant^ stulti] ylOZJP^, stulti sunt A' Uvueos] CPQ, thaneos foi^e ut /1, taueos
D, thafncos A' ph. cons. insipieus] CPQ, ph. cons. insipienti A', cons. ph. iusipiens D, ph. iusipiens cons. A
19 1. barbare CD, 1. Ijarbariae Pf^A', seue leene A ling. ei. e.Kpr.] ei. expr. 1. .1 20 cyulis] ADPQ, ciulis X:
Oalfredus 6, 10: tres celoces, quas longas naues dicimus nostra] DPQ, n. lingua X, latina A secundis
uelis om. A omine] CDPQ, secundo omene X, secundo ut oppinabantur omine A 21 uaticinabatur] per
uates canebatur P eum] predictum tirannum A praesagio post certo -1 tres centis A annos P
patriam] DPQ, terram AX cui] APQX, cum D proras] pras X 22 librabatj uiljrat A iucideret A
demedio ^IA' saepius] ADPQ, s. quoque X 23 eueotus] e. igitur A 24 sed eam certius] immo
etiam patriam A
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 39
genetrix, coniperiens prinio agniini luisse prosperatum, itcm mittit satellitum canumque prolixiorem catastam, quae ratibus advecta adunatur cum manipularibus spuriis. inde germen iniquitatis. radix amaritudinis, virulenta plantatio nostris condigna meritis, in nostro cespite, ferocibns palmitibus parapinisque pullulat. igitur intromissi in insulam
6 barbari, veluti militibus et magna, ut mentiebantur, discrimina pro bonis hospitibus subituris, impetrant sibi annonas dari : quae niulto tempore impertitae clauserunt, ut dicitur, canis fauccm. itcni queruntur non afHuenter sibi epimenia contribui, occasiones de industria colorantes, et ni profusior eis munificentia cumularetui', testantur se cuncta insulae rupto foedcre depopulaturns. nec mora minas effectibus prosequuntur.
10 Confovebatur namque ultionis iustae praecedentium scelerum causa de mari usque 24
ad mare ignis orientali sacrilegorum manu exaggeratus et finitimas quasque civitates [°^,,g^^.''"'" agrosque populans nou quievit accensus, donec cunctam paene exurens insulae super- ^""'^i ficiem rubra occidentalem trucique oceanum lingua delamberet. in hoc ergo impetu Assyrio olim in ludaeam coniparando completur quoque in nobis secundum historiam,
15 quod propheta deplorans ait : 'incenderunt igni sanctuarium tuum in terra , polluerunt Psaim. -is, i. 'tabernacukim nominis tui'. et iterum: 'deus, venerunt gentes in hereditatem tuam ; Psa/m. r», y. 'coinquinarunt templum sauctum tuum\ et cetera. ita ut cunctae coloniae crebris arietibus omnesque coloni cum praepositis ecclesiae, cum sacerdotibus ac populo, mucronibus undique micantibus ac flammis crepitantibus , simul solo sternerentur et
20 niiserabili visu in medio platearum ima turrium edito cardine evulsarum murorumque celsorum saxa, sacra altaria, cadaverum frusta, crustis ac si gelantibus purpurei cruoris tecta, velut in quodam horrendo torculari mixta viderentur, et nulla esset omnimodis praeter domonmi ruinas, bestiarum volucrumque ventres in medio sepultura, salva sanctarum animarum reverentia, si taraen multae inventae sint, quae arduis caeli id
25 temporis a sanctis angelis veherentur. ita enim degeneraverat tunc vinea illa oUm
bona in amaritudinem , uti raro, secimdum prophetam, vidcretur quasi post tergum £sa>. 2J, w. vindemiatorum aut messorum racemus vel spica.
AC (/. 8 inde a v. 18 ac populo) DPQX. — Adhibuit Beda (v. ante).
1 genetrix] Q, geuitrix ADPX pr. eomp. A' raitt. it. A cauumque om. A 2 prolixorem DQ
catastam] cateruam P cum mauupalaribus P, conuuauipularibus X 3 germen] gerenie D 4 pullu-
labat AX iutromissis in i. barbaris X 5 milites P et] ex D discr. pro bonis (nobis A)] pro b.
discr. X 6 subituri P impetrabant .1 impartite .1 tempere A 'epimenia vox Graeca, pro
qua Polydorus ponit 'annonam' fivimo Polydorus: 'epimeuia vox Graeca pro stipendio ponitur7, sed in Saxo. lib. de vocabulis interpretantur nerT i. nidos sive habitationes' adnolat Q 8 ni] DPQ, nisi AX
eis prof. A magnificentia P cuncta insulae] eunctas i. partes A 9 prosecuntur AD, prosequan-
tur X 10 fouebatur .-1 naraque] n. a deo A iustae ult. AX 11 iguis uid. exager. sacr.
manu de mari orientale usque ad mare occidentale A orieutali] orientalis X et om. AP ciuitates
om. D' 12 depopulans A non] qui non ^A' exurans X 13 rubra] supra A trucique
oceanum] oc. truci A delamberet] dilamberet A', d. que et residua AX 14 ass. olim in iudaeam (iudam Q) comparando] siraili ass. olim in iudam facto P completur quoque] ADPQ, quoque impletur X 14/15 sec. hist. quod pr. depl. ait] sec. hist. depl. ut dicitur X, quod sec. hist. pr. depl. ait A 15 igne P 16 iterum] i. dicit A 17 coinquinauerunt D, pollueruut AX hec itaque uastatio adeo fuit intolerabilis ins. ante ita A coloniae] columnae X 18 omnisque Z>' 19 mitantibus D 20 mirabilis A platearum] pla-
tearum i. pariter A ima] D (fortasse factum ex una), una APQX edito om. P euulsarura] CX,
auulsarum ADQ, auulso P 21 cadauerum] et c. X frusta] P, frustra CDQX ac si gelantibus] scripsi, ac sigilantibus C, ac sigillantibus DQ, ac semigelantibus X, ac simigilantibus A, om. P 22 mista P omni- modo A 23 praeter] CDPQ, p. horribiles -lA' 23 in med. sep. post omnimodo A sahia] s. erat X
24 multae] alique A iuu. sint quae arduis (ad ardua P) caeli (per ins. X) id t. a sauctis angelis ueheren- tur (CDPQ, uehebantur A')] per id tempus iiiuente siut que a. s. a. recepte celi ardua transcenderent A
25 tuno deg. D 26 amaritudinem] PQ, amaritudine D, amaritudinem uersa A', amaritudiue couuersa A uti) ut A postergum C 27 rac. mess. D uel] ACDPQ, aut X
40 GILDAE SAPIENTIS
25 Itaque nonnulli miserarum reliquiarum iii montibus deprehensi acervatim iugula- V'M bantur : alii fame confecti accedentes manus hostibus dabant in aevura servituri , si
tamen non continuo trucidarentur, quod altissimae gratiae stabat loco : alii transmarinas petebant regiones cum ululatu magno ceu celeumatis vice hoc modo sub velorum sini- Fsaim.43,ii>.\)\is cantantcs : 'dedisti nos tamquam oves escarum et in gentibus dispersisti nos': alii s montanis collibus minacibus praeruptis vallatis et densissimis saltibus marinisquc rupi- bus vitam suspecta semper mente credentes, in patria licet trepidi perstabant. tem- pore igitur interveniente aliquanto, cum recessissent domum crudelissimi praedones, roborante deo reliquiae, quibus confugimit undique de diversis locis miserrimi cives, tam avide quam apes alvearii procella imminente, simul deprecantes eum toto corde et, ut lo "^''sfl^^^licitur: 'iunumeris onerantes aethera votis', ne ad internicionem usque delerentur, duce Ambrosio Aureliano viro modesto, qui solus forte Romanae gentis tantae tempestatis colhsione occisis in eadem parentibus purpura nimirum indutis superfuerat, cuius nunc temporibus nostris suboles magnopere avita bonitate degeneravit, vires capessunt, vic- tores provocantes ad proelium : quis victoria domino annuente cessit. 15
26 Ex eo tempore nunc cives, nunc hostes, vincebant, ut in ista gentc experiretur ^'"'patTiaedominus solito more praesentem Israelem, utrum diligat eum an non ; usquo ad annum
^'temponbus obsessionis Badonici montis, novissimaeque ferme de furciferis non minimae stragis, nutu ionntl quiquc quadragesimus quartus ut novi orditur annus mense iam uno emenso , qui et
meae nativitatis est. sed ne nunc quidem, ut antea, civitates patriae inhabitantur : sed -'o desertae dirutaeque hactenus squalent, cessantibus licet externis bellis, sed non civili- bus. haesit etenim tam desperati insulae excidii insperatique mentio auxilii memoriae eorum, qui utriusque miracuh testes extitere: ct ob hoc reges, publici. privati, sacer-
AC (f. 9 inde a v. 14 poribus nostris) DPQX — . Adhibuerunt c. 25. 26 Beda h. eccl. 1, 16 et c. 25 Qalfredus 12, 15.
2 dab. host. A seiuaturi Q 3 si tameu . . . stabat (in Ins. X) loco] quibus alt. gr. stabat
loco quod n. c. trucidabantur A 4 magno ul. A ceu] CPX, seii DQ, uelut A celeumatis] ACX
ceulaeumatis D, celeusmatis PQ 5 uos] CDPQ, nos deus .-IX (i montanis] CDPQ, montibus A, a mon-
tanis A' minacibus] minacibusque -■! imWaVis] ACDPQ, uallati X marisque A' 7 suspectam ^A
semper mente] sepe manere A credentes] uitam . . . suspecta semper mente agebant Beda persiste-
bant A 7/8 temp. ig. int. aliquanto (-quando X)] al. ig. temp. int. A 8 domum] ACO)PQ, domi DX
9 roborante deo] C^D, roborati a deo celi A, roborata deo C», roboratae a deo P, roboratae deo Q, roboratae a domino X reliquiae .... 10 imminente] ad quem cuni fiducia coiifugeraut tandem miserrimi ciues un- dique concurrunt diuersis locis tam auidi quam apes ad aluearia recnrrunt imniinente procella A con- iugiunt] se coniungunt P de diuersis] CDPQ, diuersis in X 10 aluearii] CDQ, alueariis P, alueario X
simul om. A eum] cum P, unanimiter deum .4 II internicionem] CDQ, internitionem P, inter-
nititionem A, internecionem X usque] CDPQ, ita usque quaque X, usque quaque A fere cum Beda: ne usque ad internicionem usquequaque delerentur duce] d. itaque A 12 ambrosio aureliano] ACPQX cum Beda, aurelio ambrosio D cum Galjredo 6, 9 et Giraldo Cambrensi descr. Cambriae 1.2 c. 2 solus] ACDPQ, solus fuit comes fidelis fortis ueraxque X forte romauae gentis (qui m.«. X) t. t. collisione (-ni P) occisis . . . indutis (-tus P) superfuerat] fortis superfuerat de romana gente occisis parentibus purpura indutus in eadem coUisione tante tempestatis A l;3 cuius] APQX, eius D nunc] etiam nunc A 14 nostr. temp. A
sobolis A' magno opere D auita] ab auita A oapescunt AQ 15 quis] CDX, queis Q, quibus AP
domino] ACDPQ, deo X cessit] CDQ, ex uoto cessit ^PA' 16 ex] et ex APX 17 prae-
sentem] superstitem A israelem] AG {\sllljl) DPQ, ierlm X eum] eum dominus X ad om. PQ 18 ba- donici] ^C (//donici) Pf^AT, badonuci X> montis] ACDPQ, moutis qui prope sabrinum hostiura habetur X
forme X strages X 19 quique .... emenso om P quique] quo A quartus om. A ut
noui] ACQX, ut no iinc D; fortasse scr. est ab eo qui [supra p. 8) orditur] CDQ et r. l. X, oritur A', or A
iam uno] DQ, uno iam A, primo (om. iam) X emerso D qui] qui iam X 20 est] est annus A
inh. patr. A, insule inhabitabantur ^ 21 scalent A', squalescunt J. externis] ^C7>P^, extremis AT sed non] non tamen A, sed non tamen X 22 tam d. i. e. insp. m. auxilii (ausilii C)] mentio tam tam desperat! excidii insule insperatique auxilii A 23 existere X ob] ab X reges ... 41, 1 seruarunt] regcs et sacerdotes
publice et priuatim suum qnisquc orilinem ecclesiastice utcunque seruarnnt -1 i^riuati] J>PQ, priuatique X
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 41
dotcs, ecclcsiastici, suum quique ordincm scrvarunt. at illis dcccdentibus cum suc- cessisset aetas tempestatis illius nescia ot praesentis tantum serenitatis cxperta ita cuncta veritatis ac iustitiac nioderamina concussa ac subversa sunt, ut earum non dicam vestigiuni, sed ne monimentum quidem in supra dictis propemodum ordinibus apparcat,
5 exceptis paucis et valde paucis, qui ob amissionem tantae multitudinis , quae cotidie prona ruit ad tartara, tam brevis numerus habentur, ut eos quodammodo venerabilis mater ecclesia in suo sinu recumbentes non videat, quos solos veros filios habet. quorum ne quis mo egregiam vitani omnibus admirabilem deoque amabilem carpere putet, quibus nostra infirmitas in sacris orationibus ut non pcnitus conlabatur, quasi
1" columnis quibusdam ac fuleris salubcrrimis sustentatur, si qua liberius de his, immo lugubrius, cumulo malorum conpulsus, qui serviimt non solum ventri, sed diabolo potius quam Christo, qui est benedictus in saeeula deus, non tam disceptavero, quam deflevero, quippe quid celabunt cives, quae non solum norunt, sed exprobrant iani in circuitu nationes ?
