సాహితీ మహితాత్ములు, చైతన్యమూర్తులు తిక్కన సోమయాజి, పాల్కురికి సోమనాథుడు శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు, వేమన యోగి గురజాడ అప్పారావుగారలు (పతిభాపభావాలనుగూర్చి (పసి ద్దా ంధసాహిత్యా చార్యులు ఆచార్య దివాకర్ల చేంకటావధాని, (శీ గడియారం రామకృష్టశర్మ నారాయజాచార్యులు, (గీ మరుపూరు కోదండరామిరెడ్డి శ్రీ కొ తపలి వీరభ[ దరావుగారల రిజిస్టర్‌ నెం: 1/64 AS క పాహితీసాంస్కఎతికనంస్ప CHAITANYA LAHARI A collection of Lectures on Tikkana Somayaji, Palkuriki Somanadhudu, Sri Krishnadevarayalu, Vemana and Gurajada Delivered by - | Prof. Divakarla Venkatavadhani, Sri Gadiyaram Ramakrishna Sarma, Sri Puttaparthi Narayanacharyulu, Sri Marupuru Kodandarama Reddy, Dr. Kottapalli Veerabhadra Rao. [All Rights reserved by YUVABHARATHI, the Publishers] CCT FP 4 (ప్రచురణ వరి (పథమము[ దణ : 15,000 (ప్రతులు. ఆగస్టు 6, 1972 ముఖప్మత్రరచన వ శీలా వ్మీరాజు అక్షరాలంకరణ : సుధామ ముదణ : డి. ఎన్‌. ఎంటర్‌ ప్రై సెస్‌, హెడరాబాదు.20. ముఖచ్చి తమ్ముదణ థి విసాస్‌ (ప్రింటర్స్‌, హైదరాబాదు. లట (= (ప్రతులకు ఫ్‌ ర్‌ కింగ్స్‌ వే, సికిందాబాదు = తి. (వచురణకు పూర్వం మూడురూపాయలు విరాళ మిచ్చిన సాహితీ ప్రియులకు అందజేయబడింది. “అకరరూపము దాల్చిన లక మెదళ్ళకు కదలిక” ,.” మనిషి పత్యేకత ఆలో చించగలగటరీ. ఆలోచన్గ మనిషిలోని పత్యేక తలను వెలికితీసుకువస్తుంది. ఆలోచన వుంటేష సంస్కారం* అబ్బుతుంది, సంస్కారం వున్నచోట సహృదయం ఉండితీరుతుంది. సహృదయుడై నవ్యక్తి చై తన్యవంతు డౌతాడు. చైతన్యవంతు డెన మనిషిలో సాహిత్యస్పందన 'జీష ఐక్షణం. అందుకే ఆలోచన జీవలక్షణంగా భాసిస్తుంది! ఆలోచన అందరిసొత్తూ అయినా అందరికీ అవసరమయ్యేలా వినియో గించుకోవలసినదే అయినా, ఏకొందరుమ్మాత మో అది కేవలం తమ స పయోజ నాలకే కాక అందరికొరకూ, అందరితరఫునా, ఆలోచించే బాధ్యతను తమపై వేసుకుని, జాతిగమనానికి అవసరమైన, పదిలమైనబాటను సిద్ధపరచే పనికి పూనుకుంటారు. మానవుడిని ఉన్నత పథాలవై పు పయనించేందుకు సంసిద్దుల్లి చేయటానికి, తమ ఆలోచనలను సారించి, కృతార్గులెన కవితామూ ర్తులకృషియొక్క సమ్మగఅవగాహన అవసరమని మేము భావిస్తున్నాము. ద్రష్మలెః కవితాసష్టలై , తమ తరాలవారికే కాక, రానున్నతరాలకు సైతం వెలుగుబాటను చూపిన దివ్యజ్యోతులు వీరు. తమ ఆలోచనలద్వారా, జాతిని చైతన్యవంతం కావించి, సాహిత్యాని కేకాక, సమాజానికికూడా ద్రగతిశీలాన్ని (ప్రసాదించి, యుగపురుమల్లా వెలుగొందే (పేజ్ఞామూర్తు రుల సాహిత్యసమాలో చనం సమాజక ర్హవ్యం. ఆం|ధ్రసాహితీపగతిక సారధ్యం వహించ, తమ (ప్రతిభా (ప్రభావాలతో తరతరాలను తీర్చిదిద్దిన | ప్రజ్ఞామూ రుల కవితాచైతన్యాన్ని యువ భారతి నవమవార్షి కోత్సవాల సందర్భంగా, సాహితీ పియులకు అందించటానికి తలపెట్టాము. మార్గ దేశీకవితా సవంతులకు సంగమస్థానమై, సాటిలేని సాహిత్యాచార్య పీఠాన్ని అధిరోహించిన “ఉభయకవిమ్మిత, కవిబహ్మ” తిక్కనసోమయాజి- ద్విపదపథంలో దివ్యయానం సాగించిన “దేశిక వితాస నాథుడు” పాల్కురికి సోమనాథుడు. (ప్రబంధ భువనవిజయంలో “సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌములు” (శ్రీకృష్ణదేవరాయలు నిత్యం జోతలు పెట్టుకో దగిన సీతులతో “విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ”గా వినుతి కెక్కిన వేమన___ “కొ త్రపాతల మేలుకలయిక”తో ఆంధ్రభారతికి [కొత్తగొంతుక నిచ్చిన గురజాడ__ వీరిని చెతన్యలహరీమూ ర్తులుగా ఎన్నిక చేశాము. సాహితీజగత్తులో పేరెన్నికగన్న ఈఅయిదుగురు అమృతమూ ర్తులను గూర్చి (ప్రసిద్ధాం ధసాహిత్యాచార్యుల స కల్చించినగంథరూపమే ఈ “చె చై తన్యలహరి”. ముహాభారతంనుండి ముత్యాలసరాలవరకు సాహిత్యచరి తలో ఉజ్జ్వలంగా మెరసిన ధువతారల (ప్రతిభా |ప్రభాలహరి_“చై తన్యలహరి”. * * * గుడిగోపురాన వున్న తురాయికి ఆధారం_కనపడ కుండా అడుగున పడి వున్న గుడిపునాదిరాయి. సాధించిన నేటి విజయాలకు, సురభిళమెన నేటి సంస్కృతికి, సుసంపన్నమైన నేటి సాహిత్యానికి, సాం పెననంగీతానికి, అం తెందుకు____సమస్తానిక్కీ సర్వస్వానికీ, గతంలోని తరతరాలు తమ ఆలో చనలను కాన్క పెట్టి మిగిల్చినదికారణం. వారి ఎదలను రగిల్చిన ఆలోచనలు కారణం. రగిలిన ఎద, లెదిగిన ఎదలై, తా మున్నతులై, తమవెంట జాతిని (పగతిమార్షంలో డిపించటానికి కారకులై, (ప్రవర్షిల్ల గలిగారు. వర్తమానం, గతానికి బుణపడివుంది. నేటితరం తరతరాలకు బుణపడివుంది. మానవతామర్యా దలను మనసులోన పెంచుకొని, హృదయంలో (పేమ అనే జ్యోతిని వెలిగించు కొని, విశ్వమానవకల్యాణానికి తోడ్పడట౦ద్వారా___బహుశః, ఈబుణాన్ని, కొంతయినా తీర్చగల మేమో ! వారసత్వంగా వచ్చినవెలుగుదివ్వెను మరింత (పకాశవంతంగా, (ద్రజ్వరిల్లేలా పరిపుష్టం చేసి రానున్నతరానికి అందించటం నేటితరం బాధ్యత. బాధ్యతను నెకచేర్చటం కనీసధర్మం. [కాంతదర్శులైన మహాకవుల కమనీయ సాహిత్యసమాలోచనం సమాజచై తన్యానికి సార్వకాలిక సమ్యక్‌ దృష్టిని (ప్రసాదిస్తుందని, యువభారతి, చెతన్యలహరి ఉపన్యాసమంజ రిన్త తెలుగుసాహితీ మై తికి చిహ్నంగా బహూకరిస్తున్నది. “అంతకడివెడు పాలపై ఒక్కింతమీగడ పేరినట్లుగ మనకు మిగులును గతములోపలి మంచి; అదియే సం పదాయము"' డి సీం నారాయణరెడ్డిగారు మంచిని సంరక్షించుకుంటూ, పెంచుకుంటూ, భవిష్యత్తుకై పదిల మెన బాటను వర్తమానంలో నిర్మించుకొంటూ మనుడగ సాగాలని పతితరం కోరు కుంటుంది; నిర్విరామంగా కృషిచేస్తుంది. జీవితంపట్ల సమ్యక్‌ దృష్టి ఏర్పడటానికి |పాతిపదికగా, సాహిత్యంపట్ల ౧ ట . న ౧ సహనం అవసరమనీ, సం(పదాయాల పునాదులమీదనే, సరికొ త్త ప్రయోగాల వజసౌధాలు నిర్మించుకోగల మనీ, (ప్రగతిమార్ష్గంలో పయాణించగల మనీ, ₹యువభారతి గత సంవత్సరం కావ్యలహరి ఉపన్యాసమంజరిని ఏర్పాటుచేసింది. సాహిత్య సహనో ద్యమానికి నాంది పలికింది. మరిన్ని ప్రబంధాలను చేపట్టి, ఉపన్యాసాలను ఏర్పరచమని సహృదయులు సూచించారు. అయినా, మరింకో 3 సారి ఆకార్యక్రమంగురించి ఆలోచించవచ్చని, ఈసారికి సాహిత్యానికి ప్రగతిశీలాన్ని (ప్రసాదించే శకపురుషుల సాహిత్య సేవాసమాలోచనం సమాజ క్రోర్రవ్యమని భావించి, (ప్రగతికి సారధ్యం వహించి, తరతరాలను తీర్చిదిద్దిన — పజామూరుల కవితాచె తన్యాన్ని ఉపన్యాసమంజరిగా, చె త్యలహరిగా రూపొం & జ నీ నూ 8 శ్రి — దించాము. ఆంధ్రదేశంలో అభఖండకీ ర్తి గాంచిన (పసిద్ధవాగ్మివతంసులను ఉపన్యాస కులుగా పొందగలిగినందులకు యువభారతి ధన్యమైన్మదని భావిస్తున్నది. * * * మాసంస్థ వ్యాపారసంస్థ కాదు; తోచినమేరకు మాతీరికసమయాన్ని సాహితీ సేవకు వినియోగించటం మంచి దని మాభావం. యువభారతి యువ తరానికి ఉద్దేశించి ఈకార్య క్రమాలు తల పెట్టింది. కలుషిత రాజకియవాతావరణం నల్ల ఏర్పడిన అస్పవ్య _స్తవ్యవస్థ అరగ అలజడిమ్మాత మే అలవాటు చేసు కొని, నిర్మాణాత్మక మైన ఆలో చనవై ష పు మనసు |మొగ్గకండా, విశ్ళంఖలత్వ మే బాటగా భావిస్తున్న యువతరాన్ని. జిజ్ఞాసువులుగా చేయటం మాధ్యేయం. ఈకార్య క్రమాలు ఆ వుడుకువయసులో సున్న సోదరబృందానికి__ ఒక్కక్షణం ఆగండనీ, గతంలోని మంచిని సంరక్షించుకోండనీ, సమ న్వయ దృక్పథంతో సహనంతో సామరస్యంతో (పగతిమార్గంలో పయనించం శసీ మా అభ్యర్థన, కావ్యలహరి (ప్రచురణను సాదరంగా ఆదరించారు సాహితీ పియులు, ఆ |పోత్సాహం ఊతగా, చెతన్యలహరి కనీసం 25060 (ప్రతుల అచ్చు నోచు కుంటుందని ఎంతో ఆశించాము. ఎందుకోగాని, యువభార తికృషి ఇన్నివేల మందికి తెలిసినా, సహృదయులై. న్మప్రజానీకం ముందుకురాక పోవడం కారణంగా, మా ఆశయాలకు అడ్డుగోడలు కట్టి, కేవలం 15,000 (పతులు ముద్రించడానికి సాహసిస్తున్నాం. నిజానికి మా 'నమ్మకాలు వమ్మయినందుకు చింతిసున్నాము. ఎందుకోగాని, తెలుగువారికి పుస్తకాలు చది వేఅలవాటు,కొని వస వేతలవాటు చాలా తక్కువయని అందరూ ఒప్పుకుంటారు. పుస్తకాలు కొని చదవటం అల వాటుగా ఉన్నఇతరభాషలవారి సాహిత్యాలతో పోల్చిచూస్తే, మనం వెనుకబడి, వానా తెలుగువారిచేత పుస్తకాలు కొనిపించడం చదివించటం అవసరం. పు.స్తకాన్ని కొనటం నిరర్హకమసీ,. వ్యర్థమనీ ఆలోచింజే అలవాటును మాన్చిర్య చాలి. మేధావివర్గంవారి ఆలోచనలు సామాన్యుడి కందుబాటులో ఉండి (పగతికి- పదిలమైన బాటను నిర్మించడంలో తోడ్పడి, జాతిపురోగతికి దోహదం చేయా లంటే, అక్షరాకృతి దాల్చిన ఆలోచనలు వేలాదిమందికి అందుబాటులో ఉండి, సామాన్యజనాన్ని సెతం చెతన్యమూర్తులుగా చేయటానికి పుస్త కాలు అచ్చువేయటం, అచ్చయిన పుస్తకాలు అమ్ముడుపోవటం ద్వారా అటు (వ్రాసినవాడిక్కీఇటు అచ్చువేసినవాడికీ నిరుత్సాహపరచని పద్ధతిలో కృషి నిర్విరా మంగా కొనసాగటానికి సాయపడాలి. అచ్చు వేసినపుస్త న్రకాలు అమ్ముడుపోక పో తే, అచ్చువేయటం అనవసరమని పిస్తుంది. అచ్చు వేయకుండా ఊరుకుండి నట్లయితే, కృషి స్తంభిస్తుంది. కృషి స్తంభించడం పురోగతికి దోహదకారి కాదు. వేలకో ద్లీ పతులు అమ్ముడుపోయేస్తితి వస్తే , తెలుగు సాహిత్యంలో కొ _త్తమార్చులు కొ త్త ప్రయోగాలు జరుగుతాయనీ* జరుగుతున్నకృషి వెలుగుచూసి నలుగురికీ తెలుస్తుందనీ ఆశించవచ్చును. . వేలకొద్దీ పతులు అమ్ముడుపోశే, ఖర్చులు వాటంతట అవే తగ్గుతాయి. పు స్తకాలధర అందరికీ అందుబాటులో వుంటుంది, దడాల , ముందే, పాఠకుల సంఖ్యను, కొని చదివే సహృదయులసంఖ్యను "లెక్క వేయడం" జరుగుతోంది. పృస్తకం అచ్చుకు, కార్య కమాలనిర్వహణకు, ఉపన్యాసాల. ఏర్పాటుకు సహృదయులు తమ విరాళాలను పెట్టుబడిగా పెట్టుతున్నారన్నమాట. యువభారతి కృషి జయ (పదమయ్యేందు 3 prs తోడ్పడి కే, యువభార తేకాక్క ఇతరసోడర సాహితీసంసలు సైతం, స స కృషి సలిపి, జాతిలో చైతన్యాన్ని పెంపొందింపచేయటానికి క షి చేయగలుగుతాయి. చక్కని సాహిత్యం, ఎ గో తక్క్కువధరలకు అందించాలనే నూ ఆశయాన్ని, తెలుగులోకం అర్హం చేసుకో గలదస్కీ ఆదరించగలదనీ ఆశిస్తు న్నాము. “చె తన్యలహరి” ఉపన్యాససభలతో ఆంధసారస్వత పరిషత్సాంగణ మంతా వేలాదిజనంతో కళకళలాడుతూ కనిపించింది. జనంలో నిద్రాణమై యున్న సాహిత్యచై తన్యాన్ని మేలొ-ల్పటానికి యువభారతి కారణభూత౦ కావటం మాభాగ్యంగా భావిస్తున్నాము : తెలుగుతల్లికి ఒక దివ్యమైన నూత్నమణిహారాన్ని సమర్పించాలన్న మాయీ! ప్రయత్నానికి అందరి ఆదరణా మనఃపూర్వక సహకారమూ అందగల వన్న ఆశతో, నిరీక్షణతో __ వంగపల్లి విశ్వనాధం సమావేశకర్త, AAS అల అప ఉపన్యాసమంజరి కార్య(కమాల వివరణ సభాసలి : ఆం|ధసారస్వత పరిషతు భవనములు థి లి సమయం: సాయంకాలం 5.30 గం. నుండి 8.30 గం. వరకు (పథమ సమావేశం 9_7_72 ఆదివారం చైతన్యమూ ర్తి : “ఉభయకవిమ్మిత్రి “కవిబహ్మ* తిక్క నసో మయాజి ముఖ్యఅతిథి 5 ఆంధ్మ ప్రదేశ్‌ ఆర్థిక శాఖామాత్యులు మాన్య(శ్రీ అనగాని భగవంతరావుగారు అధ్యషులు ; ఆంధ్రపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడెమీ కార్యదర్శులు శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావు గారు ఉపన్యాసకులు : ఆచార్య దివాకర్ల వెంక టావధానిగారు సాహితీమ్మితపథకం ఆవిష్కరణ ్గ శ్రీ అక్కిరాజు వాసుదేవరావుగారు ద్వితీయ సమావేశం 16_7_72 ఆదివారం చైతన్యమూర్తి : “దేళకవితాసనాథ్రుడు? పాల్కురికి సోమనాథుడు. ముఖ్యఅతిథి : సికిం! దాబాద్‌ సాయం కళాశాల అధ్యక్షులు శీ పి. ఎల్‌, ఎన్‌. శర్మగారు అధ్యక్షులు ; శిరోమణి కేశవపంతుల నరసింహళాన్తిగారు ఉపన్యాసకులు : (శ్రీ గడియారం రామకృష్టశర్మగారు గీంగీకెద్టీ లక్ష్మీనారాయణ తృతీయ నమావేశము 23-7-72 ఆదివారం చెతన్యమూ ర్తి : “సాహితీసమరాంగణ సార్వభౌములు" శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు నా pr.) ణా అధ్యకులు ఏ; డా. బి. వి. సుబహ్మణ్యంగారు రీడర్‌, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము ఉపన్యాసకులు : “పద్మశ్రీ” “సరస్వతీప్పుత' శీ పుటవ రి నారాయణాచార్యులు సాల చతుర్ధ సమావేశము 30-7-72 ఆదివారం చైతన్యమూర్తి ; “విశ్వదాభిరామ వినురవేమ” వేమన ముఖ్యఅతిథి : ఆంధ్రపదేశ్‌ శాసనమండలి అధ్యక్షులు మాన్య శ్రీ తోట రామస్వామిగారు జం : ప "హెకో అధ్యక్షులు : ఆంధ్రపదేశ్‌ హైకి రు న్యాయమూర్తులు శ్రీ గొల్లపూడి వేంకటరామశాస్రిగారు ఉపన్యాసకులు : శ మరుపూరు కోదండరామరెడిగారు a అయిదవ సమావేశము 6_8_72 ఆదివారం చెతన్యమూరి : “కొ త్రపాతల మేలికలయికి గురజాడ ముఖ్యఅ తిథులు . ఆంధ్మపదేశ్‌ సాహిత్యఅకాడెమీ అధ్యక్షులు చెతన్యలహరి ఆవిష్క ర్రలు * డా. బెడవాడ గోపాలరెడిగారు bes అవి (ఈ అవ్యజ్షిలు [5 చాసి, నారాయణరెడ్డిగారు రీడర్‌, ఉస్మా యా విశ్వవిద్యాలయము ఉపన్యాసకులు : డా. కొత్తపల్లి వీరభదరావుగారు Osho “చుట్టూరా ఆవరించుకుని ఉన్న చీకటిని తిట్టుకుంటూ కూర్చోవడ కంచె (ప్రయత్నించి ఎంతచిన్నదీపాన్నయినా వెలిగించడం మంచిది.” అన్నసూ క్రి మాడఊపిరి. మ్మాపయత్నం ఉడుతాభ క్రి. నేటియువతరం నిర్మాణాత్మకంగా ఆలోచించి తనభవిష్యత్తును ఉజ్జ్వి లంగా తీర్చిదిద్దుకో వడానికి అనువైన వాతావరణం కల్పించాలనే మహితాశ యంతో యువభారతి రూపొందింది. యువభారతి అవతరణం : విజయదశమి, 1963. యువభారతి లక్ష్యం : * దేశానికి సంఘ్మశేయస్సుకు అనువై నపద్ధతిలో పరిపూర్ణవ్య క్తి గా అధ నారు ు గో = Ga అర ళో ప త్వాన్ని పెంపొందించుకొని సభ్యులు యు చిత్మాగగామిత్వానికి సమర్షు లను చేయడం. * పరిపూర్ణమైన, సమ్మగమైన వ్య క్రిత్వనిర్మాణానికి తోడ డేవిధంగా = యా అతి ౯ వ కృత్వాన్ని, రచనా క్‌స్కి అధ్యయనశీలమును, ఆలోచనాళ కిని, రచనా అరిటి అవి చీ పాటవాన్ని అలవడ జేయడానికి కృషిచేయడం. * సభ్యుల్లో మంచిఅభిరుచు లను కలిగించేందుకు అనువైన వై జ్ఞానిక, a) = వ సాహిత్య, సాంస్కృతిక, సంగీతకార్య క్రమాలను నిర్వహించడం. ఈలక్ష్యసాధనకు కొన్నికార్య క్రమాలను రూపొందించి కడచిన తొమ్మి న హి నిర్యవి న్నది. దేళ్ళుగా యువభారతి సాహిత్యోద్యమాన్ని ర్వహించగల్లు తున్నది ప్రతినెలా మొదటిఆదివారం, మూడవఆదివార౦ మధ్యాహ్నం 2.30 గంట లకు శ్రీకృష్ణ దేవరాయాం ధ్రభాషా నిలయం, సుల్తాన్‌బజార్‌, హైదరాబాదులో యువభారతి నిర్వహిస్తున్న సాహితీసమా వేశాలు “సభ్యులలో ద్రతిభోబ్దీపనానికి, వ్యుత్స్పన్నతాసము పలికి యథోచితమెన అవకాశాలను కల్పించ గలుతున్నవి. నూ గ (ప్రతిమాసం మొదటిఆదివారం ఉదయం 10 గంటలకు ఆ(గంథాలయం లోనే యువభారతి వనితావిభాగం ఇ దేలక్ష్యంతో తనసాహితీకార్య క్రమాలను జరుపుకుంటున్నది. మా సాహిత్య కార్య కమాల సంకి పవివరణ — పుస్తకచర్చ: *‘A good book is a precious life blood of a Master’s Spirit.” (పతిభామూర్తులై న రచయిత లపు స్పకాల అధ్యయనం, పరిశీలనం ఉత్తమవ్య క్తిత్వ నిర్మాణానికి దోహదం కల్లిస్తాయనే విశ్వాసంతో పుస్తక చర్చాకార్య క్రమం నిర్వ ౧౨ అలి హిస్తున్నాం. సాహిత్యాధ్యయనంలో ఉ త్రమాభిరుచులను పెంపొందించి (ప్రామా ణీక మైన పరిశీలనాదృక్పథాన్ని సభ్యులలో అలవడునట్లు చేయడమే ఈకార్య (కమలక్ష్యం. క్లుప్రగో epo భాష భావాన్ని సువ్యక్తం చేయగల్లాలి. మాతృభాషలో అందంగా, క్షుపంగా, స్పషంగా, నిర్భయంగా, (ప్రయోజనకరంగా మాట్లాడగల్లాలి. అప్పటి కప్పుడే ఇచ్చిన విషయంమీద రెండునిముషాలలో సద్యఃస్ఫూ ర్తితో, సమయ నియమాన్ని పాటించి, సదస్యుల మనస్సులను ఆకటుకునేవిధంగా (ప్రసంగించ రి లబ [ గల్గాలి. అందరికి అందుబాటులో వుండే వక్తవ్యాంశాలే ఈయబడతాయి. ఈ(ప్రసంగకార్యక్రమమే క్లు స్థగోషి. సదస్యులకు నచ్చిన ఉత్తమవక్తకు ౧౨ (0) — ar.) (పోత్సాహకరంగా (గంథరూపేణా బహుమతి లభిస్తుంది. (ప్రాసంగికుల ఉప న్యాసాలను (ప్రతిసభ్యుడూ సావధానంగా వినడంకూడా అవసరం. కనుక క్లుప్త గోష్టి ముగియగానే సభ్యులలో ఏఇద్దరినై నా ఉద్దేశించి సభాధ్యకులు సమీక్షించ (9) a వలసిందిగా సూచిస్తారు. వక్తలకూ, [ళోతలకూ ఇలాంటి సంబంధ మున్నప్పుడే — అవి త ప్రసంగాల సె (ప్రయోజనం నెరవేరుతుంది. వక్తృత్వం : సభ్యులలో సముచితవ క్రృత్వళ క్తిని పెంపొందించడానికి యువభారతి రూపొందించిన కార్యక్రమం వక్తృత్వం. సమ్మగంగా ఆలోచించి అయిదు నిముషాలపాటు (ప్రనంగించవలసి వుంటుంది. ఒకపక్షంరోజులకు ముండే (ప్రసంగించ వలసిన సభ్యులు నిర్ణయింపబడతారు. నాటక్మపయోగం సామాజికులు వేని దే సమ్మగంకానట్లు (శ్రోతలు లేని దే వక్తృత్వం సమ్మగంకాదు. (ప్రసంగాన్ని మనస్ఫూర్తిగా సావధానంగా సతర్కం౦గా వినగల్లేవాశ్ళే (శ్రోతలు. (శోతలు, వక్తలు పరస్పరాశ్రితులై వున్నప్పుడే (ప్రసంగంలోని బాచిత్య అనౌచిత్యాలను విశ్లేషించుకో గల్లుతారు. ఈకార్య కమం ఆఆశయాని కనుగుణంగా ఉండేటట్లు ఉపన్యాసకళకు సంబంధించిన కొన్ని శా స్త్రీయపద్ధతులను యువభారతి రూపొం దించి కృషిచేస్తున్నది. నాఊహాపథంలో... దె నందిన జీవితంలో తారసిల్లే సంఘటనలను గురించిగానీ అప్పు డప్పుడు గుండెలను కదిలించే తలవులకు గానీ అక్షరరూపం కల్పించడమే ఈకార్య క మలక్ష్యం. అబద్ధాలు, పూలు, నవ్వు, వెన్నెల, రాత్రి ఊత పదాలు, నిద, ఇంటర్వూ, మీటింగులవంటి అంశాలను ముందే ఎన్నికచేసి ఒక పకీం రోజులకు ముందే సభ్యులకు తెలియజేయబడుతుంది. మూడునిముషాలకు మించకుండా (పతినభ్యుడు ఆయావిషయాలపె పద్యమో గద్యమో, గల్పికో, గేయమో తనకు నచ్చినరీతిలో |వాసికొనివచ్చి వినిపించవలసివుంటుంది. మననుకు తట్టిన ఊహలను వర్ణరంజితంచేయడ మే_“రచనాకంపం'” వంటిది కొంతయినా తగ్గించడ మే_ఈ కార్య క మలక్ష్యం. నాగురించి ః సభ్యులు తమవృత్తికి, (పవృత్తికి సంబంధించిన అనుభవాలను, అనుభూతులను ఇతర సభ్యులకు విశ్లేషించి చెప్పడం. నాకు నచ్చినది - నేను మెచ్చినది ; ఏనభ్యుడై నా ముందుగా తెలిపి తాను ఇటీవల చదివిన గంథంలోని విషయంగురించిగానీీ పాల్గొన్న సమావేశంగురించి గాన్కీ చూచిన సినిమా, నాటకాలనుగురించిగానీ, దర్శించిన, కలిసినమనుష్యులను గురించిగానీ తనకు నచ్చిన, తాను మెచ్చినభావాలను సభ్యులకు తెలియజేయడం. అలి పాయవేదిక ; ఈయబడిన ఒకేఒక ఆంశాన్నిగురించి సభ్యులు తమతమ అధి పాయా లను వ్యక్తపరచడం. చర్చలు ః సారస్వత, సామాజిక, సాంస్కృతిక సమస్యలపై అప్పుడప్పుడు చర్చలు నిర్వహింపబడుతుంటాయి. చర్చనీయాంశం పక్షంరోజులకు ముండే (పకటింపబడుతుంది. సభ్యులు ఆయాసమస్యలకు సంబంధించిన వివరాలను సమీకరించుకునే అవకాశం కలిగింపజేసి చర్చలవల్ల సమ్మగ్రవిషయపరిజ్ఞానం అలవడేట్లు చేయడం ఈచర్చల లక్ష్యం. స్వియరచనాపఠనం : (ప్రతిసమా వేశంలో సభ్యులు తమ రచనలను వినిపించే అవకాశం కల్పించి (ప్రోత్సహించడం. ఏవిధమైన కార్యక్రమాలను నిర్వహించినా సభ్యులందరూ వాటిలో పాల్గొనేవిధంగా అవి రూపొందింపబడతాయి. సౌహార్షం, సరసత సాహిత్యా భ్యుదయానికి దోహదంచేయగల్లుతాయనే విశ్వాసం యఎభారతికి వున్నది. నియమబద్ధంగా కొనసాగే ఈపక్షసమావేశాలేకాక అనువై నప్పుడు కవితాగోష్టులను, నాటకప్రయోగాలన్కు చిత్రలేఖన్నపదర్శనాలను, విజ్ఞుల, సాహితీమర్మజ్ఞాల ఉపన్యాసాలను సాంస్కృతికయా(త్రలను, పుస్తక పచుర జాలను, గోమ్టలను, |పోత్సాహంకోనం సాహిత్యపర మైనపోటీలను యువభారతి నిర్వహించగల్లుతున్నది. వీనిలో కొన్నింటిని ఇక్కడ మేము సవినయంగా పేర్కొంటున్నాము. వభారతి తొలిదశలో “యువభారతి అనే పేరున ఒకసెకోసె ఆా=గొ se మాసపత్రిక ను ఒకసంవత్సరంపాటు వెలువరించి, సుమారు వెయ్యి పతులడాకా సాహిత్యాభిమానులకు అందించింది. ఛనాభావంవల్ల ఇది కొనసాగలేక కొందరి కైనా అండాలని చిన్నఎత్తున లిఖితమానప ॥ కను కొన్నాళ్ళపాటు నిర్వ హించింది. యువభారతిలో నటులుకూడా వున్నారు. చక్కని నా గించి ఉభయనగరాల (ప్రేక్షకుల మన్ననలకు పాత్రులై నారు. సాహిత్యాసకిని ని ఇతోధికంగా ఇనుమడింపజేయడానికి (ప్రచురణకు పూర్వమే విరాళాలు సేకరించి శ్రీ అనుముల కృష్టమూర్షిగారి “సరస్వతీ సాక్షాత్కారం అనే కావ్యాన్ని, శ్రీ కాళోజీ తెలుగుచేసిన ఖలీల్‌జీ బాన్‌ *జీవనగీత' The Prంphet ను |పచురించింది. నలుగురు యువభారతి సభ్యుల కవితాసంకలనం “వీచికలు” సమీక్షకుల అభిమానాలను చూరగొనగల్లింది. పుస్తకపథకం : మనలో పలువురికి పు సకాలు కొనిచదిచే అలవాటు తక్కువ. తక్కువ సా న పెట్టుబడితో ఎక్కువ పుస్తకాలను సంపాదించి పెట్టగల్లేపద్దతిలో మేం పుసక బట ౧ ౦ అటి పథకాన్ని రూపొ తట ఒక సంవత్సరంపాటు నిర్వహించాం. తగినంత ఆదరణ, సహకారం లభ్యంకానందువల్ల (పస్తుతాని కీపథకం నిలిపివేశాము. ఈపథకం సందర్భంగా ఐదుగురు (ప్రథ్యాతకథకుల కథలసంపుటి “పంచవటిిని (పచురించాం. నాటకాలను (ప్రయో విద్యార్థి రచయితలకు కథారచన పోటి . 1970: విద్యార్ధులలో నృజనాత్మకళక్తిని పోత్సహించే నిమిత్తం | ప్రఖ్యాత (ప్రచురణకర్తలు శ్రీ ఎమ్‌. శేషాచలం అండ్‌ కంపెన్కీ సికిందరాబాదు, వారి సహకారంతో అఖిలభారతస్థాయిలో తెలుగువిద్యారులందరికీ కథారచనపోటీ నిర్వహించాం. (ప్రవేశరుసుము లేని ఈపోటీకి నగదుపారితోషికాలేకాళ ఉత్తమ కథకులకు పుస్తకరూపంలో బహుమతుల నిచ్చి యువభారతి సప్తమ వార్షి కోత్సవ సందర్భంగా 15 మన్నికైన కథలను సంపుటిగా విద్యార్థిసాహితి 2గా ఎమెస్కో ప్యాకెట్‌ బుక్‌ గా వెలువరించాం. సప్పమవార్షి కోత్సవ సందర్భంగా మారెండో కార్యక్రమంగా “మారు తున్న విలువలు_రచయితల బాధ్యతలు” అనే విషయంపై ఒకగోష్టిని నిర్వ హించాం. వడివడిగా విలువలు మారుతున్న ఈకాలంలో మేధావివర్షానికికూడా హక్కులు గుర్తున్నంతగా బాధ్యతలు గుర్తురాని ఈరోజుల్లో రచయితల తీరు తెన్నులను జాగ్రత్తగా అంచనాకడదామని ఈగోష్టిని నిర్వహీంచాం. 37గురు (ప్రముఖసాహితీ సష్టల వ్యాసాలను ముందుగానే సేకరించి, *“రచని. అనే పేరుతో ఒకసంపుటిగా (ప్రచురించి గోష్టిలో పాల్గొనేవారికి ఒకవారం ముందు గానే అందజేశాం. జంటనగరాలలోని 20 కళాశాలలనుండి (ప్రతినిధులు పాల్టొ న్నారు. దాదాపు 400 మంది కళాశాలాధ్యాపకులు, విద్యార్దులు, రచయితలు, వివిధరంగాలలో ఉద్యమిస్తున్నయువకులు, సాహిత్యాధ్యయనశీలురు (ప్రతినిధులుగా పాల్గొన్న ఈసదస్సు ఒకరోజంతా మూడు సమావేశాలుగా జరిగింది. “మారు తున్న విలువలు-రచయితల బాధ్యతలు” అనే విషయం పై వ్యాసాలను అందించి, చదివి, చర్చించినవారిలో ప్రాచీనఅర్వాచీనసాహితీసిద్ధాంతాలకు | పతినిధులై న రచయితలు పలువురు పాల్గొనడం ఈ గోష్టిలోని ఒకవిశేషం! (పముఖసాహితీ మాసపత్రిక “భారతి” అక్టోబరు "70, సంచికలో (పతి సాహితీపరుడు తప్పక చచువవలసిన వ్యాససంకలన మనీ, ఈపు స్తకాన్ని చదవడం 'ఒకగుణ మనీ చెప్పడ మేకాక చదవకపోవడం ఒక లోపమనిగూడా చెప్పవచ్చునని *రచనిను సమీక్షిస్తూ పేర్కొన్నది. కావ్యలహరి = 1971 గతాన్ని గతంద్భష్టితో కాకుండా వర్తమానస్ఫూ ర్రికి అనుగుణంగా — అత మలచుకోవాలనే సమ్యక్‌ దృష్టితో యువభారతి ప్రాచీనాంధ్ర (ప్రాఢభారతిని ఈతరంవారికి పరిచయం చేయాలని సంకల్పించింది. (్రీనాభునిశ్ళంగారనై షథం, అల్లసాని పెద్దన మఎచరితంము, నందితిమ్మన పారిజాతాపహరణము, రామ రాజభూషణుని వసుచర్ని తము, చేమకూర వేంకటకవిరాజు విజయవిలాసము ఆనే అయిదు (ప్రబంధాలనుగూర్చి వాగ్మివతంసులు, సద్విమర్శకులు, విద్య త్క-_వులు, సుపసిద్ధసాహిత్యాచార్యులు, తన్థహయా విశ్వవిద్యాలయ ఆంధ శాభాధ్యక్షులు ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధానిగారు యువభారతి ఏర్పరిచిన సాహిత్య సమావేశాలలో (ప్రసంగించి వానికి వ్యాసరూపమును కల్పించి (ప్రచు రించుట కవకాశము నొసగిరి. అది కావ్యలహరిగా (ప్రచురణ పొందింది. వీలై నంత తక్కు. వధరలో ఉత్తను సాహిత్యా న్నందజేయాలన్న దృక్పథం కలిగిన యువభారతి దాదాపు 250 పుటలు కలిగిన ఈపు స్తకాన్ని 2 రూపాయలు |పచురణపూర్వవిరాళ మిచ్చిన సాహితీ పియులకు అందజేసింది. ఉభయనగరాలలోని భాషాభి మానులు వేలసంఖ్యలో ఈ ఉపన్యాససభల్లో, పాల్గొని యువభారతికి పోత్సా హాన్ని కల్గించారు. ఉభయనగరాల సాహితీచర్మితలో ఈసభల నిర్వహణ పద్ధతి, (క్రమశిక్షణ అపూర్వమైన దని తెలుగుజాతికి శుభోదర్క- మని (ప్రము ఖుల్క ప్మతికల (ప్రశంసల నందుకున్నది. Kavyalahari : “A collection of lectures deliverad by Dr. D. Venkatavadhani, Yuvabharathi, 5, Kingsway, Secunderabad-3, Price: Rs. 5. A team of young men who are very much devoted to literary activities made history-under the banner of Yuvabharathi in the history of Telugu literature by organising a series of lec- tures by Dr. D. Venkatavadhani, Professor of Telugu, Osmania University, and bringing out the text of the lectures into a handy volume. lt ishighly commendable that they printed 11,500 copies of the book and offered it at an incredible pre-publication price of Rs. 2. The book under review contains detailed criticism of five of the most important kavyas in Telugu literature-Sringaranaisha- dhamu, Manucharitramu, Parijatapaharanamu, Vasucharitramu and Vijayavilasamu. The author who is a great critic, poet and Rasajna dwelt at length on the merits of the kavyas with profuse illustrations from each one of them and expounded in detail the poetic imagery and literary nuances of the famous poets. The book is 2676206156 on the kavyas and richly deserves 2 place in every library, personal as well as public. The Yuvabharathi deserves congratulations on their unique venture.” BHAVARAJU Triveni, April-June 1972, pp.98. “యువభారతి జంటనగర సాహితీ పియులకు (కొత్తకాదు. గత ఎనిమిది సంవత్సరాలుగా యువకులలో సాహితీచైతన్యం కలిగిస్తున్నది. రచనా (ప్రోత్సాహం ఇస్తున్నది. మెదడునకు పదును పెడుతున్నది. ఉత్తమ సాహిత్య పఠనాభిలాషను, సువచోరీతిని కలిగించేందుకు కృషి చేస్తున్నది." * యువభారతి కార్యక ర్త రల కార్య నిర్వహణలో సాహితీ సౌరభం, సంస్కృృతీసౌరభం కనపడుతున్నవి. సభలను ఏర్పాటుచేయడం ఒక కళ్ళ ఒక విద్య. ఇందులో యువభారతివారు ఆరితేరారు” అని శ్రీ నార్హవారు ఆవి, ఇంతేకాకుండా “సమయనిర్హయం పాటించడం, ఆహూతులకు 'సముచితస్తానాలు ఏర్పాటు చేయడంతోపాటు చిన్న చిన్న విషయాలలోకూడా తదు కున్న కళాభి రుచి, అభిజ్ఞతను వెల్లడించారు. ఇది యువభారతి కాదు.నవభారతి, నవ్యమెన భారతి” అన్నారు శ్రీ నార్ల. డ ప్రాదీనకావ్యాల పే కేవలం ఉపన్యాసాలను ఏర్పాటుచేయడ మేకాక, ఆ ఉపన్యాసాలు ఒక పుస్తకరూపంగా వెలువరించి, యువభారతివారు తమ కృషికి ఒక నిదర్శనం, ఒక సాఫల్యం చేకూర్చారు. చక్కని get ౪౧ తో అయిదు ఉపన్యాసాలను 240 "పేజీలలో ముద్రించారు. ఉపన్యాసాల కాలంలో కేవలం రెండురూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చినవారికి ఆపు స్తకాన్ని అందించారు. తరువాత పుస్తకానికి అయిదు రూపాయలు వెల నిర్ణయించారు. పుస్తకాన్ని చూచిన తరువాత అయిదు రూపాయలకే ఈ పుస్తకం అన్నంత అందంగా మ్నుదించారు. (ప్రథమమ్ముదణే పదకొండువేలఅయిదువందల (ప్రతులు వేశారు. అపూర్వమే. తెలుగు సాహిత్యంలో ఏపు స్తకాన్నికూడా |పథమముదణలోనే ఇన్నివేల సతులు వేయడం చెప్పుకోదగ్గ విషయం.” — ఆంధ జ్యోతి, 24 అక్టోబర్‌ »71. “కావ్యలహరి ఉపన్యాసాలు ఏర్పాటుచేసిన యువభారతివారి సంఘటనా బలాన్ని, సమావేశ నిర్వహణాదక్షతను, తెలుగుసాహిత్యంలో సహనబుద్ధి నుద్దీపింపజేయాలన్న లక్ష్యాన్ని జంటనగరాలవారు (ప్రశంసిస్తున్నారు. ఇవి ఏదో పక్షపాతంతోనో అభివృద్ధినిరో ధక దృక్పథంతోనో చేస్తున్న (ప్రశంసలు కావు. యువభారతి అష్టమ వార్షికోత్సవ ఉపన్యాసమంజరికి హాజరై నవారంతా ప్రాచీ నాం ధసాహిత్యంగురించి వినడానికి రా (ప్రారంభించిన రసజ్ఞుల సంఖ్యను చూచి విభాంతి చెందారు. ఈ ఫినామినా చాలామందికి అర్థంకాలేదు. యువభారతి కార్యకర్తల ఉద్యమస్ఫూ ర్తి రియే ఈ అసాధారణ లక్షణానికి ముఖ్యకారణమని చెప్పక తప్పదు. ఈనాడు ఫిక్షన్‌ చదవడానికి నిజమైన ఆస క్తి కల్పించింది కొవ్వలి, జంపన నవలలు అనడంలో అతిశయో క్తి లేదు. ఆలాగే యువభారతి (ప్రయత్నాన్ని అ భివృద్ధినిరోధకమని విమర్శించేవారుకూడా సాహిత్యోపన్యాసాల పట్ల జనసామాన కంలో ఆన క్తి పుట్టించిన “శెడిట్‌” యువభారతివారు పొంది పోతున్నారం విచారపడికూడా లాభంలేదు. ఈ ఉపమానం డిలిబరేట్‌ గానే వాడాను; ఒక్కాక్క విషయం చరి తాత్మ కంగా నిలిచిపోతుందని చెప్పడానికి; ఉపన్యాసాలి స్టే టిక్కెట్లుకొని వెళ్ళి వినే వాళ్ళు (బతుకుతున్నవ్యవస్థల్ని గురించి విన్నామేగాని తెలుగువాళ్ళం అటువంటి వెన్నడూ ఎరుగం. సుమారు 250 పేజీ “కావ్యలహరి* (గ్రంథాన్ని రెండు రూపాయల విలువకు అందించే కృషిద్వారాా అన్నమాట నిలబెట్టుకొన్న దీక్ష ద్వారా యువభారతివారు ఆ (గంథాన్ని 11,500 ప్రతులు అచ్చువెయ్యడ మేకాక గత ఆదివారంనాడు జరిపిన విజయవిలాస ఉనన్యాసం ఆఖరు_నాడు అక్కడి కక్క_డే దాదాపు ఏడెనిమిదివేల (ప్రతులు చెల్లుబాటు చేయగలిగారం పే యువ భారతిని చూసి అసూయపడేకన్న అభినందించడం సహృదయతకు తార్కాణం. poe సాహిత్యం గురించి ఉపన్యాసా లేర్చాటుచేసి జనంలో కల్పించిన ఆస క్తి నిపట్టి యువభారతివారు మున్ముందుకూడా ఏప'మందారమంజరి” కార్యక్రమాలో "నిర్వహించే (పయత్నం చెయ్యాలి. జంటనగరాల్లోనూ యువ తరంవారిలో ఇంతమంది “ఆభివృద్ధినిరో ధకులు" తయారయ్యా రనుకొనే కొందరి మనసుల్ని కొళనం చెయ్యడానికైనా యువభారతి ఈసాహీత్య సహ నోద్యమాన్ని కొనసాగించాలి”. _ఆం|ధజనత 18.9_1971 అష్టమవార్తి రి కోత్సవసందర్భంగా ఈ కార్య కమం రూపొందించబడింది. ఇదే సంద్‌ర్భంగో ఒక వార్షిక సంచికను; పదముగ్గురు యువభారతీయుల కవితాసంకలనం “అక్షరాలు వెలువరించాము. 1972 నవ మవార్షికోత్సవ సందర్భంగా మేము చేపట్టిన కార్యక మాలు రెండు. మొదటి కార్యక క్రమము__తమ (వతిభ్యాపభావాలతో తరతరాలను తీర్చిదిద్దిన (పజ్ఞామూదర్దులు, మహితాత్ములు__' ఉభయకవి విమిత * కమ్మిబహ్మ' _ తిక కన సోమయాజి; “దేశికవితాసనాథుడు” __ పాల్కురికి సోమనాథుడు; “సాహితీ _ సమరాంగణ సార్వభౌములు” - (శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు; “విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ* _ వేమన; “కొ త్సపాతల మేలికలయికి _ గురజాడలనుగూర్చి ఆచార్య దివాకర్ల _ వేంకటావధానిగారు, [శీ గడియారం రామకృష్టశర్మగారు, శీ పుట్ట పర్తి నారాయణాచార్యులుగారు; (శ్రీ మరుపూరు కోదండరామ రెడ్డిగారు, డా॥ కొ త్తవల్లి వీరభ్మదరావుగారల ఉపన్యాసమంజరి _ “చై తన్యలహరి' అనే పుస్తకరూపంలో (ప్రచురణ. (ప్రచురణ పూర్వవిరాళం రు. 3/_లు సేకరించి అందిస్తున్నాము. రెండవకార్య( క్రమము__ స్వాతం త్యయు గోదయము (1947_1972)లో తెలుగుతీరు _ తెన్నులను సంతరించుకున్న 100 సమీకొవ్యాసాల సంకలనం__ “మహతి' (ప్రచురణ, స్వాతం త్యయుగోదయములో తెలుగు సాహిత్యములో (ప్రసరించిన సాహితీ పరిమళాలను, కల్లోలాలను, మార్పులను తీరుతెన్నులను వివరిస్తూ ఈవ్యాస కదంబం సాహితీ చరి త్రరచనకు (ప్రాతిపదికగా ఆధారభూతగంథంగా రూపొందాలని మాధ్యేయం | మహతికి హితవరులు : (శ్రీయుతులు దేవులపల్లి రామానుజరావు, ఆచార్య దివాకర్త వేంకటావధాని, డా॥ సి, నారాయణరెడ్డిగారలు. మహతి సంపాదవర్గం ‘ డా॥ బి. వి, సుబ్రహ్మణ్యం, ఇరివెంటి కృష్ణమూర్తి, వంగపల్లి విశ్వ నాధంగారలు. ఆయారంగాలలో కృషిచేసి సిద్ధహస్తులై న రచయితల వ్యాసాల తో600 పుటల ఈ వ్యాససంకలనానికి | ప్రచురణపూర్వవిరాళం కేవలం రు, 7/_లు సేకరించి అందిస్తున్నాము. ఈమహతి (ప్రచురణ సందర్భంగా యువతీయువకులకు వ్యాసరచన పోటీని, యువతులకు వ కృత్వపోటీని నిర్వహించాం. 1972 మార్చి 12వ తేదీన జరిగిన ఈ పోటీలో దాదాపు 200 మంది యువతీయువకులు పాల్గొన్నారు. పోటీలలో నెగ్గినవారికి నగదు బహుమతులను పుస్తకరూపంలో (ప్రోత్సాహ బహుమతులను అందిస్తున్నాము. “సాహితీమి(త్రి పథకం : యువభారతి తనకృషిలో పాలుపంచుకునే మ్నితులకో సం ఎదురు చూస్తోంది. సాహితీమ్మితులుగా చేరి, సాహిత్యోద్యమ నిర్వహణలో బరువు, బాధ్యతలు పంచుకునే సహృదయుల సహకారం ఆకాంక్షీస్తున్నది. ఇది సాహితీమిత పథకం ధ్యేయం. 1973 వ సంవత్సరంలో మూడు రూపాయల 'ప్రచుర ణపూర్వవిరాళం పై (ప్రచురింపబడి పుస్తకం ఈపథకంలోని సభ్యులకు ఉచితం. సాపిత్యాభిమానుల .ఆదరాభిమానాలతో మరింత (ప్రయోజనకర మైన సాహిత్యాత్మక మైన, కళాత్మక మైన కార్యక్రమాలను రూపొందించాలని యువ భారతి సంకల్పం. సాహితీస్నేహమే పరమలక్ష్యీంగా పెట్టుకున్న యువభారతికి సరసులై న తెలుగ్ను పజల సౌహార్దం బాసటగా నిలుస్తుందని విశ్వసిస్తున్నాం. ఆంధ్రులరాజధానీనగరంలో శెలుగుతనం తొణికిసలాడాలని తెలుగువాతావరణం నెలకొనాలని మా ఆకాంక్ష! యావద్భారత (ప జాజీవితంలో తెలుగువారి సార్థక్యానికి, వై శిష్ట్యానికి, శ క్రి సామర్థ్యాలకు ఆదరణ లభించాలని మాకామన. సాహిత్యం సహనశీలతను, బౌదార్యాన్ని, సంస్కృతిని, దేశభ శక్తిని సౌమనస్యాన్ని, దేశ ప్రజలలో కలిగించగలిగినపుడే జాతికి జీవం పోయగల్లు తుంది. ఉ తృమసాహిత్య ప్రచారానికి సుందర మైన, సులభమైన, శుభావహ మైన, సరసమైన వాతావరణం కల్పించడ మే మా సంకల్పం. “యువభారతి యథోచితంగా కొనసాగగలదనీ, సాహితీ తపోమూర్తుల సందేశాన్ని అందించగల దనీ, తెలుగు! ప్రజల ఆశీస్సులను పొందగల చేసీ ఆశిసున్నాము. వై ఇది యువభారతికృపి.. స్థూలంగా వివరించాము. చైతన్యపూరిత మైన ఆశ యసాధనాసంరంభాన్ని జడమైన అచ్చుసిరాద్వారా అందించగలగడం కష్టం, మాళ్ళషి వెనుక నున్న చైతన్య స్రవంతిని సహృదయులు పోల్చుకోగలరని ఆశిసున్నాము. ~ ఇరివెంటి కృష్ణమూర్తి, అధ్యక్షుడు, కూ మూ తాడ్‌ ఎంపనో మహోముభ్ఞ్య లు .... “ఎందరో మహానుభావులు “అందరికీ మా వందనములు". నిజానికి ఈజఒక్క-రెండుమాటలు మనసారా చెప్పి వేయటంతో మాఎదపొరలలోని బరువులు చాలావరకు దిగినట్లున్నాయి. కాని ఒక్కోసారి ఎంతచెప్పుకున్నా ఇంకా తరగకుండా ఏదో మిగిలిపోయి నట్లు మనసుకు అనిపిస్తూనే వుంటుంది. ఎందరో, ఎన్నివిధాలో అందించిన తమ మనస్ఫూ ర్రిసహకారం ఆధారంగా ఈ కార్య (క్రమాలు విజయవంతం కాగలిగాయి. కృత జ్ఞతలకు అక్షరాకృతి కల్పించడ మే ఈ|పయత్నం. కావ్యలహరి కార్యక్రమాలను నిర్వహీంచిన మాపై బాధ్యత పెరిగింది. 1972 యువభారతి నవమవార్షి కోత్సవసంవత్సర మే కాక భారతస్వాతంత్యరజ తోత్సవసంవత్సరంకూడా కావటంతో మాపై నున్న బాధ్యత మరింత పెరిగింది. చైతన్యలహరి కార్యక్రమానికి సంబంధించిన ఆలోచనలకు రూపుదిద్ద టానికి తమ సముచితసలహాలతో సహకరించిన పెద్దలు, యువభారతి గౌరవ సభ్యులు (శ్రీయుతులు దేవులపల్లి రామానుజరావుగార్కు ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటా వధానిగారు, డాక్టర్‌ సీ నారాయణరెడ్డిగారు, డాక్టర్‌ జి, వి. స్సు బహ్మణ్యంగా ర్లకు మా మనఃపూర్వక కృతజ్ఞతలు. ఈ కార్యక మాల నిర్వహణ కై ఆం|ధసార స్వతపరిషత్‌ ఆవరణల నొస. గుటయేకాక తమ ఆవరణలో తాత్కాలికకార్యాలయం ఏర్పరచటాని కనుమ తించి మాకు ఉనికిని, (పోత్సాహాన్నీ ఇచ్చిన పెద్దలు, ఆం ధ్రసార స్వత పరిషత్‌ ఉపాధ్యతులు శ్రీదేవు లపల్లి రామానుజరావుగారికి మాహృదయపూర్వక కృత జతలు. యువభారతి నిర్వహించ తల పెట్టిన భారత స్వాత ౦(త్యరజతోత్సవాలకు అధ్యక్షులుగా ఉండటానికి అంగీకరించి చైతన్యలహరి కార్యక్రమాలకు కూడా తమ (పోత్సాహాన్నీ సహాయాన్నీ అందించిన [శ్రీ అక్కిరాజు వాసుదేవరావుగారికి మా కృత జ్ఞతాంజలులు. దష్టలె, గ్రషలె, వైతన్యమూర్తులై తరతరాలకు మార్షదర్శకులై నిలచిన (ప్రతిభావంతుల పై ఉపన్యాసా లివ్వటానికి అంగీకరించిన (పసిద్ధాంధ సాహిత్యా చార్యులు _ ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని, (శ్రీ గడియారం రామకృష్ణళర్మ, శ పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు, U మరుపూరు కోదండరామ రెడ్డి, డాక్టర్‌ కొత్తపల్లి వీరభ్యదరావుగార్ల కు మనఃపూర్వకాభివంద నములు. సాహిత్యపఠనాభిలాషను పెంపొందించటానికి మేము తల పెట్టిన ఈకార్య క్రమానికి సాదరంగా ఆశీస్సులను అందించి, “ఆముఖం” కూర్చి చెతన్యలహరి శీకరాలను చిందింపజేసిన సహృదయులు డాక్టర్‌ సి. నారాయణరెడ్డిగారికి మానమోవాకములు. చైతన్యలహరి ఉపన్యాసమంజరి జయ పదమయ్యేందుకు (ప్రత్యక్షంగా పాలుపంచుకున్న పెద్దలు _ ఆయారో జుల్లో అయిదు సమావేశాలకూ అధ్యక్షులు గానూ ముఖ్యఅతిథులుగానూ విచ్చేసి సభను జయ పదంగా నిర్వహించిన సాహితీవేత్తలకు మా మనఃపూర్వక కృతజ్ఞతాంజలులు. చైతన్యలహరిని ఆవిష్కరించిన ఆంధ్రపదేశ్‌ సాహిత్యఅకాడెమీ అధ్యక్షులు మాన్యీ బెజవాడ గోపాలరెడ్డి గారికి మా కృతజ్ఞతాభివంద నములు. చై తన్యలహరి విషయకంగా సాహిత్యసంబంధమైన అవసర మేర్చడి నప్పుడు తగుసలహాల నంద జేసి చైతన్యం పు స్తకరూపంలో అవతరించేందుకు పూ ర్లీచాధ్యత సీశకరించిన డాక్టర్‌ జి. వి. సు బహ్మణ్యంగారికి నమస్సుమాంజలు అను ఘటిస్తున్నాము. యువభారతి సభల నిర్వహణ తీరును గమనించిన పెద్దలకు వాటికయ్యే ఖర్చు తీరుతెన్నులనుగూర్చి అంచనావేసే అవకాశం ఉంటుంద. ఏదయినా డబ్బుతోనే సాధ్యపడుతుంది. ఈ కార్యక్రమాల కవసర మైన వేలాది రూపాయ లను సేకరించటంలో తోడ్పడిన వందలాది మ్మితులకు “యువభారతి బుణపడి వుంటుంది. ఆర్థిక వనరుల సేకరణ కార్యంలో అత్యధిక పాధాన్యాన్ని వహించిన శీ అక్కిరాజు “హసుచేవరాపు, శ్రీ కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి, (శ్రీమతి వసుమతి రెడ్డి, శ జి. ఎల్‌. సంఘిగా ర్లకు మా హృదయపూర్వక వందనములు. అచ్చుకు కాపలపివకోగితం కొద్దిపాటి తక్కు. వధలకు లభింపజేయటంలో తమ సహృదయాన్ని (ప్రదర్శించిన ఓరియంట్‌ 'పేపర్‌మిల్స్‌ పంపిణీదారులు ఆర్‌. ఎం. (త్రివేదీ అండ్‌ సన్సొవారికి, ముఖ్యంగా శ రాజమణిగారిక్‌ మా వందనములు. అవసర మైనప్పుడు ఆర్థికంగా ఆదుకొని సాయపడిన శ్రీ బి. ఎల్‌. సంఘి, శ్రీ పి. శ్రీరామశర్మ, శీ వి. రామకృష్ణయ్య, (శీ ఎస్‌. పాండురంగారెడ్డి, శ్రీ తె.బి. సత్యనారాయణ, శ్రీ కె. విఠల్‌ రెడ్డిగార్లకు మా కృతజ్ఞతలు. సమావేశాలను ఏర్పాటుచేయటంలో మాతో పాలుపంచుకొని, తమ పూర్తి సహకారాన్ని అందించిన ఆంధ్ర సారస్వతపరి షత్‌వారికి _ ముఖ్యంగా త్రీ హరి క్రిపన్‌రావుగారికి మా నమస్సులు. మామనసులో నిభావాలకు సరియైన ఆకృతి నిచ్చేలా చైతన్యలహరి ముఖ చిత్రాన్ని మలచియిచ్చిసవారు, మాకు సన్నిహితులు ఐన శ్రీ శీలా వీరాజుగారీకి మావందగ ములు. అవసరమైనచోట అక్షరాలంకరణ కావించి పు స్తకం అంద చందాలు ఇనుమడించటంలో తోడ్పడిన మాసభ్యులు |' , శీసుధామకు కృతజ్ఞతలు. ఆలోచనకు రూపంయివ్వటంలో ఎంతకి ష్ట మ ముందో కృషికి కార్య రూపం ఇవ్వటంలో అంతకన్న ఎక్కువ కష్టం ఉంటుంది. మాలో ఒకరై, sens al పాలుపంచుకొని ఈకార్యకమం తమదేనన్నట్లు అచ్చు బాధ్యతను స్వీకరించిన శ్రీదాసు నరసింహారావుగా రికి మనఃపూర్వక కృతజ్ఞతలు. చై తన్యలహరి ముఖచిత్రం చెతన్యమూ ర్తి. నటరాజు. తమఆవరణలోని నటరాజవి| గహాన్ని వివిధకోణాలనుండి ఛాయాచ్చి తాలు తీయటానికి అనుమ తించిన రామకృష్ణా 70 ఎం. ఎం. థియేటర్‌ యాజమాన్యంవారికి, ఆఛాయా చిత్రాలను అతినిపుణతతో తీసిన శ్రీగణేళ్‌ గారికి కృతజ్ఞతలు. వివిధవిషయాలలో తమసహాయసహకారాలతో తోడ్పడిన రవీంద్రభారతి మానేజర్‌ శ్రీ పాతూరి (శ్రీరామశాస్రిగారికి మాకృత జతలు. అట్టను అచ్చులో సింగారించటంలో మనస్ఫూర్తిగా తోడ్పడిన (్రీవిష్టాస్‌ పింటర్‌్స నారాయణ్‌ గారికి కృతజ్ఞతలు. వై తన్యలహరికార్య కమానికి సంబంధించిన ఇతర అచ్చుపనంతా నిర్వ హించిన డి. యన్‌. ఎన్‌టర్‌ పె పెజెస్‌ వారికి, వందనములు. మనసుపడి ముద్రాక్ష రాలను ముచ్చటగా కూర్చి వైతఫ్యలహరి రూపురేఖలను అక్షరాకృతిగా అలంక రించిన శ్రీ పులిపాక అప్పారావుగారికి మా కృతజ్ఞతలు, ఆందమైన బ్లాకులను తయారుచేసి సహకరించిన eb సెస్‌ వారికి ధన్యావాదాలు, సమావేశాలు జయ్మపదంగా నిర్వహించటంలో శబ్ద గహణపుకేర్చాట్లను సమర్థవంతమైన పద్ధతిలో ఎర్చరిచి తోడ్పడిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పభుత్వ సమా చారశాఖ డైరెక్టర్‌ శీపి. వామనరావుగారికీ, రేడియోవిభాగంవారికీ మా కృతజ్ఞతలు. కార్య క్రమవివరాలు నలుగురికీ తెలపటంలో తోడ్పడిన ప్మాత్రికేయు లకు ముఖ్యంగా శ్రీ పి. ఎస్‌. ఆర్‌. అంజనేయశాస్రిగారికి, శ్రీపి, దామోదర స్వామిగారికి, శ్రీకాశీనాథుని సు బహ్మణ్యంగారికి మనఃపూర్వక కృతజ్ఞతలు. యువభారతి వ్యాపారసంస్థ కాదు. సాహిత్మీపియుల ఆదరణ పెట్టు బడిగా, సహృదయుల సహకారం ఊతగా వీలై నంత ఎక్రువమందికి వీలున్నంత తక్కువధరకు చైతన్యలహరి అందించగలుగుతున్నాం. వికాళాల సేకరణలో తోడ్పడిన వందలాదిమి తులకు, విరాళా లందించిన వేలాదిసాహితీ| పియులకూ మాకృతజ్ఞతలు. అందుకే ఎందిరో మహానుభావులు అంప౭క్‌ మా కపంపనముడు 7 నె! EE, 3 Pg TAS RID (| yy Ss ul MG) హు W/E, VPs EC “ay CA జ 2 తో వ] 3 | వ వు పేలి. a అజా FEN ww టో ~~: "2g . న్‌ న = కి న , pate f 0,4 స? ణు న కే సా ను టు శ ళా వం టి ఏ = జ్జ ( 4 లి OAD nh rl ౧! Derm రే” గ జో 4 మను గ్లో. rr CFSE 5 స € / దళ ట్ట క్‌ ha 7 3 వ జే లీ గో r (లే DBD: లె స ల! ళా న్న a re i న్‌ 7 క్‌ గ్గ, « Mle CoE we ఖీ - (| గే లో సళ \ జ ల్‌ న శ an EN gs CEs es © co గే త... చ్‌... అమమ. ఫా r Ca 2 OX స్ట శ మె టీ థి ని అనుక్రమఫక ఆ చైతన్యలహరి (ప్రేరణ కార్య కమాల వివరణ మాగురించి 10 ఎందరో మహానుభావులు.... 22 ఆముఖం 26 _- డా. సి, నారాయణరెడి (a) శిక్కన సోమయాజి 33 _. ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని పాల్కురికి సోమనాథుడు 82 జే శ్రీ గడియారం రామకృష్టశర్మ శ్రీ కృష్ట దేవరాయలు 127 _- శీ పుటప రి నారాయణాచార్యులు ge teas “వేమన 157 ee శ్రీ మరుపూరు కోదండరామరెడ్డి గురజాడ అప్పారావు 204 జూ జో కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు అనుబంధం మా “యువభార తీయు'లు i వచురణలు iv విరాళ సేకరణలో తోడ్పడిన సహృదయులు vii “సాహితీమ్మిత' పథకం xi దియి.నదియ రెడ్లు. “మ్మితో జనాన్‌ చేతయతే” (సూర్యుడు జనాన్ని మేల్కొలుపుతున్నాడు),.. ఇది వేదబుక్కు. యుగయుగాలుగా (పకృతీ, (ప్రజలూ నిత్యం అనుభవిస్తున్న. సత్యవాక్కు. నిద సగం మృత్యువు. జీవులకు ఇది ఏనాడూ తప్పదు. అంత మాత్రాన నిద్ర కాదు గెలిచేది జాగృతి. తమస్సు కాదు నిలిచేది ఉషస్సు. కాంతి చై తన్యస్వరూపం. అందుకే (ప్రతిదినం ఉదయదిశలో అరుణారుణ. భానుదీపం. సూర్యుడు సృష్టికి మితుడు, కవీ; అంతే. చీకటిదుప్పటి కప్పు: కుని గురక పె'మేలో కంక నులు విప్పేవాడు రవి. జడత ఆవరించిన జనం: మనసుపొరలను విదలించి చైతన్యం నింపేవాడు కవి. మతాలు కొందరినే మేల్కొల్పుతాయి. రాజకీయాలు కొందరినే రగు: లొ-లుపుతాయి. పదునున్న కవిత _ సమాజాభ్యుదయం అద నెరిగిన కవిత అందరినీ మేల్కొలుపుతుంధి. అన్నికాలాల్లోనూ చైతన్య విస్ఫులింగాలను రగుల్కొలుపుతుంది. అందుకే అసలైన కవిత విశ్వజనీనం. సార్వకాలిక౦. ఈ సంపుటిపేరు “చె తన్యలహరి?. తెలుగుకవితను మలుపులు తిప్పిన_. తెలుగుజాతికి మెలకువలు నేర్చిన _ అయిదుగురు ఆంధ్రకవుల చైతన్య; స్ఫూర్తిని గూర్చి అయిదుగురు ఆలోచనాలోచనాలు అందించిన ఉసన్యాసాలా సంకలన మిది. ఇంతకూ చెతన్య మంటే యేమిటి ? “చిత్‌” కుదుట పుట్టిన మాట యిది.. “చితి సంజ్ఞానే' అని వ్యుత్పత్తి. చిత్‌, చిత్తం, చేతన_అన్నీ- ఒక పే.. చేతనా శబ్దభావార్హక మే చైతన్యం. చైతన్య మంటే స్థూలంగా జ్ఞానం. చేదాంత్మగంథాల్లో చైతన్యమంటే “అపంచీకృతజ్ఞానం'. (original undifferentiated consciou.. sness). పదాం తులదృష్టిలో ఇది నిరుపాధికం. శరీరాదిం[దియ సంపుటిచేత అన వచ్చిన్నం.అంటే ఇం దియాలచేత కప్పబడనిది. ఆత్మ అవచ్చిన్నం. పరమాత్మ అనవచ్చిన్నం. ఈద్యష్ట్యా చైతన్యమంటే పర బహ్మస్వరూపం, “సర్వ చై తన్యరూపాంతాం ఆద్యాం దేవీం చ ధీమహి” అని దేవీ భాగవతంలో వుంది. దేవి చైతన్యరూపిణి. అఖిలశ క్రీ స్వరూపిణి. ఇక్కడ చైతన్యకుంచే Cosmic universal consciousness. (ప్రాచీనుల దృష్టిలో వైతన్యమంటే. దివ్యశక్తి, ఆధ్యాత్మికస్ఫూ ర్తి, పరమజ్ఞానం, ద్రహ్మజ్ఞా నం, ఎట్లన నృసింహ పురాణాన్ని “విజ్ఞానాత్మక వాజ్మయం” అంటాడు. ఇక్కడ విజ్ఞానం అంపే. ఈనాడు మనం అనుకునే “సెన్సు' కాదు. అది “పెంజీకటి కవ్వలివెలుగు”. “చదువులో మర్మం" పరమాత్మ పరిజ్ఞానం. ఈరకంగా (ప్రాయికంగా అధ్యా. త్మిక పరిథిలో వాడబడే “చైతన్య" శబ్దం ఈనాడు భౌతికదృక్పథంలో వాడుకలో వుంది. “జాతిలో చైతన్యం” అని వాడుక. ఇందులో స్వాతం త్య. కాంక్ష, సమసమాజనిర్మాణధ్యేయం ద్యోతకమవుతున్నాయి. “వెనకబడిన వర్గాల్లో చెతన్యం” _ తరతరాలుగా పాలకవర్గాలు, అగ్రవర్ణాలు తమ నోళ్ళకూ. నోసళ్ళకూ. బిగించిన సంకెళ్ళను శెంచుకునే' (ప్రతిఘటన దృక్పథం ఇందులో ధ్వనిస్తుంది. “విద్యారుల్లో చైతన్యం" పాఠాలు - చదవడ మేకాదు; అవసరమైతే. తమ హక్కులకోసం పోరాటాలు చేసే ఉద్యమ స్ఫూర్తిని ఈమాట సూచిస్తుంది. ఈ సంపుటిలోని చెతన్యమూర్తులై న కవులను ఈ రెండు దృక్కోణాల. తోనూ చూస్తున్నాను. తిక్కన, పాలకురికి సోమనాథుడు, కృష్ణదేవరాయలు, వేమన, గురజాడ_ఈ అయిదుగురూ చె చెతన్యస్వరూపం అవగాహన చేసుకున్న వారే. తాము కాలూని వున్న కాలాన్ని తమ కృతులతో, చేతలతో చైతన్య దీప్త ౦ చేసినవారే. తిక్కన్న ఉన్నాడు. ఏమిటి ఈయన కలిగించిన చైతన్యం ? “మామా అని పిలిచిన మనుమసిద్ధికి ఓ కృతిక న్యను ధారవోయడం కాదు.. లుకలుక లాడు. తున్న ఆ (ప్రభువు గద్దెను తన విజ్ఞతతో, రాజనీతిజ్ఞతతో నిలబెట్టడ మూ కాదు. హరి మేలని, హరుడు మేలని కీచులాడుకుంటున్న ధార్మికరంగంలో సరికొ త్ర సమన్వయ దృక్పథాన్ని (ప్రతిపాదించడం; హరిహరాదై ్వతాన్ని స్థాపించడం. "అలా శివకేశవ విభేదాలతో కుమ్ములాడుకుంటున్నవారు అజ్ఞులు కారు. “ఏకం సత్‌ వ్మిపా బహుధా వదంతి “అన్న ఆర్షో కిని వల్లి ంచేవారే. పేర్లు వేరైనా దేవుడొక డే నని, పూలు వేరైనా పూజ ఒకశయేనని (గహించినవారే. ఆయినా ఆనాడు తప్ప "లేదు భిన్నమతాల (పాగల్భ్యం; ఈనాటి రకరకాల పార్టీల రాజకీయాలలాగా. సమాజంలో ఇప్పుడు రాజకీయాల కున్న (ప్రాబల్యం ఆరో జుల్లో మతాల కుండేదని తాత్పర్యం, తిక్కన్న వ్యాసభారతాన్ని “ధర్మాదై ్వత' దృష్టితో సమీకించాడు. వేదా లకు, అఖిలస్మృతివాదాలకు, బహుపురాణ వర్గాలకు వాదై నచోట భారతమే నాలుగు పురుషార్థాలకూ స్యాయ కనుస్‌ చెప్పాడు. నన్నయ. కూడా అన్నాడు *ధర్మత శ్వ్వజ్ఞాలు “ధర్మశా స్త్రంబని' భారతాన్ని కొనియాడు తారని. అంతటితో ఆగ లేదతడు అధ్యాత్మ విదులకు, ఐతిహాసికులకు, నీతివిచతుణులకు, కవివృషభులకు ఒక్షొక్షొరికి ఒక్టొక్ట రకంగా - తమతమ దృక్కోణాలను బట్టి భారతం గోచరిస్తుం దని వివరించాడు. తిక్కన ఒక ధర్మాంశం మీదే తనదృష్టిని కేం దీకరించాడు. "ఆ ధర్మాన్ని తానూ అదై్వైతదృష్టితోనే ఆకళించుకున్నాడు. ధర్మాచరణలో మత్మప మేయము లేని అ ద్వైత పథాన్ని అనుసరించాడు. అదే హరఠిహరా ద్వైతం. “తిక్కన్న (ప్రతిపాదించిన ఈ నూత నత త్వం ధార్మిక జగత్తులో అపూర్వచైత న్యాన్ని కలిగించింది. తదనంతర కవులైన మారన నాచన సోమన వంటి -వారు ఈద్భక్పథాన్ని పాథేయంగా స్వీకరించి పయనించారు. పోతన్న కూడా భాగవతంలో పూర్వకవిస్తుతిలో తిక్కన్న మనీషిని “హరిహర చరణారవింద వందనాభిలాషి” గానే సంభావించాడు. తిక్కన్న చేసిన మరోగొప్పపని “జాత్యము గామి ఒప్పెన సంస్కృత "మెన్నడు జొన్స*"*నని (ప్రతిజ్ఞ చేయడం. అంటే తెలుగును తెలుగువాడిలా "తెలుగులా ర తిక్కన్న అనగానే తెలుగు గుర్తుకొచ్చేది అందుకే. వేదవే వేదాంతవిషయాలనై నా అలతి అలతి తెలుగు పలుకులతో అందించవచ్చునని, ఆ భాష కంతటి జీవముందని అలనాడే నిరూపించిన మహా కవి తిక్కన్న. నన్నయ భారతాన్ని “జగద్ధితంబుగ” అనువది స్టే; తిక్కన్న ఆం ధావళి మోదముంబొరయు నట్లుగ” రచించాడు. అథీ తేడా. తిక్కన్న అభిమానించిన తెలుగునే మరింతగా అతిశయింపచేసినవాడు పాలకురికి సోమన్న. పాలకురికికాలానికి వృత్త తరచనదే పెత్తనం. చంపూ" కావ్యాలదే సా మాజ్యం. సంస్కృత పదభూయిష్టరచనదే "సార్వభౌమత్వం. అప్పుడు పట్టుకున్నాడు సోమన్న జానపదుల నోళ్ళలో, రోళ్ళలో, రోకళ్ళలో, తిరగళ్ళలో తిరుగుళ్ళు వడుతున్న ద్విపద గీతులను.వీటిని తెలుగుమాటల నొదుగు: వేదాలు సుమా అని ఎలుగెత్తాడు. సూటిగా తేటగా కవిత చెప్పాలంటే జాను తెనుగుకు దీటు లేదని చాటాడు. వీధిమానిసి మాట్లాడుకునే తెలుగును. అపౌరుషేయాలై న వేదాల సఠిబంతిలో నిలపడం పాలకురికి కలేజాకు నిదర్శనం. ఇతడు ఇతివృత్తం కోసం ఏ ఏ వ్యాసుణ్ణో అళయించలేదు. ఏ పురాణాలనూ' తవ్వలేదు. తనకు కొంచెం ముందుగా -.బసవని ధర్మవీరుడుగా వీరవిహారం. చేసిన చరితను ఎన్నుకున్నాడు. ఆబసవనికాలంలో నే మట్టిలో పుట్టి మాణిక్యా, లుగా విలసిల్లిన మడివాలు మాచయ్యవంటి సామాన్యజనుల జీవితగాథలను స్వీకరించాడు. చదువు రాని జానపదుల గుండెచప్పుళ్ళకు వాహికలైన రెండు. కాళ్ళ ద్విపదలలో దండి కావ్యాలు సృష్టించాడు. శబ్దాన్ని వ్యాకరించ గలిగే, అపారవ్యుత్చ త్తి ఉన్నా జనసామాన్యంలో వాడుకలో ఉన్న వె రిసమాసాలకు, వ్యావహారిక పదరూపాలకు కావ్యగౌరవం కలిగించాడు. ఆవేశం కావ్యానికి (ప్రాణభూతమని అక్షరాలా నిరూపించాడు. భాషలో, భావనలో, వస్తువులో, ఛందస్సులో ఆధునికులకు తలబంతి కాగలిగిన (ప్రతిఘటన దృక్పథాన్ని. (దదర్శించిన చెతన్యమూ ర్తి పాలకురికి సోమనాధుడు. అయితే ఇంతటి. వైతాళికుడు ఆరోజుల్లో రాశికి రాకపోవడానికి కారణం మతంపట్ల అతని కున్న పాక్షిక దృక్పథం. తు భవితో (శై వేతరునితో) భాషింప నన్నాడు. ఫరవా లేదు. ఆ భవిని తాకినా కనీసం చూసినా పంచమహాపాతకాలు చుట్టుకుంటా' యన్నంతగా గిరిగీసుకున్నాడు. భాషావిషయంలో, కవిత్వవిషయంలో' అంతటి స్వచ్చందతను చూపిన ఈ దేశికవీందుడు మతవిషయంలో అంతగా ఏందుకు కుంచించుకుపోయాడో ఆశ్చర్యం వేస్తుంది. కృష్ణ దేవరాయలు ఆం ధ్రకర్ణాటాధీశ్వరుడు. సాహితీ నమారాంగణ సార్వ భౌముడు. రాజకవి. కవిరాజు. అయినా అత్డ దొడ్డకవిగా నిలబెట్టినవి ఈ సనదులూ, బిరుదులూ కావు; చేవగల తెలుగులో “ఆము క్రమాల్యద” వంటి (పౌఢకావ్యం (వాయడం. అంతకుముందు అతడు, వ్రాసినవన్నీ సంస్కృత కావ్యారే. అప్పటికి తెలుగు ఈ రాయల దృష్టికి ఆనినట్టు శేదు. కలలో శ్రీకాకు శంలో వెలసిన తెలుగు రాయడు ఆనతిచ్చాడు గోదాదేవిగాథ తెలుగులోనే 'వాయవలసిందని. ఇంకేమి? ఆ కన్నడరాయడు గంట మందుకున్నాడు. ఎక్క డెక్కడి తెలుగు పలుకుబళ్ళనో ఏరి రాశిపోశాడు, “దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్స” “అంటూ ఏనాడో శ్రీనాథుడు అలవోకగా అన్నమాటను కృత్యాదిలో తిరగ వేశాడు. తెలుగు కలకండ అని ఆనాటి అన్యభాషీయులకు కన్నుగు'కే ట్లు చాటి చెప్పాడు. సమకాలిక |పబంధకవులు చేయని మరో మంచిపని కూడా చేశాడు. వారికెవ్వరికీ అగుపడని సామాన్య గృహస్టుల ఇళ్ళనూూ, వాకిళ్ళన్యూ చూరులనూ, వారి (బతుకు తీరులనూ హృదయంగమంగా చిత్రించాడు. “విల సద్భావరసాద్యలం కృతులచే విప్పారు” ఆంధ మహాకృతులెన్ని వున్నా “తెలుగంచు” చెవిపెట్టని పండితుల తుప్పు డుల్చాడు. అయితే తెలుగుతనానికి కలికి తురాయి కూర్చిన ఈ కవిరాజే “ఉషఃస్నాత్మపయాత ద్విజావళి పిండీకృత శాటు” లంటూ మధ్య 'మధ్య తెలుగువారి గూబ లదరగొట్టాడు. అందుకు కొంతవ్యధ కలిగినా ఒక్కటి మాత్రం చెప్పుకో వాలి, తన ఆస్థానంలో అష్టదిగ్గ జాలను పోషించడంలో నేమి, మనుచరిత్ర, పారిజాతాప Pe వంటి రసవత్‌పదింధాలకు కృతిపతిత్వం వహించడంలో నేమి, “ఎదురై నచో తన మదకరీందము డిగ్గి” వీధిలో వెళ్ళే 'తెలుగుకవికి కేలూత నొసగి ఎక్కించుకో వడంలో నేమి, పరదురాక్రమణలో మగ్గిపోతున్న తెలుగునేల నాలుగు చెరగులను ఒక్కటిగా ముడిచి తెలుగు సంస్కృతిని వెల్లగొడుగు క్రింద నిలిపి, తెలుగువారి యళోరశ్మిని ఖండాంతరాల దాకా వ్యాపింపజేయడంలో నేమి కృష్ణరాయడు నాన్యతోదర్శనీయుడు; (ప్రాతః స్మరణీయుడు, పాలకురికి సోమన్న ద్విపదల్లో కావ్యం (వాయడం గొప్ప (ప్రయోగమే, కానీ అప్పుడప్పుడు, ఆవేశం అంచులు ముట్టినప్పుడు, కావ్యకళ్ళాపొఢి కాకలు తీరినప్పుడు అతడు పదేసి పంక్తులుదాకా సంస్కృత సమాసాలతో సాముగరిడీలు “చేశాడు. మరి వేమన్న అలా కాదు. ఇతడు దేశికవి. ఇతడు వరించినఛందస్సు తెలుగునాట గజ్జెలు కట్టుకున్న ఆటవెలది. ఆ ఆటవెలది పద్యంలో చివరి పంక్తి విశ్వదాభిరామ. వినురవేమ”కే సరిపోతుందాయె. ఇక మిగిలినవి మూడు పంక్తులు. ఆ మూడు పంకుల్లో ముల్లోకాల జీవరహస్యాలను ఇమిడించాడు. తిక్కన్న తరువాత తెలుగునుడికి ఎంతటివాడి వుందో రుజువు చేశాడు,.“కొండ అద్దమందు కొంచమై యుండదా” అన్నట్టు (బహ్మండమంతటి విషయాన్ని చిన్నచిన్నపద్యాలలో కుదించి చెప్పాడు. “*అల్పాక్షరముల అనల్ప్బార్హచరన” “అన్న పాలకురికి నినాదాన్ని గుట్టుచప్పుడు గాకుండా ఆచరించి చూపాడు. ఇంతకూ వేమన్న తెలుగుజాతి కిచ్చిన కానుకలు ఇంకా ఉన్నాయి. సమకాలీన . సమాజంలోని మేడిపళ్ళ పొటలు విచ్చిచూపడం, పురుషు లెవరో, పుణ్యపురుషు లెవరో విడమరిచి చెప్పడం, అవసరమైతే కవి తన కలాన్ని క త్తివాదరలా పియోగించగల డని నిరూపించడం. ఈ ఒక్క పద్యం చాలు ఈనాటి “సంఘాన్ని ఎడా పెడా వాయించడానికి___ “కులము గల్లువారు గోత్రము గలవారు విద్దెచేత మ్మిరవీగువారు పసిడి గల్లువాని బానిసకొడుకులు విశ్వదాభిరామ వినురవేమ.” "కాదంటామా ?. పెదవులు కాదన్నా హృదయం ఎదురు తిరుగుతుంది. మత -.