15 Reges habet Britannia, sed tyrannos; iudices habet, sed impios; saepe praedantes 27
et concutientes, sed innocentes ; vindicantes et patrocinantes, sed reos et latrones : quam plurimas coniuges habentes, sed scortas et adulterantcs ; crebro iurantes, sed periurantes; voventes, sed continuo propemodum mentientes; belligcrantcs, sed civilia et iniusta bclla agentes: per patriam quidcm fures magnopere insectantes ct eos. qui secum ad
■M mensam sedent, non solum amantes, sed et munerantes, eleemosynas largiter dantes, sed e regione inmensum montem scelerum exaggerantes ; in sede arbitraturi sedentes, sed raro recti iudicii rcguhim quaerentes : innoxios humilesque despicientes, sanguinarios superbos parricidas commanipularcs et adultcros dci inimicos, si sors, ut dicitur, tulerit, qui cum ipso nomine certatim delendi erant, ad sidera, prout possunt, efferentes;
ii vinctos plures in carceribus habentcs, quos dolo sui potius quam mcrito protcrunt catenis onerantes, inter altaria iurando demorantes et hacc cadem ac si lutulenta paulo post saxa despicientes.
Cuius tam nefandi piaculi non ignarus est inmundae leaenae Damnoniae tyranni- 28 cus catulus Constantinus. hoc anno, post horribile sacramentum iuramenti, quo se
AC (jtnit V. 12 quara) DPQH {incipit v. 13 quippe, finit v. 27 despioientes) A' (finit v. 14 nationes, nddens quae supra. leguntur p. 27, 27 sed ante piomissum ... p. 28, 5 dicere curabo paucis mutatis quae supra ad- notata sunt). — c. 26 adhibuit Beda (v. antej.
1 quique] VDPQ. om. X seruarunt] CDPQ, seruaueruiit A' at illis decedentibus] CDPQ, at illis discedentibus X decedentibus autem illis qui supra dicta persecutionis procellam aut uicerunt aut euaserunt A kinc incipiens lihrum sccundum 1/2 successisset] CPQX, successit D^, suceesset (sic) D-, surrexisset A
2 serenitatis] ACDPQ cum Beda, s. ac iustitiae. X experta] non expers P 3 sunt ac subu. A earum] ACDPQ cum Beda, eorum X non dicam] dico non A 4 ne] nec .1 6 ruit] fuit -V numerus] CDQ,
numeri AXP 7 in] AC(f)DPQ, ut in A' suo sinu] CPQX, sinu suo AD non] uix A quos
solos ueros filios {CDPQ, om. X) habet] pro paucitate quos uere suos filios esse agnoscat A 8 omnibus] CDPQ, hominibus X, hominibus quidem A deoque] deo uero A amabilem] adinamabilem A' carpere om. D 0 quibus] quorum A nostra inf. post collabatur A in] CDPQ, om. AX 10 ac] a D sustentabatur X
si] ACDPQ, dixi si X de his post compulsus A 11 sed] sed et AP 12 in saecula deus] ACDPQ super omnia dcus in secuhi A' disputauero A 13 quippe] enimuero AR quid] qui A, om. R cele-
brant X. quae] quod PQR norunt] nostrorum B 15 reges liabet (habent D) brltannia) liabet etenim
br. reges AB sed inn.] inn. P 16 patrocinantes] protegentes P 17 scortjis (scorta D^) et adulteran- tes] DQ, scorta et adulteras AB, scortantes P sed] et APB 18 uouentes sed] ecripsi, uouentes et ADPQH
continue D 19 patriam] regionem AB magno opere D et eos] eos autem AB 20 sedent] sedeut latrones B, sunt siue sedent latrones A etiam remunerantes AR elemosinas D 21 sed] se D
exaggerentes A arbitri P, arbitrum AR 23 commanipulares et om. AR fors .\P 24 qui] hi
qui A, hos qui U certatim om. AR 25 dolo sui] dolose AR 26 alteraria D iuraudo] intrando R
luculenta D paullo post ante ac si AR 28 luiius .1 i^iaculi] mali A est om. A 28/29
damnoniae («c i>'P, damnone />', dannoniae Q) tyrannicus catulus] catulus domnanie tirannus A 29 hoc]
qui hoc AP iur. sacr. APQ
CBBomcA III. *
42 GILDAE SAPIENTIfi
devinxit nequaquain dolos civibus, deo primum iureque iurando, sanctorum demum choris et genetrice comitantibus fretis, facturum. in duarum venerandis matrum sinibus, ecclesiae carnalisque, sub sancti abbatis ampliibalo, latera regiorum tenerrima puerorum vel praecordia crudeliter duum totidemque nutritorum — quorum brachia nequaquam armis, quae nullus paene hominum fortius hoc eis tempore tractabat, sed deo altarique •'i protenta in die iudicii ad tuae civitatis portas, Clnuste , veneranda patientiae ac fidei suae vexilla suspendent — inter ipsa, ut dixi. sacrosancta altaria nefando ense hastaque pro dentibus laceravit, ita ut sacrificii caelestis sedem purpurea ac si coagulati cruoris pallia attingerent. et hoc ne post laudanda quidem inerita egit. nam multis ante annis crebris alternatisque faetoribus adulteriorum victus legitima uxore coutra Cln-isti magi- w ^irc. 7«, *; strique gentium interdictum depulsa dicentium: 'quod Deus coniunxit, homo non separet' coioss.3,i9.et 'viri, diligite uxores vestras'. amarissima enim qunddam de vite Sodomorum in cordis sui infructuosa bouo semini gleba surculamen incredulitatis et insipientiae plan- taverat, quod vulgatis domesticisque impietatibus velut quibusdam venenatis imbribus irrigatum et ad dei offensam avidius se erigens parricidii sacrilegiiquc crimen produxit i'' in medium. sed uec adhuc priorum retibus malorum expeditus priscis recentia auget malis. 29 Age iam (quasi praesentem arguo, quem adhuc superesse non nescio) quid
stupes, animae carnifex propriae? quid tibi flammas inferni voluntarie accendis nequa- quam defecturas '.' quid inimicorum vice propriis te confodis sponte ensibus hastis? -m an ne ipsa quidem virulenta scelerum ac si pocula pectus tuum satiare quiverunt? .vaw,.j/,2«. respice, quaeso, et veni ad Christum, siquidem hiboras et ininenso pondere curvaris, E2ecii.33,iL et ipse te, ut dixit, requiescere faciet; veni ad euni, qui non vult peccatoris mortem, f'c.''w^w" sed ut convertatur et vivat; dissolve secundum jiroplietam vincuhx colh tui, fiU Sion;
redi, rogo, e louginquis hcet peccatorum recessibus ad piissimum patrem, qui despicienti 25 porcorum sordidos cibos ac pertimescenti dirae famis mortem, et revertenti sibi laetus occidere consuevit vitulum filio saginatum et proferre primam erranti stolam et regiuni rsaiin. 33,». anu\nm, et tum spei caelestis ac si saporem praegustans senties, quam suavis est do-
AC (/. 10 inde a v.S caelestis (?), sed paginae j)rioris ad p. 42, 21 ipsa lectio desperata est) DPQ
1 deuinxerat A ciu. dol. A deo ... 2 fretis om. A 2 fretis ovi. P duabus A matrum
fiuibus i)', matribus ^l 3 ecclesiae carnalisque] Q, e. que carnalis P, e. carnalis />, ecclesiis ai A
sancto abbate P anipfilialu piost sub A latera ... 9 egit] inter ipsa sacrosancta altaria nefando ense
crudeliter lacerauit tenerrinia precordia regiorum puerorum ita nt inficeret coagulatus cruor sedcni et pallea celestis sacrificii et licet bis nullus peue liominum boo tenipore fortius arma tractarent, nialuci'uiit dei pro- tectione quam armis defendi iii die iuditii ad portas christiane ciuitatis tue ueneranda uexilla suspensuri patientie ac fidei sue o inportabile scelus pro quo omnis iiisula nisi cliristus subuenerit est euertenda et hoc quidem scelus alia processerant scelera A regionum i)' 4 duum] dum i)' quorum .... 7 suspen-
dent post 8 lacorauit P 8 pro dentibus] prudentibus Z*' ita ut] qui ifa P 9 attigerent Z)', texe-
runt P multis ante annis] ante niultos annos A 10 uictus ante crebris A 11 dep. ux. leg. contra
int. chr. gentiumque niag. A quod] quos A 12 p>ost uestras ins. s. et christus ecclesiam A ama-
rissima {DP, ainarissimum Q) .... 13/14 plantaueraf] quoddam sureulanien incr. ef ius. de amarissima uitc sodo- morum in c. s. infr. gleba planfauerat -1 14 quod] quos D uulgaribus A quibusdem D' 15 parr.
s. q. cr. produxit] ad supra dictum parr. s. q. cr. se produxit A 10 prior Z*' mal. ret. expeditis A
prisca receiitibus auget mala A 19 stupes] CDQ, saeue stupes P, siue stupes A propr. an. carn. A
inf. fl. neq. def uol. acc. -1 accendens Z*' 20 ens. sp. te conf. A hastis om. A 21 ipsa
om. /)' ac si om. A pecula 7)' safiaret X*' 22 qnidem] quid A curuaris] grauaris -1 2.3 te poat requiescere A peccatoris mortem] CD-PQ, ni. pcccatoris .1, m. peccaforum 7)' 25 rogo] queso A
licet e long. -1 pientissiinum P qui] qui filios P despicieiiti (disp- D) post cibos P 26 porc.
sord. cib.] CD^PQ, porc. cib. sord. D', sord. porc. eib. A ac] D^PQ, a CD' reuerenti P sibij ad se A
laefus] 1. occurrens A 27 uitulo D filio ante letus A, om. P erraufi om. A 28 anulum
et] ACDQ, an. nt P tmic ADP spei c. ac si sap.] sap. spei cel. A seiifies] ACQ, senfiens D,
sentiret P
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 43
minus. nani si liaec contempseris, scias te inextricabilibus tenebrosisque ignium tor- rentibus iam iamque inferni rotandum urendumque.
Quid tu quoque, ut proplieta nit, catulc leonine, Aureli Canino , agis? nonne 30 eodem, quo supra dictus, si non exitiabilioro parrieidiorum fornicationum adulteriorum- "'"■ ^^' "'
s que caeno velut quibusdain marinis irruentibus tibi voraris feralitcr undis? nonne paccm patriac mortiferum ceu serpentem odiens civiliaque bella et crebras iniustc praedas sitiens animae tuae caelestis portas pacis ac refrigerii praecludis? relictus, quaeso, iam solus ac si arbor in medio campo aresccns recordare patrum fratrumque tuorum supervacuam fantasiam, iuvenilem inmaturamquc mortem. num centcnnis tu ob
10 religiosa merita vel coaevus Mathusalae exceptus paene omni prolc servaboris? uequa-
quam. sed nisi citius, ut psalmista ait, conversus fueris ad dominum, ensem in tc Pnaim. 7,13. vibrabit in brevi suum rex ille, qui per prophetam 'ego', inquit, 'occidam et ego vivere Dem. 32,39. 'faciam; percutiam et ego sanabo, et non est, qui de manu mea possit eruere'. quam ob rem 'excutere dc faetido pulvere' tuo et convertere ad eum toto corde, qui creavit &«i. yj, 2.
15 tc, ut cura exarserit iu brevi ira 'cius, beatus sis sperans in eum, sin ahas, aetemae pj«(m. 2, m. 'te manebunt poenae conterendum saeva continue et nequaquam absumendum tartari 'fauce'.
Quid tu quoque, pardo similis moribus et uequitiis discolor, canescente iam 31 capite, in throno dolis pleno et ab imis vertice tenus diversis parricidiis et adulteriis
uo constuprato, boni regis nequam fili, ut Ezechiae Manasses, Demetarum tyranne Vorti- pori, stupide riges? quid te tam violenti peccatorum gurgites, quos ut vinum optimum sorbes, immo tu ab eis voraris, appropinquante sensim vitae Hmite non satiant? quid quasi cuhninis malorum omnium stupro, propria tua amota coniuge eiusdemque honesta morte, impudentis fiUae quodam ineluctabili pondere miseram animam oneras? ne con-
25 sumas, quaeso, dierum quod rehquum est in dei otfensam, quia nunc tempus accepta- -'. cor. «, a. bile et dies salutis vultibus paenitentium lucet, in quo bene operari potes, ne fiat fuga.va"*. 24, 20 tua hieme vel sabbato. 'diverte' secundum psahuistam 'a malo et fac bonum, inquire ^"''™- •'■'' 'pacem bonam et sequere eam, quia ocuh domiui super te bona agentem et aures eius 'erunt in preces tuas et non perdet de terra viventium memoriam tuam., clamabis et
30 'exaudiet te et ex omnibus tribulationibus tuis eruet te.' cor siquidem contritum et p»a'"".ju,/y.
AC (/. 11 inde a r. 5/G noime pacem) DPQ
1 iuexti'. t. q. i. torr. post urendumqne -1 2 inferni] CDP, om. AQ rotuntluni A 3 leouis A
canine] CD(J, chunine {iii arijumento ,1(1 Aureliuni Cun.inum') .1, conane P cum Galfredo 11, ■"> 4 supra
dictus] s. d. constautiuus uolutatur .1 si non] sed A exitialnliore] CI'tl, exticiabiliore D, execrabiliore .1
parcidiorum Q 5 caeno post eodem, hic fetore .1 fer. tibi irr. und. unr. .1 uorarns D^ 0 niorti-
feruui ceu (seu D)\ taraquam mortif. A 7 praed. ini. ^l celestes A refrigeriis recludis ^' 8 ac sij
quasi A ar. in med. campo A 9 iuuentuteni .1 num] ACPQ, unde D 9/10 centenus tibi ob
regiosa A 10 paeue] ACDQ, ex P seruaberis ante exceptus A 11 ensom suum iu br. in te uibr. A
in te] uite T)' 1"2 qui om. jD' ego inquit] loquitur dicens ego A ego om. /)' 13 mea om. D'
14 corde] c. tuo A 14/15 te cr. .1 15 ut] et D^ exerserit Q 17 fauce] ACDQ, falce P 18 quid
tu q.] et quid tu eciam .1 sencscente .4 ' 19/20 et ad. constuprato] atque ad. sordescens .1 20,21 uorti-
pori] PQ, uortipor» C, uertepori />, uortipore yl uortipore dem. tyr. anlc jianlo ^l 21 stupidus riges
(reges D^) ante dolis A te] quod te A tani] causa />' opt. uin. .1 22 seus. appr. -1 apropi-
ante D^ uitae limite] termino uitae A non satiant poat gurgitcs A quid ... 23 stupro] ut
quia ^ 23 pr. tua am. cnniugo eiusdemque ('^'?/)P'^, ciusdem edd.) Iioncsta morte impudentis (CD^PQ.
-tes /)') filiae quodam (CPQ, quedam D) inel. pondere (ponderi /'') m. a. oueras (ponderas D)] amota propria
coniuge et bonesta inpudentem ipsius filiam tuam uidelieet privignam perdens ineluctabili quodam pondere
miseram ipsius aniniam bonerasti A nc] non />' 25 dicruin q. r. est] quod residuum est dierum tuorum A
offensa P quia] lucet etenim (lucet infra om.) A 26 licet />' nej uide ergo ne .1 27 liyemie P
deuerte A psalmistam] quod ait spalmista A a malo] diuerte a malo A 28 bonam] CD-PQ. oin.
AD^ ctj ut D'(fj 2U agcnte bona A eruut ante super A 30 te exaud. A
6*
44 GILDAE SAPIENTIS
Marc. 9, 43. hmniliatum timore eius nusquam Christus spernit. alioquin vermis tortionis tuae non morietur et ignis ustionis tuae non extinguetur. 32 Ut quid in nequitiae tuae volveris vetusta faece et tu ab adolescentiae annis,
Urse multorum sessor aurigaque currus receptaculi Ursi, dei contemptor sortisque eius depressor, Cuneglase, Eomana lingua lanio fulve ? quare tantum certamen tam homini- 5 bus quam deo praestas? hominibus, civibus scilicet, armis specialibus, deo infinitis sceleribus? quid praeter innumerabiles casus propria uxore pulsa furciferam germanam eius, perpetuam deo viduitatis castimoniam promittentem, ut poeta ait, summam ceu teneritudinem caelicolarum , tota animi veneratione , vel potius hebetudine nympharum aai. 5, vj. contra interdictum apostoU denegantis posse adulteros regni caelestis esse municipes, 10 suspicis? quid gemitus atque suspiria sanctorum propter te corporaliter versantium, vice immanis leaenae dentium ossa tua quandoque fracturae, crebris instigas iniuriis?
Piaim. 3e, s. Desine, quaeso, ut propheta ait, ab ira, et derelinque exitiabilem ac temetipsum macera- turum, quem caelo ac terrae, hoc est deo gregique eius, spiras, furorem. fac eos potius mutatis pro te orare moribus, quibus suppetit supra mundum alhgandi, cum in mundo ^j 1. Timotii_. reos alligaverint, et solvendi, cum paenitentes solverint, potestas. noli, ut ait apostolus, superbe sapere vel sperare in incerto divitiarum, sed iu deo, qui praestat tibi multa abunde, ut per emendationem morum thesaurizes tibi fundamentum bonum in futurum /jr. 2, /9. et habeas veram vitam, perennem profecto, non deciduam; alioquin scies et videbis
etiam in hoc saeculo , quam malum et amarum est rcliquisse te dominum deum tuum j^, et non esse timorem eius apud te et in futuro taetro ignium globo aeternorum te exuri nec tamen ullo modo mori. siquidem tam sceleratorum sint perpeti immortales igni animae quam sanctorum laetitiae.' 33 Quid tu enim, insularis draco, multorum tyrannorum depulsor tam regno quam
etiam vita supra dictorum, novissime stilo, prime in malo, maior multis potentia simulque .^^ malitia, largior in dando, profusior in peccato, robuste armis, sed animae fortior ex-
/erem. 2J, ». cidiis, Maglocuno, in tam vetusto scelerum atramento, veluti madidus vino de Sodomi- tana vite expresso, stolide volutaris? quare tantas peccaminum regiae cervici sponte,
AG (/. J2 inde a v.2 ustionis) DPQ
1 miraquain A spernet A 3 ut . . . 5 fulue] ut quid et tu conoglase qui latina lingua diceiis 1. f. ab anui.s ad. uolueris in neq. tue uetusta fece urse mult. cesor currus aurigaque r. u. d. c. sortisque depressor A 4 sortisquej CVPQ, fotisque />' 5 cuneglase] CD^^PQ, cnueglase D\ conoglase A 5/6 lioni. quam
deo] CD^^PQ, deo q. liom. AD'^ 6 scil. ciuilibus A specialibus] C (perscriplum) D (spialibus) PQ,
exitialibus edd., om, A : malim feralibus 7 casusj crirainum casus A eius germanam A 8 perpetuam
d. u. c. promitteutem] que perpetua uiduitatis castimonia promissa christo erat consecrata A ut poeta . . . 9 nyrapharum] om. A seu DQ 9 hebitudine DQ nyinpharum] CDQ, post caelicolarum P 10 dene-
gantis] dicentis non A adulteres D mun. esse regni cel. A 11 suspicis] tibi incerto raatrimouio copu- lasti A quid ... 12 iniuriis] ut quid instigas cr. ini. gemitus atque susp. sanctorum iu terra corporaliter
uiuentium quorum uoce quandoque excitatus deus in ore leouis ossa tua confringet .1 uersantium] CDQ^ moerentium P 12 lene /*' fraoturae] edd., fractura CDPQ 13 ab ira om. A exitiabilera {GDP,
exitialem Q) ■ . ■ 14 furorem] furorem exiciabilem quem inspiras aduersus deum et gregem ipsius A 14 pot. mut.] ACPQ, mut. pot. D lu pro te orai-e om. i>' moribus] anirais A suppetit ... 10 potestas]
coUata est potestas et suppetit alligaudi uel soluendi in terra criminum uiucula -1 supra] CD^PQ, ultra X)'
alligaudi libri IG alligauerint libri potestas anie soluerint CVQ, post quibus P ap. ait A 17/18 ab. nmlta A 18 thesaurizes (thesauritues /*') ... 19 deciduam] adquiras tibi ueram et perheunem uitam A
uit. uer. D^ 20 est] CDQ, sit P, erit tibi .1 deuui] ACPQ, om. D 21 taetro ... 23 laetitiae]
iguiura eternorum tormento e.xuri et uec uUo fiue deficere siquidera ita sunt perpetui et indeficientes impiorum ignes sicut et sauctorum sunt infinite letitie et perhennes A 22 sint perpeti [sic CDPQ, perpetira rec.