మౌఢ్యాలనూ, పెపె మెరుగులనూ దగాలనూ, దౌష్ట్యాలనూ అడుగడుగునా ఎత్తి చూపి, ఈనాటికీ తెలుగువారి గుండెల్లో గూడుకట్టుకుని వున్న (ప్రజాకవి వేమన్న. బతికివున్నప్పుడు అతని పద్యాలు సామాన్యజనంలో ఎంతటి సంచలనం కలిగించాయో నేటికీ అఖిలాం ధకోటికి అంతటి చైతన్యాన్నే కలిగిస్తున్నాయి. "తెలుగుకవితకు ఖండాంతరకీ ర్తిని తెచ్చిపెట్టింది వేమన్నే. “నీ భాషకు మూల ధనంఏద'ని ఎవరైనా అడిగితే దో సిళ్ళకొద్ది ఎత్తిచూపగలిగేవీ వేమన్నపద్యాలే. గురజాడను వాల్మీకి అన్నారు. వాల్మీకి రామకథను కావ్యంగా మలిచాడు. రాముడు ఆదర్శపురుషుడు. ఆ రామకథను యుగయుగాలకూ స్మరణీయంగా “చేసింది వాల్మీకే. మరి గురజాడను వాల్మీకితో ఎందుకు పోల్చారు ? ముత్యాల సరాలు సృష్టించినందుకా ? కాదు. అంతవరకు మ్నిశ్రగతిలో, వృషభగతి రగడలో, మేలుకొలుపు పాటల్లో తలదాచుకున్న ఛందస్సే అది. వ్యావహారిక భాషను కవిత్వంలో (ప్రవేశ పెట్టినందుకా? కాదు. జానపదగేయాల్లో చిరకాలంగా ఉన్నదే అది. నా దృష్టిలో ఒక్క *దేశభ క్రి” గీతం చాలు గురజాడను వాల్మీకి అనడానికి. రామాయణం వల ఆదర్శ మానవు లెవరో తెలిసింది. దేశభ క్రిగీతం వల్లి 'దేశమం జే రాళ్ళకూ, రప్పలకూ, చెట్లకూ, చేమలకూ అతీతమైన “మనిషే నని తెలిసింది. “దేశమంటే మట్టికాదోయ్‌ దేశమంటే మనుషులోయ్‌” మనిషిని ఇంత నిర్దిష్టంగా దివ్విటీ పట్టి చూపిన కవిత తెలుగులో మరొకటి 'లేదు. మనిషిని మనిషిగా చూపడంకన్న మహత్తర కవిత మరేదీలేదు. అందుకే అంటున్నాను-'దేశభ క్రి” గీతం ఒక్క కే చాలు గురజాడను (ప్రవక్తగా నిలబెట్టి డానికని. కాలం గడుస్తున్న కొద్దీ గురజాడ (ప్రభావం తెలుగునాట మరింతగా కుదురుకుంటున్నది. ఇరవయ్యో శతాబ్ది తొలిజాములో అత డందించిన చైతన్యం: శమంగా మధ్యాహ్నమార్తాండ బింబం లా పకాశిస్తున్నది. ఆధునికుల భావ. చైతన్యానికి అడుగుజాడ గురజాడదే. ఈ ఐదుగురు కవులూ భిన్నభిన్న కాలాల్లో వున్నవారు. ఐదుగురి తీరు. తెన్నులూ వేరువేరు. కానీ వీరందరూ సమకాలీన సమాజాన్ని, ఆ తరువాతి: తరాలనూ |పభావితం చేసినవారే. అయితే ఒక విశిష్టలక్షణం ఈ అయిదుగురినీ ఏకసూతంలో ముడి వేస్తున్నది. అదే దేశీయత, ఈ అయిదుగురు తెలుగు. పలుకు బడికి పట్టంకట్టిన వారే. తెలుగుతనాన్ని తమ రచనలద్వారా దీపింపజేసిన వారే. తెలుగువాడు తరతరాలకూ చెప్పుకోగలిగిన ఉ త్రమకృతులు రచించిన వారే. మొక్కవోనివ్య క్రిత్వ ముద గలవారే. వీరినిగూర్చి సమీక్షించిన అయిదుగురు ఉపన్యాసకులు తమ తమ రంగాల్లో చేయి తిరిగిన వారు. ఆచార్య దివాకర్లవారు తిక్కన్న బహుముఖ వ్యక్తిత్వాన్ని సమ్మగంగా సమాలోచించి చూపారు. గడియారంవారు పాలకురిక్‌ (వతిభావ్యుత్స త్తత్తులను సునిశితంగా పరిశీలించి చూపారు. పుట్టపర్తి వారు కృష్ణరాయల కృతిలోని వైష్ణవ ముద్రను అపూర్వవిద్వ త్తతో విమర్శించి చూపారు. మరుపూరువారు వేమన్న పద్యాలకూ జీవితానికీ వున్న లంకెను వివరించి చూపారు. కొ త్తపల్లివారు ఆథునిక తెలుగుసాహితికి గురజాడ దిద్దిన సరికొత్త కళలను సమన్వయించి చూపారు. దర్శనపతిభతోపాటు విమర్శన్మపతిభకూడా వున్న ఈ అయిదుగురు పండితులచేత ఆ అయిదుగురు తెలుగుకవుల రచనా చైతన్యాన్ని ఆవిష్కరింప జేసి వారి ఉపన్యాసాలు గాలిలో కలిసిపోకుండా అందమైన (గ్రంథంలో సంత రింప జేసిన “యువభారతి” కృషి (ప్రశంసనీయం. సం్మపదాయంలోని మేలి నిగ్గులను ఈ తరంవారికి చవి చూపడంలో “కావ్యలహరి” ద్వారా “యువభారతి” నిర్వహించిన ప్మాత ఈవర కే చరిత్రకెక్కింది. ఈ “చె తన్యలహరి” ఆ చరిత్రకు మరోపుటను తొడుగుతుంది. అదే నా ఆకాంక్ష | తాకఠరిననెతనుయాజి -- ఆచార్య దివాకర్ల వేంకకీకానథాని ట్రెిక్కన కారణజన్ముం డైన మహాకవి. మహాకవులు పలువు రుండవచ్చును. వారి (ప్రభావము భాషావాజ్మయములందేకాని యితరరంగములం దంతగా కనిపింపదు. తిక్కన తనరచనలచే నొకవంక నాం ధభాషావాజ్యయములకు సుస్థిరమైన రూప మొసంగుట యటుండ( దనరాజకేయనై పుణీధౌరంధర్యము చేతను, మతసామరన్యసంపదచేతను, వై దికలౌకిక| పవృ త్తి పావీణ్యము చేతను, సామాజిక సంబం వసామీచీ న్యముచేతను, సౌశీల్యసౌమనస్యములచేతను ఆరోజులలో నాంధ్రదేశము నలుమూలల నపూర్వమైన (ప్రశస్తి నార్జించి యభినందింప(బడిన మహనీయుడు. అతనికవిత్వమువలెనే వ్యక్తి త్వమును సర్వాం ధ్రజనారాక్య మైనట్టిది. అందుచేతనే అతనిని కేవలము మహాకవిగనే. కాక కారణజన్ము(డై న మహాపురుషుండుగా స్మరించుటయు, నాంధ్రదేశమున చెతన్యగంగా లహరిని ద్రవ ర్తింప(జేసిన యపరభగీరథు(డుగా నారాధించుటయు' జరుగుచున్నది. తిక్కన నిర్వచనో త్తర రామాయణ విరాటపర్వారంభములందు తన్ను గూర్చి కాని తనవంశమునుగూర్చి కాని వివరము లేమియు చెప్పియుండ లేదు. కాని అభినవదండి బిరుడాంకితు(డై న మూలఘటిక కేతన తాను రచించిన దశకుమారచరిత మను చంపూకావ్యమును తిక్కన కంకితము చేయుచు నం దాతని వంశమునందలి పూర్వులను, వారి గుణగణములను, తిక్కన రూపొదార్య కవితాపాండితీ (పతిభాపాటవములను విశదముగా వర్షించియుండెను. దానినిబట్టి మనము తిక్కనను గూర్చియు( దద్వంశమును గూర్చియు. గొన్ని 34 చైతన్యలహరి విశేషములను _ దెలిసికొనుట కవకాశము కలుగుచున్నది. నిర్వచనోత్తర రామాయణమునందలి అమలోదా త్తషునీష నే నుభయకావ్యపౌఢి( బాటించుశి ల్పమునం బారగు(డం గళావిదుండ నాప స్తంబనూ[తుండ గౌ తమగో(తుండ మహేళ్వరాం ఘీకమలధ్యానై కశీలుండ న న్నమకుం గొమ్మనమం|తికి న్చుతుండ 6 దిక్షాంకుండ సన్మాన్యు-డన్‌. ౧-183 అనుపద్యమును బట్టి అన్నమాకొమ్మనమం తులు తిక్క నతల్లిదం[ డు లనియు, నతడు గౌతమగ్యోతు డనియు, నాపస్తంబస్మూతు( డనియు( దెలియుచున్నది. అంతకు ముందున్న పద్యమున సారకవితాభిరాము(డును, గుంటూరి విభుండు నైన మం తిభాస్కరు( డాతని పితామహు( డని చెప్ప(బడినది. విరాటపర్వ మందలి “మజనకుండు సమ్మాన్య గౌతమ గో తమహితుం” డిత్యాది సీసము కొమ్మన దండనాథు( డనియు, మధురకీ ర్తి వి స్త్రరస్ఫారు+ డనియు, సాంగవేద వేది యనియు, కేతన మల్లి నసిద్ధనామాత్యవరుల కూరిమితమ్ము( డనియు( దెల్పు చున్నది. కేతన దశకుమారచరిత్రమున తిక్క_నగృహనామము కొట్టరువువా రని చెప్పియున్నాండు. కొన్నిశాసనములలో కోష్టాధిపతి యను సం స్కృృతళబ్దము నకు కొట్టారువు అను తెలు(గుపదము వాడంబడిన దనియు, తిక్కనపూర్వు లెవ్వరో 'కోష్టాధిపతి పదవిని నిర్వహించియుండుటచే వారికి కొట్టారువు అను నింటిపే శేర్చడి కాల క్రమమున కొట్టరువుగా మాజియుండుననియు కీ.శే,చాగంటి శేషయ్యగా రూహించియున్నారు. శెలిసినంతవజకు తిక్క నవంశమునకు మూల పురుషుండు మావెన. మావెన యను పేరు గల యొకండు వస్తువులపై పన్ను రాంబ స్రెడి యధికారి (సుంకృవెగ్గడ్సగా నుండి, యాపన్ను గుంటూరుమండల మందలి సత్తెనప ల్లితాలూకాలోని మావెందల గామమున నున్న సకలేశ్వర దేవు నకు దీపమునశకై ధారవోసినట్లు (కీ. శ. 1129వ సంవత్సరమునందలి యొక శాసనమువలన( దెలియుచున్నది. ఈమావెనయే తిక్క నవంశమునకు మూల పురుమ( డైన మావెన యై యుండవచ్చును. కాలముకూడ కొంచె మించు మించుగా సరిపోవును. మావెనకుమారుండు గుండశౌరి; పొతు(డు కేతన, కేతనకు గుండన, భాస్కరమంతి, మహేశ్వరు(డు అను ముగ్గురుకుమారు లుండిరి. వీరిలోని భాస్కరమం| త్రియే సారకవితాభిరాము(డును, గుంటూరి విభుండు నని తిక్క_నచే( బేర్కొనంబడిన యతనిపితామహు(డు, ఇత(డు పూర్వరామాయణమును రచించియుండె నని విమర్శకుల అభిప్రాయము. కేతన, (1 తిక్కన సోమయాజి 35 మల్లన, సిద్ధన, కొమ్మన అనువారు నలువురు సీతనిపుత్తులు. వీరిలో కేతన పద్యకాదంబరీకావ్యమును రచించె నని (ప్రతీతి. సిద్ధనయు నతనికుమారు( డైన ఖడ్గతిక్కనయు చోడతిక్కరాజుకడ మర్మత్రియు సేనాధిపతియునై పేరు గాంచిరి. కొమ్మన తం్మడివలెనే గుంటూరి విభుండై యుండెను. అత. డన్నమ యను సకలకల్యాణగుణాలవాల యైన ధర్మపత్నియందు6 గాంచిన కుమారరత్న మే తిక్కన. తిక్కన తనతం|డ్రియు తాతయు గుంటూరివిభు లని చెప్పియుండెను. గుంటూరివిభు లన(గా గుంటూరికి కరణములై యుందు రని కొందలి యభి ప్రాయము. వారు కరణములైయుండిన నుండవచ్చును గాని యంతమ్మాత్ర మున వా రిప్పటి కరణములవలె వట్టి లెక్కలు (వాయువారుగా నుండిరని భావింపరాదు. తిక్కన కేతనకు విభు, దండనాథపదములను వాడుటయే కాక యత(డు గాండీవధన్వుండో యన నెగడి సూర్యవంశభూపాలసుచిరరాజ్య వసంతుడై యుండెననియు చెప్పియుండుటను బట్టి వారు శౌర్యధై ర్యపరాక్రమ ధుర్యు లైన దండనాథులును, బరిపాలకులుగను గూడ వ్యవహరించి యుందు రని చెప్పవచ్చును. కొమ్మనకూడ చోడవంశరాజులకడ దండనాథుండుగా నుండి నెల్లూరు పాంతమున జరిగిన యొకయుద్ధమున వీరమరణము నొందె ననియు నావా ర విని గుంటూరునం దున్న అన్నమ సహగమన మాచరించె ననియు చెప్పుదురు. ఆకాలమున మర్మ తిదండనాథాదులు తమకుమారులకు కృతజ్ఞతా పూర్వకముగా. దమ్మ ప్రభువుల పేర్లు పెట్టుకొనునాచార ముండుటచే కొమ్మన తనకుమారునికి మనుమసిద్ధితండి యైన తిక్కరాజుపేరే పెప్టె నని తోంయ చున్నది. తిక్కనయను పేరు శ్రీకాళహ స్పియందలి తిరుకాళ త్తి దేవునిబట్టి యేర్చడి నదే. తిక్కరాజునకు తిరుకాళ త్తిదేవచోడు డను నామముకూడ నుండుట యిందుకు నిదర్శనము. తిక్కనబాల్యమునుగూర్చి శకేతనకూడ నేమియు చెల్చియుండలేదు. చిన్నతనమునందే తల్పిదండ్రులను గోల్పోవుటచే నత(డు నెల్లూరున మంతి సదవియం దుండిన పెదతండి సిద్ధనామాత్యునికడ శేగి యచటనే విద్యా బుద్దులు నేర్చె నని చెప్పుదురు. అః డచ్చట వేదవేదాంగములతో పాటు మనుమసిద్దికి మ్మితుండును సహపాఠియునై రాజనీతిని గూడ నభ్యసించి యుండును... కేతన తిక్కనకు వాడిన “రాజనయవిధా ప్రయోజనవిశారదు డు, నరపతినయవిద్యానై పుణ్య పౌఢభావు(డు, సీతిచాణక్యు(డు” మున్నగువిశేషణము 36 చై తన్యలహర లిందుకు సూచనలు. మనుమసిద్ధి తన్ను వరుసకు మామా యని పిల్చుచుండి నట్లు తిక్కన నిర్వచనో త్రరరామాయణమున( జెప్పియుండుటచే నత(డు మనుమసిద్ధికంటె నించుక పెద్దవాండై యుండు నని యూహింపవచ్చును. తిక్కరాజు మరణానంతరము మనుమసిద్ధి రాజ్యాభిషి క్షుండు కాంగానే తిక్కన మంత్రిపదవి నధిష్టించియుండును. తిక్కరాజుశాసనములు (రశ. 1252 వటికుC గానిపించుచుండుటచే మనుమసిద్ధి రాజత్వమును తిక్కన దుర త్రిత్వమును (క్రీ. శ. 1253 వ సంవత్సరమున( బడసియుందు రని యూహింపవచ్చును. కేతన తిక్కనకు దండాధీశు(డు, చమూపు(డు అనువిశేషణములనుగూడ వాడియుండెను. కేతన దశకుమారచరితము నవతారికయందును, ఆశ్వాసాద్యం తములందును వాడి నవిశేషణములనుబట్టి తిక్కన దళదిశా విశ్రాంతయళు€ డనియు, శుభచర్మితు డనియు, సకలవిద్యాక శాపారగు( డనియు, ధై ర్యగాంభీ ర్యాదిగుణసంపన్ను6 డనియు, అర్జిజనరా ధేయు( డనియు, కవీందలో కాధారు6 డనియు, దేవేందద్రవిభవు( డనియు, నభిరూపభావభవు( డనియు, జితేంద్రియు( డనియు, వేదవిద్యాప్రవీణు( డనియు, |శ్రౌతస్మా ర్హకర్మానుష్టానపరు( డనియు, ఉభయక విమ్మితు( డనియు, నీతివిద్యానిపుణుం డనియు, చి త్తనిత్యస్థితశిపు 6 డనియు. _ దెలియవచ్చును. _ శ్రీకాంతచరణయుగళీకో క నద మధ్యువతుండు మున్నగు కేతన్మప్రయు క్రవిశేషణములు తిక్కన విష్ణుసేవాపరాయణు డని కూడ వ్య క్రముచేయుచున్నవి. శమ హీశ్వరాంఘేకమలధ్యానై క కశీలుల” డయ్యును అతండు విష్ణు ద్వేషమ్మాతము కాండు. అతనిపూర్వులలో( గొందజు హరిపూజాపరాయణులుకూడ నుండిరి. ఆవంశమువారికి శివ కేశవులందు భక్తి కొంచె మించుమించుగా నమానమే. అట్లు కానిచో భాన్మరమంతత్రి పూర్వ రామాయణమును, తిక్కన నిర్వచనో త్రరరామాయణమును రచించుట సంభ వించి యుండదు. తండి మరణానంతరము మనుమసిద్ధి నెల్లూరుసింహాసనము నధిష్టించి నను ఆరంభకాలమున నాతనిరాజ్యము (ప్రశాంతముగా సాగినేట్లు కనిపింపదు. అక్కన బయ్యన లను దాయాదు లాతనిసింహాసన| భప్పుని గావించి రాజ్యము. న్నాకమించిరి. మనుమసిద్ధికి వారిని దిరిగి జయించు శ క్రి సామర్హ్యములు, లేకుండెను. అప్పుడు మర త్రియు మ్మితుడు నైన తిక్కన యోరుగల్లు స్నామాజ్యమును బాలించుచుండిన గణపతిదేవుని దర్శించి యాతని సాహాయ్యము నర్హింప గణపతి దేవుండు పెద్దసేనతో వచ్చి, వెలనాటిరాజును జయించి, యప్పన తిక్కన సోమయాజి 37 ములు గొని పిమ్మట అక్క నబయ్యనలను బాబు దోలి మనుమసిద్ధిని మరల నెల్లూరురాజ్యమున( బునఃప్రతిష్టితుని గావించె నని సిద్దేశ్వర చరిత్రము, సోమ దేవరాజీయము అన్ను గంథములవలన( 'దెలియుచున్నది. గణపతిదేవుని నాయకపల్లిశాసనముకూడ _ నీవృత్తాంతమును సూచించుచున్నది. సిద్ధేశ్వర చర్మితము ద్విపదకావ్యము. దానిని రచించిన కాసె సర్వప్ప క్రీ.శ. 15 వ శతాబ్దిలో నివసించెను. దాని నాధారముగా( జేసికొనియే 18 వ శతాబ్దియం దుండిన కూచిమంచి జగ్గకవి సోమ దేవరాజీయమును రచించినట్లు కనిపించును. తిక్కన గణపతిదేవుని దర్శించిన వృత్తాంతము నారెండుకావ్యములును ఒకే విధముగా వర్ణించుచున్నవి. సర్వప్ప దిక్కుదిక్కులనుండి విద్యార్థు లరుదెంచి కావ్యములందలి శ్లోకములను వినిపించుచుండ వానిని జక్క6గా వినుచు తిక్కన యందలముపై నోరుగంటి కరుదెంచె ననియు నతనిరాక (పతిహారులవలన నెజింగి గణపతిదేవు( డెదురేగి యాతని. దన కొలువునకు( గొనివచ్చి యత్యంతభక్తితో నాదరించె ననియు, తిక్కన భారతాఖ్యాన మును భారతవీరు లొనరించిన యుద్ధప్రకారములను విశదముగా వర్ణింప గణపతి దేవుండు విని మెచ్చి యతనికి వినిధవ స్రభూషణాదులు బహుమానముగా నొసంగె ననియు( దరువాత తిక్కన తాను వచ్చినపని విన్నవింప గణపతిదేవుండు పెద్ద సేనతో నేగి వెలనాటిరాజును గెల్చి అఆక్కనబయ్యనల నోడించి మనుమ సిద్ధిని నెల్లూరున పునఃప్రతిప్పితుని గావించె ననియు వర్షించి యున్నాండు. సోమ దేవరొజీయమున తిక్కన గణపతిదేవునకు భారతార్రములనేకాక ద్వైతా దె్వితమతత త్త్వములను, ధర్మాధర్మపద్ధతులను, రాజనీతి ప్రకారములను గూడ. దెల్చె ననియు, గణపతి దేవు. డనుమకొండలో ని బౌద్ధజనులను రావించి వారిని తిక్కనతో వాదింపంజేయ తిక్కన వారిని సులభముగా నోడించె ననియు, నప్పుడు గణపతిదేవు(డు బౌద్ధదేవాలయములను గూలదోయించి తిక్కనను బహు, పకారముల( బూజించె ననియు దెల్పుచున్నది. అప్పటికి తిక్కన యింకను నిర్వచనో త్త తరరామాయణమును గాని భారతమునుగాని రచించి యుండలేదు. అత(డు తన కత్యంతాభిమానప్మాత్ర మైన సంస్కృత భారతమును బురస్కతించుకొనియే భారతకథాయుద్ధవి శే షములను, ధర్మత త్వ్వాదులను గణపతిదేవునికి( జెప్పియుండును. ఆరా జాతనివాగ్మితా పాండితీపాటవములకును వివరణపద్ధతికిని, వాద|పౌఢికిని మెచ్చి యాతని బహువిధముల గౌరవించియుం డును. ఈ విధముగా గెణపతిదేవు(డే కాక తిక్కనయు మనుమసిద్ధిరాజ్యన్రాప నాచార్యవిరుదమునకు 6 దగియున్నా(డు. 38 చై.తన్యలహరి మనుమసిద్ధికంటె తిక్కన కొన్నియేండ్లు పెద్దవా( యె యుండు నని యిదివజకు సూచిపంబడి వది. మనుమసిద్ధితండి దై యెన తిక్కరాజు క్రీ శ 1190 ప్రాంతమున బుట్టి 1252 వణకు రాజ్య మేలినట్లు ౩ తెలియుచున్నది. మనుమ సిద్ధిమరణకాలము 1260 ప్రాంత మని కొందలును, 1263వ సంవత్సర మని కొందజును చెప్పుచున్నారు. అతడు తిక్కరాజునకు 25 ఏండ్ల ప్రాయమున జనించియుండు ననుకొన్నచో నతనిజననకాలము 1215 పాంత మగును. అతని కంటె నించుక పెద్దవా( డైన తిక్కన 1210 ప్రాంతమున జనించియుండును. అతండు శా.ళ.1210సంవత్సరమున (కీ.శ.1288) మరణించె నని తెల్ప్బుపద్య మొక టున్నది. ఆసద్యము నంతగా విశ్వసించుట కవకాశము లేకున్నను తిక్క నమరణకాల మించుమించుగా 1290 ప్రాంత మై యుండు నని భావింప నచ్చును. అత(డు పూర్ణపురుషాయుషజీవి యై సుమా రెనుబదియేండ్లు జీవించె నని ప్రతీతి. దీనినిబట్టి “దయతనిజీవితకాలము క్రీ. శ. 1210నుండి 1290 వకు నని నిర్ణయింపవచ్చును. మనుమసిద్ధికి కాటమరాజతో యుద్ధము జరిగినప్పుడు తిక్కన యాతనికి మంతియై యుండినను ఆయుద్ధమున నతని|ప్రస క్తి యిసు మంతయు లేకుండుట వింతగా నున్నది. తిక్కన నిర్వచనో త్రరరామాయణ భారతపర్వములనేకాక విజయ 'సేనము, కవిసార్వభౌమచ్చందస్సు, కృష్ణశతకము అనువానినిగూడ రచించె నని లోకమున( బతీతి యున్నది. పెదపాటి జగ్గకవి తాను సంకలనము చేసిన (ప్రబంధరత్నావళిలో విజయసేనములోని వని కొన్నిపద్యము _ లుద్ధరించి యున్నాండు. అప్పకవియు కస్తూరిరంగకవియు సంశయప్లుతయత్తికి లక్ష్య ముగా విజయసేనములోని దని వల్ల భు( డేగు దుర్గభు(డు వానిదెసం దగు లూది యిమ్మెయిన్‌ దల్ల డ మందె చేల. యుచిత స్థితికి న్నను. బాప (జూచినన్‌ దల్గీ యు బంధులోకమును దేండ్రియు నే మనువా రెణింగిరే నుల్చమః యిట్లు నీకు దగునో తగదో పరికించి చూడుమా | యనుపద్యము నుదాహరించియుండిరి. కూచిమంచి తిమ్మకవి సర్వలక్షణసార సంగహమున నీపద్యము అమరేశ్వరుని వికమసేనములోని దని చెప్పియు న్నాండు. వ్మికమ సేనవిజయ సేనములలో నేదియు నిప్పుడు లభింపనికారణమున వానీకర్హృత్వమునుగూర్చి యిదమిత్త మని నిర్ణయించుట కవకాశము లేకున్నది. కవివాగ్సంధన మను నామాంతరము గల కనిసార్వభౌమచ్చందమునందలి చివరి తిక్కనసోమయా జి 39 పద్య మది తిక్కనయే రచించినట్లు తెల్పుచున్నది. కాని యందు “పాలవార్డి శయనివంటి యప్మ్యపయోగములు కొన్ని కానవచ్చుచుండుటచేతను, యతుల సంఖ్య యిరువదియేడుగా( జెప్పంబడియుండుటచేతను అది తిక్క నరచన కా దనియు, ననంతామాత్యుని సమకాలికు(డుడో యతనితరువాత నుండిన మటి యొకకవియో దానిని రచించియుండు ననియు విమర్శకులు తలంచుచున్నారు. “అరయన్‌ శంతనుపుత్తుపే దనుజు పే న్మక్రూరు పైంగుబ్దిపె....కృష్ణ! భక్త (ప్రియా 1” అనుపద్యము తిక్కనరచిత మైన కృష్ణశతకములోని దని కొందలు నుడువుదురు. “కృష్ణ | భక్త పియా” అనుమకుటము గల శతక మిష్పు డెచ్చ టను లభించుటలేదు. ఆశతకమంతయు( గాని యందలి మజీకొన్ని పద్యములు కాని లభించువణకు దానిక ర్హృత్వమును నిర్ణయించుటకు వీలులేదు. తిక్కన నిర్వచనో త్రరరామాయణమున( దా నుభయకావ్యపౌఢి. బాటించుశిల్పమునం బారగుండ నని చెప్పుకొనియుండెను. కేతనయు మార 'నయు నత6(6 డుభయభాషలయందు( గవి యని కీ ర్పించియుండిరి. అతని కుభయకవిమ్మితు(డను బిరుద ముండ నేయున్నది. దీనినిబట్టి తిక్కనసం స్కృృత మున(గూడ( గొంతరచన చేసియుండినట్లు కనవచ్చుచున్నది. కంపరాయల భార్య యెన గంగాదేవి తనమధురావిజయ మను సంస్కృత కా వ్యమున వాల్మీకి మొదలు లీలాశుకునివణకు( గల కొందజు సంస్కృృతకవులను - సంస్తుతించి చివర తిక్కయ, అగస్తు(డు, గంగాధరు(డు, విశ్వనాథుండు అనుకాకతీయ యుగమునందలిఆంధు లై న సంస్కృృతక వులను గూడ సన్నుతించెను. తిక్కయ' యనుస ౦స్కృ్బృతకవి యొక డుండినట్లు నిదర్శనములు లేవు. ఆమె “తిక్కయస్య క వేస్సూ క్రిః” అనునెడ " తిక్కుయజ్వ కవేస్సూక్తి ౩” అని |వ్రాసియుండినచో నత(డు తిక్కనసోమయాజియే యని నిర్ణయించుట కెక్కువ సౌలభ్య మేర్చడి యుండును. తిక్కయనామముచే నామె యేవ్వరి నుద్దేశించియుండెనో తెలియదు. కాని యాంధులై నసంస్కృతక వులలో నాపే ప్రండుటచేతను, ఆపేరు గల సంస్కృత కవి మజెవ్యరును వినబడకుండుటచేతను అతడు తిక్కనయే యని యూహించుట కభ్యంతర ముండదు. తిక్కన -రచించిన సంస్కృత శ్లోకములు రెండే మనకు లభించుచున్నవి. అందొకటి నిర్వచనో త్తరరామా యణమునందలి యారంభమంగళళ్ళా *ళము, రెండవది పీరాటపర్వారంభము' నందలి “కి మస్టిమాలా” మిత్యాదిహరిహర నాథవర్షనళ్లోకము. ఈ రెండుళ్లోకము లనుబట్టియే గంగోచేవి యాతనిని సంస్కృృతక వులపట్టికలో 6 జేర్చియండదు. 40 చైతన్యలహరి మటియు కేతన “లలితనానాకావ్యములు చెప్పు నుభయభాషలయం” దని స్పష్టముగా 6 దెల్పియున్నా(డు. అవికత్తను(డై న తిక్కన తా “నుభయకావ్య పౌకిం బాటించుశిల్పమునం బారగుండొనని యూరక చెప్పుకొనియుండునా ? అందుచే నతండు సంస్కృృతమునంగూడ6 గావ్యమో కావ్యములో వ్రాసి యుండును. అవి లభ్యములు కాకుండుట దురదృష్టము. కేతన తిక్కనకు( బద్యాది తి విధకావ్యపారీణు6 డనువిశేషణము వాడి యుండెను. త్రివిధకావ్యము లనంగా పద్యగద్యచంపూ కావ్యములు. నిర్వచనో _త్తరరామాయణ మతని పద్యకావ్యము; భారతము చంపూకావ్యము. ఇంక నతడు రచించిన గద్యకావ్య మేదో మనకు( దెలియదు. అది యేదైన నుండి లభించినచో నాం|ధ్రగద్యవాజ్మయమున కావ్యము ననవద్యము నై నయలంకార మై భాసిల్లును. తిక్కన తొలిరచన నిర్వచనో త్రరరామాయణము. దీని నాతండు మనుమసిద్ధి రాజ్యమునకు వచ్చిన మూ(డునాలుగేండ్ల కు రచించియుండును. మనుమసిద్ధి 1253 వ సంవత్సరమున పట్టాభిషి కు యుండును. అందుచే నిర్వచనో త్ర తరరామాయణరచన 1256 ప్రాంతమున జరిగియుండు నని చెప్ప వచ్చును. తిక్కన కప్పటికి సుమారు 46 ఏండ్లుండును. అప్పటి కింకను ఆత(డు యజ్ఞము కావించియుండలేదు. నిర్వచనో త్త తరరామాయణమునందలి ఆశ్వాసాంతగద్యలలో నతడు *“బుధారావనవిధేయ తిక్కననామధేయ ప్రణీతం బైన” అని మాత్రమే (వాసికొనియుండెను. భారతమునా(టి కది “బుధారాధన నిరాజి తిక్క_నసోమయాజి'గా మార్చుచెందినది. తిక్కనతాత యైన భాస్కర మంతి పూర్వరామాయణమును రచించె ననియు దానిని బూ ర్హికావించుటకే తిక్కన యు త్రరరామాయణమును రచించె ననియు. (ద్రితీతి. అందుకు నిర్వచనో త్తరరామాయణమున నత(డు (బాసిన సారకవితాభిరాము గుంటూరి విభుని మంతిభాస్కరు మత్చితామహుని( దలంచి మైన మన్ననమెయి లోక మాదరించు వేజ నాకృతిగుణములు వేయు నేల ౧-12 అనుపద్య మాధారము. ఇందు మం|త్రిభాస్కరు(డు సారక వితాభిరాము( డనియే యున్నది. కాని యాత(డు రామాయణము రచించె ననుటకు సూచన లేమియు లేవు. కాని తిక్కన పూర్వరామాయణమును విడిచి కరుణమయమెన తిక్కన సోమయాజి త] యు త్తరభాగ మొక్కే యేల (వాసియుండె నని యాలోచించినచో పూర్వ రామాయణ మంతకుముందే యాతనితాత రచించియుండెనేమో యను నను మాన ముదయింపక మానదు. ఆయనుమానమును పే పద్యము బలపజుచును. మజీయు రామాయణమున నాయకః(డైన శ్రీరామచం దునిగుణగణములుకూడ నతనిరామాయణరచనమునకు( బురికొల్పియుండును. ఎత్తణీ నైనను ధీరో దా తనృపో త్తము(డు రామధరణీపతిన ద్వ త్తము సంభావ్య మగుట ను త్తరరామాయణో క్రియుక్తు(డ నై తిన్‌ ౧-11 అని యాత(డే కావ్యారంభమున( జెప్పియుండెను. _ తిక్కననిర్వచనో త్తరరామాయణమును నెల్లూరివిభుండును దనకుపభువు నైన మనుమసిద్ధిభూపాలుని కంకిత మొనరించెను. ఆరా జొకనా(డు తిక్కనను రా(బినిచి, ఏ నిన్ను మామ యనియెడు దీనికి. దగ నిమ్ము భారతీకన్యక, నా క్రి నర్లు(డ వగు దనినను భూనాయకుపల్కు చిత్తమున కింపగుడున్‌. ౧=శి తిక్కన యారాజుగుణగణము లెంచి, యాతని పల్కు లయౌచిత్యమువ కలరి యట్లు చేయుటకు సముత్సుకు( డయ్యెను. నిర్వచనో త్రరరామాయణము తన శొలిరచన యగుటచే నత( డందు స్వీయకవితామార్గని రూపక ములును, భావికవి మార్గదర్శక ములు య బూర్వక విమార్గనిరా సక ములు నైన కొన్నిక వితానియమ ములసు వెల్ల డించెను. పలుకులపొందు లేకుండ (ప్రాంతవడ్డమాటలతో రస భంగ మొనర్చుచు కావించురచన [వాయుకవులకు మెచ్చు కలిగించినను బర హృదయముల నలరింప(జాల దనియు, కవు లర్జానుగుణములై న పదములనే (గ్రహింపవలయు ననియు, యత్నిప్రాస లుచితరీతి నిలుపక పులిమిపుచ్చరా దనియు, సంస్కృృతశబ్దములకు6 దెలు(గువిశేషణములను వాడునపుడు లింగ వచనభేదము కలిగించుట యుచితము కాదనియు, వ్యాకరణయుకృము లై నను, సు ప్రిజంతాది సంస్కృత పదములను తెలుగున (పయోగించుట జా త్యము కాదనియు, (శుత్యనురూపము లను భావముతో (పాసాక్షరములందు వేగు నక్షరములను జేర్పరాదనియు, కాహల సంధించునప్పుడు విన(బడు ధ్వనిఖండ 42 చై తన్యలహరి ములవలె నల(తియల(తితునియలుగ( బదములు వాడవలె ననియు నత(డు (పకటించినకొన్నినియమములు. శై వకవులలో నిందలికొన్నినియమములకు వ్యతి క్రమము కనిపించును. భారతమునా(టికి తిక్క_నయే యీనియమములం దొకటిరెండింటిని సడలించియుం డెను. సంస్కృతమున తొల్లింటి (శవ్యకావ్యములన్నియు నాద్యంతళ్లోక మయ ములే. తరువాత నందు వచనకావ్యములు చంపూకావ్యములు బయలుదేలినవి. ఆపూర్వసంస్కృృతకవుల ననుసరించి తిక్కన తనతొలికావ్యమును నిర్వచ నముగనే రచించెను. ఆరోజులలో ( బద్యమున కున్నంతగౌరవము గద్యమున. కున్నట్లు కన్చింపదు. “వాక్యసాంగత్యము చేయుచోనయిన గద్యము తోడుగ జెప్పి పెట్ట”ననునది తిక్కన కావించుకొన్న నియమములలో నొకటి. |ప్రొఢు. లె నవారు వచనము లేకయు వరనలు రచింపవచ్చు ననియు, కథలను బద్యము అనే చెప్పుట ఆర్యస్తుత్యమగు. ననియు నీతని యప్పటిభావము. భారతము. నా(టి కత( డీయభ్మిపాయము మార్చుకొని నన్నయవలె చంపూమార్గమునే యవలంబించెను. ద్విపదశతకకవులను విడిచినచో( బూర్వకవులలో నిర్వచన. కావ్యము (వ్రాసినవాండు తిక్కన యొక్క-డే, నన్నయభారతాం ధ్రీకరణము నుష్మకమించుచు దానిని సంస్కృృతళ్లోకముతో నారంభించుటచే తిక్కనయు, దనతొలిరచనలో నాపద్ధతినే యవలంభించి “శీరాస్తాం మనుమక్షితీశ్వరభు జా స్తంభే” యని యారంభాశీర్మంగళమును సంస్కృతములో నే రచించెను. తరువాత విరాటపర్వమును మ్మాత మాత(డు తెలు(గుపద్యముతోనే యారం: భించెను. వాల్మీకి రామాయణమునందలి యు త్తరకాండ మే తిక్క ననిర్వచనో త్తర రామాయణమునకు మూలము. భారతము వలెనే యిదియు యథామూలాను. వాదము కాదు. కథను మాత్ర మనుసరించుచు నెడనెడ మార్చుచేర్చు లొన రించుచు నత డీకావ్యమును రచించెను. అత డిందు పెక్కుభాగములను. సంక్షేపించెను; కొన్నిటిని దొల(గించెను. అందు . శ్రీరామనిర్యాణగాథ ముఖ్య మైనది. తరువాత జయంతి రామభట్టనుకవి నిర్వచనో త్తరరామాయణమును. బూర్తిచేయటకో యన -నాకథను మ్మాత్రమే (గ్రహించి యేకాశ్వాసముగా రచించెను. తిక్కన పెంచినభాగములు 'పెక్కువర్ణ నాత్మక ములు. ఇవి యష్ష మాళ్వాసమున( గనిపించును. అత6 డుత్స రరామాయణమునందలి శ్లోకము లను యథాతథముగ ననువదిం చినపట్లుకూడ ( గొన్ని కలవు. అసలు పూర్వ. తిక్కనసోమయా జి 43 కవులు_అందును గవ్నిత్రయమువారు_అనువాదమునకే కడంగినను (పతిపదాను వాదమున కె యత్నించియుండ లేదు. మూలకథాత త్త్వములకు భంగము కలుగ కుండ భాషాజాతీయముల కనుగుణముగ సంస్కృత గంథములను తెలుంగు వారీ కందీయవలె ననియే వారియుద్దేశము. ఈ పద్ధతియే నిర్వచనో త్రరరామా యణమున( గూడ కనిపించును. నిర్వచనో త్రరరామాయణ మయోధ్యావర్లన పూర్వరామాయణ కథా సం గహములతో నారంభించుచున్నది. తిక్కన తాను జెప్ప(దల(చుకొన్నది యు త్తరరామాయణకథమ్మాత మే యగుటచే కావ్యారంభమున పూర్వకథావిషయ: ములను సం గహముగా( జెప్పి కావ్యమున కొకసమ్మగత కలిగించినా (డు. ఇది యు త్తరరామచరితనాటక మునందలి చిత్రపటవృత్తాంతమువలె పూర్వో త్రర రామాయణకథాసందర్భముల నతుకుచున్నది. నిర్వచనో త్రరరామాయణము నందలి మొదటియేడాశ్వాసములలో రాపణాదులయొక్కయు వారిపూర్వుల యొక్కయు చరిత్రలు పరా క్రమాదులు వర్ణింప(బడినవి. తరువాతి మూ(డా శ్వాసములలో సీతాపరిత్యాగము, లవణాసురవథ, రామాశ్వమేథము మున్నగు విషయములు చెప్ప(బడినవి. వాల్మీకి రావణాదుల జననాది వృత్ర్తాంతములను బూర్యరామాయణమున చెప్పియుండనికతమున ను