edd. male) imm. igu. an.] an. sunt imm. ign. perp. P 24 tu enim]Ci>, tu etiam PQ, et tu -1 insulare
D, insulane -1 25 stilo] ACDQ, in nostro stylo P simulque] siraul et A 26 peccando .1 animae
fortior] animis fortior et A 27 maglocuue] CPQ, magIoc(juc jiost uite, hic quid tu inquam A, o niagloouue CD: Malgo npnd Ualfrcdum 11, 7 atrameuto] uolutabro -4 28 uite] ACP, uita W^Q, om. D^ quare . . . 45, 1 niolos] quare tantas iunectis pcccaminum moles sponto regiam ceruicera opprimentes -1 tantis D
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 45
ut ita dicam, ineluctabiles , celsorum cou montium, iuuectis moles? quid te non ei regum omniura regi, qui te cunctis paene Brittanniae ducibus tam regno fecit quam status liniamento editiorem, oxhibes ccteris moribus meliorem, sed versa vice deteri- orem? quoruni indubitatam aequanimitur conviciorum auscultato parumper adstipu- s lationem, omissis domestieis levioribusque, si tamen aliqua sunt levia, palata solum longe lateque per auras admissa testaturam. nonne in primis adolescentiao tuae annis avunclum regcm cum fortissimis propemoduni militibus, quorum vultus non catulorum leonis in acie magnopere dispares visebantur, acerrime ense hasta igni oppressisti? parum cogitans propheticum dictimi: 'viri\ inquiens, 'sanguinum et doli non dimidiabunt p<a/m.5.j,24.
10 'dies suos.'' quid pro hoc solo retributionis a iusto iudice sperares, etsi non talia
sequerentur, quae secuta sunt, itidem dicente per prophetam: 'vae tibi, qui praedaris, /cia/. sj, /. 'nonne et ipse praedaberis? et qui occidis, nonne et ipse occideris? et cum desiveris 'praedari, tunc cades?'
Nonne postquam tibi ex voto violenti regni fantasia cessit, cupiditate inlectus ad 34
15 viam revertendi rectam, diebus ac noctibus id temporis, conscientia forte peccaminum remordente, de deifico tenore monachorumque decretis sub dente primum multa rumi- nans, dein popuhxris aurae cognitioni proferens, monachum sine ullo infidehtatis , ut aiebas, respectu coram omnipotente Deo, angelicis vultibus humanisque, ruptis, ut puta- batur, capacissimis illis, quibus praecipitanter involvi solent pingues tauri moduli tui,
20 retibus, omnis regni auri argenti et quod his maius est, propriae voluntatis distentioni- bus ruptis, perpetuo vovisti et tete, ac si stridulo cavum lapsu aerem valide secantem saevosque rapidi harpagones accipitris sinuosis flexibus vitantem ad sanctorum tibi magnopere fidas speluncas refrigeriaque sahibriter rapuisti ex corvo eolumbam ? o quanta ecclesiae matri laetitia, si non te cunctorum mortalium hostis de smu quodammodo eius
25 lugubriter abstraxisset, foret! o quam profusus spei caelestis fomes desperatorum cordi- bus, te in bonis permanente, inardesceret! 0 qualia quantaque animam tuam regni
AC (/". 13 Inde a v. 1 (licam) DP(J
1 seu DQ iuneotis] ADQ, inuectis CP quid te . . . 3/4 deteriorom] quid est qu9d te non e.xibes umilem regi regum omnium qui te cunctis . . . editiorem cur non ceteris te cxil)es moribus meliorem sed uersa uice cunctis te x"eddis deteriorem A 2 qui te] A, quem CDQ, a quo P brittanniae] C fecit]
factus es P 3 editior P ui*e Z*' 4 quorum ... 6 tcstaturam] parumper itaqne asculta equani-
miter plurimorum in te conuitiorum astipulationem omissis igitur domesticis leuioribusque, si tamen aliqua sunt leuia peccata propalata solum ea que longe lateque plurimorum habent testaturam proferemus iii mediura A auscultato] CPQ, auscultatio D 5 palata] CDQ, propalata P mm A: 'palata, adempto pru
aperta probata' C (mary.J, 'palata admissa id est aperta dclicta' <J (marg.) solum] CDQ, 0111. P 6 testa- turara] PQ , testurani CD 7 auunclura] D, auunculum PQ auuncluni .... 8 oppressisti] acerrirae op-
pressisti ense iaculo igne auunculum tuum regem cum f. p. m. q. uultus in acie non disp. cat. leonis magno- pere uisebantur A 8 uisebautur] ACD-PQ, uidebantur D' 9 parnm cog.] quare non intelligis A
iuquiens] ACDQ, om. P doli] CDQ, dolosi AP 10 solo] facto .4 sperares] expectas A etsi ....
11 prophetara] num quid uon ut ait propheta A 12 praedaberis . . . ipse om. />' et cum d. (desiueri D^)
pr. t. cades om. A 14 none C cessit (cesit C) ante uiolenti A inlectus] edd., iniectus CDQ, innexus {ante cup.j^l, iuuectai' 15 reu. ad uiam rectam A 15 diebus] C, diebusque DPQ dicbus .... 23 columbamj remordente te forte diebus ac noctibns per id tenipus conscientia peccamimun primo abreimntians regno reg- nique copiis et quod his est maius proprie uoluntati deinde subdens te in deitico tenore monacliorura decretis siue uUo iniidelitatis ut aiebas respectu coram onuiipotente deo et sauctis eius monaehum te perpetuo uouisti uumquid non tete ex coruo reddideras columbara uitantera seuos arpagones rapidi accipitris sinuosis flexibus dum te ad sanctorum magnopere fidas speluncas refrigeriaque salubriter contulisti A ao] a />' conscieutia] D-PQ, conscientiae C, cousciencie />' 17 deinde D' coguitionem D' preferens D ut ai. inf. X>'
18 oiopotente D ruptis) fractisP 19 raoduli . . . auri om.D\ moduli tui post putabatur P 20 omnis] itcra omnis P argenti] CDP, argentique Q his] CP, hiis D, om. Q 20/21 distentiouibus] CDQ, distinctioni- bus P 21 perpetuo uouisti (uenisti i)') po$t 18 respoctu P 22 accipitris] PQ, accipitricis CD 23 salu- briter om. D' quoruo C 24 matri eccl. .1 to nou .1 hostis] li. diabolus A 25 foret poat
24 letitia A fomes spei cel. A dispcratorum C 20 tc iu b. permanente] si in b. permansisses A aui-
mam ... 46, 1 mancrent] regni celestis pr. an. t. manerent .(
46 GILDAE SAPIENTIS
Christi praeniia in die iudicii manerent, si non liipus callidus ille agnum ex lupo factum te ab ovili dominico, non vehementer invitum, facturus lupum ex agno sibi similem, rapuisset! o quautam exultationem pio omnium patri deo sanctorum tua sahis servanda praestaret, si non te cunctorum pcrditorum infaustus pater, veluti magnarum aquila alarum unguiumque daemon, infelici fiUorum suorum agmini contra ius fasque rapuisset! .1 ne multa, tautum gaudii ac suavitatis tum caelo terraeque tua ad bonam frugem con- versio, quantum uunc maeroris ac luctus ministravit ad horribilem, more molossi aegri, ^'^^°*'^'- vomitum nefanda reversio. qua peracta exhibentur membra arma iniquitatis peccato ^'Rnmn'^}^^ diabolo, quae oportuerat salvo sensu avide exhiberi arma iustitiae deo. arrecto
aurium auscultantur captu non dei laudes canora Christi tironum voce suaviter modu- 10 lante neumaque ecclesiasticae melodiae, sed propriae, quae nihil simt, furciferorum referto mendaciis simulque spumanti flegmate proximos quosque roscidaturo, praeconum ore ritu bacchantium concrepante, ita ut vas, dei quondam in ministerio praeparatum vertatur in zabuli organum, quodque honore caelesti putabatur dignum, merito proicia- tur in tartari barathrum. 15
35 Nec tamen tantis malorum offendicuhs tuus hebetatus insipientiae cumulo sensus
velut quodani obice tardatur, sed fervidus ac si puUus, amoena quaeque inperagrata putans, per extensos scelerum campos inrevocabili furore raptatur, augendo priscis nova piaculis. spernuntur namipie primae post monachi vntum inritum inlicitae licet, tamen propriae coniugis praesumptivae nuptiae, ahae expetuntur non cuiusUbet relictae , sed 20 viri viventis, non externi, sed fratris filii adamatae. ob quod dura cervix iUa, muUis iam peccaminum fascibus onerata, bino parricidaU ausu, occidendo supra dictum uxo- remque tuam aUquamdiu a te habitam veUit summo sacrilegii tui culmine de imis ad inferiora curvatur. dehinc iUam, cuius dudum coUudio ac suggestione tantae sunt peccatorum subitae raoles, pubUco et, ut faUaces parasitorum Unguae tuorum con- 25 clamant, summis tamen Uxbiis, non ex intimo cordis, legitimo, utpote viduatani,
AC (/■. 14 inde a v. 5 infelici) SFQ
1 lupus call. ille] call. ille liostis A 2 uehementer om. A ab om. D^ sibi siin. ex agno A
3 rapuisset post inuitum A patri omn. sanct. deo A 3/4 seruata prestitisset .-t 4 ueluti (uel />') ...
5 unguium om. A 5 infelici f. s. agmini] ACDQ, ad infelix f. s. agmen P 6 ne multa tantum] quan-
tum itaque A terraque D' tua] t. contulit A 7 quantum] tantum A luctus] tristicie A ad
liorribilem ... 8 reuersio] tua nef. reu. more egri molosi ad execrabilem uomitum -l molosi CD 8 arma
membra inifj. D', tua m. a. ui inig. A 9 optuerat 7)' auide om. A arrecto ... 11 melodiae] tum
uero captant auditum non dei laudes neque eccl. mel. canora u. chr. t. s. modulate A nenmaque] €'-,
neuque C", pneumaque DQ, neque P que propr. .1 nihil] CQ, nichil D, nihili P, nichili A furci-
ferorum] P, furtiferorum D, et furciferorum A, fuciferorum CQ 12 referto] CDQ, refertae P, roferta A
simulque ... 13 ore om. A flegmate] CPQ, fleumate D roscidaturo] scripsi, ruscidaturo CQ, rusci-
daturum D, foedaturo P praeconum] CPQ, praeconi D 13 bacchautura A concrepate ACQ ita ut]
ergo A quond. dei A in ministerio] CQ, ministerio ADP 14 uertatur] uertitur A quoque D
16 nec tamen] non autem -4 16/17 tuus hebetatus (sic PQ, h.ibitatus CD) i. cumulo (coraolo C) sensns
(om. F) u. q. o. tardatur] uelud quodara obice tardatus sed hebetatus insipientie eumulo -4 17 sed feruidus
ac si] tamquam feruidus -4 qnaeque inperagrata] que peragrata -4 18 ])riscis noua piaculis] pleruraque
suis noua crimina priscis A 19 primae om. A irr. uot. licet illicite .4 tamen] ACDQ, tam P
20 propriae] prime et proprie A aliae expetuntur non cuiuslibet relictae sed] A {sed deest hoc loco sed),
alia rel. om. CDPQ 21 uiri uiuentis non exterui sed fratris filii] CDP(J, non externi sed uiri uiuentis
et fratris filii A adamatae] -4, adamata CDPQ ob qnod ... 24 curuatur] o quam dura illa ceruix tua
quo tantis criminimi fascibus honerata binoque parricidali uisu curuata deprimitur ad inferiora occidendo uidelicet supra dictum uiruni uxoremque tuara a to aliquamdiu habitara deserendo -4 quod] quae P
22 honorata Z)' biuo] hiao D'^, uiuo />' parricidali] CP, i)arricidiali Z)(^ ausi />' 23 a] apud Z)'
uclut] uolde /J' sacrigelii C 24 suggessione C 25 peccatorum subitae] perpetrate scelerum A
25 publico . . . 47, 1 conubioj et ut conclamant tuorum parasitorum lingue legitimo adsciuisti uera autem assertione sceleratissirao et incerto conubio -4 publico ct ut] CDQ, ut etiam publicae P parasidornm D
26 utpute XI'
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 47
nostrae vero sceleratissimo adscivisti conubio. cuius igitur sancti viscera tali stimulata historia non statim in tletus singultusque prorumpant? quis sacerdos, cuius cor rectum deo patet, non statim liaec audiens magno cum ululatu illud proplieticum dicat: -quis dabit capiti meo aquam et oculis meis fontein lacrimaruni? et plorabo /m-w. s, ;.