త్రరరామాయణమున వాని 'కేదోవివముగా (ప్రసక్తి కల్చింప(బడినది రావణవధానంతరము రాము(డు పట్టాిషిక్తుండై రాజ్యము పాలించుచుండ నగస్త్యాదిమును లాతని నధినందిం చుటకై యరుదెంచినప్పుడు రాము(డు రావణాది రాక్షన వీరుల తపశ్చర్యా శౌర్యాదులను గూర్చి తెల్పుమని యగస్త్యు నడుగ నత. డావృత్తాంత మంతయు «we RO Ih వరముగా నెజీంగించిను. నిర్వచనో త్రరరామాయణ ద్వితీయాశ్వాసమున మా=్యవదాదుల వృత్తాంత మును, తృతీయచతుర్ణపంచ మ షష్టాశ్వాసములలో రావణుడు, అతని సోదరులు, ఇం దజిత్తు, వాలిస్నుగీవులు, హనుమంతు(డు మున్నగువారి జననాదివృత్తాంతము లును రమ్యముగా( జెప్ప(బడినవి. పూర్వరామాయణమున( గనిపించు వారి పర్మాకమ (పాభవములకు ( గారణమంతయు నిక్కడ వ్యక్త మగును. ఇందు చాలభాగము రావణదిక్పాలవిజయమునకు సంబంధించినది. ఆ సందర్భములం దత (డు (ప్రదర్శించిన పర్మాక్రమ మ్మపతిమాన మైనది. పంచమాశ్వాసము నందలి వేదవతివృత్తాంత మత్యంతరమణీయ మైనది. ఆమె రావణునిచే బన్నమొందియు 44 చై తన్యలహరి తపః పభావోన్నతికి( జేటుకలుగు నని యతని శపింపక తన్మృత్యుకారణమై యయోనిజగా నుద్భవమందెను. మొదటియేడాశ్వాసములందలి _యుద్ధవర్హనలలో _భారతయుద్ధపర్వము అందు తిక్కన (ప్రదర్శించిన యద్వితీయయుద్ధవర్లనకౌశ లమునకు వీజములు పొడగట్టును. విష్ణువు మాల్యవదాదులతో పోరి వారి నోడించుటయు, రావణుడు దిగ్విజయ మొనర్చి యమవరుణకుబేరాదుల( బరాభవించుటయు వీరర్శాదముల కాటపట్టులె వారియనన్యసామాన్యపర్యాక్రడుమును చాటుచున్నవి. మేఘనాథు( డిందు నోడించి చెబిపెట్టినవృత్తాంత మట్టులే తిక్కననయుద్ధవర్షన నై పుణమున కింకొకనిదర్శనము. హనుమంతు, డద్వితీయపరా[క మళాలి యయ్యు వాలితో (6 గలిగినపోరాటమున సుగ్రీవునకు సాహాయ్యము చేయంజాలకపోవుటకు కారణము నిర్వచనో త్రరరామాయణమున( జెప్ప(బడినది. అష్టమనవమదశమా శ్వాసములు సీతారాములచరి తకు సంబంధించినవి. అష్టమాశ్వాసము దివ్య ప్రణయసంపన్నులై న సీతారాములవిహారవిశేషములను వర్హించును. ఇచ్చటి వర్ణనము లించుక దీర్చతరములుగా నున్నవి. అవి యట్లుండుట కావశ్యకత' కూడ నున్నది. అవి సీతారాముల పణయముయొక్క నై ర్మల్యమును అగాధ తను సూచించును. తరువాత( గనవచ్చు సీతాగర్భధారణవృత్రాంతమును బురస్కరించుకొని చూచినచో నీవర్ణన లౌచిత్యభాసురములుగనే కనిపించును. మజీయు సీతారాముల పణయమందలి నై శిత్యమును (గ్రహించినంగాని తరువాత సీతాపరిత్యాగసందర్భమున రాము(డు (ప్రజానురంజనమున కై చేసినత్యాగగరిమ బోధపడదు. (ప్రజారంజనమునకై రాము, డనన్యాద్భశ మైన యట్టియనురాగ మునుగూడ( దృణీకరించి యనపరాధ యని యొజింగియు సీతను బరిత్యజిం చెను. అది రాముడు తప్ప నితరులు చేయలేనిపని. రాముని రాజధర్మ పవణత్వమున కుత్తరరామాయణమున మజికొన్ని నిదర్శనములు కూడ నున్నవి. శ|తుఘ్ను( డన్నయానతి'పె లవణాసురుని సంహరించి, మధురాపురమును బాలించుచు( బం డైండేండ్రై నపిమ్మట నన్నను జూచుట కరుదెంచి “మిము గొలుచుసుఖంబునకు రాజ్యముసౌఖ్యం వీడుగామి నం దునికికి( జిత్తము గొలుపక వచ్చితి” నని చెప్పెను. రాము(డు నవ్వి నానావిధదేహదుఃఖము మనంబున నోర్చీనంగాక రాజ్యలక్ష్మీ విభవంబు చొప్ప డునె కేవలమే నృపతిత్వ మారయన్‌* అని పల్కి. మరల నతని( బంపి వె చెను. ఆతని రాజధర్మపరిపాలనతత్పరత్వ మట్టిది. శంబూకవధఘట్టమున తిక్కన సోమయాజి 45 రాముడు వి పపుత్తునిమరణమునకు రాజై న తనలోపమే కారణమై యుండు. నని భావించెను. ఆలోపమును దీర్చుటకె. యత. డనన్యగతికు(డై శంబూకుని వధించెను. ఆతనిచేతిమృతి శంబూకుని కు త్రమగతి ప్రా ప్టిహేతు వయ్యెను.. భవభూతికూడ నీసందర్భమున నీవిధముగనే (శ్రీరాముని కార్యమును సమర్థించెను. దశమాశ్వాసమున రాము డొనరించిన యశ్వమేధమును తిక్కన సంగహ కాముగా వర్ణించెను. అది రామకుశలవసమాగమమునకు( గారణ: మయ్యెను. వాల్మీకి రామునికి సీతనుగూడ (గహింపవలె నని యుపదేశించెను. రాము( డామె శపథము చేయవలె నని పల్కెను. సీత రామవిభుని కేను దప్పనిదాననేని నన్ను నీలో జేర్చుకొను మని భూమిని (ప్రార్టించెను. భూమి. యచ్లే చేవ సెను. కశలపులు వార్మీకియుపడేశము ననుసరించి భూదేవి తప్పు సరం వలె నని రాముని ప్రార్టించిరి. ఈవిధముగా రామునికి పుత్త సమాగ. ము కలిగినను పత్నీవియె రాగము తప్పినదికాదు. ఇది కావ్యమును విహేజాతకే గా జేయుచున్నది. తరువాతి రామనిర్యాణ వృత్తాంతమును తిక్కన. డచివె చెను. “నన్నెచోడుని కుమారసంభవమునందువలెనే తిక్కన నిర్వచనోత్తర రామాయణమున( గూడ పెక్కు పబంవలక్షణములు కనిపించును. అందలి: వర్ణనములను జూచినచో నీవిషయము శేటతెల్ల మగును. |ప్రథమాశ్వాస మందలి. అయోధ్యావర్ణనమును, షష్టాశ్వాసమందలి కై లాసవర్షనమును, అష్టమాశ్వాసము. నందలి సీతారాముల వినోదవిహార జలవిహారలీలావిహారాది వర్ణనములును (ప్రౌడ ములును అలంకార పచురములునై తరువాత్మిపబం ఛవములందలి అష్టాదశవర్ణ నములకు మేలుబంతు లన(దగియున్నవి. రంభారావణులసం వాదమునకు ముందు కావింప(బడిన అంధకార చంద్రచందికాది వర్ణనము లందలి కావ్యత్వ. మునకే కాక తరువాత వర్తిల్లిన రావణుని కామ్మపవృ తికి గూడ దోహదము. కల్పించుచున్నవి. సీతారాముల విహారవర్గన మౌచిత్యము నత్మికమింపక యత్యుదా త్తమై యాపవిత్రదంపతుల హార్ష మైనయనురాగసంపదను సహస విధముల వ్యక్త రము చేయుచున్నది. నిర్వచనో త్రరరామాయణమున మొదటియేడాశ్వాసములలో యుద్ధవర్ణన- సందర్భములందునుు లవణాసురసంహార సందర్భమునందును వీరరౌదములు, చక్కగా పోషింప(బడినవి. రాము(డు (పజానురంజనమునకైె సీతను పరిత్య, జించునెడ ధర్మవీరము పరాకాష్ట నందినది. రావణరంభాసంవాద సందర్భము. ల్‌ గ్గ జ్ఞ కస 46 చై తన్యలహరి నను వేదవతీవృత్తాంతమునందును శృంగారరసాభాసమున్నది. _ వేదవతీ వృత్తాంతము కరుణరౌ దచ్భాయలతో 6 గూడి యత్యంతరంజకముగా నున్నది. అష్టమాశ్వాసమున ధర్మ్యమైనశ్ళం గారము పోషింప(బడినది. రావణునిచే( జెబిపెట్ట(బడిన స్రీలు విలపించుసందర్భమునసు, సీతాపరిత్యాగసందర్భమునను, రాము(డు సీతకొణకై విచారించుసందర్భమునను కరుణరసము నిర్భరమై యున్నది. భూదేవి సీతను దనలోనికి( దీసికొనుసందర్చమున నద్భుతరస మున్నది. నందికేశ్వరుండు రావణుని శపించినప్పుడు రావణు(డు “వానర .వదనంబునట్టు లున్న నందిమొగ మష్టు తేరం గానంగం జూచి కడు( బెల్బనవ్వి యగు నీవడువున( జెలువంబుగలు వారలచేతం జెడ(డే యీత(డు నుడువక యుడుగు” మని యుల్ల నమాడుసందర్భమున హాన్యము గోచరించుచున్నది. రాక్షసులు సాధారణముగా నిష్క-రుణులై క్రూరతకు నిలయములై యుందురని మనము భావింతుము. తిక్కన మొదటియేడాశ్వాసములలో మాల్యవ దావణాదులను మహావీరులుగనే కాక దయా పీతిసానుభూతి ప్రముఖగుణగణ ముల కాటపట్టులుగా( గూడ వర్షించెను. చెల్లెలైన శూర్చుణఖకు వివాహ “మొనరించుటనుగూర్చి రావణు. డనుజన్ములతో నాలోచించుట, శూర్చుణఖ 'భాతృనిహతుండైన భర్త కై విలపించుట మున్నగు ఘట్టము లిందుకు నిదర్శన ములు. ఉత్తరభాగమున తిక్కన సీతారామలక్మ్మణులప్మాతల నద్భుతముగా .పోషించెను. రాముని రాజధర్మ్మ పవణత యసామాన్యమైనది. (ప్రజానురంజన భార్యానురాగము లను భావములకు సంఘ ర్షణము సంభవించినప్పు డాతండు “ధైర్యము నుజగింపక యు త్కుష్టతరమైనధర్మము నవలంబించెను. లత్మణుండు (భ్రాతృభ క్రికి నిధానము. రామునియందలిభ క్రి, సీత్రయందలిగౌరవము సీతాపరి 'త్యాగసందర్భమున నాతనిహృదయమునం దొకపళయము కలిగించినవి. అం దుండి శాంతు(డె బయట(బడుట యాతనిధీరతకు( దార్కాణము. లక్మణుండు పరిత్యాగవా ర్త నెజింగించినపిమ్మట సీత యాతనితో( బల్కినపల్కు లామెపాతి (వత్యమును ఆభిజాత్యమును వేయివిధముల వెల్లడిచేయుచున్నవి. ఇళ్లు తిక్కన 'భరతళ్మతుఘ్నులప్మాతలను గూడ నుచితరీతిని జి త్రించెను. తిక్కనశైలి భారతమునందుకంచె నిర్వచనో త్రరరామాయణమున 'నించుక యపరిపక్వదశలో నున్న దని కొందటీఅభి పాయము.' కాని యది సరికాదు. (పౌఢతయందును, భావనాబలమునందును, పద పయోగమునందును, రసపాత్రపో షణాదులందును మహాకవి తిక్కనయే యందును గోచరించును. తిక్కన సోమయాజి 47 నిర్వచనో త్ర రరామాయణమున సంస్కృృతాం ధములకు సమాన ప్రాధాన్యము కలదు. అందలివర్ణనములం దలంకారములు హెచ్చు. వీనిని జూచియే తరు వాత్మి పబింధకవులు వాని కధిక మెన (ప్రాధాన్య మొసంగిరి. నిర్వచనో తర రామాయణమున నందందు శబ్దాలంకారములు కనిపించును. అవి అ(పయత్న సిద్ధములై నవే. అందలిపద్యములను గొన్నిటిని తిక్కన భారతమునం దాయా సందర్భములం దించుకమార్చులతో( |బవేశ పెట్టుట యతని కందలికవిత్వమున. గల యభిమానమునకు( దార్మాణ. అది తిక్కనతొలిరచన యయ్యు రచనా భావభావనామహిమలయం దెన్న(దగినదె రసాలంకార శోభితమై యౌచిత్యపూరి తమె చక్కని పబంధమువలె నలరారుచున్నది. తిక్కన యశస్సాధమునకు మూల స్తంభ మనిచెప్ప(దగినది యతని పదేనుపర్వములభారతరచన. అత(డు చిన్నప్పటినుండియు వ్యాసరచితమహో భారతమును బఠించుచు నందలి కథాసంవిధానముచేతను, ప్మాతపో షణపాటవము చేతను, ధర్మాద్యైతని రూపణసా మర్హ్యముచేతను ఆకర్షి ంప(బడి దాని నాదర్శ మహ్మాగంథముగా నారాధించుచుండియుండును. అది లేఖ్యంబై న యామ్నాయ మని యతసియభ్మిపాయము. విరాటపర్వారంభమున నత (డు విద్వత్సం స్తవనీయభ వ్య క వితా వేశుండు, విజ్ఞానసం పద్విభ్యాతు(డు, సంయమిప కరసంభావ్యానుభావుండు, కృ ష్టదై పాయను డర్థి లోకహితనిష్టం బూని కావించె ధ ర్యాద్వ్వైతస్థితి ఖారతాఖ్య మగు లేఖ్యంబైన యామ్నాయమున్‌ అని భారతమును దత్క ర్రయైన వ్యాసమహర్షి ని (బ్రశంసించియుండెను. మనుమసిద్ధికి రాజ్య మిప్పించుట కై గణపతిదేవునికొలువున కరిగినప్పు డత. “డగు భారతాఖ్యాన మావీరవరులు తగ జేసినట్టి యుద్ధపకారములు” కనినట్లు చెప్పి యామహోరాజును మెచ్చించి యతని సత్కారములు పొందియుండెను. ఈవిధముగా నతని యేకశిలానగర| ప్రయాణము కేవలరాజకీయకార్య(పేరిత మే కాక సారస్వత పతిభ్మాపదర్శక ముగా ( గూడ( బరిణమించెను. ఆత(డు గణపతి దేవునికొలువున( గావించిన భారతాభ్యానమునకు సంబంధించిన (ప్రసంగము సం స్కృృతభారతావలంబనమైనట్టి దే. అత( డప్పటి కింకను ఆం|ధమున భారతరచన కావించియుండలేదు. కాని యీసన్నివేశ మత6 డభిమానపూర్వక ముగా భారతమును బఠించుచు నందలిపలువిషయములను మననము చేయు చుండె నని తెల్పుచున్నది. దాని నత డాం ధ్రీకరింప నారంభించుట ' కింకను 48 చై తన్యలహరి గొంతకాలము పకైను. ఈమధ్యకాలములో నతడు పంచమవేద మెన యా మహా గ్రంథమును రచించుటకు( దగిన బాహ్యాంతర పవృ త్తి పరిణతత్వమును గూడ సంపాదించుకొనెను. ఈవిధముగా నన్నయమరణానంతరము భారత రచన మరల. గొనసాగింప(బడుటకు సుమారు 'రెండుశతాబ్దులకాలము పాటైను. వీని కప్పటిరాజకీయమత పరిస్టితులుకూడ గొంత వఅకు( గారణము లయ్యేను. రాజరాజుననంతర మతనికుమారు(డై న కులోత్తుంగచోళుండు మాతా మహానని చోళస్మామాజ్యమునకు వారను(డై చేంగీరాజ్యమున( బినతం డిని రాజ[పతినిధిగా నియమించి తమిళదేశమునకు వెడలిపోయెను. అత డచ్చట నుండి యాం ధకవులనుగాని యాం ధభాషావా జ్యయములను గాని పోషించుట కవకాశము లేకపోయెను. ఇంక నతనిపిన్నతం డి విజయాదిత్యు( డన్నయైన రాజరాజు కాలమునుండియు చాళుక్యరాజ్యమును సంపూర్ణముగా స్వాయ తము కావించుకానుట కై పళ్చిమచాళుక్క్యుల సాహాయ్యముతో( (దియత్నములు సాగిం చుచునే యుండెను. అత. డిప్పు డన్నమరణముచేతను అన్నకమారుని దూర స్రీతిచేతను గలిగినయవకాళశమును జాజవిడువక రాజ్యము చేంజిక్కించుకొనుట కై యత్నించుచు వాజ్మయక ళాపో షణమువంకకు దృష్టి సారింపండయ్యెను. ఇది నన్నయ యనంతరము వెంటనే భారతాంధ్రీకరణము కొనసాగింపంబడుట కొక విధముగా( (బతిబంవక మయ్యెను. ఇంక నప్పటిమతపరిస్టితులుకూడ భారతమువంటి వై దికమత। పతి పాదకగంథముయొక్క పునః ప్రారంభమున కనుకూలములుగా లేకుండెను. (+ 4.12 వశతాబ్దిమధ్యభాగమున _ పశ్చిమచాణుక్యరాజ్యము న్నాక్రమించిన బిజలునిమం్యత్రియు బండారియునై న బసవేశ్వరుడు భక్తిప్రధానమైన వీరశైవ మతమును స్థాపించి నిశ్చలమైన న శివభ కి యున్నచో మోక్షము కరతలామలక మగు ననియు, , యజ్ఞయాగాదికర్మాచర జమువలన నెట్టిలాభము చేకూర దనియు, వేద ప్రామాణ్యమునుగాని వర్ణా శ్రమాచార భేదములనుగాని యంగీకరింప నవస రము లేదనియు (ప్రచారము కావింప మొదలిడెను. అతిలోక మహిమానుభాన సంపన్ను(డై న యత (డు (ప్రదర్శించిన మహిమలును, కావించిన బోధలును బలువురి నాకర్షించెను. (క్రమముగా నామతము కన్నడ దేశమందే కాక పరిసర దేశములందుకూడ వ్యాపించెను. ఆంధధదేశమున _సామాన్యజనులతోపాటు పలువురు కవులును పండితులును ఆ నూతనమతము నవలంబించి తమ కవితా పాండితీపాటవములను దృతచారమున కై వినియోగింప నారంభించిరి. తిక్కునసోమయా జి 49 అట్టివారిలో శివత త్త్వసారకర్త యైన మ మ ల్లికార్డునపండి తారాధ్యుండును, బసవ పురాణపండితారాధ్యచరిత్రల రచించినవాండును వీరశై వమతమునకు గురుపీఠ మని చెప్ప(దగినవా(డు నైన పాల్కురికి సోమనాథు(డును ముఖ్యులు. ఈ విధముగా నాం ధ్రదేశమున వీరశె వము వ్యాపించుచుండ రామానుజ (ప్రతిపాదితమైన విశిష్టాద్వెతముకూడ (ప్రచారము పొందుచు. గొంద అనుయా యుల నాకర్షించెను. సిద్ధాంతములలో గొన్నిభేదము లున్నను వీరశై వమునకు, దీనికిని భక్తి ప్రాధాన్యమున మ్మాత్రము సమానత్వమున్నది. వీరశె వమతాభి మానులులై నకవులు తన్మత|పచారమునకు దోహదము కలిగించరచనలు కావించు చుండ విశిష్టాద్వెతమతానుసామలై నకవు లామతమునకు (ప్రచారము కావించు రచనలు వెలువరింప( దొడంగిరి. తిక్కన తాతయైన భాస్కరుడు (శ్రీమన్నారా యణుని యవతారమైన (శ్రీరాముని చరిత్రను వర్షించు రామాయణమును రచించిన వాట నిజమే మెనచో నందుకు బహుశః అప్పు డురవడితో సాగుచున్నవీరశె వ అయా మునకు( (బ్రితియోగముగా వెష్ణవమత (ప్రచారము కావింప( దలం చుటయే కారణమె యుండును. é: శ. 12 వ శతాబ్దిచివరిపాదమున జరిగిన పల్నాటి యుద్ధమున( (బ్రధానపాత్రలు వహించిన నాగాంబ్బా బహ్మ నాయకులలో (బ్రహ్మనాయకుండు. విమ్ణభక్తాగేసరుండై పల్నాటివిష్ణు వని |ప్రభ్యాతిగాం చెను. వర్ణభేదమును బాటింపక యన్నివర్ణములవారును గలసి “చాపకూడు' భుజించు నాచారమును నెలకొల్చినవా( డత(డే. దీనినిబట్టి ఆరోజులలో వీర శై వమత మంత కాకపోయినను వె వైష్ణవ మతముకూడ నంకోయింతో (ప్రచారము “సొందు చుండ నని తెలియుచున్నది. వీరః వవై ప్రవమతముల నవలంబించిన యాకాలపుకవులు తమతమమతముల (ప్రాధాన్య పాశ స్త్యములను దెల్చురచనలు (వ్రాయ(దొడంగిరే కాని వై దికథర్మ ప్రతిపాదక మైన భారతాం|ధీకరణమునం దుత్సాహము వహింపరై రి. ఈవిధముగా నన్నయమరణా నంతరము చాలకాలము. మహాభారతాంధ్రీకరణమున కవకాశము కాని ఆనుకూల్యము కాని లేక పోయెను. వీరశైవ విశిష్టాద్వెతములు రెండును భ క్తి ప్రధానములే యైనను ఆభ క్తీకి విషయములై ; న యుపాస్యదై వములయెడ భేదభావమునకు( దావొసంగెను. వీర శై ఫు సహార మ ల సదా గాధారియు. పన్నగభూషణు(డు నైన శివు(డే పరదైవ వమని భావింప వె ష్ష ష్షవులు పన్నగశాయియు కౌస్తుభవనమాలాలంకారు(డు నెన 5 శ్రీమన్నారాయణుండే పరమదైవ మని భావించుచుండిరి. ఈ భేదము (క్రమముగా బెంపొంది యారెండుమతములనడుమ ద్వేషవై షమ్యములు 4 .f 50 చై తన్యలహరి కలుగుటకు కారణమయ్యెను.. పేర్లు భిన్నములై నను భగవంతు. డొక్కండే యనియు, భక్షులు తమయభిరుచివిశేషముల ననుసరించి భగవంతు నాయా రూపములతో భజింపవచ్చు ననియు వివేచనచేయక “ఏకం స ద్విపా బహుధా వదంతి ” _ యనువేదవాక్యమునర్హము విస్మరించి వీరశె వులు ' శివుండే యధికు(డనియు వైష్ణవులు విష్ణువే యధికు. డనియు వాదించుచు, నొండొరుల ద్వేషించుటకును నిందించుటకును మొదలు పెట్టిరి. టం... డీద్వేషవై రుద్ద్యములు పరస్పరహింసనమునకు( గూడ దారితీసెను. “శివాయ విష్ణురూపాయ శివరూపాయ విష్ణవే” యను భావము కనా గా నిల్చిపోయెను. శైవవైష్షవు లావేశపూరితులై పరస్పరదర్శనన్చర్శన భాషణము లను గూడ( బరిహరించుదుస్టితి యేర్చడెను. పండితారాధ్యసో మనా థులు రచించిన కొన్నిపద్యములలో భవిజనులయెడ ర రోంతయు, ద్వేషమును స్పష్ట ముగా గానవచ్చుచున్నవి. కా దహ్పుగొన(గ నప్పీ( - గా దీంగొనం గాదు కన( దమలో నా హ్లాదమున( బలుక( గాదు మ హాదేవపరాజ్ముఖాత్కులగు పతితులతోన్‌. శివ. 268 శివభక్తులయెడ భయమును శివునెడ నతివీరగుణము శీలంబులయం చవికల్పం బగు చలమును భవియెడ రో(తయును వలయు భక్తుల నెందున్‌, అనుభవ, 58 మున్నగు పద్యము లిందుకు నిదర్శనములు. వై షవులయం దింతవీరా దేశము లేక పోయినను వారుకూడ శె వులను ద్వేషించుచు ద దూషించుచుండి రనుటకు మ్మాత్రము సందేహములేదు. 3 వవైస్టవములు రెండును హిందూమతమునకు( జెందిన శాఖలే. ఆశాఖలు థి త _త్త్వము మటచి పరస్పరద్వేష విరోధములకు గ్‌ బట్టు(గొమ్మలై సానుభూతి లేక యొండొంటియెడ ఘోరముగను [కూరముగను వర్హించుచుండుట సంఘమున( గల యుదా తచితులె న పెదలకు వేదనాకరమె యుండుటయు వారు యథాళ క్రిగా సానుభూతిసామరస్యాముల నలిగింప యత్నించుటయు సహజము. అట్లు యత్నించినవారిలో మహాపండితు(డును, కవిపుంగవుండును, _దీరధిషణావధీరితదివిషదాచార్యుండును, మంషత్రిచూడా మణియ నైన తిక్కనసోమయాజి యొక్కండు. అందుచేతనే యతండు తిక్కన సోమయాజి 5| కేవల కవిమం(తిమ్మాతుండుగా.. గాక కారణజన్ముండుగా భావింపంబడు చున్నాండు. సంఘమునందలి ద్వేషవై షమ్యములను గాంచి సర్వధర్మసమ న్వయసంధాన దక్షమైన మహాభార తేతిహానతత్ర్వము నెటింగినవా( డగుటచే తిక్కన తదాం ధీ కరణమును గొనసాగించినచో నది (ప్రజలలో సమన్వయసామరస్యముల నెలకొల్పుటకు దోడ్పడవచ్చు నని తలంచెను. భారతరచన కావశ్యకము లైన రాజనీతి, యుద్దవిద్యానై పుణ్యము, త త్త్వజ్ఞానవై శారద్యము, కవితాక శాకౌశలము అనుగుణములన్నియు నతనియందు పుష్కలముగా నుండెను. నిర్వచనో త్తర రామాయణరచనమునా(టికే యత(డు సునిశ్చిత మెన యొకకవితామార్గము నేర్పజుచుకొని యందు కృతహస్తుండై యుండినను భారతరచనావళ్యక మైన యాధ్యాత్మిక సిద్ధి నింకను బడసియుండ లేదు. వై దికమార్గనిష్టమగు వర్తనమును నిర్వహించుచు, భేదము లేని భ క్రిమార్గమును నిర్మలవ్భృత్తితకో ననుసరించుచు, నిత్యకవితాకళోపాసనము కావించుచు నాత( డాసిద్ధినిగూడ సంపాదించి, యజ్ఞాదరణముచే( బవ్మితు(డై భారతరచన కుష్మకమించెను. అప్పటికి మనుమ సిది మరణించియుండును. అతండు 1263 వసంవత్సరమున _ పాండ్యులతో మోతుకూరుకడ జరీగినయుద్ధమున మరణించె నని కొందజును కాటమ రాజుతో యుద్ధమున పరాజయము పొందిన పిమ్మట మరణించె నని కొందజును చెప్పుచున్నారు. అతని మరణానంతరము తిక్కన లౌకిక సవృత్తి చాలించు కొని భావితాంతఃకరణు(డై పంచమవేదరచనకు( బూనుకొనెను. నిర్వచ నో త్తరరామాయణమున ప అమలోదాత్తనునీష నే నుభయ కావ్యప్రొఢి బాటించు శిల్పమునన్‌ బారగు(డన్‌, మ హేశ్వరాం ఘికమలధ్యా నెకశీలుండ“ వనీ చెప్పుకొన్న తిక్కనయే భారతకాలమున ననహంకారనిరూఢభావనా రాధ్యుండైన హరిహరనాధు నారాధించుచు ‘నా నేర్చినభంగి. జెప్పి వరణీ యుండ నయ్యెద భక్తకోటికి” నని సవినయముగా నుడివియుండుట మధ్య కాలమున నాతనిమనమున( గలిగిన పరివర్తనమును చక్కగా సూచించు చున్నది. అంతకు. బూర్వ మాత (డు శివభక్తుండే యైనను ఆశివభక్తి యన్య మతసహనము లేనిదియు ద్వేషాచేశపూరితము నగు వీర శై వమునకు సంబంధిం చినది కాదు. అందుచేతనే యాత(డు విష్ట్వవతార మైన రామునిచర్మితను వర్ణించు నిర్వచనో త్రరరామాయణమును రచించుట సంభవమయ్యెను. అత. oo డప్పుడు శివుని విష్ణువును గూడ( గొల్బుచుండినను “తథాపి భక్తి స్తరుణేందు 52 చైతన్యలహరి శేఖరే” యనున ట్లాతనిమనస్సు శివునియెడ మొగ్గుచూపుచుండియు డును. (క్రమముగా నాతని మనస్తత్స్వ్వమున( బరిణామము కలిగెను. వేదవేదాంత విదుండును సమదర్శియునై న పండితు( డగుటచే నత(డు నామభేదమున్నను, భగవత్త త్వ మేకైకమే యని |గ్రహింప(జాలెను. ఆకాలమునందలి విపరీతమత పరిస్థితు లాభావ వము నాతనిలో మజింత బలపజీచెను. అత(డు శివ కేశవా ద్వైత మును చాటించుచు హరిహరనాధదేవుని (తికర ణకుద్ధితో ( గొల్చుచుండెను, చిన్న దెనను ఆదేవతాద్వయమునకు( గల యభేదమును రమ్యముగా సూచించు సీ క్రిందిక్లో క మత డాకాలమున రచించినట్టిదే. కి మసిమాలాం కిము కౌస్తుభం బా ళు జ న ఎవ పర్మిష్కాయాయాం బహుమన్య సి త్వం ఈహరిహరనాధుండు తిక్క నభావనాకల్పితు(డా లేక యా పేరుగలదేవు( డారోజు లలో జనారాధితుండై వెలయుచుండెనా యను విషయమున నభ్మిప్రాయ భేదము లున్నవి. తిక్కన హరిహరనాధునికి వాడిన “అనహంకారభావనారా ధ్యుండు, నై ర్లుణ్యసముద్భాసిరహస్యానుభావు (డు, హృదయక మలమధురూపు(డు, వ్యాసాదిమునీం|ద్రభావ్యు(డు” మున్నగువిశేషణములు మొదటియశిప్రాయమును బలపజుచుచున్నవి. కాని కొందజు తిక క్క_ నకాలమున నెల్లూరున హరిహరనావ దేవాలయ ముండెననియు, తిక్కన యా దేవాలయముననే కూర్చుండి భారత - రచన కావించె ననుట కాత “డీదృశంబులగు పుణ్య ప్రబంనంబులు దైవసన్నిధిం (బశంసించుటయు నొకయారాధనవిశేష' మని (వ్రాయుట నిదర్శనముగా నున్న దనియు నెల్లూరుననే కాక స ప్టగోదావరసంగమమున(గూడ నొక హరిహరనాధదేవాలయ ముండెడి దని దాక్షారామమునందలి యొకశాసనము వలన( దెలియుచున్న దనియు, పదునై దవళతాబ్దియందలి బై చరాజు వెంకట నాధుండుకూడ కనవందత ర త్రమును హరిహరనాధునికే అంకితముచేసియుండు టచే నంతవటకు హరిహరనాధదేవాలయ ముండియుండు ననియు విశ్వసించు చున్నారు. నిజముగా నాకాలమున హరిహరనాధదేవాలయ మొకటి యుండినచో తిక్కన వాడిన ప్రై విశేషణములు పర బహ్మన్వరూవు(డై న యుపాన్యదై వమును గూర్చి తత్వజ్ఞులు సాధారణముగా వాడువిశేషణములే యని భావింపవచ్చును. తిక్క నభారతరచన కుష్మకమించి దానిని హరిహరనాధడేవుని కంకితము తిక్కన సోమయాజి 53 చేసిన _ పరిస్థితులను _ విరాటపర్వారంభమున నత్యంతర మణీయముగా వర్ణ చియున్నా(డు. అత(డు భారతరచనాయ త్రచిత్తు(డై. “ఈ|పంధమండలి కధినాధునిగా నేపురుషుని బేర్కొనువాండనా యనుతలంపు కూరిన మదితో” నించుక న్నిదించుసమయమున నతనితండి కొమ్మన కలలో. గనిపించి “కి మస్టిమాలా” మిత్యాదిగా నీవు తొల్లి రచించినళ్లోకమును గాఢాదరమున నవవరించి భ క్రవత్సలు(డై న హరిహర నాధదేవు(డు నీదెన దయాళుండై నిన్ను( గృతార్డుః గావింప నిడుగో విజయంచేసియున్నా(” డని పల్కి యాతని, జూపెను. తిక్కన సం భమసంభరితహృదయు(డై యాదేవు నాలోకించి, సాష్టాంగదండ పణామ మాచరించి లేచి నిలంబడెను అంత నాదేవు(డు చిబునవ్వు నవ్వుచు నతనిభక్తిప్రపత్తులను బొగడి “నీవు పారాశర్య కృత మైన పంచమ వేదము నాంధ్రీకరింప( బూనుట కెంతయు నలరి కృతి పతిత్వ మర్థించుట కై వచ్చితి” నని పలికెను. తిక్కన యతనికి( బునఃపునః (ప్రణామము లాచరించి “దేవాః నిగ్రహాన్ముగహసమర్దుండ వైన సీవు నాచే నిన్ను. బొగడించుకొన నెంచుటలో నచ్చెరువులేదు. నీకరుణకతముననే నిట్లు పదస్థితు(డ నైతిని. ఇంక జన్మాంతరదుఃఖములు తొల(గున బ్లొనరించి నన్ను గృతార్హు గావింపు మని ప్రార్థించెను. అంత నాజగన్నాధుండు “జననమరణరూపమెన సంసారమునుండి తొలంగుతెరువు కనువెలుంగు నీ -. కిచ్చితి” నని పలికి యంత రి తుం డయ్యెను. తిక్కన సంతో షదంతురితాంత రంగు6డ మేల్కాంచెను. తరువాత నత(డు భారతరచనకు, బూని దాని నాహరిహరనాధదేవునికే యంకిత _ మొనరించెను. ఆం౦ధవాజ్మయమున భగవంతు (డు కవికి స్వప్నమున గనిపించి కృతిరచింపు మని కోరిన పథమ సన్నివేశ మిదియే. ఇది తిక్కనభగవ త్రత్సరతను, మహనీయతను, భగవంతుని భ కపరాధీనతను జక్కగా( జాటుచున్నది. సా నన్నయ ఆదిసభాపర్వములను, అరణ్యపర్వమున మూ(డాశ్వాసముల పె నూటనలువదిరెండుసద్యములు మాత్రము రచించి. దివంగతు(డయ్యెను. తిక్కన యాక(డు విడిచినచోటనుండి యారంభింపక యరణ్యపర్వశేషమును డిచివె చి నాలవదియెన విరాటపర్వముతో, దనరచన యారంభించెను. అత('డరణ్యపర్వ శేషము నేల విడి చివై చెనో, ఆరంభమున విడిచినను భారత మంతయు. బూ ర్రిచేసినపిమ్మట నైన నేల రచింపలేదో మనము చెప్పంజాలము. అతడు భారతమును (పబంధమండలిగా భావించెను. అం దొకొ క్కపర్వము 54 చైతన్యలహరి లేక యొక్కొక్కయుపాథ్యాన మొకొక్క[పబంధ మని యాతనిభావన. అం దరణ్యపర్వమను[పబంధమునందు సగముభాగము రాజరాజున కంకితమై పోంగా మిగిలినసగమును హరిహరనాధున కంకితము చేయుటకు గాని హరి హరనాధునికి గాక రాజరాజునకే యంకితముగా రచన కావించుటకు( గాని యాతనికి సమ్మతము కాకపోయియుండవచ్చును. అరణ్యపర్వము రచించుట చేతనే నన్నయ మతిభష్టుండై మరణించె నను (ప్రతీతి విని దానిని పూర్తి చేసినచో. దనకు(గూడ నట్టికీడు కలుగునేమో యను ఖీతిచే నత(డు దానిని విడిచివై చె ననుకొనుట కవకాళము లేదు. ధీరోదాత్తు(డును పండిత ప్రకాం డుండు నైన యాత( డట్టి మూఢవిశ్వాసజనితమైన భీతికి గుజియై యుండండు. తిక్కన విరాటసర్వారంభమున “నం దాది దొడంగి మూ(డు క్భతు లాం ధకవిత్వవిశార దుండు విద్యాదయితుం డొనర్చె మహితాత్ముండు నన్నయ భట్టు దక్షతన్‌” అని చెప్పుటయు, నతనిశిష్యుండైన మారనకూడ నన్నయ మూ(డుపర్వములను రచించె నని తెల్చుటయు నాధారములుగా( గొందజు తిక్క ననా (టికి నన్నయకృత మైన యరణ్యపర్వమంతయు( బూ ర్తిగా నుండె ననియు నందుచేతనే తిక్కన నాల్గవపర్వము నారంభించె ననియు దలంచు చున్నారు. కాని పెయిరువురును మూ(డుపర్వములను నన్నయ రచించె నని తెల్చుట బాహుళ్యమును బట్టి దాదాపుగా జెప్పినదే కాని యథాక్షరముగా( జెప్పినది కాదు. మణి యరణ్యపర్వశేషమును విడిచి విరాటపర్వము నారంభించి నచో గథాస్తూ త్రవిచ్చేదమువ లన పాఠకులకు గల(త కలుగదా యన్న మహో భారతకథ జగత్సృసిద్ధము కావున _దానివిషయమున నట్టిశ్లేశము ౦డ (జాలదు. ఈవిషయమునే తిక్కన కథ జగ్మత్పనిద్ధి గావున బూర ప ర్వార్థయుక్తి చేయునట్టి యెడల యత్ని మించుకంత మైనను వలవదు వలసినట్లు చెప్పవచ్చి యుండు విరా ౧-42 అని వివరించి యుండెను. ఆంధ్రీకరణవిషయమున తిక్కన నన్నయనే యొజ్జ బంతిగా (గ్రహిం చెను. కమ్మి త్రయమువారు వ్యాసభారతమును యథాతథముగా ననువదించినవారు కారు. మూలమును తుణ్ణము గా బఠించ్హి యందలి కథాత త్వాదులను లెస్సగా (గ్రహించి, యనవసరము లని తో(చినచోట్ల( గొన్నిభాగములను సం గహిం తిక్కన సోమయాజి 55 చియు నవసర మని తోచిన చోట6 గొంత పెంపు కావించియు న శీల మని తో(చినయెడ నన్యథాకరించియు, మూలమే రసవంతముగా నున్నయెడ దానివి ససన్నహితముగా ననుసరించియు వారు తమయాం ధ్రీకరణమును రసవంతమును మనోహరమును నగునట్లుగా( చీర్చిదిద్దిరి. వా రిట్లు మార్పుచేర్పులు కావించుటకు భారతరచనమున వ్యాసునికిని వారికిని గల దృష్టిభేద మే కారణము. వ్యాసు నిది (పధానముగా పొరాణికనై తికద్భష్టి. అవకాశము దొరకినచోట్ల నెల్ల నాత(డు భారతమున నీతి ధర్మత త్వ్వాదులను (ప్రపంచించుచునే యుండును. కవిత్రయము వారికి నీతి ధర్మాదులయెడ వై ముఖ్యము లేకపోయినను వారిది (పధానముగా కావ్యక ళాదృష్టి యని చెప్పవచ్చును. అందుచే వారు కథారసపోషణాదుల కాటంకము కలుగున0 తో(చుపట్ల వానిని సంక్షేషము చేయువుందురు. తిక్కన విరాటసర్వారంభమున “*అంతన్సన్నిధి” గలిగించుకొని యమ్మహాకావ్యంబు నర్హంబు సంగతంబు చేసెద” నని చెప్పియుండుటను బట్టి యాత (డు భారతమును మహాకావ్యముగా భావించె ననియు, సం స్కృృతభారతమును యథాతథముగా ననువదించుటకు( గాక యందలి యర్హమును సంగతము చేయుటకే యత్నించె ననియు _ దెలియవచ్చును. కీ.