.1 'in die et nocte interfectos populi mei'. iieu! siquidem parum auribus captasti pro-
plieticam obiurgationem ita dicentem; 'vae vobis, viri impii, qui dcreliquistis \egem kccus. 41, 11. 'dei altissimi: et si nati fueritis , in malcdictiouem nascemini et si mortui fueritis 'in maledictionem erit pars vestra. omnia quae de terra sunt, in terram ibunt: sic 'impii a malcdictione in ])orditionem'. subauditur, si non revertantur ad deum ex-
lu audita saltim tali admonitiono: 'fili, peccasti. ne adicias ultra, sed et de pristinis &c;m. 22, /. 'tuis deprecare'; et iterum: 'non tardes converti ad dominum neque differas de die in Eccies. 5,s. 'diem. subito enim venit ira eius', quia, ut scriptura ait, 'rege audiente verbum ini- Pnv. ou,ij. 'quum omnes. qui sub illo sunt, scelesti sunt'. nimirum 'rex', ut propheta dixit, 'iustus Prov. •20, 4. •suscitat regionem". Scd monita tibi profecto non desunt, tum habueris praeceptorem 36
15 paene totius Britanniae magistrum elegantem. caveto igitur, ne tibr, quod a Salomone
notatur. accidat; 'quasi qui cxcitat dormitantem de gravi somno, sic qui enarrat stulto '^'"f"- --- 'sapientiam: in fine enim uarrationis dicet: quid primum dixeras'? 'lava a malitia cor rerem. 4, 14. 'tuum, sicut dictum est, Hierusalem, ut salvus sis'. ne contemnas, quaeso, ineffabilem misericordiam dei, hoc modo per prophetam a peccatis impios provocantis; 'repente /cra». ;«,7.
:;o 'loquar ad gentem et ad regnum, ut evellam et dissipem et destruam et disperdam'.
peccatorem hoc veheraenter ad paenitentiam hortatur: 'et si paenitentiam egerit gens /«■««. w. «. 'illa a peccato suo, paenitentiam et ego agam super malo, quod locutus sum, ut face- 'rem ei'. et iterum: 'quis dabit eis tale cor, ut audiant me et custodiant praecepta /«■««. jv»- 'mea et bene sit eis omnibus diebus vitae suae?' itemque in cantico deuteronomii:
•j.s 'populus', iuquit, 'absque consilio et prudentia: utinam saperent et iutellegerent a.c ^em. 32, 'novissima providerent, quomodo persequatur unus mille et duo fugent decem milia'. et iterum in euangelio dominus: 'venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis,og"!j^"' 'et ego vos requiescere faciam. tollite iugum meum super vos et discite a me, quia 'mitis sum et humilis cordc, et invenietis requiem animabus vestris'. ^nam si haec
30 surdis auribus audias, prophetas contemnas, Christum despicias, nosque, hcet vihssimae
AC (/. 15 inde u v. 10 ne ailicias) DFQ
1 iiostrae uero] tlioro P (retinuit litt. curs. l)) ciiius ... 2 prorumpant] quis igitur sanctitatis et
iustitiae amator hec audiens nou statini in fletus singultusque prorumpat A 2 singultosque D 3 non
st. liaec aud.] hec auil. iiou protinus ^l cum niagno A 5 iii die] die A lieu . . . captasti] et licet
frustra audisti tameu .1 G obiurgationem ita] 0. propheticam ^-1 legem] uiam A 7 maledictionem
(-ne F) nascemini et si inortui fueritis in] AP, om. DQ 8 omnia] 0. enim A 9 subauditur (ibunti«s. P)
si non reu. ad deum (dominum PQ)] CDPQ, um. A 9/10 exaudita] sed exaudito A 10 saltim tali]
C^DQ, saltim J6'\ saltem P admonitionem sapientissimi uiri J peccastis .1 11 tuis oth. ,1 depre- care] d. deum A tardas -1 12 eius ... 14 regionera] dei in tilios diffidentie A Vo dixit] CDQ, ait P 14 sed profecto non desunt tibi salubria monita cum li. pene tot. br. elcgantissimum doctorem .1 15 solo- mone P 16 accidat post tibi A quasi] quasi inquit J. qui om. D dormitantem] dormitentem C,
dormientem ADPQ enerrat Q 17 stulto sapientiam (-tia Z>')] sap. st. A in fiue . . . 18 saluus
sis om. A enarrationis (-nes />') D 18 tuum cor P sicut] sic P queso itaque ne contempnas A
19 prouocantis] CD-Q, prouocautus D\ reuocantis AP repente] r. inquit .1 20 et destr. et diss. 7)'
disperdam] d. eam A 21 peccatorem hoc u. ad p. fad pen. uehementur [sic] D) hortatur (-tui D')
om. A '22 malum .1 23 iterum] item D eis] ei D\ om. A et] ut A 24 itemque] item D
deutronomii C 25 et] et absque A 2lj uanissima Xi' prouiderent] DPQ, peraiderent C quo-
modo. ..milia om. J persequebat\u-"Z>' fugeut] PV, fugient CD^ fugerent X»' 28 dicite />' 29;)o.s< uestris ins. iugum enim m. s. est et li. m. 1. (sic notatum) A 30 surdis ... 48, 3 euuntiem] non audieris
prophetasque contempscris christum quoque despexeris nos etiara simus licet uilissime qualitatis precones tamen uerborum et preceptorum ueritatis nullius momenti duxeris qui sincera animi pietate et pura cordis proximorum dilectione annuntiamus A proph.] et propli. J9'
48 GILDAE SAPIENTIS
qualitatis simus, nullius moraenti ducas, propheticum illud sincera aninii pietate ser- Micii. 3,s. vantes utcumque: 'si non ego implevero fortitudinem in spiritu et virtute domini', ut
i-^afVifw' 'eniuitiem domui lacob peceata eorum et domui Israhel scelera eorum', ne simus 'canes
Pron. 24,24. ^imxti non valentes latrare'. et illud Salomonis ita dicentis: 'qui dicit impium iustum
'esse, maledictus erit populis et odibilis gentibus: nam qui urguunt, mehora sperabunt'. 5
Eccies.4,sn.Qi iterum: 'non reverearis proxiinum in casum suum , nec retineas verbum in tem-
proiT. 24, ii. 'pore salutis'. itemque: 'erue eos, qui ducuntur ad mortem, et redimere eos qui inter- Prov. 11, 4. 'ficiuntur ne parcas', quia 'non proderunt', ut idem propheta ait, 'divitiae in die irae :
/^'^Pfir 4 m! 'iustitia a morte liberat'. 'si iustus quidem vix salvus sit, impius et peccator ubi pare-
'bit?' ille profecto te tenebrosus tartari torrens ferali rotatu undisque ac si acerrimis 10 involvet semper cruciaturus et numquam consumpturus , cui tunc erit sera inutiUsque poenae oculata cognitio ac mali paeuitudo, a quo in hoc tempore accepto et die salutis ad rectum vitae iter differtur conversio. 37 Hic sane vel autea concludenda erat, uti ne amphus loqueretur os nostrum opera
hominum, tam flebilis haec querulaque malorum aevi liuius historia. sed ne formi- is
Emi. s, 30. dolosos nos aut lassos putent , quominus iUud Isaianuni infatigabihter caveamus : 'vae', inquiens, 'qui dicit bonum malum et malum bonum , ponentes tenebras in lucem et
.)/«»/-. «,25. 'lucem in tenebras, amarum in dulce et dulce in amarum', 'qui videntes non vident
Maiiii.i3,i.}.^et audientes non audiunt', 'quorum cor crassa obtegitur quadam vitiorum nube', libet
quid quantumque his supradictis lascivientibus insanisque satelhtum Faraonis, quibus su
2. Reg. 7,13. ehxs periturus mari provocatur exercitus strenue rubro, eorumque sirailibus quiuque equis minarum prophetica inclamitent strictim edicere oracula, quibus vehiti piilchro tegmine opuscuh nostri mohmen, ita ut ne certatim irruituris invidorum imbribus extet penetrabile, iidissime contegatur. respondeant itaque pro nobis sancti vates nunc ut ante, qui os quodam modo dei organumque spiritus sancti , mortalibus prohibentes 25 mala, bonis faventes extitere, contumacibus supei'bisque huius aetatis principibus, ne dicant nos propria adinveutione et loquaci tantum temeritate tales minas eis tantosque terrores incutere. nulh namque sapientium dubium est, in quantis graviora sunt pec-
iMr. 10, 28. ^,^^^ huius temporis quam primi, apostolo diccnte: 'lcgem quis transgrediens duobus
'raediis vel tribus testibus moritui': quanto putatis deteriora mereri supplicia, qui filium 30
AC [f. 16 inde a v. 12 paeiiae) DPQ
1 pietate] CPQ, puritate D 2 ego om. D^ fortitudiuem oni. D 3 flomui] C^D^, domini C m.
rec.C?) />' iacoui /'' 4 rauti | mitti IP et illud . . . 9/10 parebit om. A solomonis P 7 erue]
DPQ, quiuis C iwcaniwc] D-PQ, dicuutur CZ*' redime £> 8 prodiderunt X>' 9 si] s»*/)'
10 ille om. A te post acerrimis ^l, om. P ac si om. A 11 crutiaturum ^l consumpturum A cui
tunc erit (era X*')] erit autem tunc tibi A 12 poenae . . . mali om. A poenitentia A a quo . . .