శే. కొమజ్తాజు లక్ష్మణరావు పంతులుగా రన్నట్లు సంస్కృత భారత మొకబంగారుముద్ద. కవిసొన్నారులు దానినుండి కావలసినంత కనకమును (గప్‌ గాంచి తమళ క్యోభిరుచుల కనుగుణముగా నగిషీ పను లొనరించి జననయనమ నోహరములై న సుందరారవిందములను నిర్మించి యుండిరి. ఆసొన్నారిపనితనమున( గవ్నిత్రయమువారు మువ్వురును కృత సులే. న్ని తిక్క నభారతాం ద్రీకరణమును దలంచినంతనే యతడు సర్య్వోపనిష త్సార మనియు యోగళాస్త్ర మనియు గౌరవింప(జడు భగవద్గీతను జాల సంక్షే పించుటయు, నట్టిదే యె యె శంకర భగ వత్సాదుల ఎభాష్యమునకు( బాత మైన సనత్సు జాతీయమును బూ ర్త్‌గా బరిహరించుటయు స్మృతికి దగులక మానవు. వేదాంతత త్వ ప్రతిపాదక కముగా భగవద్గీత కున్న (ప్రాముఖ్య ప్రభావములు సోమ యాజి గుర్తె తుంగకపోలేదు. దానిని మూలానుసారముగా( దెని(గించుట కతనికి శక్తి చాలకయు. బోలేదు. కాని కావ్యకళాదృష్టితో( జూడ నాసందర్భ మున నంతటీర్హ తరమైన వేదాంతచర్చ అనుచితమును అసందర్భమును అగు టయే కాక క్రథాగమనమున 5 కాటంకముగా6 గూడ( గనిపించుటచే నత( డందలి సారభూతములె నశ్లోకముల నన్నింటిని జక్కగా సంగహించుచు సంకేపరచన ల 56 చై తన్యలహరి సాగించెను. అత డద్జునునివిషాదయోగమును వివరముగా( దెల్చి, విశ్వరూప యోగమువబకును గల భాగమును సంగహించుచు “అళోచ్యానన్వళోచ స్త్వ” మిత్యాదిళ్లోకము ని ట్లనువదించెను. వగవ(గ నేమియుం దగనివారికినై హృదయంబు గుందంగా వగచెదు బుద్ధి మాటలును వావిరి నాడెదు నీవు పండితుల్‌ వగతురె యున్న వారికి నవళ్యవిధేయత ( జన్న వారికిం దెగువగలెల్ల( జిత్తము |పదీ ప్రవివేకమయత్వ మొందినన్‌, ఖీ. ౧-195 తరువాత నత(డు విశ్వరూపసందర్శనమును గొంత వివరించి, “మత్కర్క పరుండును మర్భక్తుండు నైన వానికి నను. బడయవచ్చు” నని కృష్ణు డర్లును నాశ్వాసించినతెజిం గెజీంగిం చి, మిగిలినభాగమునంతను అత (డు మణియును _బహ్మవిద్యాన్వ యమున 6 దనకు సందిగ్ధ మెైనట్టి దాని నెల్ల నడుగ(గా నమ్మహాత్ము( డత్యంత కరుణ( దెలియంజెప్పుచు హృదయసంచలత మాన్నె. ధీ, ౧.222 అని యొక్క పద్యములో ( జెప్పివె చెను. ఈవిధముగా నత(ఢు సుమా రేడువం దలశ్లోకములతో6 గూడిన భగవ బ్రీతయందలిసారాంశము నేంబదిపద్యగద్యము లలో సర్మగహించెను. సంస్కృతమున సనత్సుజాతీయమును బూర్తిగా వినిన పిమ్మట(గూడ ధృతరాష్ట్రనిమనమున నెట్టిపరివ ర్హనమును గలిగియుండలేదు. ఆముహర్షి చెప్పినదంతయు వృథాకంఠళోషయే యయ్యెను. మహర్షి ప్రబోధము విఫలమయ్యె నని సూచించుట కిష్టము లేక కా(బోలు తిక్కన గూఢ వేదాంత త త్త్వ్వపతిపాదక మగు నాఘట్టమును సూచ్యమ్మాతము కావించి విడిచివై చెను. ఇ'స్రేతిక్రస సంక్షేపించినవో, విడిచివైచినవో ఘట్టములు శాంత్యాదిపర్వము లలో గూడ. గొన్ని గలవు. సంస్కృతభారతమున న్నాశమవాసపర్వ మునకు సంబంధించిన పుత్తదర్శనపర్వములో ధృతరాస్ట్రాదులు మృతులి న పుత్రులను దర్శించిన ట్లున్నది. జనమేజయు( డది విశ్వసింపక వ్యాసుడు మరణించిన నాతండిని నాకు( జూపి యన్నుగహించినచో నే నాసంఘట నము సత్య మని నమ్మెద నని పల్కెను. ఆప్పుడు వ్యాసు( డతనికి సరీక్షితునే కాక శమీకుని శృంగిని గూడ( జూపి తనమహత్త్వమును రుడొవు చేసికొనెను. వ్యాసునిమహ త్వ్వమును జన మేజయు(డు శంకించుట యాతనిశీల మునకు లాఘవము నాపాదించు ననియు మృత్మప్రదర్శన మతిమానుషమెన తిక్కన సోమయాజి 57 యద్భుతకార్య మనియు. దలంచి తిక్కన యానన్నివేశము నాంధ్రీకరింపక విడిచివై చెను. కావ్యకళానుగుణమైన సర్మగహీకరణము తిక్కన భారతరచన కొకయలంకారము. దానిని బురన్కరించుకొని యతని కళ కత నారోపిం చుట యపరానము. వలసినచోట శాంత్యనుశాసననపర్వములలో నటిగూఢత త్వ గా టబ ఆవ విషయములనుగూడ సత డతినమర్హతతో నిర్వహించియుం డెను. భారతమున తిక_న సందర్భానుగుణముగా ( బెంచిన ఘటములు కూడ! (౭ క బట బెక్కు గలవు. అందు విరాటపర్వము నందలి వచకుని పణయమును, సంజయ (శ్రీకృష్ణులరాయవార సముట్ధిము లును ముఖ్యములై నవి. కీచకుని పణయమును వర్రించుపట్ల నతడు కాముకమనోవ) తీ సూచకముగా నద్భుతములె నభావము ణ్‌ —_ స చి యాభాగము నొక యుదాత। పబింవముగా( బరిష)-రిం వం | ౮ దాఃనవనమున విహరించుచు (ద్రౌపది రాం(గాన యిటు చెసెద లి య నటు చేసెద నని “నిగుడు మనోరథంబులను, భావరతంబులను, శిశిరోపచా రంబులను (బొద్దుగడపి కడగానకొ తలడ మందినవిధము తిక్కన యిటు టి “3 ౧ వరించెను: ౩ ళ్‌ మాయరవి యల (కుంకండొ యను, నిష్టైల తడ సెనో యను! (గుంకం మయెడు. జూ wel యను "యపటీచె నను మనోజతాపము సేక్మి న్‌. అనుచు: |గుంకింక పరాని పొ ద్దరసి యరనీ Meal కమున మేను చేర్చి చేర్చి వంత( దలపోసి తలపోసి వనరి వనరి మిగుల వందుకి కందురి పొగిలి పొగిలి. విరా. ౨-812-814 శతకల తరువాతి (ప్రబంఛములందలి చందమన్మధాద్యుపాలంభములకును శీతలో పచారములకును దారితీసిన వని చెప్పవచ్చును. ఇళ్లే యీఘట్టమున తిక్కన కావించిన సూర్యోదయా స్తమయాం వకారాదివర్షనములును (ప్రబంధ కర్తల కాదర్శ ప్రాయము లె నవి. 58 చైతన్యలహరి సంజయ శ్రీకృష్ణుల రాయజారములను వర్ణించునప్పుడు తిక్కన మూల మున లేని పెక్కుభావములను కల్పించి తనరాజనీతిపరిజ్ఞానమును, వాక్చాతుర్య మును, సభాభాషణౌ చిత్యమును జక్క-గా 6 బ్రదర్శించెను.. ఇచ్చట రాయబారము నెవ్వరు నిర్వహించినను వారు చెప్పవలసినవి షయము సమానమే. అయినను తిక్కన పునరుక్తి తో(పకుండునట్టును ఆయారాయబారుల కనుగుణముగా నుండునట్లును సంభాషణములను దీర్చిదిద్ది యాసన్నివేశములను లోకోత్తర సౌందఠ్యళోభితము ల గావించెను. రాయబారము సందర్భమున “ద్రుపద పురోహితుని యుపన్యాసమునకు పారుష్యమును, సంజయునియుప న్యాసమునకు చాతుర్యమును, కృష్ణునియుపన్యాస సమున కౌజ్వల మును (బ్రధానల లక్షణము లన వచ్చును. రాయబారపుసభలో కృష్ణుని ద్వారా తాను! ప్రదర్శించిన శిల్పమును తిక్కన “ఏనును నాయోపినంత సామవాదంబు లాడితి. నారదాది మహామును లునుసు sage బు లేమి చెప్పినను నెంతట( బోకున్నం గినుక తెచ్చు కొని జంకించియు, భంగించియు, ధిక్కరించియు. దృణీకరించియు(. జూచితి కార్యం మ. నొల్లక వెండియు శాంతవచనంబులు సలికితి” నని కృష్పు నిచేకనే చెప్పించియున్నాండు. శ్రీక కృష్ణుని యుసన్యాసము నభ్యుల పై గాపించిన (ప్రభావ వము నత( డీ క్రింది పద్యమున వర్హించియున్నా(డు. అనవుడు రోమహర్షణము లంగములం బొడమన్‌ నదస్యు లె ల్లను (వియమంది నెమ్మనములం బురుష్లో త్త త్రము డింతయొప్ప బ ల్కునె మరుమాటలాడ నయకోవిదు( డెవ కక ధీరు. డెవ్వ(, డిం దనువరి యెవ్వ( డంచు నచలాకృతులై నెణి నూరకుండంగన్‌. క నూత్నసన్ని వేశములను, సంఘటనములను కల్పించి నే వ్యా! (డు సూచ్యమ్మాత్రముగా( జెప్పిన భావములను (గ్రహించి వాని నాచిత్య శోధితముగా( బెంచి og అ లనేకము లున్నవి. ఒండురెం డుదాహరణ ములు మ్మాత్ర మొనంగెను. జనమేజయుడు వె శంపాయనుని స కథం విరాటనగ రే మమపూర్వ పితామహః అజ్ఞాతవాస ముషితాః దుఠక్యోధనభయార్షితా:ః ని అడి సంసా ముక ప కంచు చ్చ ఖ్‌ ప గగన సంస్కృతమున విరాటపర్వారంభమం దున్నది. తిక్కన యీ 34 €C (౫ క్ర ముస si Dg మానధనుల్‌, జనమాన్యు, లంగనా హితము గాగ నేమిగతి సమ్యగుపాయని గూఢవృ త్తి మె తిక్కన సోమయాజి 59 నహితుల కపఖేద్యముగ నాపదుమూ(డగునేడు మత్చితా మహులు చరించి రంతయు (గమంబున నా కెజు(గంగ( జెప్పుమా అని యాం ధీక రించెను. మూలమున పాండవు లజ్ఞాతవాసము నెట్లు గడపి oa లు జనమేజయుడు సందేహించుటకు( నాతల చెప్పంబడియుం Gh లేదు. తిక్కన పద్యమున వాడిన విశేషణాదులచే నాసందేహమును జక్కగా ల చేసియున్నాండు. పాండవు భష్టాన సపనో నుండి పోవుటకు సామాన్య నవులు కారు. _సముజ్వలాకృతులు, ఏపనినైనం జేయ నంగీకరించుట ల్పులు కారు; మానధనులు. వట్టి పాండవులే మైనచో నే నేదో విధముగా. సజ్జ్ఞాత సముసు గడపియుందురు. ర్‌ నొపదికూడ హాకేనకన నున్నది. వా రెంత జాగ గీ కక షీ రూకులె నర్హించినను దుర్యోవనుండు వా రెచ్చట నున్నారో కను(ంగొనుట కై తీవ్ర (ప్రల సస లొనరించుచునే యుండును. అందుచేవా రహితుల కప భేద్యముగ వ ర్తి ంపవలయును, ఈకారణములచే నజ్జాత వాసము వారికి బహు క్లేశ (Ca లి “ర మెనది. ఆశ్లేశమునకు గల హేతువులన్నియు తిక్కన పద్యములో © షణములద్వారా వ్యక్తము చేసియున్నాడు. మహా పసానపర్వమున ధర్మజుడు భార్యానుజులతో నరుగుటకుముందు (౮ (౧ బ ల హ సినాపురమున పరీక్షిత్తును, ఇంద్మప్రస్టమున వ్యజూని అభిషిక్తులను గావించి, = వారి సిరువురి నరసికొసు మని య జెప్పుసందర్భమున సంస్కృత భారతములో “దుఃథార్త శ్చా(బవీ (ద్రాజా సుభదాం పాండవ్నాగజః” అని యున్నది. తిన్మన యీభానమును యథోచితముగా పెంచి యీ క్రిందిపద్యమును చించెను. భవదీయాత్మజు నాత్మజుండు కుకుభూభారోద్వ హుం డయ్యెయా దవవంళోత్తరు. డైన వజునకు నింద పన్గరాజ్యంబు గౌ రవదీ ప్పంబుగ నిచ్చినాడ నుచరితా! రక్షణీయంబు లై నవి యీయిండుఖురెండు నీవు దృఢధై ర్యం బొప్ప రకింపుమీ. మహో, పసాన మొనరించువర్మజుండు దుఃవార్తు( డగుట యుచితము కాదు. (cq దుఃఖా రుం డగుచో వారిభవిష్యద్వియోగముచే వనరుచున్నదియు నబ అతి లయు నగు సుభద మజిీ జీంత దుఃఖిత యగుటయే కాక వారితో( దానును బయలుదేజుట కవకాశ మున్నది. అందుచే తిక్కన దర్మ్శ్మజుండు దుఃఖితు( డయ్యె నను విషయము విడిచి సమయానుకూలముగా సుభద్రకు గ ర్రన్యబోధ కావించినటు మ్మాత్రము పెప పద్యమున వరి ంచియుండెను. mm యా ణు $0 చైతన్యలహరి శాంతిపర్వమునందలి చిరకారికథలో జననీమహ త్వ మీకిందిళ్లోకమున నుగడింప(బడినది. yr} యో హ్యయం మయిసంఘాతొ మర్హ్యత్వే పాంచభౌతి కః అస్య మే జననీ హేతుః పావకస్య యథారణిః. తిక్కన యిందలిభావమును సమయోచితముగా( బెంచి కరచరణాదిసంఘటితకొాయము సంజననంబు వహ్నిపు ట్టర ణికి6 బోలె తల్లి దెస నై నది కాదొకొ, యట్లుగాక దు ఏర మగు గర్భఖేదమున బట్టికినై నిజదేహచింత పె ర మొకయింత లేక పడుపాటులు నక్కట యొక్కు డింతకు (శాం. 5-273) ఆఅనుపద్యమును రచించెను. ఇందలి యు తరార మమూలకమె మాత్సమహ త్వ రి ఆం 9, es ల ఇవి మును లెస్సగా వివరించుచున్నది. తిక్కన యౌచిత్యదృష్టిత్‌ మూలమును మార్చి (వ్రాసినభాగ ము లనెకము cc శర లున్నవి. అరణ్యవాస మైన పిమ్మట సర్జును(డు బృహన్నలయై విరటుకొల్వున కరిగి తనకు సంగీతనాట్యములం దుండినకౌశలము నెజింగించి రాజకన్యల శిక్షణమున కై త న్నంతిపురమున సుంచుకొమ్మని ప్రార్థించెను. విరాటునికి బృహన్నలను సంగీత నాట్యాచార్యత్వమున నియోగింపవలెనను నభిలాష జనిం చెను. కాని నిజముగా నత(డు నపుంసకు( డగునో కాదో యనుసంశయము కూడ( గలిగెను. ఈసందర్భమున సంస్కృృతభారతములో నత(డు కొందబు ప్రీలను బిల్చి యాతని బరీక్షింప నియోగించె ననియు, వా రత(డు చెప్పినది నిజమే యని తెల్పినపిమ్మట బృహన్నల నంతిప్పురికి. బంపె ననియు నున్నది. (పరీక్ష్యచైనం (ప్రమాదాభి రాళ్ళువె అపుంస్వ్వ మప్యస్య నిశమ్య చ స్టిరమ్‌). ఇది విరాటుని కంతఃపురరక్షణమున నున్న జాగరూకత నెంతగా చాటుచున్నసు అన ౦భవమును, అనుచితమునై యున్నది. అన్రీలు బృహన్నల నెట్లు పరీక్షిం చిరి ? అందుచే తిక్కన విరాటుండు స్త్రీలను బిల్చి బృహన్నలను బరీక్షింపు మనుటయు, వా రట్లొనరించి యత(డు పేడియే యని చెప్పుటయు( దొలంగించి “నై పుణంబున నుచితంబుమె నరసి పొచ్చెము లేమి దదీయసేవ( గై కొనుట” కత(డు నిశ్చయించె నని యౌచిత్యళోభితముగా రచించెను. సూకముగా( బరిశీలించినచో సట్టివారిత త్త్వము నెజుంగుట యంత దుష్కరము కాదు గడా! కీచకునిచే( బరాభవింప(బడిన (ద్రౌపది రా తిసమయమున( దనభంగపాటు తిక్కన సోమయాజి 61 భీముని కెజింగించుటకై మహానసగ్భహంబున కరిగెను. ఆత( డప్పు డచ్చట ని దించుచుండెను. (ద్రౌపది యాతని! గాంచి ఉత్తిషో తిష్ట కింశే షే భీమసేన యథా మృతః నామృతస్య చ పాపీయాన్‌ భార్యా మాలభ్య జీవతి యని పల్కుచు నాతని లేపెను. “భీమసేనా ! లెమ్ము లెమ్ము, నన నంట ని దించుచుంటి = వేమి ? చావనివాని భార్యను స్పృశించి యేపాపాత్ముండు జీవించు” నని యిందలి యర్థము. ఎభార్యయు భర్తనుగూర్చి యిట్లు పల్కదు. అందును (ద్రౌపదివంటి పల్కి వత యెంతభంగపాటు నొ ందినను ఇ ట్లనుచితముగా' పల్కదు. అందుచే తిక్కన యాయనౌచిత్యమును ల(గించి, నన్ను: బరాధవించి సదనంబునకుం జని కీచకుండు ము న్నున్న తెజంగు దప్పక సుఖోచితళశయ్యను నిదసేయ నీ కన్ను మొగుడ్చునూజటకు( గారణ మెయ్యది భీమసేన మీ యన్న పరా|కమంబు వలదన్న నొకో దయమాలి తక్కటా। వి ౨౨ 166 అను పద్యము రచించెను. ఇందును కొంచె ముపాలంభము లేకపోలేదు. కాని యది యెంతయు సముచిత మె యున్నది. విరాటపర్యమున వ్యాసు(డు నీమకీచకులపోరాటమును వీర్ణము ముగా వర్ణిం: చెసు. వారిరువురుసు మహో వీరు లగుటచే వారు పోరాడుసమయమునం గలిన' యలజడినంతను అతడు విశదముగా వ్యక్తము చేసెను. కాని మ. బట్టి చూడ వార ట్రుపష్మద్రవకరమయుగా బహిరంగయుద్ధ మొనరించుట యుచిత ముగా గనిపింపదు. అందుచే తిక్కన యావర్జనమంతయ వికిచివై చి యా Mens మ్మాత్రము లౌ సెను. తనయగపాొ బొరు లెజు(గుదు రని ఫీముడు సమయభంగ మగుటకు సూతుం డును గొంకుచు! జప్పుడు సే యని గూఢ విమర్దన_పహారముల( దగన్‌. తిక్కన వారిరువురును గూఢవిమర్దన| ప్రహారములతో రహన్యముగా యుద్ధముచేసి. రని తెల్పుచు( దాను గావించినమార్చునకు గారణముకూడ మొదటి రెండుపాద ములలో దెల్చియున్నా(డు. ఈ సందర్భమున తిక్కన (ప్రదర్శించిన యౌచి. త్యము మిక్కిల్మిపళంసనీయముగా నున్నది. 62 చైతన్యలహరి రునుండు తనసోదరులను దన్నును ఉత్తరున కెణింగించుసందర్భమున “అహమ నా అని మొదట దన్నే తెల్పుకొన్నట్లు మూలమున ర పేడియై యుండినతా నర్జునుండ నని చెప్పినచో ను త్తరుం డెంతమందబుద్ధియైనన విశ్వసించుట కవకాశ ముండదు. అందుచే తిక్కన వరుస మార్చి, కంకు(డు ధర్మసుతుండు వల లాంకు(డు ఖీముండు కవలు హయశిక కగో కింకరులు సెప్ప( దొడంగితి నింక( గొణంత వెట్ట నేల యే నర్జును(డన్‌, అని ముందు ధర్మజభఖీమనకులసహదేవులవిషయము తెల్పి యాతనికి విశ్వాసము కలిగినపిమ్మట “ఇంక ( గొంత పె పెట్టనేల యే నరునుండన్‌” అని తనసంగతి వివరించెను. ఆప్పు డాశ్చర్యముతో నై నెనను త్తరం డావిషయము నమ్మక తప్పి నది కాదు. అజ్ఞాతవాసాసంతరము వరటునికిద మ్యెజుక పజుచుచు నరుసు(డు తనసంగతికూడ( దానే చెప్పినట్లు మూలమున నున్నది. / తిక్కన యరు; నుండు తనసోదరులనుగూర్చియు (ద్రౌపదిని గూర్చియు. జెప్పినపిమ్మట ఫీము. డందు కొని యర్లుసునిగూర్చి తెల్పినట్లు మార్చి వ్రాసి యౌచిత్యమును (బ్రదర్శించెన స్ట యుద్దానంతరము విషణ్ణచిత్తు( డైన ధర్మజు నాశ్వాసించుచు భీముండు వయ మే వాత గర్హ్యా హి యద్వయం మందచేతసం త్వాం రాజ న్ననుగచ్చామో జ్యేష్టోయ మితి భారత అని యుధిష్టిరుని మందచేతసు. డని నిందించినట్లు మూలమునం దున్నది. తిక్కన యీయనొచిత్యమును బరిహరించి, ' నీ పడవి కరుగ నెడంబడి నీ వెనుకన పచ్చునపుడు నిందింతురు మ మ్మీ 'వెజ్లు లితని మాన్సం గా వల(తులుగా రయని జగజ్జను లధిపా. శాం. ౧-4 అని జనులు తమ్ము మందబుద్ధులు గా ( దలంచి నిందింతు రని నీముండు చెప్పి నట్లు మార్చి (వా "సెను. శాంతిపర్వముననే బృహస్పతి పసుమన్యునకు నీతులు చెప్పుచు ఆం తిక్కున సోమయాజి 63 అని రాజు చారులచే సర్వభూత ములను సమీపస్టులను దర్శించునప్పు డంతకు డగు ననియు, నధర్మావలం౦బులను దండించుచు 'ధర్మాత్తులనను (గహించునప్పుడు యము. డగునని యు. డిల్చియుండెను. ఆంతక క శబములు రెండును సమా © నార్హకములు. రెండుసందర్భములందును రాజు యమునివలళెనే వరించుననుట a ధి కంచె నించుకమార్చు సూచించుట యు కముగా నుండు నని తిక్కన అవి చారచకుండై కను నెల్లజగము నపుడు సూర్యు6 డండు నరేందు, నకార్యకరుల దునుమున య్యెష జము(డునా( జను నతండు అని చారచకు(డై రనునప్పుడు రాజును సూర్యు( డందురనియు, నకార్యక రుల దునుమునప్పుడు యము( డందురనియు( దెల్బుటయే కాక “దేవతాత్ము( డగుట సందియమె యథిప” యని రాజుదేవతాత్మతనుగూడ నిపుణముగా ని రూపించెను తిక్కన యౌచిత్యమునకై యిట్లు మార్చి (వాసినభాగము లింకను అనేకము రాజ ng) లున్నవి. విదంతఃం సవసీయభవ్యకవితాఒకు(డె న వ్యాసభగవాన సంస విద్వత్సం స్త్రవంయభవ్య తాఒశు(డె న వ్యానభ। నుండు సం గ్రాత్‌ మున రసవన్మనోహరముగా( చీర్చిదిదినఘటములు, వ్య _కరించిన భావములు (a) (3) ళా అనేకము oa అట్రియెడ నాసౌందర్వమును (గ్రహించి మూలమున కెట్టి లాఘవమును జేకూరవ కుండునట్లు ననువదించుట |పతిభె కసా తిక్కన మహర్షి భాబముల స్వాయ త్త తము చేసికొని పరదువిధేయతతో ననువ ధించిన భాగములు చాల కనిపించును. బృహ న్నల సారధియై pest గురువీరుల నెదిరించుట కై యరుగుసందర్భమున సు త్త తువీరలయు ములను బొమ్మపొ త్రికల'కై తెము మ్మని గురువరుని గోరయుం డెను. అప్పు అణాల య్‌ గ్రా. బృహన్నల యద్యు త్తరోయం సంగామే విజేష్యతి మహారథాన్‌ తడా హరిషే్య వాసాంని దివ్యాని రుచిరాణి చ అని పల్కి నట్లు వ్యాసు(డు (వాసియుండెను, “యద్యుత్తరోయం.. వష స్యతి' అనుచో యది శబ్దముచే ను _త్తరుండు కురువీరుల జయించుట సండే హాస్పద మనువిషయము ధ్వనితమగుచు చున్నది. డ్‌ తరు(డు కురువీరుల జయింప(జాల. : డని బృహన్నల యెజుంగును. తిక్కన యోధ్యనీని (గ్రహించి అనుడు బృహన్నల యిట్లను జననాయకనందనుండు జయలక్మీం జే 64 చెతన్యలహరి కొనునె చీరలు తెచ్చుట పనియే యటు చూడు మెల్ల భంగుల దెత్తున్‌ అని మూలమునందలి హేళన స్ఫురించునట్లుగా చక్కగా ననువదించెను. అడ్జాతవాసాంతమున యుధిష్టిరుండు విరాటునకు కృతజ్ఞత వెల్ల డించు సందర్భమున మూలమున “*గర్భవాస ఇవ (ప్రజాః అసు సనుపమానము వాడ. బడినది. తిక్కన దానియౌ చిత్యమును (గ్రహించి చాల దుస్తరమైన యజ్ఞాత వాస వత్సరంబు భవద్గర్భవాసగు ప్తి వలన గడపితి మతిసుఖావా ప్తచి త్ర వృత్తి నేము నిర్భయులమై విందులట్లు విరా. ౫-844 అని గర్భవాసపదమును విడువక రమ్యముగా ననువదించెను. మాతృగర్భమున జీవునికి భగవంతు(డు కల్పించుసౌకర్యము లవాజ్మనసగోచరములు కదా! “ధర్మక్షేతే కరుక్షేతే సమవేతా యుయుత్సపః” అను భగవద్లీత యందలి (ప్రథమళ్లి కమును తిక్కన మానుగ ధర్మకేతం బైన కురుకేతమున మహహవమునకున్‌ బూని మనబలము పాండప సేనయు నిటు పన్ని యేమి చేసెం జెపుమా! యని యథామూ లముగా ననువదించెను. అప్లే భగవన్లీతసారాంశ మని చెప్ప! జడు 18 వ అధ్యాయములోని సర్వ ధర్మాన్‌ పరిత్యజ్య మా మేకం శరణం (వజ అహం త్వా సర్వ పాపేభ్యః 'మోకయిష్యామి మాశుచః. అనుళ్లోకమును తిక్కన (కందుకొను నర్వ ధర్మ వికల్పములను నెడల విడిచి దృఢంబుగ నే నొకండ శరణముగ నాశయింపుడు సకలదురిత ములకు ( దొల(గింతు నిన్ను (బమోదమంద అని యథాతథముగా ననువదించుచు “క్రందుకొను” “వికల్పములను” అనుపద ములచే మూలభావమునకు వన్నె కలిగించెను. ఈవిధముగా సంస్కృృతభారతము నసువదించునెడ తిక్కన మక్కికి మక్కిగా ననువాదమును సాగింపక వలసినచోట్ల (పతిభానమంచితములై న తిక్కన సోమయాజి 65 మార్పుచేర్పులు చేయుచు నెడనెడ యథాతథముగా ననువదించుచు. దెలుంగున దానికి హృద్యానవద్యమైన రూపసౌస్టవము నొనంగెను. అందుచేతనే యతని రచన కథావిషయమున మూలానుసారియయ్యు రసప్మాత్రపో షణాదుల విషయ మున స్వతంత్ర పాయమై యలరారుచున్నది. భారతమున తిక్కన రచించిన పదునై దుపర్వములభాగము వస్తువై విధ్యముతోడను రనవై విధ్యముతోడను గూడి నట్టిది. అందు రాజనీతి, యుద్దతం త్రము, ధర్మనీతి, 'తత్యోపదేశము, గృహ జీవితము, యజ్ఞనిర్వహ ణము మున్నగువిషయము లెన్నో వి స్పరింప(బడి యున్నవి. మానవజీవితమునందలి బహువిషయముల కందు (ప్రసక్తి కలదు. (పధానకథలో నందు (ప్రస క్తాన్ముపన క్తముగా పెక్కుపాఖ్యానములు (ప్రవేశ పెట్టంబడినవి. ఇంత వస్తువె వె విధ్యము గల రచన సమర్థముగా సాగించుటకు భాషాకవితాకౌశలముతోపాటు విశేషమైనలో కానుభవముకూడ కావలయును, తిక్క నయం దివియన్నియు రాశీభూతములె యున్నవి. 'అతనిజీవిత మే యొక యితిహాసము వంటిది. అందుచే భారశేతిహానరచన యతనిచేత( బడుట యన్యోన్యాలంకారమున కాస్పదమై ఆంభసరస్వతి కందచందములు కూర్చు6 జాలినవి. తిక్క నభారతమునందలి వివిధాంశములను బహువారములు మననముచేసి అంగా౦గిభావసామరన్యమున కాటంకము లేకుండ నాయితిహాసమూ రిని దీర్చి దిద్దైను. అనువాదసందర్భమున నతండు కావించిన సంకోచవ్యాకోచముల కీసామరస్యసంధానదృ్భష్టియే కొంతవజకు కారణము. | ప్రథానకథాభాగమునకును ఉపాఖ్యానములకును గలసంబంధము సడలనీకుండ సర్వాంగసొష్టవో పేతముగా మహాకావ్యనిర్మాణము కావించుటలో నతడు చూపిన నే ర్పనన్యసామాన్యమై నది, లుబ్ధ5 పో తోపా్యానము, హంసకాకీయోపాథ్యానము, గృ ధ్రజంబుకోపా భ్యానము, చిరకారిచరిత్ర, నా డీజంఘునికథ, సక్తుపస్థుని వృత్తాంతము, గరుడో పాభ్యానము మున్నగునవి యతనియుపాఖ్యానములలో నుత్తమము లై నవి. అత(డు |ప్రతిపర్వము నొక ప్రబంధముగా భావించినక్లే పర్వాంతర్గతమైన ప్రతి ఉపాభ్యానమును ఒక చిన్నకావ్యముగా భావించి దానియందు వస్తెక్యమును సంఘటించుటకు యత్నించెను. తిక్కన యితిహాసమును కావ వ్యముగా నిర్మింప(దలచి(నవా( డగుటచే రసపో షణమునం దత్యంత శద్ధ వహించెను. అందుచేతనే శ్రీనాథుం డతనిగూర్చి “భాషింతు తిక్కయజ్వ పకారము రసాభ్యుచితబంధముగ నొక్కొాక్కమా” 5 66 చై తన్యలహరి టని చెప్పి యతనిరచనయందు రసాభ్యుచితబంధమునకు. గల [ప్రత్యేకత నగ్గించెను. తిక్కన విరాటపర్వారంభమున “హృదయాహ్లాదిచతుర్ధ మూర్తితకభో పేతంబు నానారసాభ్యుదయోల్లాసి విరాటపర్వ' మని యాపర్వమునందలి (పధానలక్షణములను 'పేర్కొనియుండెను. ఆవిశేషణము లొక్కవిరాటపర్వము నకే కాక యత(డు రచించిన యన్నిపర్వములకు సమానముగా నన్వయించును. తిక్కన విరాటపర్వమున ను త్తరాభిమన్యుల వివాహ సందర్భమున శృంగారరస మును, కీచక ప్రణయసందర్భమున శృంగారరసాభాసమును, ఉ త్రరదక్షిణగో గ హణములందును, యుద్ధపర్వములందును, వీరరౌ ద్రవీభత్సములను, ఉద్యోగ్గమున వీరరసమును, శాంత్యనుశాసనము లందు శాంతరసమును, (ద్రౌపది తనభంగపాటు చెప్పుకొనుసందర్భమునను, అభిమన్యువధసందర్భమునను, స్త్రీపర్వమునందును కరుణరసమును, విశ్వరూపసందర్శనసందర్భమునను, పాండవులు తమ్మెలిం గించుకొనుసందర్భమునను, వ్యాసుండు యుద్ధమృతులను రావించి చూపిన సందర్భమునను, అద్భుతరసమును చక్కగా( బోషించియుండెను. ఆనందవర్థ నుండు కావ్యచ్చ్భాయాన్వయి మైన మహాభారతళాస్త్రమునందు యాదవక్షయము, పాండవమహాప్రస్టానము, శ్రీకృష్ణునికి వ్వాధునివలనమృతి కల్పించి వ్యాసుడు మోత్షపురుషార్హమును, శాంతరసమును ముఖ్యముగా వివక్షితములు కావించె ననియు యథాయథా విప ర్యేత లోకతంత మసారవత్‌ తథాతథా విరాగోఒ[త జాయతే నాత సంశయః అను భారతళ్లో కమున నీవిషయమునే వ్య అంగిరస మనియు సూచించియుండెను. విరాటపర్వద్వితీయాశ్వాసము నందు కీచకుండు ద్రౌపదిని జూచినసందర్భ మున భయాదిభావములచే (ద్రౌపది మేన( గంప స్వేదాదులు బొడసూపుటయు, వానిని జూచి శృంగార లక్షణము లని (భ్రమించి కీచకుండు మదనవికృతికి లోనగుటయు తిక్కన యీ క్రిందిపద్యమున నెంతో నిపుణముగా వరించి యుండెను. క్‌ ప కరించె ననియు, భారతమున శాంతమే — చెబవక నను. జూచె వీ6 డని యెద. గలు షించిన నొండొండ చెమట పుట్ట ననుచితకృత్యంబు లాచరించు విధాతృ బలిమికి నివ్వె పాటు తోంప తిక్కనసోమయాజి 67 నిచ్చట దిక్కులే రెవ్వరు నా కను భయమున మేన గంపంబు పుట్ట జేయంగ నేమియుపాయంబు లేమి నా ననమున వెల్ల (దనంబు గదుర నున్నపాంచాలి. గను(గొని యన్నరాధ ముండు వివేకవిహీను(డై ముదితు( డగుచు మదనవికృతియగా( దనమది( దలంచి రాగసాగరపూరనిర్మిగ్ను ( డయ్యె, విరా. ౨-౩8 భ్రాంతి కీచకుని వివేకహీనతను సూచించుచున్నను స్వేదాదులు శృంగారసంబంధి సా త్త్వికభావము లని (గ్రహించుట యాతనిపాండితీపాటవమును (బ్రకటించు చున్నది. పైప ము తిక్క నరసపోషణపరాయణత్వమును లెస్సగా వ్యక్తము చేయుచున్నది. విరాటపర్వాంతమున ను త్తరాభిమన్యుల వివాహసందర్భమున తిక్కన హోర్డమైన వధూవరులయనురాగమును, స్నిగ్గసుందరము లైన చూపులను విపుల ముగా వర్షించి ధర్మ్య మైన శృంగారమును మనోహరముగా( బోషించియున్నా(డు, ఇటే ఆనుశాసినికపర్వమున అగ్ని సుదర్శన యను రాజకన్యను |బ్రేమించిన వృత్తాంతమును తిక్కన _ విభావానుభావసామగ్రీపురస్సరముగా చక్కగా వర్షించియున్నాండు. మూలమున నావృత్తాంతము “తా మగ్ని శ్చక మే సాక్షా (ద్రాజకన్యాం సుదర్శనామ్‌” అని అతిసంగహముగా నున్నది. తిక్కన సుదర్శనను రా జగ్నిహోత్రపరిచర్యకు నియోగించె నని తెల్పి, వారికి బరస్పర సాన్నిహిత్యదర్శనములు కలిగించి అర్చించునప్పు డయ్యంగన కెంగేలి జిగిపెంపు చిత్తంబు దిగిచికొన (గ నరసి కనుంగొనునప్పు డయ్యింతికనుంగవ పొలపంబు రాగంబు పొదల(జేయ నన్యుల( బనిపంచునప్పు డమ్ముద్దియ పలుకులతీపు కోర్కుల( గెరల్ప నల్బన యూ దెడునప్పు డక్కొమ్మ వా తెజతావి ధై ర్యంబు (తిప్పుగొలుప మరు(డు తోడోడ( దేకువ మాని కదిసి తూపుగముల [గొవ్వాడిమి సూప నంత 68 చై తన్యలహరి కంత కగ్గలమగు వలవంత( దూలి పోయె. బావకు. డేమి సెప్పుదు నరేంద ! ఆను. ౧-48 అని యగ్ని (క్రమక్రమముగా నెట్లు వలవింత కగ్గమయ్యెనో నిపుణముగా( (బద ర్భించెను. ఈకథలో నక( డగ్నికాముక స్వభావమును, సుదర్శనకులకన్యోచిత వర్తనమును సముచితముగా (6 (బ్రదర్శించెను. ఉ తరుండు కౌరవసేనను జూచి భయపడి వెనుకకు. దిరిగిపోవుటయే మంచి దస్‌ పలుక బృహన్నల యతనికి ధైర్యము చెప్పుచు రథము పోనిచ్చు చుండెను. అప్పు డుత్తరు( డాననము పల్లటిల్న మానసము తల్లడిల్ల దవ్వుల విణీగిన 6 బేరులు నవ్వుదురటె మేలుమేలు..నను నాగకు నీ (కొవ్వణుగదేని( దలపడు మెవ్విధి( జనితేని యనుచు నె త్తినఖీతిన్‌. శరములు శరాసనములు న య్యరదముపై డిగ్గ విడిచి యతిరభసమునన్‌ ధరణికి లంఘించి వెసం బురి దెనకును లజ్జ వీటిబోవం బాతెన్‌. విరా. ౪-72 అప్పుడు బృహన్నలయు( దే రుడిగి యతని బట్టితెచ్చుట కె వెనుక బరుగిడెసు, ఇచ్చట హాన్యరసము చక్కగా( బోషింప(బడినది. తిక్క.