13 conuersio] a quo iu isto acceptabili tempore et in salutis die diflertur couuersio ad iter uitae A dies D
14 uel autea ... 15 bistoria] uel paulo ante coucludenda fuerat uostra querula oratio uti ne ami)lius loqueretur os nostrum jiraua opera liominum finemque daret tam flebilis liistoria malorum buius eui A 16 nos aut lassos] uel lassos nos ^ ysaie/)', esaianum P infatigabiliter om. A caueamus] ACDQ, canamus P 17 inquiens om. P dicit] D, dicunt PQ, dc C bono malum et malo bonum A 19 et aud. non audiunt om. ,1 cor obt. qu. cr. ^l nube iiit. ^1/5' libet ... 24 <'ontegatur] libet ifaque edicere quid quautumque minarum inclamitent propbetica oracula bis supra dictis quinque regibus lasciuienti- busque eorum insauis intellectibus quibus oraculis ueluti quodam pulcro tegmiue fidissime contegatur opusculi nostri molimeu ut ne certatim inruituris inuidorum inibribus existat penetrabile A 20 bis ... 22 equis om. P 21 eius] est i>' 23 molimen] ^1C'V, uolumen XiJ^ inructuris />' inuindarum 7^' 24 fidisse/)'
resp. itaque] nunc igitur resp. A nunc ut ante (antea P) om. A 25 qui] qui olitn A dei om. A
sancti sp. A probibente Z)' 2(5 fau. bon. A existere post mortalibus A contumacibus . . . prin-
cipibus post 24 uates A 27 dicant] d. emuli nostri ..1 fantum om-. A 28 nulli ... 49, 1 con-
culcauerit om. A esf dub. X>' iu quaufis] quanto P suut] D^Q, sint D^P 29 quamj PQ, om. CD
30 moritur] CDP, morietur Q
I)E EXCIDIO KT CONQVESTV 13K1TANNIAE. 49
'dei conculcaverit f En prinius occurrit iiobis Samuel iussu dei legitinii regni stabili- ;i8 tor, deo antequani naseeretur dedicatus , a Dan usque Bersabee onini populo Israhel veridicus proplieta, signis indubitanter adniirandis notus, ex cuius ore spiritus sanctus cunctis niundi piitostntibus intonuir. denuntiando prinio regi apud Hebraeos dunitaxat
■i Sauli pro eo. quod (luaedani de inandatis domini non complevcrat, dicens: 'stulte egisti 5j*7'' ''' 'nec custodisti mandata doniini dei tui, (piae praecepit tibi. quod si non fecisses, iam 'nuuc pararet deus regnum tuuin super Israhel in sempiternum : sed nequaquam reg- 'num tuum ultra consurget'. quid ergo simile huius temporis sceleribus? adulteriumne vel parricidium fecit? nullo niodo. sed iussionis ex parte mutationcm, quia, ut bcnc
10 quidam nostrum ait, non agitur de qualitate peccati, sed de transgressione mandati. itemque ilhim obiecta, velut putabat, purgantem et apologias, ut generi humano moris est, sagaciter lioc modo adnectentem: 'imnio audivi vocem domini et ambulavi in via, ^tf,'^'""' ''' 'per quam misit nie', tali animadversione multavit. 'numquid vult', inqnit, 'dominus a'/!,™' "' 'hokicausta aut victimas et non potius, ut oboediatur voci domini? melior est enim
li 'oboedientia quam victimae, et audire magis quam oiferre adipem arietum, quoniam 'sicut peccatum ariohmdi est repugnare et quasi scelus idolatriae nolle adquiescere. 'pro eo ergo, quod abiecisti sermoneni domini, abiecit et te. ne sis rex'. et post pauca : 'scidit', inquit, 'deus regnum Fsrahel a te hodie et dedit illud proximo tuo meliori te. !;^''^"^',"- '''■ 'porro triumpliator in Israhel non parcet et paenitudine non flectetur, neque enim homo
-'u 'est, ut agat paenitentiam'; subauditur: super duris malorum praecordiis. notandum ergo est, quod dixit scelus idolatriae esse nolle deo adquiescere. non sibi scelerati isti, dum non gentium diis perspicue litant, subplaudant, siquidem conculcantes por- corum more pretiosissimas Christi margaritas, idohxtrae. Sed licet hoc unum exem- 39 plum, ac si iuvictus adstipulator, ad corrigendos iniquos abunde sufficeret, tamen, ut in
:•■', ore multorum testium omne comprobetur Brittanniae mahim, transeamus ad cetera.
quid David numerando populum evenit? dicente ad eum propheta Gaad: 'haec dicit Jj— "7"' ^^' 'doniinus: trium tibi optio datur: elige unum quod vohieris ex his ut faciam tibi. aut 'septem annis veniet tibi fames, aut tribus mensibus fugies adversarios tuos et illi te
.10 (f. 17 (lule n r. 14 et iiuii potiuK) DPlj
1 coiiculcauerit] OTQ, conculcauerint />', conculcaueruut /'' en ])riniusl pr. igitur .1 iussu . . .'A pro- plieta] ((ui a.. \\. ileo dedicatus fuit at(|ue postea ueredicus pr. et dux iu israel a dan usque ad bersabee stabiIitorr|ue iussu dei legitinii regni extitit .1 2 ns(|ue] CDl,,), usque ad P bersabee] vlW, barsabeae ',', betbsabeae P
3 ueredicus .47' slgnis ind. adni. nutus [CD^^PIJ, notatus V^) om. (indubitanter post orel .4 buins A
4 denuutians .1 prinii /'' dnnitaxat om. A .'1 .sauli] s. ipsuni redarguendo A de niandatis duniini] niaudat» d«iy>' eompleuerit .17' I) eustodiuisti mandatum ^4 7 pararet deus] prepararet doniinus deus tuus A 8 ergu] rogo AP bnius tenip. sc.] sc. h. t. A adulteriumue] numquid adulterium .4 9 fecit post temporis A sed] sec 7V' ex parte iussionis -4 beue om. A 10 nostrorum AD 11 itemciue] CDQ, itaqne AP illam D uelut] ut ^4 ut] sicut .4 generi huniano] CDQ , humano generi .1 . generis bumani P 12 adnectentem] .46'7)'(,', adnectantem 7)'P 13 multauit] m. samuel propbeta .1 inquit] uumquid /'' 14 holocasta D domini] dei /'' 15 uictima P magis] niagna 7)" i(Uoniani] quia P 1(5 et] CDil, \ta P idolatiae fjKcj C, ydolatriae 7) 17 pro eo ergo] itaque pro eo .1 et te] te .4 18 stindit 7)' deus] dominus A 19 non fl. penit. .4 21 non (eugo (?i«. P) sibi ... 23 idolatrae] numquid non diis gentium scelerati isti perspicue quodammodo litant dum speruentes dei precepta more porc. pr. clir. inarg. conculcant et auaritiae studeut quod est ut apostolus paulus ait idolorum .seruitus »4 23 idolatrae] scripd, id(datriae C'',', ydolatriae 7>, idolatriae sunt P hoc] borum 7)' 24 ac (et D^) si inu. adst. om. A abunde sufficeret ad corr. principes iniquos .1 nt om. ])' 2,T multorum] dnorum uel trium aut certe multoruni .4 omne compr.] reprobetur omue -4
brittanniae C ceteraj alia .4 26 qnid . . . gaad] quid uero cum dauid uniucrsuin israelem numerasset
et uenisset ad eum gad propheta dicens A gajid] CD-, gad APQ, om. D' 27 dominus] d. deus D
elege C quod uol. ex his (hiis D)] ex his quod uol. A 28 septim C, tribus A famis C
te om. A
CHRONICA III. 7
50 ■ GILDAE SAPIENTIS
'persequentur, aut certe tribus diebus erit pestilentia in terra tua. nam artatus tali 'condicione et volens magis incidere iu manus misericordis dei quam liominum, LXX •railium populi sui strage humiliatur et, ui pro eontribulibus apostolicae caritatis affectu 'ut illos plaga non tangcvet mori optasset dicendo; ego sum qui peccavi. ego pastor 'inique egi: isti qui oves sunt quid peccarunt'.' vertatur, obsecro, manus tua contra mc 'et contra domum patris mei", inconsideratam cordis elationem propria niorte piaret.
i. Re;/. 11,6. nam quid scriptura in consequentibus de filio eius narraf.' 'tecit', inquiens, 'Salomon 'quod non placuerat coram domino et non adimplevit. ut sequeretur dominum, sicut
/. /ifii. //.;;. 'pater eius'. 'dixit dominus ad eum: quia habuisti hoc apud te et non custodisti pactum 'meum et praecepta mea quae mandavi tibi, disrumpens scindam regnura tuuni et dabo
40 'illud servo tuo'. Quid duobus sacrilegis, aeque ut isti sunt, Israhel regibus Hieroboae et Baasae accidit, audite: quibus sententia domini dirigitur per prophetam ita dicentis:
;. Av-7. K,2. .pj.Qp^gj, quoiJ niagnificavi te principem super Israhel, quia exacerbaveruut me in vanis 'eorum, ecce ego suscito post Baasam et post domum eius et tradam domuni eius 'sicut domum leroboae Nabath. qui mortuus fuerit de suis in civitate , coraedent eum 'canes et mortuum corpus illius in campo comedent volatiha caeli'. quid illi quoque scelerato regi Israhel istorum conmanipulari . cuius colludio et uxoris dolo Nabotli innocens propter paternam vineam oppressus est, sancto ore illius Heliae atque ignifero
i. «•:/.2/,/s. domini alloquio instructo miuatur, ita dicente: 'occidisti insuper et possedisti. et post 'haec addes: haec dicit dominus: in loco hoc, in quo linxerunt canes sanguinem Naboth, 'larabent quoque tuum sanguinera'. quod ita factum fuisse certissiraa ratione cognitum
1. Reg. 22,22. est. scd uc forte secunduni supra dictura Achab 'spiritus mendax loquens vana in ore
i. /if^.22,i'j. 'prophetarum vestrorum' seducat vos, ne sermones Michae prophetae audiatis, 'ecce per- 'raisit deus spirituni mendacii in ore omniura prophetarura tuoruni qui hic sunt et donii- 'nus locutus est contra te mahira'. nam et nunc certum est aliquos esse doctores con- ,./trario spiritu repletos et magis pravam voluptatem quara veritatem adserentes: quorura . tf, /4 = 'Yerba super oleuni niolliuntur et ipsa sunt iacula', 'qui dicunt: pax, pax , et non erit'
^»- ■**'^'-'^= in peccatis permanentibus 'pax', ut alibi propheta dicit: 'non est gaudere inpiis, dicit
41 'dorainus'. Azarias quoque filius Obed Asae revertenti de caede decies centenum 2. /■!»■. /j,i'.miliuni exercitus Aethiopum locutus est dicens: 'dominus vobiscura est, duni estis
AG [f. 18 inde a v. 18 i;inocens) 1)(H)PQ
1 nam om. A 2 Ixx milium] tle octoginta milibiis A 3 sui str. humiliatur om. A et ni pro]
CD'Q, et ui Z)', et pro P, exhin cum pro A apostolieae om. A car. afliecto C, affectu kar. .1 4 ut . . ]
optasset dicendo] ne illos pl. tang. se mori optaret ilicens A niore C optasset] CDQ, optauit P 5 egi
gessi A sunt om. D peccarunt] D^Q, feceruut AD-P 6 mei] mei ut P inconsideratum C
proprie mortis optione expiauit A 7 nain quid] quid etiam -1 in consequentibus] ACDQ, aniplius P
narrat] n. audiamus A inquirens /)' solomon P 8 placuit -1 domino] deo A adimplauit //'
dorainum sicut] d. ex toto corde suo sicut et A 9 dixit] et dixit A 10 praecepta] mandata A mea]
ACDQ, om. P 11 quid] q. uero -1 sacrilegis] ABP, sacrilegiis CDQ isti] i. nostri A geroboe ^l
12 baasae] PQ, base AD, baesae (?) C quibus . . . propter] propheta doinini ad eos uicissim ex sententia
doinini loquitur dicens pro eo A dicen*** i*' 13 irritaui in.^i. post quod /'' quia] et A uanis
eorum] uaiiis uerbis eorum A, uanitatibus suis P 14 suscito] CDQ, suscitabo AP basam C, basau D
et post] ACDQ, et P 15 geroboe ..4 naliath] CDQ, filii iiaabath A, filii nabath P suis] basa A
ciuitatem D' 16 canes comedent eum A inortuum corpus ill. iu campo coin. (com. iu carapo /*')]
qul in agro com. A illi ... 17 istorum] achab quoque impio regi istoruni israel A 17 cuius] quasi />
18 pat. uin.] ACPQ, uiii. patemam (paternaici /»') D est oppr. A saiicto ... 19 dicente] acciderit audia-
inus liunc elias ignifero domiiii eloquio ininatur diceiis A 20 hoc om. ^l fluxeruiit /*' '21 certissime
/)', uerissima A 22 iie om. A l(jqueiis naiia (uaiii /)') iii om. A 23 seduxit A ne . . . audiatis]
iiumquid etiani micliee pruphetae sermoues audistis dicentis ^4 ne om. P michae C, michee AJ), michaee
/', micheae y 24 medacii /) '2,5 est om. C 2.5/26 coiitraria C" 26 repletos] erectos .4 uoluii-
tatem A 27 oliui /)' erit] e. impiis A 28 permaneutibus] CD^PQ, remanentibus D^, mauentibus A
nt alibi . . . impiis (iinpiis supra) om. A pr. dicit] pr. dixit P 29 obez /)' asae] C^P, ad se C-DQ,
regi asae A 30 inilium ex.] militum A
Psulllt,
lei-
30
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 51
'cum ipso ct si cxquisieritis euni, invcnietur a vobis ct si dereliqucritis eum, derclinquet 'vos'. nam si losapliat ferens praesidiuni iniquo )'egi ita ab len proplieta Annaniae filio increpatur dicente: 'si pcccatorem tu adiuvas aut quem dominus odit tu diligis, 2. /"ar. ;!/,2. 'propterea ira dei est super tc', quid illis, qui propriis scelerum suorum criniculis com-
5 pediuntur, fict? quorum nos necesse est, si in acie dominica volumus dimicare, peccata
odire, non animas, diccnte psalmista, 'qui diligitis dominum, odite malum\ quid nA r.<aim.'ii:,w. supradicti losaphat filium currus ct auriga Israliel proplieta Helias, loram scilicet parri- cidam, qui egregios fratres suos, ut pro ipsis regnaret spurius, trucidavit, effatus esf.' 'sic dicit', inquit, 'dominus deus patris tui David: co quod non ambulaveris in via -;,_^"''- -'•
10 'losapliat patris tui et in viis Asae regis luda et ambulasti in viis regum Isracl et 'stuprose, ut gessit domus Achab, ct fratres tuos filios losapliat mcliores tc interfecisti, 'ecce dominus percutiet plaga magna te et filios tuos'. et post pauca: 'et tu eris in 2. rar. 21, r,. 'magna valitudine in languore ventris tui, donec exeat venter tuus cum ipsa infirmitatc 'de die cx die'. et ad loam regem Israhel ut vos derelinquentem dominum quid
15 Zacharias filius loiadae vatis minatus sit, adtendite, qui surgens populo dixit: ^hacc2.ra,.L'4,->o. 'dicit dominus: quarc praeteritis praecepta domini et non prosperamini? quia dereli- 'quistis dominum, et dereUnquet vos'. Quid de auctore prophetarum Esaia dicam? qui 42 prooemium profetiae suae vel visionem ita exorsus est dicens: 'audite, caeli, et auribus /«. j, 2. .?. 'percipite, terra, quoniam dominus locutus est. filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem
20 'spreverunt me. cognovit bos possessorem suum et asinus praesepc domini sui, Israhel 'autem me non cognovit et populus meus non intellexit'. et post pauca minas meritas tantae insipientiae aptans: 'derelinquetur', inquit, 'filia Sion ut tabernaculum in vinea /«.;,«. 'et sicut tugurium in cucumerario, sicut civitas quae vastatur'. et principes specialiter conveniens ait: 'audite verbum domini, principes Sodomorum; percipite legem domini, /-. /, /«.
2.^ 'populus Gomorrhae'. notandum sane, quod iniqui reges principes Sodomorum vocen- tur. prohibens namque dominus sacrificia et dona sibi a tahbus offerri, et nos inhiantes suscipimus quae deo ab omni natione sunt non placita, eademque egenis et paene nihil habentibus distribui in perniciem nostram non sinimus, cum latis divitiis oneratis. sordibus pcccatorum intentis ait : 'ne afferatis ultra sacrificium frustra ; incensum ai^ominatio est /'. /, /j.
30 'mihi'. itemque denmitiat: 'et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos /«. /, /5. 'a vobis, et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam". et hoc quare facit ostendit: 'manus', inquiens, 'vtstrae sanguine plenae sunt'. simulque ostendens, quomodo placare- tur, ait : 'lavamini, mundi cstote, auferte maliun cogitationum vcstrarum ab oculis meis. /s. /. /'/. /7. 'quiescite agere perverse, discite benefacere, quaerite iudicium. subvcnite oppresso,
AC (/. 19 inde <i v. 20 pnsse.ssorcni) D(H)P {deficil r. 21 iji intellexit) Q
1 ipso] illo A cxquesicritis CP dereliqueritis] ACDP, dereliquistis Q 2 si] sic D iosaphiitli (' ct aic delnceps, ios.iphat » » « /> \ea] ACD annaniae] CD 3 si] quia ^, om. P tu pecc. A aut)
et A odlt dom. ^l 4 est super te] super te ueniet A criniculus D, funiculis .1 5 tiet posl illis .1
uos //' G odire] ACD^P, odisse D^Q quid] attende ctiani quid A 7 curr. et aur. isr. el. proph.
2>osl quid .,1 scilicet om. />' 8 etiatus] locutus A 9 patris ios. {om. tui) /)' co] pro eo -1
uia /)' 10 iuda sed ^4 11 stujjrosc (P, stupore se CDQ) ut gessit om. A: deletis voca!ii</.is et stupore
liaec suhslituit H: et fornicari fecisti lehoida et habitatorcs lerusaleni secunduni fornicatinnes domus Acliab et strupratus (sic) es aeab D 12 te pl. magna A et post ... 14 dic om. P 13 ualitudine] CD,
naletudine PQ, inualitndine .1 14 ex die] in diem A et ad ioam ... 17 derelinquet uos om. A
ioram P 15 ioiada D populo] a populo P 16 speraniini />' 16/17 dcreliquistis] PQ, dere-
liquisti />, direliquisti f 17 auctore] prccipuo .1 esaiae ',', \-saia -l/> qui] quod />' 18 suae
om. A uisioneni] uisioinini suaruni .1 19 percipc P quouiamj quomodo P 21 mer. min. -1
23 uocatur /)' et priucipes] pr. quoque A 24 percipite . . . 25/26 uocentur om. A 2.") gemorrhe D
26 nanique] etiam .1 a tal. sibi />' et nos ... 28 oneratis om. A 27 ab omni natione] CDPQ. ab-
hominatioiu H 28 nostra D diuitiis] dictis /*' 29 intentis] inuolutis .1 ofteratis A 31 et
hoc q. f. ostcndit] et addidit causam A 32 pl. sang. sunt D, pl. sunt sang. A ostendens] o. ys.-iias pro-
pheta -1 32/33 placeretur />' 34 quiescctc Q pcrn. ag. A
52 GILDAE SAPIENTIS
/j. /, M-2fl. 'iudicate piipillo'. quasi placoris vicissitudinem adiungens ait: 'si fuerint peccata vestra 'ut coccinum, quasi nix dealbabuntiir: et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana 'alba erunt. si volueritis et audieritis me, bona terrae manducabitis. quod si nolueritis
43 'et me provocaveritis ad iracundiam, gladius devorabit vos\ Accipite veracem publi- cumque adstipulatorem, boni malique vestri retributionem absque ulio adulationis fuco, s non ut parasitorum venerata vestrorum venena iu aures sibilant ora, testantem. itemque
it. 1, 33. 24. ai rapaces iudices sententiam dirigens ita effatur: 'principes tui infideles, socii furum,
'omnes diligunt munera, sectantur retributiones, pupillo non iudicant, causa viduae non
'ingreditur ad eos. propter hoc ait dominus exercituum, fortis Israhel : lieu consolabor
/s. /,2«. 'super hostibus meis et vindicabor dc inimicis meis': 'et conterentur scelerati et pecca- lo
/,<. 2, ;;. 'tores simul et omnes, qui dereliquerunt dominum, consumentur'. et infra: 'oculi su-
/.«. 5, ij. 'blimis liominis luiniiliabuntur et incurvabit altitudo virorum'. et iterimi: 'vae impio in
/». j, 12-J4. 'malum, retriliutio enim manuum eius fiet ei\ et post pauca: 'vae qui consurgitis mane 'ad ebrietatem sectandam et ad potandum usquo ad vesperam, ut vino aestuetis. 'cithara et Ij^ra et tympanum et tibia et vinum in conviviis vestris, et opus domini non i.^ 'respicitis et opera manuum eius non consideratis. propterea captivus ductus est populus 'meus, quia non habuit scientiam et nobiles eius interierunt fame et multitudo eius siti 'exaruit. propterea dilatavit infernus animam suam et aperuit os suum absque ullo 'termino et descendent fortes eius et populi eius et sublimes gloriosique eius ad eum'.