నయు నీసందర్భ మున గూఢరూపరేఖాజ్ఞత లేమిచే కౌరవబలమునందలి యజ్ఞాలు కొంద అపహా సము చేసి రని [వ్రాసియున్నాండు. తిక్కన భారతమున నాయాసందర్భముల కనుగుణముగా పెక్కు వర్ణన ములు కావించియుండెను. అందు గొన్ని మానవతిర్యగ్గడ రూ పములకును, గొన్ని యుద్ధాదిసంఘటనములకును, గొన్ని సాయం ప్రాతరాది పకృతిదృశ్య ములకును సంబంధించినవి. అతని వర్ణనలు రసానుగుణములై దృశ్యములను బఠితలకు సాక్షెత్కరింపంజేయుచుండెను. మానవరూపములను వర్ణించు నప్పు డతడు బహిస్స్ప్వరూపమునకు(. గాక ఆంతరములై న కాంతిసౌషవముల కెక్కువ్మపాధాన్యము నొనంగుచుండును. _ కిచకు(డు ద్రౌపదిని వర్ణించిన తెజంగు పరికించిన నిది తేటతెల్లమగును. “తెలికన్ను(గవకాంతి పొలుపార నించుక కనువిచ్చి చూచిన గాదె యబల, చెలువంపునెమ్మోము నెలమి సొం పిను మడిగా నల్ల నవ్విన( గాదె యింతి” మున్నగుపద్యములలో నాత(డు కాంతి, ఎలమిసొంపఫు, రుచి మొదలగు నాంతరగుణములయెడనే యెక్కువమక్కువ తిక్కనసోమయాజి 69 చూపెను. ఉత్తరా భిమన్యులవివాహసందర్భమున నత(డు లౌకిక వె దిక క్రియా కలాపముతోపా టనురాగసూచకములై న వధూవరులచూపులను గూడ నెంతో హృద్యముగా నిట్లు వర్ణించియుండెను. వరుచూడ్కి. ముద్దియవదనంబుపై( వాటి తివుటమై నును(గాంతి తీపు గోలు నుందరిరత్నంబుచూపు మనోరము నడుగులయొప్పు మై నల్ల నడరు( బతివిలోకనములు పడ(తుక మైతివం గలయంగ ( బలుమలు 'మెలగుచుండు 'వెల(దికటాక్షముల్‌ విభుని పెం (గమమున నెగని మోమున. జోకి( మగిడివచ్చు నొండొరువుల లే(జెమటల నూని (వేగు పడినచాడ్చున నవయవభంగులందుC దగిలి మజపున( దడయు నిద్ధణ విశాల నయనదీపుల నెబుకువ బయలుపడ (గ, విరా. ౫-౩96 అత(డు వా వాచ్యముగా వ్య కుల పత్యంగవర్లనము కావింపక వారి గరువతన మును గాంభీర్యమును వ్యంగ్యముగా వెల్ల డిచేయుచుండును. “సుదతి నీమై చక్క జూచుట కోడెద( గను(చాటు “్షారయునో యని తలంచి, మది నిగ్‌ ర్చిన మాట మగువ సీపెంపున( గుదిసి నానాలుకతుదికి రాదు” (విరా. 2-47) అనుపద్యము |ద్రౌపదిగరువతనమును సౌందర్యవిశేషమును గూడ జాటుచు “మన్మథుడు సమయించిన మగుడ నన్ను. బడయవచ్చునె యెన్నియుపాయము లను” అనుచో కీచకుని అసాధారణమహ త్వమునుగూడ సూచించుచున్నది. అత(డు నన్నయవలె దృశ్యములస్థిర విన్యాసమును గాక ద్రతికీణచాంచల్య మానదళావిపర్యయమును విశదముగా( (బ్రదర్శించుచు. జలనచిత్రమునందువలే వానిబహుముఖములను బఠితకన్నులకు( గట్టుచుండును. అతని వర్ణనములు నిశితమెనపరిశీలనముతోపా _ టొకానొక। క్రమపరిపాటినిగూడ , వ్య క్రముచేయు చుండును. ఉ త్తరసారధిక మైన రథ మెక్కి యర్జునుండు కౌరవ సైన్యమును గదియ నేగునప్పు డత(డు దేవదత్తాఖీలరావంబు వెస. గర్భ! ముల దిటుకొన లేట మొగము పడుచు రథనేమిదళిత ధరాధూళి యంగంబు లెల్ల( గప్ప+గ వెల వెల్డ నగుచు . 70 | చెతన్యలహరి బహుళక షిధ్వజ[పభలు లోచనములు మిటుమిట్లుగొన( బర్వ మేడుపడుచు నుదృటాకారసముద్దతి మనము లు త్తలపాటు దో(పంగ( దల్లడిలుచు నడచు కౌరవరాజ'సెన్యంబు గదిసె6 దిగ దిగిచినగతి. దనతేరు మెజయ రయముమై( జని (పళయఖై రవసహృ్నస గర్భనోదగ్రతర్ణనుం డర్టునుండు అనుపద్యమును ట్రాసెను. ఇందు మొదటి దేషద త్రాభీలరావము, తరువాత రథ నేమిదళితధరాధూళి, పిమ్మట బహుళ కపిధ్వజ ప్రభలు, అనంతర ముద్ధతాకారార సముద్ధతి అనునవి వర్ణితమగుట |క్రమబద్ధమై యెంతో సహజముగా నున్నది. కీచకు(డు (ద్రౌపదిపై మోహమున బరితపించుసందర్భమున [వ్రాయంబడిన *ఫొడ సూపినక్షైనం వడి(బట్టసమకట్టు పరికించి కానక బమ్మరించు, మెల(గినయాక్లైన బరికింప( దలంచి నిరూపించి లేమి న్మళులు వహించు” (విరా. ౨౩01) అను పద్యమున పొడసూపుట, మెలంగుట, కదియుట్క ఒడ(బడుట, విహారమున 'కెలసి పొలయుట అనువానిని (క్రమముగా వర్షించి తిక్కన సహజస్థితిని జక్కగా( బోషించినాండు. ఈవిధముగా నాతనివర్షనలు చిన్నవై నను పెద్దవై నను సుపరిష్కృతములై పరిణత మైన శిల్చమును (బ్రదర్శించుచుండును. తిక్కన యెడనెడ( గావించిన పకృతి వర్ణనలు నాతిదీర్ణ ములై సాధారణ ముగా నచ్చటిప్మాతలతోడను కథాసందర్భముతోడను సంబద్ధములై రమ్యముగా నుండును. విరాటపర్వద్వితీయాశ్వాసమున మహానసములో నిద్రించు భీమునికి (ద్రౌపది తనభంగపాటు తెలిపి యరిగినయనంతరము (ప్రభాతమును తిక్కన (దుపదనందన పరిభవదుఃఖమునకు నుల్ల మున దురపిల్లుచునున్నసరసి వేండినిటూర్పులో యన వెడలె (గొత్త తావి మూతులు విచ్చు నెత్తమ్మివిరుల 286 అని వర్ణించెను. ఇది (దౌపదిదుఃఖమునకు( (బకృతి సహితము సానుభూతి వహించి దుఃఖించుచున్న దని తెల్పుచు రమణీయముగా నున్నది. ఇ'కే తనకులంబున బుట్టిన ధార్తరాష్ట్ర ౯ లన్నదమ్ములతో విగహంబు గొనుట కుమ్మలించి వివర్ణత నొందినట్లు 'కంది యెంతయు( జెలువేదె. జందురుండు ఉద్యో. 3-107 తిక్యనసోమయాజి 71 అని సనత్సుజాతు(డు ధృతరాష్ట్రుని కధ్యాత్మబోధ కావించి యరిగిన పిమ్మట నతడు చందుని వై వర్ణ్యమునకు( దనకులమున( బుట్టిన కౌరవపాండవు లొండొరులతో విగపించుటవలని దుఃఖము కారణముగా౬ జెప్పియుండెను. యుద్ధపర్వములం దత(డు యుద్ధారంభవిరామములను సూచించుటకె కై దినాద్యంత సంధులను వర్ణించుచు సూర్యునియదయా స్త స్తమయములతో( బోల్చి యావర్షనము లకు( గథానన్నీ వేశములతో సన్నిహితమైన సంబంధము కల్పించుచుండును. వనవర్గాదివర్గనములనుగూడ నాత( డాయాఘట్టములందు సందర్భోచితముగా( దీర్చిదిద్దచుండును. తిక్కన యుద్ధవర్ణనములం దందెవేసినచేయి. ఇందు కాత(డు స్వయ ముగా యుద్ధము లొచరీంచినను ఆచరించియండకపోయినను పెక్కు యుద్ద తం త్రములను బరిశీలించి నిర్వహించియుండినవా( డగుటయే కారణము. వ్యూహ నిర్మాణములను, ద్వంద్వసంకులాదిసమరభేదములను అత( డెదుట( జూచు చున్నట్లు విశదముగా వర్ణించుచుండును. విరాటుః డుత్తరుని సమర్మప్రకార మడుగుసందర్భమున తిక్కన బాసట లేదు [కొవ్వడర బంటుతనంబున 6 దాశితేనియుం బాసినచోట వాయు బెజపట్టుల వీరు లుదగవృత్తిమై మూసికొనంగ వత్తు రొక మోహర మమ్ముల (మగ్గెనేని నా సాసల నొక్కరుండ యనున్నాగహవృ త్తి బలంబు పై( బడున్‌. విరా, ౫-280 అనుపద్యము నొక వీరుడు పలువురుయోధుల( డదా(కుసందర్భమునందలి చిక్కుల నెంతో విశదముగా వర్షించియున్నాండు. ఇతరకవులవలె నత(డు పాఠకులను గేవలబాణసంభ్యావివరములతో విసిగింపక యాయానందర్భము లందలి క్రీష్టపరిస్థితులను, యోధులశౌర్య ధెర్యములను వివరించి యన్యధా చష్కమగా నుండువర్షనములకు సహజత్వ మాపాదించుచుండును. యుద్ధ రంగములందలి వాతావరణము సహజముగా గజతురంగయోధాదుల రక్షమాంస్‌ ములతోడను గశేబరములతోడను గూడి వీభత్సమున కాకరమై యుండును. తిక్కన యట్టిచో ట్ల( గూడ( దునిసిపడియున్న కరచరణాదులకు లలితసుంద రము లైన ముపమానములను గూర్చుచు నొకవిధమైన సౌందర్యవాతానరణము కల్పించుచుండును. “గుత్తులకొ లందికి( గృత్తంబులై పడియున్న పాదంబుల వలనం గెందలిరుల సెజ్జలచందంబు లగుచోట్లును దునిసి చిక్కుపడియున్న 72 చైతన్యల హరి యూరుకాండంబులవలన మదగజంబులు సొచ్చిన కదళీవనంబులు పోనియెడలును, గీలాలజాలంబుపయిం దేలుచు నవ్వుచున్న టున్న శిరంబులవలన వికచారవింద దీర్షికల . విడంబించుఠావులును” _ ఇత్యాదిభాగము లిందుకు నిదర్శనములు. అందుచేతనే “తిక్కన సంగ్రామం బభిరామం బయ్యు “ఘోర ప్రకారం బయ్యె” నని యభిరా మతా ఘోరత్వములు రెండింటిని సమ్మేళనము చేసి చెప్పుచుండును. విన్ఫృతమైన భారతేతిహోసమునందలి ప్మాతలసంఖ్య అనల్బ మయ్యు తిక్కన యాప్మాత్రల నందజిని సుస్పష్టరూప రేఖలతో. దీర్చిదిద్ది యొక్కొాక్కరి యందు విలక్షణమై యుండు వ్య క్తిత్వమును వెల్ల డి చేయుచుండును. దుర్యో ధనునిదురభిమానమును, ధృతరాష్ట్రుని పు త్రపరాధీనతను, శకుని కై తనమును కర్ణుని రాజభక్తి పర్యా క్రమములను, భీష్మ దో ణాదుల ధర్మపరాయణతను, శ్రీకృష్ణుని దుష్టశిక్షణశిష్టరక్షణరాజసీతి దె ధౌరంధర్యములను, ధర్మజుని మెత్తని పులితనమును, ఫీముని అహాజుకకకు, అరునుని యుదా త్తతా వి క్రమములిను, నకులుని సౌజన్యమును, సహదేవుని రాజనీతి వే" “తృృతను అక! డెంతో నిపుణతతో వర్ణించెను. సంజయు(డు పాండవులకడ కేగి వచ్చినపిమ్మట ధృతరాష్తునితో అనయము వుకై జూదమున యప్పుడ యెంతయుం జిద్చువెట్టి కా ల్చినయది నీయుపేకయ ఫన్‌ ఇత్ర శక ధఠర్మసూతి మె త్తనిపులి యెల్లవారలు నధర్మము నీపయి( బెట్టుసంతకున్‌ వినండును గాన (డుం దిదప నీకునునాకు మరల్పవచ్చునే. ఉ. ౨-14 అనిచెప్పి ధర్మరాజును వశీకృతచిత్తుండుగను, మెత్తనిపులిగను జి త్రించెను. అర్జునుడు కంకుండు ధర్మసుతు( డని విరాటుని శెటేంగించుచు “నడదివియలు చేసె నగరికి మాణిక్యమకుటముల్‌ పూనిన మనుజపతుల” *ఈత( డజాత శ్మతుండు” (విరా. ౫-320-321 అనుపద్యములలో ధర్మజుని మహ శ్వ్వమును వివరించెను. (ద్రౌపది భీమునితో ధర్మరాజుమహిమ నెటింగించుచు “నయ్యుధి ప్పిరు గాంభీర్య మతనిధై ర్య మరయ నొండెడ( గలుగునె యతండు కీ ర్తిధరుండు, గరుణో త్రరు(డు, మహీసురసమృద్ధికరు(డు, నిజవంశకరు( డుపకారపరుంి డని తెల్చియుండెను. సంజయు( డాతని అల్పులకు (మింగ జేదైన హాలహలము భంగి బొంగెడుకోపంబు (మింగికొనంగ నీలగళు నెన్ని నిన్నెన్న (బోలు నట్టి నీవు సారిన( దాకేల నెగడు. బేరు తిక్కనసోమయాజి 73 అని |ప్రళంసించియుండెను. ధృతరాష్తుండు గాంధారితో వనమున కరుగునపుడు ధర్మరాజు తల్లియు. డం|డియుం గురుడు దైవము నా కరయంగ నీవ భూ వల్లభ నీవు కానననివాసము( గోరి చనంగ నెట్టు లే నుల్లమువట్టి ప హాస్తెపురి నుండగ నేర్తు యుయుత్సు: బెంపుళో ఖిల్లగ రాజు చేయు నిను బీతి యెలర్పంగ6 గ గొల్చ్పివచ్చెదన్‌ అని పెదతం[డియందలిభ కిని త! తిక్కన యీవిధముగనే భీమాదుల గుణశీలములు కూడ నెంతో గెర్చుతో వ్యకరించియుండెను. అర్హునుండు విరాటునకు( ద మ్మెజీం౦గించు సందర్భమున నొక్కాక్యంరిన. గూర్చి చెప్పిన పద్యములలో వారివారియందలి (పథానలక్షీణములు చక్క_(గా ద్యోతితములగు చున్నవి. భీము. డవిషహ్యపరా[క మదుర్ద్హముండు. నకులుడు “క తునృపకాల కూటము, మి తామృత వృష్టి,బు నస మీ హిత సిద్ధి క్షే త్రము, సజ సజనసంస్తుతిపా టు! న సహదేవుడు “*సుకుమారమానసు.డు, గొంతికి( (బాణము, చేత్‌ తోగణ్యు౦, డకుటిలు(డు, రాజనీతి ప్రకార సంచది, వంశపావను(డు”. కృష్ణుడు రాయదార మున కరుగునపుడు సహదేవు(డు పల్కిన పల్కు లాతనిఖండిత వా కృతుకత్వ మును రాజనీతి వే తతను (బ్రకటించును. రాయబారమునకె వచ్చిన కృష్ణుడు కుంతిని దర్శించినప్పు డామె దానదయాపరుం డయిన ధర్మతనూభవుసేమ మెట్టు, పం జానన వ్మిక్రముం డగు బకారికి భదమె, యస్ర్రశ స్ర్రవి ద్యానిపుణుండు |క్రీడి సుఖియా, వినయాభరణుల్‌ కవల్‌ సమా ధానస మేతులే యకట [దౌపది సాధ్వి సుఖంబె దానికిన్‌ అని పేరుపేర పాండవులయు దౌపదియొక్కయు కుశలమును గూర్చి యడిగి వారియందలి (ప్రముఖగుణములను వ్యకరించెను. ధర్మజు( డెవ్వరీని గొని కౌరవులమీ(ద నెత్తిరాం గలం డని ధృత కాపు డడిగినప్పుడు సంజయు(డు ఆట మిన్నందినయట్టివాని వి పొడ వం తన్నట్లు ఫాలాకు నె కంటి కయ్యమ్మున. గన్నఫల్లును భుజాగర్వంబు లెక్కించుటం తటివానిం గొని ధర్మసూతి సమరోతాాహంబుమె నెత్తివ చ్చుటకుం గొంకునె వీపు సక్కనయి నిల్చుంగాక మీసైన్యముల్‌ అని అర్జునునిపరా క్రమ ప్రమాణమును వర్టించియుండైను. ఈవిధముగా తిక్కన భారతమునందలి సర్వపాతల గుణశీలన్వరూపములను నిఫుణముగా వ్యక్త కము చేసియుండెను. _ అత(డు విరాటపర్వమున్న కీచకుని =పకుకామ్మ పేరితుండైన 74 చైతన్యలహరి. మోహాంధుండుగా6 గాక యుదా త్తగుణములకును హార్టమైన యనురాగమునకును నిలయమైన విషాదనాయకు(డుగా 6 జి త్రించెను. ఇన్నిగుణము లున్నప్పటికిని ధర్మబాహ్యమైన పరకాంతాపరాయణత యతని పతనమునకు( గారణమయ్యెను.. ్త్తీలలో గాంధారీకుంతీ| ద్రౌపదీపాత్రల నాత(డు చ్చితించినతీ రద్భుత మైనది. గాంధారి మహాపతి వత, అధర్మభీరువు. కుంత్మీదౌపదు లాభి జాత్య, సంపన్నలై నక్ష త్రీయకాంతలు. ద్రౌపది కృష్ణునితో దనభంగపాటు చెప్పుకొను సందర్భమునను, కుంతి ఇదియెల్లను నొకతల యీ పదుమూ.డేడులును నాకు బావకొడుకుచే నదయమగు కూడు గుడుచుట యది యొకతల యయ్యె నేమి యన (గల దనఘా ! కొడుకు. గాంచు రాచకూ(తు రెద్దానికి నట్టిపనికి నుచితమైన సమయ మొదవె. దడయు టింక నొప్పదు జనములు నట్లుగాని పురుషు లనరు మిమ్ము అని కృత్తి యోచీక విధముగా వ ర్హింపవలె నని కృష్ణునిద్వారా సందేశము. పంపుసందర్భమునను వారి నహజిమనః।ప (పవృత్తులు చక్కగా వ్యక్త కే కరింపట బడినవి. ప్మాతపోషణమున తిక్కనకు( వ నాన్యతోదర్శనీయ మైనది. తిక్కన ప్మాతలగుణశీలాదులనేకాక ఆయాసందర్భములందు వారిమనః (ప్రవృత్తులను గూడ6 గడునిపుణతతో( ద్రికటించియుండెను. విరాటపర్వద్వితీ యాశ్వాసమున నత(డు కాముకుండై న కీచకుని మనఃప్రవృత్తిని చేయివిధముల: వెల్ల డించెను. అని యని యుగ్గడించు ధృతి యల్లల నాడిన( దల్లడించు( బై కొను తలపో(త నించు, మదికోర్కులు పేర్చిన నప్పళించు, నె ట్టన తగ నగ్గలించు, నచటం జనులం బరికించు, బుద్ధి దూ లిన వెస నెంతయుం గళవళించు, మనోజవికారమగ్ను( డై * వంటి పద్యము లిందుకు నిదర్శనములు. విరాటపర్వమున ధర్మరాజు తమ. యాయుధములను శమీవృక్షము.పె( బెట్టి తదీయాధిదై వతములకు నమన. రించి, నరునకు వాకుం దక్క-(గ నొరులకు మీరూపు సూపకుండునది”, థీము(డు ధార్త రాష్ట్రకులఖీషణరోషుండు చి త్త మెప్పు డె సె మడమెత్తునో యతని యాాగహవృ త్తికి | లోనుగాక మీ తిక్యనసోమయాజి 75 రేమెయినై న వంచన వహించి తొలంగుట మత్సమీహితం జేమజకుండ(గావలయు నివ్విషమాబ్దిములోన నాతనిన్‌ అని ప్రార్థించి, చెట్టు దిగివచ్చి “ఖీమసేనుదెన మరలిచూచి సాంత్వనవచన సమేతంబుగా నతని గౌ(గిటంజేర్చి యనునయించెను. ధర్మజు( డిట్లు చేయుట యాతనిమనః[పవృత్తి నెన్నోవిధముల వ్య క్రముచేయుచున్నది. పాత్రమనః (ప్రవృత్తి ప్రదర్శకములై న యిట్టి రమ్యములై న ఘట్టములు తిక్కన రచనమున నెన్నో యున్నవి. తిక్కనభావము లత్యుదాత్తములై నవి. భారతమందలి యేఘట్టమైనను ' అతనిభావౌన్నత్యమునకు తార్కాణమే. “ఎవ్వనివాకిట నిభమదపంకం౦ంబు రాజ భూషణరజోరాజి నడ(గు, సారపుధర్మముం బరమసత్యము పాపముచేత బొంకుచే, విద్యుద్దండము నిల్చి పొల్చినగతిన్‌ విల్లందమై యుండ, వారలు శాంతళూరులు, 'ప్రెవడిపోయె(గాక ధృతరాష్ట్రుడు కన్నది యేమి” మున్నగు పద్యము లతనిభావనిర్భరతకు( దార్కాణములు. ఎంతకీ షమెన భావమునై న నత(డు విశదముగను శ క్రి మంతముగను వ్యక్తీకరించి దానిని బఠితలచే ననుభ వింప(జేయును. అతనిశబ్దములు భావములకువలె భావములు శబ్దములకు విధేయ ములు కావు. అత(డు (పతిభాశాలియైన మహాకవి; లో కజ్జు(డు; రాజనీతి వేత్త; గోత్రియు(డు. ఈగుణజములన్నియు. నాతనిరచనమున సర్వతోముఖముగా సాక్షాత్క్మరించును. ఉద్యోగపర్వమునందలి కృష్ణునిపల్కులలో నతనిరాజనీతి వేత్తృతయు, శాంతిపర్వమునందలి భీమ్మనిపల్కు లలో నతని సర్వవర్మపరిజ్ఞాన మును, భగవద్గీతయందలి యాయువుపట్టుల నేరి యనువదించుటలో నతని యుపని షదిఇజానమును, అశ్వమేధపర్యమున [శో తియత్శమును జక్కగా వెల్ల డియగుచుండును. కష క Se ee విషయములను భారతమున. బొదిగి దానిని మశొక[పపంచముగా సృష్టించి తనకవి బహ్మత్వమును సార్థకము కావించుకొ న(జా లెను. తిక్కన్న ప్రతిభ నాటకోచిత మైనది. అతండు కథను దానుగా( జెప్పక నాటక మునవలె( బాతలసంవాదములరూపమున నడవంచును. విరాటో ద్యోగము లందలి యేఘట్టమును దిలకించినను ఇది శేట తెల్ల ము కాగలదు. “అత డిట్లనెను, ఇత( డిట్లనెను” అనుసూచనలను దొల(గించినచో నతని సంభాషణ ములకును నాటకములందలి సంభాషణములకును భేదము కనిపింపదు. పాత్రల సంభాషణములను వ్య క్తీకరించునప్పు డాత(డు వట్టిమాటలను మ్మాత్రము చెప్పి 76 _వైతన్యలహరి యూరకుండక వారి యాంగిక చేష్టాథినయనములను గూడ వర్షించుచుండును. ద్రౌపది తనభంగపాటు కృష్ణుని 'కెలీంగించునప్పుడు “బంధురమ్మయిన (కొమ్ముడి (గమ్మన విడ్చి వెండుకల్‌ తా వలచేత( బూని యసితచ్చవి( బొల్చు దుహాభుజంగమో నా విలసిల్లి శ్రాలంగ మనంబున6 బొంగువిషాదరో షముల్‌ కావ(గలేక బాష్పములు |గమ్మ(గ గడ్గదఖిన్నకంఠియె” మాటాడెను. భీముండు వంటలవానివేషమున విరాటునికొలువున కరిగినప్పుడు విరాటు. డాసనయానాత ప్మత్రాదులును, జనవరీ కొలు నిచ్చెద నని పల్క నతడు మోబకుచందం౦బున మో మడము కదల్చి యేదో సమాధాన మొసంగెను. సహజమైనసంభాషణ శె లియు, నిట్టియభినయసూచనలును తిక్కనచేత (శవ్యకావ్యమును గూడ దృశ్యకావ్యముగా భాసింప(జేసినవి. విరాటపర్వపంచమాశళ్వాసమునందు పాండ వులు విరాటునికి( ద మెటింగించుకొనుసందర్భమును, అశ్రమవాసపర్వమున వ్యాసుండు ధృతరాష్షు9నికి మృతప్పత్రుల( జాపించినసందర్భమును (శ్రవ్య కావ్యస్థము లయ్యును నాటకభాగములవలెనే గోచరించును. తిక్కన వ్యంగ్య పియు(డు. అతడు 'పెక్టఘట్రములందు వ్యం గ్యార్హము . స్సు రించునట్లుగా రచన సాగించి పఠితల నానందపరవళుల( గావించుచుండును, ద్రౌపది కావించిన సమయము (ప్రకారము కీచకు(డు నర్తనశాల కరుదెంచి (ప్రణయవచనములు పల్కుచుండ 'భీముండు - (ద్రౌపది వినుచుండ(గా నత్రనితో “నాయొడలు సేర్చినప్పుడ నీయొడ లెట్లగునో, నను ముట్టి సీవు వెంబడియు వనితలసంగతికి. బోవువా(డవె” అని పల్కెను... ఈపల్కులు పెకి (ప్రణయ ద్యోతకములుగానే యున్నను నన్ను ముట్లంగనే- నీవు మరణింతు వను సుందర మైన ధ్వన్యర్థమును గూడ వెల్ల డించుచున్నవి. (ద్రౌపదిని వెంటనంటు కీచకుని( గాంచి భీము( డా గహోదగు(డై యొకయున్నతవృక్షంబు వీక్షించి ధర్మతనయు( గన్లొనిన నత(డు తననయనాకారంబున వారించి వలలుం డెక్కడ( జూచె నొండెడ నసేవ్యక్కాజముల్‌ పుట్టవే ఫలితంబై వరశాఖ లొప్పంగ ననల్ప పీతి సంధించుచున్‌ విలసచ్చాయ నుపాశిత్మపతతికిన్‌ విశాంతి గావింప(గా( గలయీభూజము వంటకట్టియల3ై ఖండింప(గా నేటికిన్‌ విరా. ౨-186 అని పల్కెను. ఇం దావృక్షము లాగి కీచకుని దా(కవద్దను వ్యంగ్యార్థ మున్నది... తరువాత ధర్మరాజు (ద్రౌపదిని జూచి “తెజవ యింక మానక యీసలుమాట లాడ(గనేల. చనుము నీవు సుదేష్టసదనమునకు, సీపరాభవమున. తిక్కనసోమయా జి 77 గోపింపనేరరే గంధర్వులకు6 దజీ గాదు గాక” యని హెచ్చరించెను. అప్పటి కిని (ద్రౌపది యచ్చటనుండి చనక యేదోపలుక( దొడంగ ధర్మరాజు పలువోఠల( బోవుచు వి చ్చలవిడి నాట్యంబు సూపుచాడ్చున నిచటం గులసతులగణువచందము | తొల(గ(గ ని ట్లునికి తగునె తోయజవదనా | అని పలికెను. అప్పుడు (ద్రౌపది నాదువల్ల భుండు నటు డింత నిక్కంబు పెద్దవారియట్ల పిన్నవారు గాన బతులవిధమయే శెైలూషి 6 గాననంగరాదు కంకభట్ట అట్లగుటంజేసి నాకు నాట్యంబును బరిచితంబ మత్పతిశై లూమండ కాడు కితవుండునుం గావున జూదరియాలికి గణువతనం బెక్కడి” దని సమాధాన మొసంగెను. ఈపల్కు అన్నియు సాభి పాయములును వ్యంగ్యపు పూరితములునై యున్నని. సంజయు(డు ధర్మజుని గాంచి తప్పి షై పెదతండి అనుజులు సీవును (ద్రోవదియును బు త్రచయమును క్షేమముగా నున్నసంగతి తెలిసికొని రా నన్ను. బంపె నని పలుక ధర్మరాజు ఆరాజు మాదెసం గల కారుణ్యము కతమునను సుఖంబున ని ట్లు న్నారము నిను6 బు తెంచిన గారవమున నాదుమది వికాసము పొందెన్‌ ఉ ౧-278 అని సమాధాన మిచ్చెను. ఈసమాధానము వ్యంగ్యార్థసం భరిత మై యొకవంక తిక్క నయొక్కయు నింకొకవంక ధర్మజునియొక్కయు వాక్సాతుర్యమును జాటుచున్నది. సంజయుడు ధృతరాష్ట్ర్రనితో ధర్మజు( డెవ్వరిం గొని యె త్తి వచ్చునో తెల్పుచు ఐకవిధ్వంసి జటానురాంతకు హిడింబ పాణపారీణు( గీ చకనిర్మూలన కేళిలోలు సమరోత్సా హైకశీల్మపవ రకు నాగాయుతనె సామ్యకి ర్తితబలోదగు _బతివ్యూహదా హక ఫీముం గొనివచ్చు ధర్మజుండు బాహాటోపమున్‌ జూప(గన్‌ అని చెప్పుటలో భీముడు దురొ ్యధనునిగూడ( జంపునను నధి ప్రాయ మున్నది. బకహిడింబకీచకదుర్యోధను లొక్కరిచేతనే చత్తు రను విషయమును బురస్క రించుకొని చూచిన నిందలి ధ్వని వ్య క్రమగును. ఈవిధముగా తిక్కన తన 78 చైతన్యలహరి రచనలో. గావ్యమున కాత్మయైన ధ్వనిని బలుచోట్ల( (బయోగించి దాని కపార మైన సౌందర్యము నాపాదించియున్నాండు. విరాటపర్వారంభమున తిక్కన “కావున భారతామృతము కర్షపుటంబుల నార( (గోలి యాంధ్రావలి మోదముం బొరయునట్లుగ” భారతము రచింతునని చెప్పియుండెను. ఆంధధ్రావళి యనుపదమున విద్వాంసులనే కాక సామాన్యులైన తెలు(గువారిని గూడ సూచించుచున్నది. అట్టివారు'సెతము తనభారత మును జదివి యానందింపవలె నన్న నతడు నన్నయవలె సంస్కృృతభూయిష్తమై మెన శెలిని గాక సర్వసుబోధములై న పదములతో( గూడిన దేశితెలు(గును వాడ 'వలయును. అందుచేతనే యతడు సాధారణముగా జాతీయములును భావవ్యక్తి కరణసమర్హములునై న యల(తియల(తితెలు.గుపదములనే వాడుచుండును. క్తి ష్ష ములు గూఢములు నైన ఆధ్యాత్మిక విషయములను గూడ స్పష్టముగా వ్య క్రముచేయుళ క్రి తెలు(గుపదములకు( గల దని తిక్కన భారతము గొంతెత్తి చాటుచున్నది. కెవకవులు దేశిరచన నభిమానించియు( దమకావ్యములలో సంస్కృృతపదములను విరివిగా వాడియుండిరి. తిక్క నరచనలో మ్మాతము రమ్యమైన దేశితనము సర్వతోముఖముగా గోచరించుచుండును. ఇట్లని యాత(డు సంస్కృతసమాసముల నసలు వాడక యుండలేదు. అతని శైలి రసోచితముగా నుండును. అతడు రౌ దభయానకాదులను వర్షించునప్పుడు తత్త దసానుకూలముగా దీర్చ సమాసములను వాడును. _ోదుర్వారోద్యనుబాహు వ్మికమరసాస్తోక (పతాస్ఫు5ద్గర్వాంధ ప్రతి వీరనిర్మధనవిద్యాపారగుల్‌ మత్సతుల్‌; భేష్మ దో ణకృపాదిధన్వినికారాభీలంబు_ స కి వ్యాకులమున్‌ బశేతన లయోపాంతో త్తమున్‌” మున్నగుపద్యములు సమాసజటిల ములును బరుషాక్షరఘటితములునై యచ్చటిరసములను జక్కగా వ్య క్రముచేయుచున్నవి. కీచకు(డు |ద్రౌసదిని వెంటనంటునప్పుడు భీము(డు కనుగొని కోప వేగమున( గన్నుల నిప్పులురాల నంగముల్‌ కనల(గ సాందషర్మసలిలంబులు (గమ్మ నితాంతదంత పీ డనరటధాస్యరంగ వికట భుకుటీచటుల[ పవృ త్రన ర్రనఘటనాపకారభయదసన్సురణాపరి ణద్దమూ ర్రియె విజృంభించె ననుపద్యము రౌద్రమూ ర్తియై సండ్లు పటపట కొలుకు భీముని పాఠకులకు( (బ్రత్యక్షము చేయుచున్నది. “ శృం గారక రుణాదిరనములను వర్షించు పట్ల నతనిరచన యల(తియల(తి తెలు/గుపదములతో6 గూడి తలితమంాల తికనసోమయాజి 79 ముగా నుండును. “లలితంబులగు మట్టియలచప్పు డింపార నంచకె వడి నడ నల్లవచ్చి కడు(బసిబిడ్డ వీండొకటి కా దవునా నెజుంగండు = "ఇది. కడు ముద్దరాలు పను శేమియు! జేయనేరదు” _ మున్నగుపద్యము లిందుకు( దార్మాణ ము, సంస్క్భృతాం|ధములు రెండింట గావ్యరచనాదక్షుండై యుండుపేకాక రసానుగుణముగా సంస్క్భుతాం ధపదములను, మార్గ దేశీ పద్దతులను అవలంబిం చుట కూడ నతనియుభయకవిమి మిత్ర విరుదము నన్వర్థ "మునరించుచున్నది. నిర్వచనో త్రరరామాయణణారంభమున నత (డు సంస్కతళ్లో కమునే (వ్రాసినను విరాటపర్వమును “శ్రీయన గౌరినా( బర(గు' పద్యముతో నే ఆరంభించెను. తిక్కన శబ్దార్దాలంకారముల కై యెచ్చటను యత్నించియుండలేదు. అతనిరచనలో నవి యెడనెడ న్మప్రయత్నసిద్ధము లై యింపు నింపుచుండును. “సింగం బా(కటితో గుహాంతరమునం జేడ్చాటుమై నుండ-_ సింగం బున్న గుహాని కేతమునకున్‌ శీ ఘంబుగా వచ్చు మాతంగంబుం బురుడించుచున్‌ (విరా. ౨-౩80)_బెబ్బు లియున్న పొదరు లేండిచందంబున_మున్నగునవి తిక్క. నర మణీ యసమాసఘటనమునకు నిదర్శనములు. ఇ'ప్లే యతనిరచనలో నక్కడక్కడ రూపకోళ్ళక్పేజర్దాంతరన్యాసాదులును గోచరించుచుండును. సాభ్మిపాయపద (ప్రయోగమున నతడు చాలనిపుణు(డు. “సింహబలు( డత్యుదగు( డె చిగురు టోండి వెంట( గడువడి( దగిలిని యనుచోట కీచకుని సింహబులు( డనియు ద్రౌపదిని జిగురుబో(డి యనియు( జెప్పుట సాభిప్రాయమై యౌ చిత్యళోభిత ముగా నున్నది. విరాటుండు దక్షీణగో గహణసమయమున భీము(డు (ప్రదర్శిం చిన పరాక్రమమును (బశంసించుచు, “మంటయు( బోని శా తవసమాజము నించుకయేని శంకలే కంట(గ( దాణశి వెండి తెగటార్చె మహాద్భుతశ క్రి శాలి యీవంటలవాని చేసిన యపారపర్శాకమ మొండుచోటులం గంటిమె వింటిమే” (వరా, 3-229) అని చెప్పిన పద్యమున శ త్రుసమాజమును మంటతో జోలి భీముని వంటలవా( డనుట యాత( డాశతువుల నెంతయవలీలగా( దా(కి పరి మార్చెనో స్పష్టముచేయుచున్నది. తిక్కన సాధారణముగా కథాకథనమున కును యద్ధాదివర్ణనములకును సంభాషణములకును వచసమును వాడుచుండును అతని యద్ధవర్ణన వచనము లుపమాలంకారములతోడను క్ర్వార్ధక్మకియలతోడను గూడి దృశ్యమును పఠితలకన్నులకు( గట్టుచుండును. వచనమున సె సెత మరు దుగా మ్మాతమే యాత(డు శ్లేషను అర్హాలరకారములను వాడియుండెను. తిక్క నయొక్క_ వ్రీపర్వమున( దప్ప మిగిలి నపర్వములలో వృత్త 80 వైతన్యలహరి వె విధ్యము నంతగా. (బదర్శించియుండ లేదు. ఆద్యంతకరుణ ర సభరిత మైన ప్రీపర్వమున మాత్ర మత(డు తద్రసానుగుణముగా గీతికాప్రాయములై న పెక్టు వృ త్తములను (బ్రవేళ పెట్టి యుండెను. సాధారణముగా నతండు చంపకోత్పల శారూలమ శ్తేభాది వృ త్తములను, కందములను, ఉపజాతులను వాడుచుండును.. అచ్చటచ్చట వీరరౌదములను స్ఫురింపంజేయుటకై (సగ్ధరామహాసరగ్ధర లను వాడుటయు( గలదు. అత(డు వర్షనములకు సీసములను, వీరర్శాదరససం' దర్భములందు శార్హూలమ శ్తేభములను, శృంగారకరుణర ససందర్భములందు :చంపకోత్సలమాలలను వాడుచుండును. నీతిధర్మబోధ కత (డు (ప్రాయ్యికముగా 6 గందములను రచించును. అతని కందపద్యములు సాధారణముగా నెవ్వరిని మెచ్చని కవిచౌడప్ప (ప్రశంసకు( బ్యాతములై నవి. ఉదో్యోగపర్వమున విదురుండు ధృత రాషునకు నీతులు తెల్పునపుడు తిక్కన రచించిన కందములు సంక్షీ ప్రతకును ళక్తీమ త్తకును దావలములై సర్వాంధజనులమన్నన లందుకొన్నవి. తిక్కన హరిహరనాథుని కంకితముగా( బదునై దుపర్వములును జెప్పి “హరిహరనాథ సర్వభువనార్చిత న న్హయంజూడు మెప్పుడున్‌” అను వేడికో లుతో ముగించెను. హరిహరనాథునిదయచే నతండు భారతము రచించుటయు నతని భారతరచనచే శివకేశవాదై ్వతరూపమైన హరిహరనాథత త్త్వము లోక మున (పచారము పొంది ద్వేషవై షమ్యములను దొల(గించి శాంతిని నెలకొల్పు టయు జరిగెనని జెప్పవచ్చును. తిక్కన హరిహర నాథుని గూర్చి ఆశ్వాసాద్యంత ములందు( జెప్పినపద్యము లాతనిభ కిని త త్త్వపారీణతను వ్య క్షముచేయు చున్నవి. ఆదేవునిపాదారవిందముల సే వనభావనములచే నతడు పొందినయా నందమునకు మేరలేదు. అందుచేతనే అత(డు కొన్నియాశ్వాసముల చివరి పద్య ముల నానందపదలాంఛితముల( గావించెను. “విశ్వ శేయఃకావ్య' మ్మను జగ ద్ధితబుద్ధితో మహాభారతమును రచించి కృతకృత్వ్యు(డై న మహాకవి తిక్కన. అతని విషయమున కవిత్వ మొకతపస్సు. ఆతపస్సుచే తన్నేకాక లోకమును గూడ( బవ్మిత్రము గావించి ధర్మచై తన్యమును |బసరింప(జేసిన పుణ్యమూ ర్ట యామహనీయుండు. అత( డొకవిధముగా( దాను గావ్యమున వరించిన భీష్మ (దోణులను బోలినవా(డు. ఆదర్శమానవగుణము లాతనివ్య కియందును ఆదర్శ రవితాగుణము లాతనికావ్యమునందును మూ ర్రీభవించియున్న వి. ఆగుణగణము లనే కేతన దశకుమారచరితమున నిట్లు వర్షించియుం డెను_ తిక్కన సోమయాజి 81 నుకవీం్యదబృందరక్షకు. డెవ్వ 6 డనిన వీ(డను నాలుకకు. దొడ వెనవా(డు చిత్తనిత్యస్థిత శివు( డెవ్వ( డనిన వీ(డను శబ్దమున కర్ణమైన వాండు దళదిశావ్మిశాంతయశు. డెవ్వ6 డనిన వీ(డని చెప్పుటకు( బాత మెనవాండు సకలవిద్యాకళాచణు( డెవ్వ6 డనిన వీ(డని చూపుటకు గురి యైనవా(డు మనుమసిద్ధిమహీళనమ న్తరాజ్య భారధౌరేయు( డభిరూపభావభవుండు కొట్టరువు కొమ్మనామాత్యుకూర్మినుతుండు దీనజనతానిధానంబు తిక్కశౌరి. ఊపాట్రరిక్‌ సాశీమనథుడు శ్రీ గడియారం రొమక్చష్ణ వర్కు మ, వరసర్వజ్ఞశిఖామణిన్‌, (బథితసద్వార్శిప మోదాఠరున్‌, నిరతోద్యచ్చివధర్మసంచరు 4 గళానీకాంచితావాసు, భా స్వరలింగాన్విత దేహు, సర్వ విబుధ వాతామృతాధారు భా సురపాదున్‌, గళితారి(, బాల్కురికివంశ్యున్‌ గొల్తు సోమాహ్వయున్‌. (చెన్నబసవపురాణము - అత్తలూరి పాపయామాత్యు(డు) ౧. ఉపక్రమణిక త్ర శ్వవిద్యాక లాపక వితాసార, అన్యవాదకోలాహల, (ప్రత్యక్షభృంగీ శావతార, జై నమ స్తకవిన్య స్తశాతకాల, | క లితబిజ్రాలతల ఎగుండుగండ, సంగీత శాస్రపారగ, చతుర్వేదపారంగతాది _ బిరుదవిభ్రాజితు డగు మహితాత్ముడు పాల్కురికి సోమనాథుడు. ఆమహాకవిమూర్థన్యుని దివ్యచారిత్ర సంస్మరణ మే నేటి పసంగోద్దేశము. ఆం ధ్రసాహిత్యచరిత్రలో నొకయుగక రై మె అ్మపతిమప్రతిభాసముద్భాసి యగు పాల్కురికి సోమనాథమహాక విచరి త్రము తెలుగువారి దురదృష్టమువలన వివాద గన్తమై యున్నది. ఆదికవి యగు నన్నయభట్టారకునిజీవితచరి త్రము గూడ అజ్ఞాత మై యున్నది. అంతకంచెను ఈకవిచర్ని త్ర అజ్ఞాతము. సోమ నాథునికాల మేది? ఆయన ఎచట జన్మించెను ? కులగో త్రము లెట్టివి ? మాతాపితరు లెవరు? అను ముథ్యాంశములనుగురించి పలువురువిద్వాంసులు చర్చించి బహువిధాభి పాయములను (్రకటించినారు. ఆయన పతిభాపాండిత్య ములు మాత్రము స్వీయరచనలవలన విశదమగుచున్నవి. పాల్కురికి సోమనాథుడు 83 పాల్కురికి సోమనాథునిగూర్చి తెలిసికొనుటకు ఇంతవరకు లభించిన మువ్యాధారములు నాలుగు. (౧) సోమనాథునికృతులు, (౨) పిడుపర్తి సోమ నాథుని పద్య “ బసవపురాణము ”, (౩) కన్నడభాషలో తోంటద సిద్ధలింగక వి రచించిన * పాల్కురికి సో మేశ్వరపురాణ షే (౪) ఏకా మనాథుని “ప్రతాప చర్మితము” అనునవి. వీనిలో పద్యబసవపురాణక ర్త పిడుపర్తి సోమనాథుడు పాల్కురికి సోమనాథునకు [పియశిష్యుడైన శివరాత్రి కొప్పయకు ఆరవతరము వాడు; సోమనాథునియందు అపారభ క్రిభావము గలవాడు, ఇతడు సుమారు (క. శ. 1520 (పాంతమువాడు. సోమనాథుని ద్విపదదిసవపురాణమును తండ్రి ఆనతిచే పద్యరూపమున రచించి పాల్కురికి సోమనాథునకే సమర్చించెను. (గంథానతారికలో కృతిపతి ప్రశంసలో అతడు చెప్పిన విషయములే చర్మిత్రకారు లందరికిని చర్చనీయాంశములై నవి. కన్నడకవి తోంటద సిద్ధ లింగార్యుడు (క్ర. శ. 1560 |పాంతమువాడు. పిడుప ర్దికవికి ఇంచుమించు సమకాలికుడు. అతడు చెప్పినవిషయములనే విశబీకరించెను. మూడవవాడగు ఏక్నామనాథుడు 14వ శతాబ్దమువాడు. అతడు తన “ప్రతాపచర్శితము*లో కాకతీయచ్మకవర్తుల చరిత్రను చెప్పుచు సోమనాథ కవినిగూర్చి గూడ కొన్నివిషయములను' చెప్పి పిడుపర్తిక వివాక్యములను బలపరిచెసు. కొందరు ఆం ధ్రకర్ణాటకవులు చేసిన సోమనాథుని పళంసలు గూడ కొంత ఉపకరింపగలవు. పిడుపర్తి సో ౫ నాథుడు చెప్పిన (క్రిందివిషయములే [ప్రామాణికములుగా (గ్రహింపబడినవి. “ఒకనాడు కొందరుశివభక్తులు ఓరుగంటిలోని స్వయంభూ దేవుని మంటపములో బసవపురాణమును వినుచుండిరి. ఆసమయమున శివదర్శన మునకై (ప్రతాపరుద్రమహారా జచటకు వచ్చెను. ఆజనులసంబర మేమి? అని 1పష్నంచెను. ఒకభక్రుడు లేచి ఇచట బస వపురాణ| శ్రవణము జరుగుచున్న దని చెప్పెను. ఇ దేమి పురాణ మని రాజు (దశ్నింపగా ఒకధూ రవి పుడు లేచి పాల్కురికి సోమపతితుడు మధ్యవళ్ళు బెట్టి ద్విపదలో వ్రాసిన (కొ త్రపురాణ మిది అ(ప్రమాణముు అనాద్యము అని చెప్పగా రాజు నగరికిపోయె నట. అంత శివభక్తు ల్మాగహించి పాల్కురికికి పోయి సోమనాథునకు సంగతులు నివేదించి ఆ బాహ్మణుని చంపుటకు ఆనతి నిమ్మనిరి. సోమనాథుడు పరిస్థితులు గ్రహించి ఇప్పు డూరకున్నచో శివభక్తులకు అవమానము జరుగు నని భావించి 84 చై తన్యలహరి భవితో వివాదము కూడని దైనను తనమహిమచేత ఒకసామాన్యునితో ఆబాహ్మణులను పరాభూతుల గావింప సంకల్పించెను. వెంటనే అంగము దలు గల ఎడ్డను పూన్చిన గుడారుబండి పె నెక్కి ఓరుగంటికి బయలుదేరెను. సోమ నాథునిరాకను విని కొందర్నుబాహ్మణులు ఊరిలోనిదుండగులను, మొండివారిని: చేరబిలిచి వారికి ఉల్లిగడ్డలను లింగములుగా కట్టించి విభూతిరుదాక్షధారణ. చేయించి ఎదురుపంపిరి. ఆవేషధారులు వినయము నటించుచు వచ్చి సోమనాథు. నకు నమస్కరించిరి. ఆయన మహిమవలన కృతిమ చిహ్నాములన్నియు: సత్యమ్ములె వారు నై జశివభక్తులుగా మారిపోయరి. వారందరితో గలిసి ఓరుగంటి. గపనిదగ్గరకు రాగా ఎడ్లు ముందుకు పోక నిలిచిపోయినవి. సంగతేమని. విచారింపగా గవనిమీద గజలక్షీవిగహము చెక్కబడియున్నట్లు తెలిసెను. సోమనాథుడు దానిని తొలగిపొ మ్మని చెప్పగా అది విరిగి |క్రిందపడెనట.. తరువాత ఎడ్లు లోనికిపోయినవి. ఈఅద్భుతవార్తలు తెలియగనే (ప్రతాపర్ముద మహారాజును, (బ్రాహ్మణులును భయముచెంది ఎరురుగా వచ్చి సాగిలి (మొక్కి. రట. ఆయన వారి నన్నుగహించి పంపి శివభక్ర్తులతో కొంతకాలము గడ పెను. కాల్మతయవేదియైన సోమనాథుడు ఆగామికార్యకౌశల్యంబు నెరింగి పిడుపర్తి శివర్మా తికొప్పయ్య అదిగా గల తమశిష్యుల నందర బిలిచి “ఈ దేశం బింక తురుష్కులచే న్నాకాంతంబు కాగలదు. మాబోటి నియమ్మవతుల కిం దునికి పొందు పడదు” అని వారికి చెప్పి మీకీరాజ్యములో వసించుటకై ఒక్కగా మము నిప్పించెదను. అట నుండు డని పల్కి తనశిష్యుడును, |ప్రతాపునిమం| తియు నైన ఇందులూరి అన్నమర్మతిని పిలిపించికొని “నీవు మాకు (పియభక్తుడవు వ శివారాధనతత్పరుడవు. కావున మాపతస్టుల కొక గామమును మీరాజుతో చెప్పి ఇప్పింపుము” అని ఆజ్ఞాపించగా అతడు మహ్మాప్రసాద మని ప్రతాపర్నుదునిచే డోక పట్టును అగ్రహారముగా ఇప్పించెను. అరువదిముగ్గురుభక్తు లందు నిలిచిరి. సోమనాథుడు తనభక్రులతో గలిసి కన్నడ దేశమునకు పోయి అచట కొన్నాళ్ళుండి ఇక తనకు కాల మానన్న మైన దనియు, సమాధిస్సుడ నయ్యెద ననియు: శిష్యులకు తెలిప్కి శివగంగచెంగట గల “కల్కె' మను [గామము చేరుకొనెను.. అచట భూమిలో సమాధి కట్టించికొని అందు (ప్రవేశించి యోగనిష్పతో నిర్వికల్ప, సమాధి నుండెను. ఈశ్వరుడు సాక్షాత్కరించి ఆయన కోరినటు భకులకు. కొన్నిమహిమలు జూపి సోమనాథుని కై లాసమునకు గొనిపోయెను. "అన్న మంత్రి ఇప్పించిన డోకిపల్లు అగ్రహారమునకు శివరాత్రి కొప్పయ్య మనుమడగు. పాల్కురికి సోమనాథుడు 85 పెదసోమయ్య కాలమున బావ ఏర్పడగా ఆతడు |పౌఢదేవరాయల సాయమున తిరుగ సంపాదించెను.” పిడుపర్ధి సోమనాథుడు చెప్పిన ఈవిషయముతే పాల్కురికి, సోమ నాథుని స్రలకాలములను కొన్నిజీవితవిశేషములను తెలిసికొనుటకు ముథ్యాధారములు. వీనినే విద్వాంసులు పలువురు (ప్రామాణికములుగా చర్చించి వివి ననిర్ణయములు చేసినారు. ఇతరుల గంథములలోని బహిః|సమాణములను, స్వయముగ సోమ నాథుడే రచించిన అనుభవసార, చతుర్వేదసార, బసవపురాణ, పండితారాధ్య చరి త్రాది (గంథములలి సై అంతస్సాక్ష్యములను ముఖ్యాధార ములుగా (గ్రహించి ఈ మహాకవి జీవిత విశేషములను, సాహిత్యవిశేషములను తెలిసికొందము. ౨. జీవితవిశేషములు కాలము : ఇతనికాలమునుగూర్చి పండితులు వివిధాభి పాయములు వెల్లడించిరి. రుద దేవుని కాలమువా డని (12వ శతాబ్దము) కొందరు, గణపతిదేవునికాలము వాడని కొందరు, (పతాపర్నుద దేవునికాలపువా డని పలువురును నిర్ణయించిరి, ఉపలభ్యములై న ఆధారములనుబట్టి సోమనాథుడు కాకతీయచ్మకవర్తులలో చివరి వాడైన (ప్రతాపర్నుదునికాలమునం దే ఉండె నని చెప్పవచ్చును. ఈకాలనిర్ణయ మునకు పిడుపర్తి సోమన పద్యబసవ పురాణములో చెప్పిన వృత్తాంతములే ముఖ్యాధార ములు. (1) ఒరుగంటిలో బసవపురాణ శ్ర వణసందర్భమున సోమనాథుడు స్వయ ముగ (ప్రతాపరుద్రుని చూచుట. (2) ఇందులూరి అన్నమం తతి డోకిపల్టు అగ్రహారము నిప్పించుట. (3) స్వల్బకాలమునశే ఓరుగంటిసీమను తురుష్కు ల్మాకమించుట. (4) బాధిత మైన అ|గహారమును ప్రతిగృహీత మనుమడు (పొఢదేవరాయల సాయమున మరల సాధించుట. పాల్కురికి సోమనాథుడు (పతాపర్ముదునికాలపువా డై నప్పుడే తక్కినఘటనలు సరిపోగలవు. డోకిపల్డును ఇప్పించిన ఇందులూరి అన్నమం తతి ర్ముదమదేవి కుమార్తె రుయ్యాంబకు భర్త. (ప్రతాపరుద్రుని పినత ల్లికిమగడు. అతడు రుద్రమ దేవికాలమునను, (ప్రతాపర్ముదునికాలమునను మంత్రిగా దండనాథుడుగా ఉండెను. ఇతనిశాసనములు కొన్ని (ప్రకటింపబడినవి. 86 చై తన్యలహరి (1) క్రీ , 1291లో “తిపురాంతకము" నందు అఖండ దీపారాధన కై ఇందులూరి అన్నమం|తి 50 ఆవులను దానమిచ్చి వేయించినశాసన మున్నది. (2) 1293 లో. “ద్రాక్షారామము'నందు ఈఅన్నయమంతి స్వామికి 50 నిష్క_ములను దానమిచ్చిన శాసనము కలదు (3y 1317 లో “పలివెలిలో (ప్రథాని అన్నయ పెగడకు పుణ్యముగా ఒకసామంతుడు వేయించిన శానన మున్నది. ఒరుగంటిసీమను చివరిసారి దండయాత్రలో 1323 సంవత్సరమున తురుష్కులు ఆక్రమించిరి. కావున 12911323 సం॥ నడుమ ఓరుగంటిసా మాజ్యము నేలిన కడపటి కాకతీయచ।క్రవ ర రి (ప్రతాపర్ను( దదేవునికాలమునందే పాల్కురికి సోమ నాథుడు ఉండెననియు 1320 (ప్రాంతమున కన్నడ దేశమునకు పోయెననియు నిర్ణయింపవచ్చును. డోకుపల్డును (గ్రహించిన శివరా తి కొప్పయ మనుమడు పెద్దసోమయ్య చివరికాలమున్‌ ఆ(గహారము అంకిలిపడగా దేవరాయల సాయము పొందినాడుగదా. ఈ దేవరాయలు విజయనగరరాజులలో ₹0డవహరిహరఠరాయల అనంతరము 1404-1422 సం॥ నడుమ రాజ్యము చేసినవాడు. కాఫ్‌ న ఇదికూడ పైనిర్ణయమును సమర్థించుచున్నది. సమకాలిక పరిస్థితులు : సోమనాథుడు కాక తీయస్నా మాజ్యావసానకాలమున నుండెను. అప్పట్‌ పరిస్థితులను గమనింతము. కాకతిరాజులలో మొదటివారు జై నమతాభిమానులై యుండిరి. 12 శతాబ్దమున బసవన_పండితారాధ్యులకా లమునుండి కొకఢజాత్‌ శై వపక్షపాతులై రి. “వీరికి పాఠుపత శె శె వాచార్యులు గురువులుగా నుండిరి. ఆకాలమున Wl లకేత వళ ఇనుమడించెను. అనేక క శై వమఠములు వెలసినవి. అప్పటిమఠములలో ,ప్రసిద్ధిగాంచినది గోళ మఠము. ఈ మఠాధిపతి విశ్వేశ్వరశివాచార్యులు. ర్నుదమదేవి 1261 లో ఈఆచార్యునకు గుంటూరు జిల్లాలోని “మందడము'ను అగ్రహారముగా సమర్చించెను. అందు గోళీ మఠము స్పాపించబడినది. ఈమఠమునకు త్రిపురాంతకమున, పుష్పగిరిలో మరికొన్నిస్టలములలో శాఖ లేర్చడినవి. ఈఅన్నిమఠములలో పనిచేయువా రందరును శివభక్తులు. |ప్రతిమఠమునకును డేదశా స్ర్రవిద్యాశాల, నిరతాన్నదాన స్మత్రము, (వసూత్యారో గ్యశాలలు అనుబంధములుగా నుండి జనసేవ చేయు పాల్కురికి సోమనాథుడు 87 చుండెను. పరిచారకులు శివార్పణముగా తమజీవితముల నంకితము చేసిన వారు. వీరిని వీరభ[దు లనియు, మెలారువీరభటు లనియు పిలుచుచుండిరి. బస వేశ్వర-పండితారాధ్యాదులచే నూతనముగా (ప్రచారము చేయబడుచుండిన వీరశె వము (ప్రజాదరణము నందుచుండెను. ఈసందర్భములో [ప్రాచీ నపాకుపత శై వమును, నవీనవీర శై వమును గూర్చి కొంత తెలిసికొనవలెను. పాశుపత శై వము మహాభారత కాలమునాటి కే (ప్రసిద్ధిగాంచి యుండెను. ఆప్రాచీనశై వమున వర్ణాశమవ్యవస్థ యుండినది. ప్రీశూదులకు పాశుపతటీకొ నిషేధము ఉండెను. “మ్మూత్రపురీషం నా వేక్షేత్‌, త్రీ శూదం నా విభా షేత్‌, యద్యవేక్షేత్క్‌ యద్యభిభాషేత్‌, ఉపస్పృశ్య, (ప్రాణాయామం కృత్వా, రొ దీం గాయత్రీం, బహురూపీం వా జపేత్‌” (పాకుపతస్తూ త్రములు 1__13.14) ముండక -అధర్వశిఖో పని షత్తులలో ఈమతము శిర వ్రతము, మహావతము, అని పేర్కొనబడినది. షడ్డర్శనములలో ని వె శేషిక-న్యాయదర్శనకారులగు కణాద_గౌ తమమహరులు పావుపతమాహేశ్వరులె యుండిరట. ఉజయినీమహా కాళుని పూజకులై ఉండుటవలన వీరిని కాలాముఖులని వ్యవహరించిరి; లకుకేశ్వర సం పదాయము నవలంబించుటవలన లాకులు రని పేర్కొనబడిరి. ఈమతమునకు ఆం ధకర్ణాటక దేశములలో శ్రీశైలము, కాళహస్తి ఓరుగల్లు, నంది, బెల్లామ్‌, హూలి మొదలై నస్టలములు కేం దములుగా ఉండెను. ఎందరో కాలాముఖాచార్యులు రాజగురువులై యుండిరి. వీరినామములచివర “దేవ. పండితంరాసి=ళ క్రిజీయ.?ివ_గొరవం|వతి-ముని' మొదలై న ఉపనామము లుండెడివి. శాసనములలో వీరు “స్నానజపహోమనియ మధ్యానా నుష్టా నశీల తత్సరులు, కౌపీనమౌంజీధరులు, రుద్రాకెలంకృతులు, జంగమలింగానతారులు, లాకులాగమసమయసముద్ధార కులు” అని వర్ణింపబడి నారు. ఈ పాశుపత శె వము (క్రమముగా మార్చుచెంది కర్మదూరము భక్తి ప్రథానము అయిన వీరశె వముగా పరిణమించెను. వీరశె వధర్మము ఎప్పు డారంభమయ్యెనో సరిగా చెప్పదగిన ఆధారములు లఫింపలేదు. ఆనం పదాయ (గంథములు కొన్నిటిలో ఈధర్మము పంచాచార్యుల నుండి ఉదృవించెననియు, మరికొన్నిటిలో బస చేశ్వరునినుండి వెలువడెననియు చెప్పబడినది. పంచాచార్యులలో రేవణసిద్ధ,పండితారాధ్య, మరుళ సిద్ద, ఏకోరామ, విశ్వారాధ్యు లున్నారు. వీరిలో రేవణసిద్ధ, పండితారాధ్య, ఏకోరామాదులు 11-12 శ్రతాబ్దములం దుండిరి. బసల వేశ్వరునికాముగూడ 12వ శతాబ్దమే. వీరందరును 88 చైతన్యలహరి ఈ ధర్మ పసారణమునకు విశేషముగ Less వీరికి 1 శతాబ్దముముందే శివశరణులు వీరశై వమతమునకు (ప్రాతిపదిక వేసినట్లు ధర్మ గంథములు చెప్పు చున్నవి. జేడరదాసిమయ్య _ శంకరదాసిమయ్య, సుగ్గలదేవి మొదలై నశివశర ణులు పశ్చిమచాశుక్యజయసింహుడు 11వ శతాబ్దమున పటంచెరువును పాలించు చున్న పుడు (ప్రసిద్ధి గాంచియుండిరి. ఈశరణులందరికిని మకుటాయమానుడు అల్లమ్మపభుడు. (ద్రావిడ దేశమునందు 7వ శతాబ్దమున శై శై వమత్మపచారము చేసిన అప్పర్‌ = తిరుజ్ఞానసంబంధనాయనార్‌ _ శుంబరకయూ _ర్రినాయనారు మొదలై న శివభక్తుల ప్రభావము కన్నడ దేశమున నుదయించిన 'వీరతై వముపై పడినది. ఈనాయనారులు అరువదిముగ్గురు. వీరందరును అనేకస్తోత్రమలను రచించి శ్రైవమును జససామాన్యమున gs తన Sons 11వ శతాబ్ద మునం దుండిన “శేక్కి శారు! “పెరియపురాణము' అనుపేర తమిళములో రచించెను. వీరినే పురాతనభక్తు లనెదరు. వీరు లింగధారులు కారు. మహా శివభక్తులు. "పెరియపురాణమునందలి నాయనారులచరి తలను కన్నడకవులైన హరిహర_షడక్షరి మొదలై నవారు కావ్యములుగ రచించిరి. పాశుపతమునందలి వర్ణవ్యవస్థ, వై దికకర్మకాండ మొదలై నవానిని తొలగించి వీరమాహేశ్వరాచార (వ్రకదీక్షలో శె శె వమును సంస్కలరించినారు. కన్నడ దేశమున శరణులు, బస పశ్వ రుడు, చెన్నబసపడు మొదలై నమహాపురుషులు, పంచాచార్యులు ఈవీర శె వమును (ప్రచారము చేసిరి. బసవేశ్వరుడు (బ్రాహ్మణుడయ్యును ఉపనయనసంస్కార మును తిరస్కరించి లింగధారణదీక్షను (గ్రహించెను. ఆంధదేశమున వీరశైవ మును మలి ల్లి కార్గునపండి తారాధ్య, శివలెంక మంచన, (శ్రీపతి పండితులు ముగ్గురును (పచారముచేసిరీ. వీరు వీర శ వధర్మము నామోదించిన ఆరాధ్య బాహ్మణులు, వీరిసం[ప్రదాయమును ఆరాధ్యసం|పదాయ మనెదరు. ఆందులో స్మార్త ర్తమార్గ మనియు, భక్తి మార్గ మనియు రెండు పధానవిధము లున్నవి. వీరు లింగమును, యజ్ఞోపవీతమును 'థరింతురు. తీవ్రవాదులు యజ్ఞోపవీతమును తిరస్కరించి శేవలలింగధారణదీక్షనే పొందెదరు. శ్రీపతిపండితుడు తన్మశీకరభాష్యమునందు వీర శ వత త్త్యముల నిట్లు చెప్పెను. “తాం తిక శూలడ మరుకళశం ఖచ్మకాంక నిషేధపూర్వక, భన్మరుద్రాక్షధారణ పూర్వక, నిగమాగ మోభయ వేదాంత పతి పాదిత భక్తి (క్రీయాజ్ఞా నకాండ తయవిపిత స్థాలసూక్ష్మేచిద చిత్సపంచ। పకాళ షట్‌ స్టలపరశివసాక్షిత్కారకారణ, శరీర త్రయగతమలధ్వంసక, కారుణ్య కల్యాణ కై వల్యవిభాత్ని త్రయ పదాయక, అష్టావరణ, పంచాచారసద్గురుక రుణా పాల్కురికి సోమనాథుడు 89 కటాక్షలబ్ద శక్తి పాతాద్యవచ్చిన్నపరశివేష్టలిం గధారణాత్మ కపాశు పత దీక్ష” ,ఈ మత మును శ క్తి విశిష్టాద్వైత మని పేర్కొన్నాడు. 12 వ శతాబ్దమున బౌద్ధజై నములకృషిఫలితముగా _ వై దికకర్మకాండల (ప్రభావము తగ్గియుండెను. బౌద్ధముగూడ రూపుమాసి యుండెను. జైనము నామమాత్రావశిష్టమెనది. శంకరాచార్యుల ఆ దై్వైతజ్ఞానము జనసామాన్యము నకు అందుబాటులో లేకుండెను. వర్ణవ్యవస్థ వెళ్లితలలు వేసి దురహంకారపూరిత మె యుండెను. శె వాచార్యులు లింగార్చనారూపమున శై నమును రక్షించుచున్నను తగిన ప్రోత్సాహము లేక ని స్తేజమై యుండెను. అప్పుడే తమిళదేశమున నాయ నారులు శివభ క్రి గీతముల నాలాపించుచుండిరి. ఆళ్వారులు, రామానుజులు ఉద యించి వై ష్టపభ క్రి మతమును వ్యాపింపబూనిరి. జై నబౌద్ధములు కళాహీనము లైనను వాన్ని పభావమువలన (ప్రజలలో కలిగినవై రాగ్యభావములు మాయలేదు. "వై దికమతములు శుష్కాచారములలో పడిపోయెను. సంఘము ముక్కలు చెక్కలుగా నుండెను. కులమతభేదములు, నీచోచ్చభావములు, (ప్రబలి (ప్రజా హృదయములు సంకోభము నొందినవి. జాతి నిర్వీర్య మయ్యెను. ఈపరిస్టితులలో నామమ్మాతముగ నున్నఅవై దిక జై నమతమును, శేవలా -చారపరాయణులై న సనాతనవై దికులను (ప్రతిఘటించుటకై బసవేశ్వరు దుద యించెను. అతడు ధార్మికక్నే త్రమున మహ్మక్రాంతికారకు డయ్యెను. ధార్మిక _ సామాజిక నం పదాయశ్ళంఖలలనుండి (పజలను విముక్తుల నొనరించెను. అగ వర్ణములకే పరిమితమై యుండిన ముక్తి మార్గమును సకలజనులకును సంచార 'యోగ్యము చేసెను. దీనితో జనులందు నూత్నశ క్రి సంచారిత మయ్యెను. కులాచార, మతాచారములు ధిక్కారము నందినవి. _మద్యమాంసని షేధము చేసి లింగధారణదీక్ష పొందిన జనులందరును తారతమ్యవిచక్షణారహిత సహో .దరులె రి. దేశమున వీరజీవన ముదయించెను. ఈమహావిప్త వమునకు ధార్మిక సామాజికస్వాతం త్య మే (ప్రథానలక్ష్యముగా నుండెను. ఈవిధముగా (ప్రజా .హృదయములన్నియు నుల్లో లకల్లోలములతో నిండి ఎటుగాంచిన (పతిఘటనము, నవసృష్టినిర్మాణము కనులబడజొచ్చెను. ఈమహోద్యమముచే (ప్రభావితమైన పంక త్రయము ఆం|ధదేశమున నూత్నధర్మపచార మొనర్చెను. బస వేశ్వరున కంటె పండితారాధ్యాదులు విద్వాంసులు, (పతివాదభయంకరులై నను జనసామా న్యము నుద్దీపింపబేయలేక పోయిరి. బస వేశ్వరుని వలె మానవసంఘము నుజ్లూత .లూగింపగల మహామహుడొకడు తెలుగుదేశమునకు అత్యవసర మై యుండెను. 90 చై తన్యలహరి జన్మన్థలము శి ఆతరుణమున _ ఓరుగంటికి _12మైళ్ళదూరమునందున్న జనగామ తాలూకాలోని నేటి పాలకుర్తి గామమునందు సోమనాథుడు 13వ శతాబ్దాంతమున జన్మించెను. ఈ (గామముదగ్గరికొండ పె సో మేళశ్వరాలయ మున్నది. ఆస్వామిపేరునే సోమనాథునితలిదండులు తమకుమారున కిడిరి. తోంట. దార్యుడు తనసో మేశ్వరపురాణములో ఆం|ధ్రదేశమునందు (శ్రీ శై లక్షే త్రమునకు ఈశాన్యభాగమున పాల్కురికి ఉన్నదనియు అందు సోమనాథుడు పుశైననియు, ఆతని కాపేరు కొలనుపాక లోని సో మేశ్వరుని సేవవలన కలిగెననియు చెప్పినాడు, సోమనాథుడు శిష్యులకు దాన మిప్పించిన “దోకిపల్టు" సోమనాథుని గురువులలో నొకరైన పోతి దేవరనివాసస్టల మగు “కట్టకూరు" (గ్రామములు. పాలకు రికి సమీపముననే యున్నవి, పిడువ ర్రిసోమన" చెప్పిన ఓరుగంటి. గాథ కూడ పాల్కురికి ఓరుగల్లునకు సమీపమునండే ఉండవలె నని చెప్పు. చున్నది. కన్నడ కవిచరిత్రకారులు డి. యల్‌. నరసింహాచార్యేలుగారును,. రె స్‌దొరగారును పాలకురికి గోదావరిజిల్లాలో నున్నట్లు వ్రాసినారు. అది. (పమాదపతితము కావచ్చును. మన "సిద్ద పరిశోధక పండి తులందరును ఈ పాలకు ర్తియే సోమనాథుని జన్మభూమి యని ఏకగీవముగా ఆమోదించినారు, కాని కవితరంగిణికారులు చాగంటి శేషయ్యగారును, పండితారాధ్యచరి త్రపీ రికా కారులగు డా॥చిలుకూరు నారాయణరావుగారును ఈపాలకు ర్తిని కాదవి మైసూరు: రాష్ట్రమునందలి తుమ్కూరుజిల్లాలో ని “హాల్కురికె” (గ్రామమునకు బలవంత ముగా తీసికొనిపోయినారు. వారివాదములు దుర్చలము లె లెనందున పరా స్తము. లె వది. సోమ నాథునిజన్మస్టలము మనపాలకురి యనియే (గహింతము. శెలుగు. పారి ఆచారమునుబట్టి (గ్రామనామము ఇంటి పేడ కాగా పాల్కురికి సోమనాథు: డని (ప్రసిద్ధిగాంచెను. కులగో_తములుః సోమనాథుడు జన్మచే లింగధారి యగుఆరావ్య[ బాహ్మణుడై తరువాత వీరమ హేశ్వరాచార్మ వత దీక్ష పొందెనని సాహిత్యచరిత్రకారులందరును నిర్ణ యించిరి. కాని బండారు తమ్మయ్యగారు మ నా త్రము అతడు సహజవీరశై వులగు. జంగములఇంట బుపై నని కొన్ని ఉపపత్తులను చూపినాడు. (చు హా_పాలకురిక్తి సోమ నాథకవిి,. పాల్కురికి సోమనాథుడు 9 సోమనాథునికులగో తములవలెనే ఆరాధ్యజంగమశబ్దములుగూడ వివాద (గ్రస్తములై నవి. ఈరెండుశబ్దములును (ప్రాచీనకాలమున కులవాచకములుగా వాడబడియుండ లేదు. అరా ధ్యళబ్దమునుగూర్చి “ఆగమార్థానుసంధాతా, రాగ మోహాది వర్థితః ధ్యాన జ్ఞాన సమాయు క్ర కః, ఆరాధ్య ఇతి గియతే” అను నార్యోక్తి కానవచ్చుచున్నది. “ఆగమార్థముల నెజీగి ఆచరించువాడు, రాగమోహాదులు వదలినవాడు, ధ్యానజ్ఞానములతో గూడినవాడు ఆరాధ్యు డనబడు చున్నాఢు' అని వీనిభావము. అశ్లే 'జంగమళబ్దమును గూర్చి “జానాత్యతిళయా ద్యోహి, శివం విళ్వ_పకాళశఠం, స్వన్వరూపతయా సోహి జంగమః పరికిర్పితః”” “అతిశయమైనజ్జానమార్గమున వ ర్పించుచు విశ్వ పకాశకుడై న శివుని స్వస్వరూప ముతో దర్శించువాడు 'జంగము డనబడును.” వీరశె శై వధర్మ గంథమగు "సిద్ధాంత శిఖామణి “భూతిరు దాక పాషాణలింగ ధారీ న ను లింగాంగసంగమజ్ఞానీ జంగమః పరికీర్తితః, " “బాహ్యాడంబరములైన భూ తిరు ద్రాక్షలింగధారణములచేతనే జంగముడు కాడు. శిపజీవై క్యజ్ఞా నము గలవాడే జంగము డని పిలువబడును' అని చెప్పుచున్నది. మరియు వీరాగమమందు “దేహజీ వేశతత్త్వా ర్థబోధాయె ముక్తి మిచ్చతాం, స్వస్వరూపోవ దేశోర్థం, జంగ మోబస్మి మ హేళ్వరి”” అని చెప్పబడినది. “ ఓ పార్వతీ ! ఎవరు దేహజీవేశ్వరతత్తా్వార్థము నెరుగుటకై భవబంధమాలనుండి ము ర్రీని గోరుచున్నారో వారికి స్వస్వరూపజ్జ్ఞానము ఉపదేశించుటకె నేను జంగమరూపుడ నగుచున్నాను' అని భా.ము. దీనివలన సాక్షాత్‌ శివుడే జంగము డని సిద్ధించును. ఆనాడు వీరశెవులలో క్యాచిత్కముగ ఆరాధ్యవ్యః హార ముండినట్లు కానవచ్చును. వీరశైవ పంచాచార్యులలోని ఏకో రామారాధ్య, పండితారాధ్య విశ్వారా ధ్యపీఠములు మూడును ఆరాధ్యవ్యవ హారముచేతనే |ప్రసిద్ధిగాంచినవి. సాధారణముగా ఆరాధ్యపదము లింగయజ్ఞో ప వీతములు రెండును ధరించిన బాహ్మణులకే వ్యవహారరూఢమై యున్నది. అశ్లే శ్రైవులై న (బ్రాహ్మణులను జంగముంని క్వాచిత్కముగ వ్యవహరించిరి. నన్నె చోడుని గురువు జంగమమల్లికార్లునుడు భూసుర తిలకడుగా కీ ర్లింపబడినాడు, 32 చై తన్యలహరి సాధారణముగా జంగమపదము సహజవీరశై వుల గు మాహేశ్వరులకే రూఢమై 'యున్నది. (క్రిందికారణములను పురస్కరించికొని సోమనాథుడు ఆరాధ్య ద్రాహ్మణుడుగా పుట్టి ఉపనయనసంస్కారమును తిరస్కరించి లింగధారణ చీక్ష గొన్నవాడని నిర్ణయింపవచ్చును. (1) అతని గంథములై న పంత్‌ శారాళ్యుదర క, చతు ర్వేదసార, సోను నాథభాష్యబసవపురాణాదులలో వే వేదోపనిషన్మ ర్యత్రముల నుదాహ రించుట, (బాహ్మణేతరులకు సామాన్యముగ తెలియని వె దికశిష్టాచార వ్యవహారముల నెరిగియుండుట. తానే చతుర్వేదపారగుడనని తెలుపుకొనుట. (2) ఆపస్తంబస్మూతుడు, హరితసగో తుడు, పండితారాధ్యచర్మితశోత అయిన సూరనామాత్యుడు ముద్దులమటిది, భావుకుడుగా సంబోధింప బడుట. (3 వర్షవ్యవస్ట వేని వీరశె వమును స్వీకరించినను తనసోమనాథభాష్య మున శివ ప్రసాదమాహాత్మ్యము నుగ్గడించుచు“ అకుద్ధాత్మాఒకు చిర్లోభా, న్మద్భుక్తం పావసంవరం౦, భక్షయ న్నాశ క్‌ శూ దో హ్యధ్యయనాదివ॥” అని [వాసియుండుట. (వీరశై వదీక్ష పొందినచో అన్ని వర్ణములవారును సమానులే కావున శ్నూదుడు వేదాధ్యయనము నకు అనర్హుడు కాజాలడు. (4) సోమనాథభాష్యమునందే గాయ, త్రీమంత్రము శివభక్తులకు దూష్య ము కాదనియు గాయ, త్రీమం|త్రాధి దేవత వైదికాచారపరు లను నట్లు సవితృడుగాక భర్గశబ్దవాచ్యుడై న పరమశివుడేఅనియు చెప్పియుండుట “ఇత్యాది [కుతిస్కృతిపురాణాగ మేతిహాసవచన (ప్రమాణాత్‌, సవి తుర్వ రేణ్యత్వాత్‌, ధియః (ప్రేరకళత్వాత్‌, శివవాచక త్వాత్‌, భర్గశబ్ద వాచ్యః పరమేశ్వర ఏవ తథాదిత్యాదిదేవతాంతరం న భవతి అత ఏత దాయ తీమం|త్రాధిపతిః పరమేశ్వర ప్రధ” (5) బసవనిభ క్రితన్మయత్వమున మునిగి తేలుచున్న సోమనాథుడు బసవ పురాణముతరువాత వె దికాచారములు పరిత్యజింపని ఆరాధ్యమహీ సురుని పస్తుతించుటకై పండితారాధ్యచరిత్రను రచించుట. ఆయిీకారణములవలన సోమనాథుడు ఆరాధ్య బ్రాహ్మాణకుటుందిమున జన్మించి యుండె నని చెప్పుటయే సమంజసము. పాల్కురికి సోమనాథుడు 93 12వ శతాబ్దమున శైవము స్తబ్దస్టితిలో నుండగా (బాహ్మణుడైై జన్మించిన. బసవేశ్వరుడు వై దికాచారపద్ధతిని పరిత్యజించి వీరమాహేశ్వరాచార వత దీక్ష నొంది భక్యావేశముచే ఆకుతమును సంపూర్ణ చెతన్యవిలసిత మొనర్చెను. బన వనవలెనే ఎందరో (బ్రాహ్మణులు ఆకాలమున (బాహ్మ్యమును వదలుకొని మాహే' శ్వరు లైనారు. వారిసంతతివారు తరువాత జంగములుగా వ్యవహరింపబడిరి. బసవనకు సమకాలికుడై న పండితారాధ్యుని శివత త్త్వసారమును చదివి |ప్రభావి తుడై సోమనాథుడు భక్స్యాేశముచే గురులింగార్యుడగు మాహేశ్వరగురునిచే శివదీక్ష పొంది గురుగోత్రమగు భృంగిరిటి గోత్రమును స్వీకరించియుండును. కావుననే సోమనాధుడు బసవపురాణము రచించి భ క్ష పధానమగు జంగమ. సం(పదాయమును, పండితారాధ్యచరి త్ర రచించి వైదికమగు ఆరాధ్యసం[ప దాయమును ఆం౦దేశమున సమాన గౌరవముతో (ప్రచారము చేసి చరితార్లు. డయ్యెను. తలిదండులు : సోమనాధుడు తనతలిదం|డులను గూర్చి పలువిధములుగ చెప్పికొన్నాడు. ఆయనకృతులలో మొదటిదిగా బహుజనా౦గీకృతి బడసిన అనుభవసారమందు' ““భృంగిరిటిగో తుడ6ను గురు లింగార్యతనూజుండ శివకులీనుండ దుర్వా సంగవివర్ణితచరితుండ జంగమలింగ ప్రసా దసత్పా౨ణుండన్‌ '' అని చెప్పినాడు. తరువాత బనవపురాణమున “ధర నుమా మాతా పితా రుద యనెడు వరపురాణో క్రి నీళ్వరకులజుండ భ క్తకారు ణ్యాఖిషిక్తుండ (బాశ ముక్తుండ గేవలభ క్రిగోతుYండ (థాజిష్ణుడంగు విష్ణురామి దేవుండు దేజిష్ణు వగు శ్రియా దేవి యమ్మయును గారవింప(గ నొప్పు గాడిలినుతు(డ వీరమాహేశ్వరాచార (వతుండ”” అని [వాసికొ నెను. ఆపిదప బసవనభ కి విశేషమై పూర్వకులగో_తములు ఉచ్చ రింపరా దన్న'ప్లే తలిదండ్రుల పేర్లు చెప్పక పండితారాధ్యచరితమునందు 94 చై తన్యలహరి “ధర నుమా మాతా పితా రుద యనంగ వరపురాణోక్కి నీశ్వ రకులజుండ బేరెక్క(దగిన శ్రీజెలిదేవ వేమ నారాధ్యు లను పరమారాధ్య దేవు మనుమనిశిష్యు(డ మద్దురులింగ ఘనకరుణాహ స్తగర్భనంభవుండ "మును బనవపురాణమున నెన్నందగిన పెనుపారుజనులకు పెంపుడుగొడుకి” అని (వాసికొన్నాడు. అనుభవసారమును రచించునాటికి సోమనాథుడు వీర మాహేశ్వరాచారదీక్షను పొంది యున్నందున తలిదండులను స్మరింపక గురు వును, (క్రొ త్తగోతమును స్మరించెను. బినవపురాణరచనమునాటికి వీరశై నము పూర్తిగా ఒంటబట్టినది. శివభక్స్యావేశము హెచ్చినది. అయినను అప్పటికి తలిదండులు (బ్రతికియుండి రేమో 1 వారిపై గల భ క్రి గౌరవములచే జననీజోకు లగు (శ్రియాదేవీవిష్ణురామిదేవులను స్మరించి తనకృతజ్ఞతను చాటుకొనెను. ఆతరువాత వయఃపరిపాకముతో వీరమాహేశ్వరాచార్మ వతము ముదిరి టీక్షెపూర్వ సంబంధములకు పూర్తిగా దూరుడై తలిదండులను గూడ స్మరింపలేదు. వీర శె వధర్మ గ్రంథములలో “యస్యైవ శాంభవీదీకా జాతా గురుకృపావశాత్‌ పూర్వజాత్యాదికం తస్య న స్మరేత్‌ ప్రాకృతం హి తత్‌” * ఎవడు శాంభవీదీక్షను పొందునో వాడు తనపూర్వకులగో త్రాదులను స్మరింప రాదు? అని శాసింపబడినది. అందుకే