/j. 5,22-2.5. et infra: vae qui potentes estis ad bibendum vinum et viri fortes ad miscendam ebrie- 20 'tatem, qui iustificatis impium pro muneribus et iustitiam iusti aufertis ab eo. propter 'hoc sicut devorat stipulam ignis et ligna calor flammae exurit, sic radix eorum quasi 'favilla erit et germen eorum ut pulvis ascendet. abiecerunt enim legem domini exer- 'cituum et eloquium sancti Israhel despexerunt. in omnibus his non est aversus furor
44 'domini, sed adluie manus eius extenta'. Et post aliquanta de die iudicii et pecca- m h. i3,e—u.tovum ineffabili metu disceptans ait: 'ululate, quia prope est dies domini' — si tunc
prope erat, quid nunc putabitur? — 'quia vastitas a deo veniet. propter hoc omnes 'maims dissolventur et omne cor hominis tabescet et conteretur, tortiones et dolores 'tenebunt, quasi parturiens dolebunt. unusquisque ad proximum suum stupebit; facies 'combustae vultus illorum. ecce dies domini veniet crudelis et indignationis plenus et :io 'irae furorisque ad ponendam terram in solitudinem et peccatores eius conterendos de 'ea, quoniam stellae caeli et splendor earum non cxpandent lumen simm, obtenebrabi- 'tur sol in ortu suo et luna non splendebit in tempore suo. et visitabo super orbis 'mala et contra impios iniquitatem ipsorum et quiescere faciam superbiam infidelium et /». 2i, ;-«. 'arrogantiam fortium humiliabo'. et iterum: 'eccc dominus dissipabit terram et uudabit r>
AC (/. 20 inde a v. Ki propterea) D(U)(J
1 post pupillo ins. illeiendite) u(iduaiii"l A qnasi] cuius .1 placoris] prelatoris D\ placatiimis A
1'uerunt V>' 3 manducal)itis] coraedetis ^l uolueritis V 4 ad ir. prou. A accipite ... 7 efta-
tur principes] a.- queso o contriljules nostri iam nunc uer. publ. ([ao astlpulatorem absque u. ad. fumo testantem boui m. que u. retr. non ut sibilant uenenata ora parasitornm uestrorum in auribus ucstris sed quam spiritus sanctus sententiam per propbetam in rapaces dirigit iudices dicens omnes principes A 5 retri-
butione Xi> 7 efl^atur] CH, affatur Dq furum] lurumque D^ 9 hec X»' 10 et om. A conuer-
tentur Z)' 10/11 peccatores] omnes pecc. A 11/12 sublimis] sublimes A, om. D' 1'2 incuruauit
DQ, incuruabitur // 14 estuatis ^ 16 et o. m. e. non] nec o. m. e. A ductus om. D^ 17 siti
om.D' l'j descendent] C7>2y, descenderunt />' populi] ^Ci)', populus 7>'-y gloriosique] eius et
gloriosi -1 20 uinnm om. A 21 aufertis] anertitis .4 22 ignis et ligna] ^4, ligna iguis et D,
lingua ignis et (J calo» D' sic] ACD-(j, si D' 23 ut] quasi />' abi. e. d. 1. cxerc. A 24 liiis D
nuersus] A(AJ, aduersus /> 2(1 disserens J 27 prope erat tunc .1 quid nunc put.) quanto magis
nunc computatur .1 uastita />' uenietur 7>' 29 tenelnint] eos t. .4 porturiens y 30 illorum] €'(,>,
eorum .1/^' domini om. A uenit ^, ueniotur 7^' et inil. pl.] pl. ind. A 31 terrara om. /)' con-
terendos] AC(J, conuertendos V> 32 quMniam] qnando -4 33 sid] .4tV, om. D tiv\ns] urbes -4
35 arraKaucium D ef iternm om. A
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE. 53
'eam et affliget faciem eius et diaperget habitatores eius et erit sicut populus, sic 'sacerdos, et sicut servus, sic dominus eius, sicut ancilla, sic domina eius, sicut emens, 'sic ille qui vendit, sicut fenerator, sic ille qui niutuum accipit, sicut qui repetit, sic 'qui debet. dissipatione dissipabitur terra et direptione pracdabitur. dominus enim r, 'locutus est verbum hoc: Uixit et defluxit terra , defluxit orbis , infirmata est altitudo 'populi terrae ct terra interfecta est ab habitatoribus suis , quia transgressi sunt leges, 'niutaverunt ius, dissipaverunt foedus sempiternum. Propter hoc maledictio vorabit 45 'terram'. et iiifra; 'ingemiscent omnes qui laetantur corde, cessabit gaudium tympa- /».24,7-75. 'norum, quiescet sonitns laetantium, conticescet dulcedo citliarae cum cantico, non bibent
10 'vinum, amara orit potio bibentibus iHam. attrita e.st civitas vanitatis, chausa est omnis 'domus nullo introeunte. clamor erit super vino in phxtcis , deserta est omnis Laetitia, 'transhitum est gaudium terrae, rebcta est in urbc solitudo et cahamitas opprimet portas, 'quia haec eriuit in medio terrae et in medio populorum". et post pauca : 'praevari- is.24. 10-23. 'cantes praevaricati sunt et praevaricatione transgressorum praevaricati sunt. formido
if, 'et foveae et laqueus super te, qui habitator es terrae. et erit: qni fugcrit a voce fornii- 'dinis, cadet in foveam, et qni se oxphcuerit de fovea, tenebitur laqueo: qui cataractae 'de excelsis apertae erunt et concutientur fundamenta terrae. confractione confringetur 'terra, commotione commovebitur, agitatione agitabitur sicut ebrius et auferetur quasi 'tabernacuhim unius noctis et gravabit eam iniquitas sua et corruet et non adiciet, ut
20 'resurgat. et erit: in die illa visitabit dominus super mihtiam caeh in excelso et super 'reges terrae qui sunt super terram, et congregabuntur in congregationem unius fascis 'in lacum et claudentur ibi in carcerem et post muUos dies visitabuntur. et erubescet 'hma et confundetur sol, cum regnaverit domuius exercituum in monte Sion et in 'lerusalem, et in conspectu senum suorum fucrit gh)rificatus\ Et post aliquanta, rati- 46
2.', onem reddens, quam ob rem taha minaretur, ita ait: 'ecce non est abbreviata manus /<. 5.'*, ;-4. 'domini, ut salvare nequeat, Jieque adgravata est auris eius, ut non exaudiat. sed 'iniquitates vestrae diviseruut inter vos et deum vestrum et peccata vestra absconderunt 'faciem eius a vobis, ne exaudiret. manus enim vestrae pollutae sunt sanguine et 'digiti vestri iniquitate : labia vestra locuta sunt mendacium et lingua vestrti iniquitatem
an 'fatur. non est qui vocet iustitiam neque est qui iudicet vere, sed confidunt in nihil, ■et loquuntur vanitates et conceperunt dolorem et pepererunt iniquitatem'. et infra: 'opera eorum inutilia et opus iniquitatis in manibus eorum. pedes eorum in nnihim i,. ,m, c-a. •currunt et festinant, ut effundant sauguinem iunocentem. cogitationes eorum cogi- 'tationes inutiles, vastitas et contritio in viis eorum et viam pacis non cognoverunt et
n,') 'non est iudicium in gressibus eorum. semitae eorum incurvatae sunt eis: omnis, qui 'calcat in eis, ignorat pacem. propter hoc elongatum est iudiciuni a vobis et non 'apprehendit vos iustitia'. et post pauca: 'et conversum est retrorsum iudicium ctis.M,i4.n.
AC (/. 21 inde a r. 1.5 a vuce) D(J
1 sicut] il (,'">/> V, s f> 2 sicat] AC^DQ, s C^ siciit aiic,] C^Jx^K et sicut anc, .4, s anc, 6'»
sicut antc eniens um. C sicut] C^Dg, s C» 3 mut. accipit] CQ, nuit. accepit ^i, accipit mut. D
sicut om. C 4 (lissipatui- A 5 altitudo populi terre et terra iuterlecta est serumit A solus 6 trans-
gressij -4i>Vi trausgressae C « ingemescent C» cessauit C7n,' !• ciuiescet] -!/'-(,', quiescit C/>'
contioescet] .IC/)-','. concitis . et /)' 10 potatio .1 illani] e.iin ,1 lliilatisC' 12 derelicta -1
13 quia . . . populorum oni. A pupul(,rum] C^DQ, populum O 14 et pr, tr, praeuaricati suut 07». D^
15 foueae] pauor .4 es] est .1 17 de e,\celsis (excelsiis /''jj celi -1 coucuticntur] .iC/v-y, con-
lundentur />' 18 conunoucbitur] <■, terra .) cjuasi ebrius] sicut ebria ^ 1'.' sua um. /'' 20 domi-
nus] d. populum suuni ,1 '21 congregaiiuntur iu (congr, iu liis />') cougregatioiieni u. f.] in cougregatione
u. f, cougregabuntur .1 '22 in lacuni ct clauduutur um. A 2:5 uionteni .1 '24 in conspectu]
ACD^(i)Q, couspitum />' senium .1 25 ita om. .1 miriininarctur />' 2ti adgrauaUi] ADQ, ad-
grauato C 28 exaiuliret] e, uos A 30 fatur om. A nicliil.. .1 31 pepcruut D et infra
om.D^ 32 opera eorum] CQ, opera eoniin opera .i/' peiles] /UV. et pedes l> .'SS coriiin] ergo /'■
37 ct . . , iud,] cnncussum est iud, retr, .1
54 GTLDAE SAPIENTIS
'iustitia longe stetit, quia corruit in platea veritas et aequitas non potuit ingredi. et 'facta est veritas in oblivione et qui recessit a malo, praedae patuit. et vidit dominus
47 'et non placuit in oculis eius, quia non est iudicium'. Hucusque Esaiae proplietae pauca de multis dixisse sufficiat.
Nunc vero illum, qui, priusquam formaretur in utero, praescitus et priusquam !> exiret de vulva, sanctificatus et in cunctis gentibus proplieta positus est , leremiam scilicet, quid de populo insipiente rigidisque regibus pronuntiaverit , parumper atten-
ler. 2, 1. 2. dcntcs auditc, hoc modo leniter verba initiantem : 'et factum est verbum domini ad me
ler. 2. 4-a. 'dicens : vade et clama in auribus lerusalem et dices' : 'audite verbum domini , domus
'lacob et omnes cognationes domus Israhel. haec dicit dominus: quid iuvenerunt in lo 'me patres vestri iniquitatis, qui elongati sunt a me et ambulaverunt post vanitatem et 'vani factl sunt et non dixerunt: ubi est qui ascendere nos fecit de terra Aegypti?' et ler. 2, 20. -post pauca: 'a saeculo confregisti iugum meum, rupisti vincula mea, dixisti: non ser-
/er. 2, 2;. 22. viam'. 'ego plantavi te vineam electam, omne semen verum. quomodo ergo conversa
'es in pravum vinea aliena? si laveris te nitro et mnltipUcaveris tibi herbam borith, is
/er.2,29-52. 'maculata es iniquitate tua coram me, dicit dominus'. et infra: 'quid vultis mecum 'iudicio contendere? omnes me dereliquistis, dicit dominus. frustra percussi filios vestros, 'disciplinam non receperunt. audite verbum domini : num quid solitudo factus sum 'Israhel aut terra serotina? quare ergo dixit populus meus: recessimus, non veniemus 'ultra ad te? num quid obliviscitur virgo ornamenti sui aut sponsa fasciae pectoralis 20 /fr. 4,22. 'suae? populus vero meus oblitus est me diebus innumeris'. 'quia stultus est populus 'meus, me non cognovit: filii insipientes sunt et vecordes : sapientes sunt, ut faciant
48 'mala, bene autem facere nescierunt'. Tum propheta ex sua persona loquitur dicens: Ar. j,3. 'domine, ocuh tui respiciuut fidem. percussisti eos et non doluerunt; attrivisti eos et
'renuerunt accipere disciplinam; induraverunt facies suas super petram et noluerunt 25 /er.5,20-2.j. 'reverti'. itemque dominus: 'annuntiate hoc domui lacob et auditum facite in luda 'dicentes: audi, popule stulte, qui non habes cor, qui habentes oculos non videtis et 'aiu-es et non anditis. nie ergo non timebitis, ait dominus, et a facie mea non dole- 'bitis? qui posui harenam terminum mari praeceptum sempiternum, quod non praeteribit: 'et commovebuntur et non poterunt, intumescent fluctus eius et non transibunt illud. :» 'populo autem huic factum est cor incredulum et exasperans, recesserunt et abierunt, ier.5.2c-2<.i. 'et nou dixerunt in corde suo : metuamus dominum deum nostrum'. et iterum : 'quia 'inventi sunt in populo meo impii insidiantes quasi aucupes, laqueos ponentes et pedicas 'ad capiendos viros. sicut decipula plena avibus, sic domus eorum plenae dolo. ideo 'magnificati sunt et ditati, incrassati sunt et inpinguati, et praeterierimt sermones meos x> 'pessime, causam pupilli non dixerunt et iudicium pauperum non iudicavenmt. num- 'quid super liis nou visitabo, dicit dominus, aut super gentem huiusmodi