సోమనాథుడు తనకులమును మాతాపిత రులను స్మరింప లేదు. అతడు సహజవీరశై వుడై యుండిన మాతాపితరులను న్మరించియే యుండెడివాడు. = ఆతడు పాలకుర్తిలో (శ్రీయాదేవివిష్ణురామిదేపు లను ఆరాధ్య బాహ్మణ దంపతులకు జన్మించి శాంభవీదీక్షను పొంది వీరమాహేశ్వరాచార[ వతు డయ్యెను. ఇచట ఒకవిషయము గమనింపదగియున్నది. సోమనాథుడు అనుభవసారములో బసవనను స్మరింసలేదు. మల్లి కారున పండితారాధ్యునిమ్మాతము స్మరించినాడు, ఆయనశివత త్త ్వసారమునందలి భావముల ననువదించెను. అనగా అప్పటికి బసవేశ్వరుని విషయముగాని, ఆయన ఉపదేశములనుగాని బొత్తుగా ఎరుగడన్నమాట, ఆగ్రంథమునందే తాను అప్పటికే శాంభవీదీక్ష పొందినట్లు “గురులింగార్య తనూజుడ పాల్కురికి సోమనాథుడు 95 భృంగిరిటిగో[తుడ” అని |వాసికొన్నాడు. ఆంధ్రదేశమునందు “భ క్రి మీది వలపు _ (బాహ్మ్యంబుతో పొత్తుల బాయలేనిపండిత్హతయమువారి (ప్రభావము శెవులపె నుండినది. సోమనాథుడుగూడ మల్లి కార్దునపండి తారాథ్యునియందు విశేషభ క్రి భావభరితుడు, అట్రియెడ ఏ మహ త్రరసంఘటనము సోమనాధుని వెదికొచారదూరుని చేసి వీరమాహేశ్వరాచార వతునిగ మార్చివై చెనో దానిని పరిశోధకులు తేల్చవలసియున్నది. గురువులు : సోమనాథునకు నలుగురు గురువు లున్నట్లు అతని గంథములవలన తెలియుచున్నది. “శరణగణాకశ9ియస కలస్వ రూప గురులింగవర కరో దరజనితుండ భ్యాతసద్భ క్తి మైంగల కట్టకూరి పోతి దేవరపదాంబుజషడ్పదుండ సకృపాత్యుడ (గు కరస్థలి విశ్వనాథు పికటవరపిసాద క విత్వ యుతుండ.”" __ఏసవపురాణము “పేరెక్క( దగిన శ్రీబెలి దేవి వేమ నారాధ్యు లను పరమారాధ్య దేవు మనుమనిశిష్యుండ మద్దురులింగ ఘనకరుణాహస్తగర్భసంభవు(డ'' —_పండితారాధ్యచరి త్ర. వీర శె వధర్మములో (ప్రథానములై న అష్టావరణములందు మొదటిఆవ రణము గురువు. ఆధ్యాత్మికాచరణములకు ఆవరణములని పేరు. ఈ అస్టావరణా నుష్టానమే ముముక్షువున కత్యావశ్యకమైనది. గురువులలో టీక్షాగురువు, శి&ా గురువు, జ్ఞానగురువు అను మూడువిధములవా రుందురు. ఆ త్రివిధగురువు లను సోమనాథుడు పేర్కొనెను. దీక్షాగురుడు గురులింగార్యుడు. ఆయనచే వీరమ హేశ్వరాచార్మ వతబీక్షను పొందెను. అనుభవసారకృతిపతి యగు గోడగి (త్రిపురారికిని ఈయనయే గురుడు. ఇతనిని గురించి విశేషములు తెలియవు. ఆసమయమున పాలకు ర్తిలోనో ఆపరిసరములందో ఉండియుండును. శిక్షా గురుడు కట్టకూరి పోతిదేవర. ఆయనచే వీర శై వధర్మరహస్యములను, శివత త్వ సారాది గంథములలోని విశేషములను (గ్రహించెను. జ్ఞానగురుడగు బెలి దేవి వేమనారాధ్యుల పరంపరలోని ఒకమనుమనికడ వేద వేదాంగములను, వై దికా 96 చై తన్యలహరి చారమర్మములను, శివాద్వైతజ్ఞానమును బడ సెను. ఈ2మనారాధ్యుడు మల్లి కారునపండితుని కాలపువాడు; మహాభక్తుడు, విద్వాంనుడు. అయనవంశీయు డగుమనుమని శిష్యుడ నని మ్మాత మే చెప్పెను. కాని ఆయనపేరు తెలుపక పోవుట విచ్శితము. నాల్గవగురుడు కరస్థలి విశ్వనాథయ్య, ఆయనదగ్గర సాహిత్య మర్యాదలను, కావ్యలక్షణములను ఆకళించికొనెను. ఈగురుచతుష్టయము వలన ఉద్దండపండి తుడు, వీర శె వధర్మత త్వ్వజ్ఞడు, (పతివాదభయ౦కరుడు నయ్యెను. వ్యక్తిత్వ = వైదుష్యములు : సోమ నాథునివ్యక్తిత్వము విశిష్టమైనది. వీరశైవమును బసవేశ్వరు డుద్ధరింపగా పండితారాధ్యుడు దతివాదభయంకరుడై శెలుగునేలలో బౌ ద్ధాది చేదవిరద్ధమతములను ఖండించి శె విమతపచారము గావించినాడు. అరటి వాత పండితపామరలోకములను సమానముగా అలరింపజేయగల (పామాణిక మత్మగంథములను రచించి వీర శై వమును పునరుజ్జీవింప చేయుటకై సోమ నాథు డవతరించెను. ఇతనిని “తరువాతివీర శె శై వ్యప్రపంచము సాక్షాక్‌భృంగీ శ్వరుని అవతారముగా ఆరాధించినది. బసవన _ పండితారాధ్యులతో బాటు సోమ నాథుడుగూడ వీర శె వులకు గురుపీఠ మైనాడు. శెవులకు మాన్యులై న బసవన పండితారాధ్యులను మొట్టమొద ట తెలుగుభాషలో వెలయించినకీ ర్తి సోమనాథు నకు దక్కినది. తరువాత అవి కర్ణాట - సంస్కృృతభాషలలో పరివర్తనము చెంది ఆంధభాషకు అపారయశమును ఘటింపజేసినవి. ఏమతమున కైనను తనసిద్ధాంతమును (ప్రామాణికముగ నిరూపించి అన్యమతదో షములను ఖండించువాజ్కయము ఉండితీరవలెను. నూత్నముగ (ప్రాచుర్యమునకు వచ్చుచుండిన వీరశై వమునకు పురాణ_ఇతిహాన_స్తోత_ సిద్ధాంత పతిపాదక గంథముల నతడు రచించి తనమతమును సుసంపన్నము చేసినాడు. సోమనాథ్రుడే జన్మింపనిచో వీరశై వవాజ్మయమే లేదు. ఈమహాో మహునివ్య క్రిత్వమును గూర్చి (పసిద్ధవిమర్శకులు (శ్రీశిష్టా రామకృష్ణశాస్తిగా రిట్లు వ్రాసినారు. “ఇతడు వీర?ె వలోకమున కుపదేష్ట_గొప ఏ(ప్రతిభావంతుడు. వీరశె వ వాజ్యయమంతయు నితనిరచనల పే నాధారపడియున్నది. (గ్ర డ్జైద్దు చేన బడి నట్లుకాక ఆం|ధ్రవాజ్మయము, భాష, భావము, రూపము పాల్కురికి సోమనాథుడు 97 మొదలై న న పతి తివిషయమునందును నూతనపథంబును (దొక్కి తన్మప్రతిభను చాటీనాడు వీరశె వము మొట్టమొదట అనాదిసిద్ధమైన (బాహ్మణమతము శెచుక్కానవలసంయ్‌ అరుబకే నోమతవాజ్యయమునం" 'దున్నట్లుగా సీమతమున గూడ (క్రతి, స్మృతి, పురాణేతిహాస, కావ్యస్తుత్యాదుల నెలకొల్పవలయునని యెంచి “చతుర్వేదసార, అనుభవసార, ర్ముదభాష్య, బసవపురాణ, పండితారాధ్య చరత, వృషాధిపళతక, బసవరగడ, బసవో దాహరణాదుల (క్రమముగా ప్రతి జాతికి నొకదానిని ప్రతినిధిగా డేదసార, భాష్యపురాణ, చరిత్ర_శతక_ఉదాహ రణాది నామముల నవ్యర్హముగా నొనర్చి యామల్‌వాజ్యయమునకు |ప్రతిష్టాగౌరవ ములు గూర్చినాడు. మరియు జై నబౌద్ధులు తమ్మ గ్రంథములను సామాన్యజను లలో విశేష ప్రచార మొందించుటకై డేశభాషలలో రచించినందున శీఘ్మప్రచా రమునందుట (గ్రహించి తనకావ్యములను డేశిపద్ధతి నవలంబించి చేశీయచ్చృంద మగు ద్విపదలో జానుతెనుగుభాషయందు సులభ్మగాహ్య మగునట్లు చేసెను. ఆమత మూలపురుమలై న బసవ_పం డితారాధ్యులనే మహానాయకుల జేసి వారికి దైవత్వ మారోపించి యవతారపురుషుల నొనర్చి వారిచరి త్రములకు పురాణపావనత్వమును గూర్చినాడు. సృష్టికి (ప్రతిసృష్టి సేయగల ప్రతిభాశాలి సోమనాధుడు కార్యశూరుడు, సంస్కార పియుడు, నిరంకుకుడు. (బాహ్మణ మతమునకు చేదవ్యాసు డెట్టివాడో వీరశై వమతమునకు పాల్కురికి సోమనాథు డట్టివా డని చెప్పవచ్చును. స్త (Ste ఆంధవా జ్యయచరి త సర్వస్వము). ఇతనిపాండి డిత్య మపారము, అపూర్వము, అసమానము, సర్వతో ముఖము నైన దని విద్వాంసులు కీర్తించినారు. సోమనాథునకు, చతుర్వేదములు, ఉపని షత్తులు, వానిభాష్యములు, అస్టవింశత్యాగములు, అష్టాదశ మహాపురాణ_ఉప పురాణములు ఇతిహాసములు, గృహ్యస్నూత _ధర్మశా స్రములు, దర్శనములు, కావ్యనాటకాలంకారళాస్త్రములు, కళలు, వివిధమతసిర్భాంతములు, అనేకభాషలు కరతలామలకములె యుండె ననుట అతిశయో క్రీ కాదు. అతని వై దుష్యమంతయు ఆయన[గంథములలో (పదర్శింపబడి యున్నది. ఇవికాక “సంగీతళాస్త్రపారగు” డని గూడ కి ర్తి ౦పబడినాడు. సోమ జనాత్రకు శ్రీశ లమున చిరకాలము వసించి అచటికి వచ్చి పోవు నానా డేశజనుల సాహచర్యమువలన అనేక దేశభాషలలో పరిచయమునేకాక పాండిత్యమునుగూడ సంపాదించెను. 98 చె తన్యలహరి గుణశీలములు ; సోమనాథుడు “అ ఘోరవీకమా హేశ్వరాచారధా రేయుడు”; భవులయెడ త్మీవవై ముఖ్యము గలవాడ నని తానే చెప్పెను. “వీర శై వసిద్ధాంత శిరో మణి?లో భవినిగూర్చి ఇట్లు చెప్పబడినది. “మద్యపానీ మాంసభ& చాన్యదేవస్యపూజకః అలింగీ చ దురాచారి-పరి చైతే భవినః స్మృతాః '' మద్యపానము చేయువాడు, మాంసమును తినువాడు, వేతరదై వములను పూజించువాడు, లింగము ధరింపనివాడు శాస్త్ర విరుద్ధాచార ములు గలవాడు ఈ అయిదుగురును భవు లనబడుదురు. “శివజ్ఞాన శివధ్యాన శివపూజా తపఃఫలం | నిష్పలం యాంతి దేవేశి భవినంసర్గకారణాత్‌ '' “శివభక్తుడు భవిజనులసంసర్గమువలన తనజ్ఞానధ్యానపూ జాతపములను నిష లము కావించుకొనును? అని భావము. సోమనాథుడు ఇట్టికఠోర నియమములను అకరశః పాటించెను. ఆవిషయమునే బసవపురాణమున “వీరమాహేశ్వరాచార వతుండ... సంథావితు(డ భవిజనసమాదరణ నంథాషణాదిసంసర్గదూరగుండ వ అని (వ్రాసెను. పండితారాధ్యచరిత్రరచననాటికి అది ముదురుపాకమున బడినది. అందు తన్నుగూర్చి యిట్లుచెప్పెను : ““భవికృతారంభసంభవధాన్యనిచయ భవినిరికణరసపా క వితాన భవిహస్తగతఫలపత)ళాకాది భవిగృహకే[తాం_ఘిపథవర్దితుండ, భవిజనదర్శననృర్శనాలాప వివిధదానాదానవిషయదూరగు(డ, శుద్ధభ క్తి స్థల శుతిమతాచార సిద్ధవీరవతశీలాన్వి తుండ, “భువి నేన ధన్యుండ( బుణ్యుండ నాదు... వీరభ క్రి స్టలవిశ్రుతాచార సార వతాదులు సఫలత నొందె “శివభ క్రతతియాజ్ఞ, శిరమున( దాల్చి శివక్రవుల్‌ హర్షింప( జెప్పుదు( గవిత.” పాల్కురికి సోమనాథుడు 99 సోమనాథుడు శె వులు కాని భవుల దర్శనాలాపములే చేయరా దను కఠోరనియ మము గలవాడై యుండెను. జీవితాంతమువరకు ఈవీర్మవతాచారనియమముల ననుష్టించి చివరికాలమున స్వదేశము తురుష్కా[కాంతమై నియమపాలనము నకు విఘాతములు కలుగవచ్చు ననుశంకతో అతడు పాలకుర్తిని ఓరుగంటిని వదలి కన్నడ దేశమునకు పోయి అచటను కాల్మపభావమును గుర్తించి సమాధి గతు డయ్యెను. త. సాహిత్యకృషి - కృతులు సోమనాథుడు మత ప్రచారము నుద్దేశించియే వాజ్మయమును సృష్టించి నను మహాకవి కావున అందు సాహిత్యమర్యాదలకు, కావ్యగౌరవమునకు లోపములేకుండునట్లు రచించి రమణీయకళాఖండములను లోకమునకు సమ ర్చించినాడు. ఆమయనపె వీరశె వమత్మపభావము, కన్నడ సాహిత్య పభావము — — విశేషముగా ఉన్నది. ఆనాటి కన్నడ సాహిత్యస్వరూపన్వభావమును సమీక్షిం చినచో ఈవిషయము ద్యోతకముకా గలదు. కన్నడ సాహిత్యము : 12వ శతాబ్దము కన్నడసాహిత్యమునకు స్వాతం త్యయుగము. బసవే శ్వరు డవతరించి అవై దిక మైన జై నమతమును, కర్మపర మైన సనాతనమత మను సమముగా (ప్రతిఘటించి కులభేదశ్ళంఖలములను ఛేదించి హైందవ సమాజమును బంధవిము క్రము చేయ ప్రయత్నించెను. ఆధ్యాత్మికత త్రా వన్వేషకు లందరును ఒక పే అనియు, వారికి కులభేదములు, స్త్రీపురుషభేదములు లేవ నియు, చాటి సమాజమునే అతలకుతలము చేసి వై చెను. సామాజిక _ ధార్మిక నిర్భంధములచే అణగియుండిన ముముకువుల తృష్ణ నిరాఘాటముగ విజృంధభిం చెను. అందరిలో ఆధ్యాత్మికజ్ఞానపిపాస, ఆత్మశక్తి పెరుగ నారంభించెను. ఎటు చూచినను తత్తా్వన్వేషకుల, విరక్తులగుంపులే కానరాదొడగెను. బస వేశ్వరుడు తనఉపదేశములను, అనుభవములను సామాన్యజనుల వాడుకభాషలో సులభముగ సుందరముగ చెప్పదొడగెను. జనసామాన్యమునకు శెలియవలెనను దృష్టియే కన్నడసాహిత్యమున |క్రాంతిని కలిగించెను. ఈ ఉద్యమమువలన దేశీయులలో నూత్నచై తన్యము (పసారితమయ్యెను. విభిన్నములై న దృక్పథములు, ధర్మములో సమాజములో వచ్చిన 100 చైతన్యలహరి మార్పులు, సంఘర్షణలు, సామరస్యములు మొదలై నవి ఈయుగమందలి సాహిత్యమునకు వై లక్షణ్యమును, వర్చస్సును గూర్చినవి. పండితులతో బాటు ఎందరో అనుభావులుు ఆత్మదర్శనులు రచనలు చేసిరి. పంపాది మహాకవులు (ప్రారంభించి కొనసాగించిన “మార్షపద్ధతి” నుండి కన్నడ సాహిత్యము “దేశిపద్ధతి”'కి మారజొచ్చెను. విషయములో,. భాషలో, ఛందస్సులో దేశ్శిపాధాన్యము ఎక్కువై నందున దీనికి స్వత ంత్రయుగ మను పేర సార్థక మైనది, ఈ యుగమున “వచనము” అను సాహిత్య్మప్మకియ ఉద అరవెను. ఆ అ తరువాత రగళె -తిపది, షట్పది అను అచ్చగన్నడ ఛందస్సులో (గ్రంథములు వెలసినవి. శివలీలలు, శివశరణులచర్మి తలు, కాప్యవస్తువు లయ్యెను. ఈవచనములభాష సరళము. ఇందు క్రీష్టమెన సంస్కృత పదాడంబర ముండదు, వీనిని పాటలుగ పాడుకొనవచ్చును. వీనిలో కొన్నిటికి గణము లున్నవి. కొన్ని*పృ త్రగంధులు'గా ఉన్నవి. కన్నడమున కివి అపూర్వ మైనవి. తెలుగులోని సింహగిరి వచనములు, చంక టేశ్వర వచనములు ఈకో ఒకు చెందినటి వే. (ళరలులకున్ను బస చేశ్వరునకును తలమానిక మనదగిన మహో మహుడు అల్లమ్మపభుడు. ఆయన వచనములద్వారా వీరే చ వమత (ప్రచారము చేసెను. ఆయన మహాజ్ఞాని. సర్వతం|తన్వతం|త్రుడు. “ఆయన ఏక బాట్లకును లొంగక, ఎచట ఉ త్రమగుణమున్నను పొగడి, ఎచట అవగుణ మున్నను తెగడినాడు. అతనితీ| న విమర్శలకు ఇతరనంప్రదాయములతో బాటు వీరశై వముగూడ గుజియైనది. ఈ (ప్రభుదేవర మహాజ్ఞాని అయినశ్లే బసచశ్వ రుడు వ మహ కోభ క్ర డు. Rare వినయభ క్రి వెరాగ్యపూర్ణుడె తన్ను 'పరమశివున కర్చించికొని ్షరణలోకచు కా డామణి అయ్యెను. జసులకు షట్‌ స్టలసిద్ధాంతము నుపదేశించి లింగె గై క్యము నందగల్లు దివ్యమార్షమును చు చూపెను. బస వన్‌ హద యంగమమైనభాషలో విశ్వజనీనములు, సార్వకాలిక ములు అయిన నీతులన తన వచనములలో నింపి లోకమునకు (పసాదించినాడు. సంఘములోని అత్యా చారములు కారుణ్యమూ ర్రియగు బసవనిహృదయమును కలత పెట్టినపుడు ఉగ రూపము ధరించినాడు. అతని విమర్శలు కటువై నవి. ఎవరిమీదను ద్వేషము లేదు. అన్యాయముతో అసూయతో నిండిన అప్పటిసాంఘికవ్యవ సమీదనే అతడు ఖడ్గము నెత్తెను. ఆయనతోబాటు ఎందరో విరక్రలు వచనములు (వాసిరిం సు ను టు ట ws పాల్కురికి. సోమనాథుడు 101 బసవనకు సమకాలికులై న పండిత త్రయమువారు కన్నడములో వచన ములను వ్రాసినారు. వచనసాహిత్య మొక మహావాహినివలె (ప్రవహించి కొంత వడి తగ్గినతరువాత దానిచే స్పూర్తి నొంది మరికొందరు సాహిత్యనిర్మాణము చేసిరి. వారిలో హరిహర _ పద్మరస _ రాఘవాంకులు |ప్రథమగణ్యులు, హరి రుడు “రఘటా”ఛందములో (రగళలో) కావ్యరచనలు చేసి ఇతరులకు క రృకు డయ్యెను. అతని “శివశరణులరగళలు” కన్నడసాహిత్యసరస్వతికి రాత నాలంకారము లెనవి. హారిహరుని మేనల్లుడు రాఘవాంకుడు ఉద్దండ ండితుడు. అతడును మార్షపద్ధతిని తిరస్కరించి దేశిపద్ధతిలో “షట్బది”ని స్వీకరించి మహాకా వ్యనిర్మాణము చేసినాడు. ఈ వచనములను, రగళలను, షట్పదులను జీర్షించికొన్న సోమనాథుడు ఆం శసాహిత్యమున విష్లవకౌరుడయ్యెను. అతడు (గ్రహించినభాష, వస్తువు, ఛందస్సు నూతనములై నవి. సర్వతోముఖ పజ్ఞాధురీణుడు, బహుభాషాకోవి దుడుు అయిన. సోమన క న్నడసాహిత్యమునేకాక తమిళవాజ్యయమునుగూడ మధించి అందలి పెరియపురాణమును గూడ ఆకళించికొనెను,. తనకు పూర్వు లైన నన్నయం-నన్నెచోడ తిక్కనాదుల రచనలు చదివియండవచ్చును. మల్లి కౌరున పండితుని శివత త్వ్వసారమును, అన్నమయ్య సర్వేశ్వరశతకమును మననము చేసికొన్నాడు. వీర శె వమతావేశము ఎంత ముదిరి ఉన్నసు, *దేశి' పై ఎంతఆదరము పెంచికొన్నను సంస్కృతసాహిత్యరీతులను, మార్గపద్ధతు లను నిరసింపలేదు. అదే సోమనాథుని నై శిస్ట్యము. లా | వ I 9: భాష; _ అతడు తనరచనలలోనిభాషనుగూర్చి ఇట్లు చెప్పెను_ “ఉపుతరగద్యపద్యోక్తులకంపె, సరసమై బరగిన జానుతెనుంగు చర్చెంపగా సర్వ; సామాన్య మగుట గూర్చెద ద్విపదలు గి గోర్కి దైవార కెలుగుమాట లనంగవలదు శేదముల కొలదియగా( జూడు డిల నెట్టు లనిన*” (బసవపురాణము) “"ఆరూఢగ ద్యపద్యాది[ ప్రబంధ పూరితనంస్కతభూయిష్టరచన మానుగా సర్వ సామాన్యంబు గామి జానుతెనుగు విశేషము (ప్రనన్నతకు,.. తిన్ననినూక్తుల ద్విపద రచింతు”” (సండితారాద్యచర్మిత్ర) 102 చైతన్యలహరి “జానుతెనుగునుగూర్చి పండితులు చాల చర్చించినారు. చివరకు “లోకవ్యవ హారములోని సర్వజనసుబోధమైన తెనుగు" అని శేల్చినారు. దీవిని కర్ణాట లాక్షణికులు “సమసంస్క్భతో క్రి” అన్నారు. అనగా నై ఘంటికసంస్కృత పదములుగాక, మారుమూలలోని అచ్చతెలుగుమాటలుగాక నిత్యవ్యహారములో సుపరిచితములై న సంస్క్భృతాంధపదములు గల భాష అని పిండితార్థము. అట్టి సరళభాషయే జానుతెను గనబడినది. ఆభాషలో కృతులు రచింతు నన్నాడు. అతనికిముందు నన్నెచోడకవియును తనకుమారసంభవకావ్యమును జాను తెనుగులో రచింతునన్నాడు. “సరళము గాగ భావములు జూను(దెనుంగున నింవు పెంపుతో విరిగొన, వర్ణనల్‌ ఫణితి పేర్కొన, నరము లొ త్రిగిల్ల బం ధురముగ( (బాణముల్‌ మధుమృదుత్వరసంబున గందళింప న శరములు సూక్తు లార్యులకు( గర్హరసాయనలీల (గాంలగన్‌॥ (కుమారసంభవము) కాని అతడు తనకుమారసంభవకావ్యమును “దేశిపద్ధతి” లో గాక శుద్ధ “మార్గ పద్ధతిలోనే రచించెను. సోమనాథుడు తన్నపతిజ్ఞ ననుసరించి బసవపురాణ పండితారాధ్యచరి తలను నిర్వహించియున్నాడు. “నిరంకుశాః కవయః' అన్న సూక్తి సోమనాథునిపట్ల సార్గక్యము నందినది. అతడు బహుభాషాకోవిదుడు అయినను సంపూర్ణస్వాతం త్యము గలవాడు. తనక వితా పవాహమునకు అన రోధము అనిపించినపుడు భాషాసం ప్రదాయములను గాని వ్యాకరణనిబంధనలను గాని లెక్క పెట్టక నిరాఘాటముగ వాని నుల్ల ౦ఘీంచుస్వభానము గలవాడు. దుష్టసంధులు, . మ్మిశ్రసమాసములు, _ లింగవ్యత్యాసములు మొదలై నవానిని యథేచ్భగా (ప్రయోగించి తననిరంకుశత్వమును చాను. అతని పయోగము లను దిజ్మాతముగ ఉదాహరించెదను. ఉదా॥ అజ్లోపము = కర్వన్‌ _- కస్వు = తగ్గు. అంత్యఉకారలో సము అనియెదర్‌, అన్‌రవము _ ము త్తవవ్‌నాకు. దుష్టసంధులు జే దుర్వాసముఖ్యులు.... (దుర్వాసోముఖ్యులు కాద్రుకరాను సారి (క ర్హనుసారి) చీరెల్ల - కోకమ్మి _ ఏలిచ్చు మొ॥ మి శ్ర సమాసములు = భ క్తబండారి, చౌదళాబ్దము, ముల్లోకవంద్య, శివమరులు, ఆదికుమ్మరి. తెలుగుభాషలో దుష్టములగు ఈ| పయోగములుకన్నడవ్యాకరణము ననుసరించి పాల్కురికి సోమనాథుడు 103 దుష్టములు కావు. సోమనాథుడు నిరంకుశత్వమునగాని, కర్ణాటకశద్రశాస్త్ర పరిచయమువలనగాని ఇట్టి పయోగములను ధారాళముగ చేసినాడు. ఛంధన్సు : అత డనుసరించిన ఛందస్సుగూడ నూతనమైనది. మార్గపద్ధతి ననుస రించి వృత్తములలో కొన్నిరచనలు చేసియున్నప్పటికిని జాతులు ఉపజాతుల లోచే విశేషముగ రచనలు చేసి తనకు దేశిమార్గముమీద గల అభిమానతను చాటుకొ న్నాడు. సంస్కృతమున “అనుష్టుప్‌” ఛందము ఏవిధముగ సులభము స్నుగాహ్యాము అయినదో అదేవిధముగా తెలుగున ద్విపదగూడ అంతనులభమై పాడుకొనుటకు యోగ్యముగా ఉన్నది. జానపదవాజ్మయమున నిది (ప్రాచుర్యము వహించినను పండితు లెవరును ద్విపదను స్వీకరించి ఆదరింపలేదు. సోమ నాథుడు ద్విపదకు పావనత్వము నాపాదించినాడు. “అదియును గాకై హికాముష్మిఠద్వి పద హేతు వగుట ద్విపద నాగ బరగు ద్విపదాంబురుహముల ధృతి బస వేశు ది్వి్రిపదాంబురుహము లతిపీతి( బూంతు సన్నుతి సేయుచు సత్కవు లలర( దిన్ననిసూక్తుల ద్విపద రచింతు” కన్నడులకు (త్రిపదిషట్సది చృందము లెట్టివా తెలుగువారికి ద్విపద అట్టిజన (ప్రియ మైనది, ఈద్విపద ఉపజాతులలోని “తరువోజినుండి పుట్టినది. మొట్ట మొదటి సారి మనకు 9వ శతాబమునందలి శాసనములలో నిది కౌనవచ్చినది. తరువాత 2 శతాబ్దములకు నన్నయ భట్టారకుడు తనఆం|ధ్రభారతమున ఈ దేశచ్చందమును వాడినాడు. తరువోజలోని ఒకచరణమును రెండుగా విరిచినచో ద్విపద కాగలదు. తరువోజ = “గోపికావల్ల భా గోవింద నిన్ను_గోపాల మాధవా గురుదేవ కొలుతు” ద్విపద = “గోపికావల్ల భా గోవింద నిన్ను గోపాల మాధవా గురుదేవ కొలుతు...” మొట్టమొదటిసారి ద్విపదను (ప్రాచుర్యమునకు తెచ్చి దానికి పండితపామరజనా దరణార్హతను గూర్చిన గౌరవము పాల్కురికి సోమనాధునకు దక్కినది. సోమనాధున కాదర్శప్రాయులు, _అనుసరణీయులు అయిన కన్నడకవులు 104 చై తన్యలహరి హరిహర = రాఘవాంకలు - దేశిపద్ధతిలో రగళకావ్యములను, షట్పది మహాకావ్య ములను రచియించియుండిరి. అ్లే ఇతడును ద్విపదను స్వీకరించి రెండు మహాగంథములను [వాసి తరువాతివారికి మార్గదర్శకు డయ్యెను. ద్విపదచ్చంద మునగూడ తనస్వాతం[ త్యమును చాను. ఆకాలమున సాధారణముగ (పాన యతి గర్డింపబడుచుండెను. _ దానిని సోమనాధుడు సమర్థనపూర్వక ముగా వాడెను. మరియు ద్విపదలో ఏచరణమున కాచరణము ముగిసి విడిగా ఉండ వలెను. కాని అతడు దాని నతి క్రమించి పాదాంతపదమును మధ్యలో విరిచి ద్వితీయపాదములో (గ్రహించెను. సాధారణముగా ద్విపదలో ''శ్రీ3 వసమయదేశికచ[క్రవర్తి పాశ మోచనకళాపారిణమూ ర్తి శాంభవదీకొథిజాతానువ ర్తి శుంభద్దిగంత విశుతశివకీర్తి”” అని ఏపాదమున కాపాదము ముగిసిపోవుసు. దీని నతికమించి “యధికశాపానుగహనమ[గబలస మధిగతదివ్యపం చాకరిచే త్త, వావదూకానీకవాగ్చంధన।|కి యావిశారదు(డు లోకారాధ్యమూరర్తి” అని పాదాంతపదములను విరిచి రచించును. ఇట్లు చేసినను అనర్గళధారాపూర్ణ మైన ఆరచన ఎట్టివిరుపులను గమనింపసీక సాగిపోవుచుండును. ఈద్వీపద చృందము అచ్చముగా తెలుగువారిదే. సోమనాధుడు క న్నడకవుల దేశిపద్ధతినుండి (ప్రభావితుడై నను తనతెలుగుతనమునకు లోపములేకుండ అచ్చతెలుగుమ్మాతా ఛందమునే స్వీకరించి తనవ్య క్తిత్వమును నిలుపుకొన్నాడు. విపరీత _ విచిత్ర (ప్రాన్నప్రయోగములలో కర్ణాటకసం|పదాయము నవలంబించినాడు, సోమన కవిత్వ లక్షణములు : సోమనాధు డెంత నిరంకుశుడై నను స్వాతం త్యపియుడై నను ప్రాచీనా లంకారికులు చెప్పిన కావ్యలక్షణముల నిరాకరింపక వానిని బాటించెను. వానితో బాటు మరికొన్ని కొ త్తలక్షణములు చెప్పి తన్మపతిభను చాటుకొ నెను. “సత్కృతి యన నూత్నసంగతి దనర తొమ్మిదిరసములు తొలుకాడు దాని యిమ్మడివర్ణన లెనసగంగ ద్విగుణ పాల్కురికి సోమనాథుడు 105 మగు నలంకారంబు లసరారుదాని ద్విగుణార్థభావముల్‌ దీటుకొనంగ తేట తెనుంగున ద్విపద రచింతు, * ఖ్‌ * జాతులు రచన్నాపణీతులు గావ్య నీతులు రీతులు నేతు లుట్టంగ వరకవులు గొనియాడ వర్ణన కెక్క ధర చెప్ప గృతియు నుద్యత్యృతి గాక * * * ఆబటుగాన అధివినతానందితో క్రి బటుగద్యపద్య[పబంధసామ్యముగ( గావ్యకళా(పౌఢి( గల్పింతు ద్విపద కావ్యంబు భవ్యంబు గాన... అతడు నకా ములో తొమ్మిదికసములు తులుకాడవలెనని చెప్పినశ్తే తులుకా G డించినాడు. ఒక్కొ-క్కరసనునకు దసవపురాణ్క పండి తారా ్యచరి త్రమల య! రా ౦డి ఎన్నిఉవాహారణముఎ చె న నొనసగవచ్చును. ర నముఎము ఇమ్మడి వర్ణన లండవలెనట. అనగా పదునెనిమిదినర్హములు. దుహాకావ్యములలో అష్టాదశ ఎర్భశ లుండ వలె నని చెప్పిన మొట్టమొదటి ఆఫంకారి కుడు దండి. సంస్కతసాహీ ాత్య gi ననుసరించిన కన్నడ *వులుగాని స్‌ దశ వ ర్హనాత్మః కావ్యములు రచింతు మని చెప్పలేదు. ఈమాట iP ారి చెప్పినతెలుగుకవి నన్నెచోడకవి రాజు. ఆతరువాత ఈవిషయమును సంస్కృత: లాక్షీణికుడై న విద్యానాథుడును, దేశిక వితాసనాథుశగు సోమనాథుడును స్పష్టముగా చెప్పినారు. వీ రుభయులుకు సమకాలికులు. సోమనాథుడు మాటవరుసకు అష్టాదశవర్ణనలు చేసెద నని చెప్పెనుగాని అతడు అంతకుమించి ఎన్నోవర ర్హనలు చేస తనచాతుర్యము (పదర్శించినాడు. ఆయనవర్ణనా నై పుణ్యమే ఒక గ్రంథము కాగలదు. తరువాత వర్ణనలకు ద్విగుణమైన అలంకారములను (పయోగింతు నన్నాడు. అనగా 36 అలలకారములు. ఇప్పుడు అలంకారములసంఖ్య 118 వరకు సెరిగియున్నను ప్రాచీనుడగు దండి శద్దాలంకారములు గాక 35 అర్జాలంకార ములను చెప్పెను. సోమనాథుడు (ప్రాచినమతమునకు చెందినవా డని చెప్ప వచ్చును. 106 చై తన్యలహరి అలంకారములకు ద్విగుణములై న అర్థభానము లుండవలెనట. అనగా 72 భావములు. సోమనాథుని ఉద్దేశములో ఆర్థభావము లనగా స్థాయీభావ = విభావ, అనుభావ, సాత్విక భావ శరర Dee Tua కావచ్చును. రసోదయమున కివి ముఖ్యములై నవి. “ విభావానుభావవ్యభిచారిసంయోగా ద్రసనిష్పత్తిః” విభావములు అనుభావముల, సంచారి(వ్యభిచారి) భావముల సంయోగమువలన రసనిష్పతి యగును అని నాట్యశాస్ర్రకారుడు చెప్పెను ఈవిధముగా సోమ నాథుడు లాక్షణికమతానుసారముగ కావ్యత్వసిద్ధికి తనఅభ్మిపాయములను చెప్పెను. అంతటితో వదలక ముఖ్యములై నకావ్యగుణదో షములను గూడ పేర్కొన్నాడు. “సరళత ప్రసన్నత _ చెన్ను _ పరిణతి-గణపదపద్ధతి_శబ్దకుద్ధిం| ప్రయోగ (ప్రసిద్ధి _ క ళాసమృద్ధి - = నానుడి = వడి _ మితి. రతి = అర్జపుష్టి యూ నైజము = రసపుష్టి వ వినూత్న సృష్టి, విశే శష్యవి శేషణశ్లేషసొంపు = అరక = సి౦పు= మాధుర్యము _ మృదుత్వంబు _ ఓజ = వహ యమకంబు గమకంబు యతి గతి. కారకము పూరకము _ [క్రియ = రౌ౦తి = విశ్రాంతి = రంగు. బెడ౦గు మెబుంగు . సమానసంగతి _ అక్షరశయ్య = సంఘటన _ నిపుణత _ రసికత ౬ సమాధానము _ ఉపమానము ౬ అవధానము -ఉశ్పేకీ - లక్ష్యలక్షణ వ్యక్తి = అలంకారయు క్రి _ దక్షత _ సుమతి _ విచక్షత _” అను 49 కావ్య గుణములను సోమనాథుడు చెప్పెను. “కావ్యశోభాయాః కరారో ధర్మా గుణాః” గుణములు శద్దార్థనిష్టము లనియు వీనివలననే కావ్యసౌందర్యము 'పెరుగుననియు వామనాదులు చెప్పిరి. శౌర్యాదిగుణములు మనుష్యునిలో ఏవిధ ముగా ఆత్మని షములో అస్లే మాధుర్యాదిగుణములు కావ్యమునందు రసనిష్టము లని వారిఅభి పాయము. భారతాద్శిపాచీనాలం కారికులు శ్లేష జ (పసాదము జ సమత _ మాధుర్యము ౬ సౌకుమార్యము _ అర్హవ్యక్తి _ ఉదారత్వము _ ఓజస్సు _ కాంతి _ సమాధి అను పదిగుణములను చెప్పిరి. అగ్నిపురాణమున 7 శబ్దగుణములు _ 6 అర్థగుణములు,6 ఉభయగుణములు చెప్పబడినవి . భోజుడు 24 శబ్దగుణములను, అశేకే పేరుగల 24 అర్థగుణములను పేర్కొనెను. సోమ నాథుడు 49 టిని చెప్పెను. గుణములతోబాటు కావ్యదో షములును చెప్పబడినవి. “జల్లి _ పూర కము __ అపళద్దము _ అక్రమము _ పొల్లు విక్రియ _ జడ్డు =, ొడవు _ అసంఘటన __ కాకువు __ వ్యర్థము _ అనంగతి _ విరసనము _ వై కల్యము న్‌ పాల్కురికి సోమనాథుడు 107 అత్యుక్తి మ వై రిపదము _ తలవిరుపు _ అసమ గత _ శిథధిలబం వము __ ఒలుపు = అబంధము _ (గ్రామ్యోక్సి _ కంటకము _ (ద్రాప _ ఛందోవిరుద్ధము” అను 25దోషములను _ చెప్పినాడు. కావ్యసౌందర్యమునకు హాని కలిగించునట్టివి దోషములు. రసానుభవమువలన కలుగు ఆనందమే కావ్యముఖ్య ప్రయోజన మగుటవలన రసమునకు (ప్రత్యక్షముగ గాని, పరోక్షముగగాని ఆతంకమగు టయే దోష మని మమ్మటాదులమతము. (ప్రాచీనులగు భరత, భామహ దండి ప్రభృతులు పదిదోషములను పేర్కొనిరి. తరువాతివాడై న వామనుడు ఈదో షములను పద _ వాక్య _ అర్థదో షములుగ విభాగము చేసె నవీను డైన మమ్మటుడు ఈ విభాగమును ఆమోదించుచు వానికి ప చేశ్చెను. మమ్మటుని మతములో దోషములు దాదాపు 70 వరకు ఉన్నవి. సోమ నాథుడు మధ్యేమార్గము ననుసరించి 25 దోషములను పేర్కొని తన్నప త్యేక తను చాటెను. కావ్యశోభాహేతువులై న గుణములను రసభంజకములై న దోష ములను పేర్కొనుపట్ల నతడు స్వాతంత్యమును [పకటించినను తనకావ్య ములు నిర్దషములై కావ్యకళాా పౌఢిచే నెసలారవలె నని ఆశించెను. ఆవిధము గానే సమర్థవంతముగ నిర్వహించి కృతారుడయ్యెను. సోమనాథుడు బసవన భ క్రితన్మయత్వము నందిన కవితావేశము గలవాడు, విద్వద్వరేణ్యుడు, సాహిత్య మర్మజ్ఞడు; పట్టినదాని నెల్ల బంగారము చేయగల రససిద్ధుడు. ఏరసమును పోషించినను, ఏవర్ణనము నొనరించినను అన్నియు సహజములై , జబొచిత్య పూర్ణములై ఉండును. ఏవస్తువును వర్ణించినన్కు భావమును వ్యక్తీ కరించినను కన్నులకు కట్టినట్లు చి తింపగల నిర్మాణకౌశల్యము అతనికి వెన్నతో అబ్బినవిద్య. ఆయనకశ క్రిని దర్శింతము. వర్ణనానై పుణ్యము ॥ ఆయన ప్రకృతివర్ణ నలు స్వభావో క్రి రమణీయములు. వేకువజామున కూయుచున్నకోడిని వర్ణించిన విధము చూడుడు. “తొలికోడి కనువిచ్చి నిలిచి మై వెంచి జలజల రెక్కలు సడలించి నీలి గ్రక్కున గాలార్చి కంఠంబు విచ్చి ముక్కున నీకెలు చకొల్సి కడుపు నిక్కించి మెడసాచి నిక్కి మి న్ఫూచి కొక్కొ_రో కుజ్జని కూయకమున్న"” 108 సహజసుందరమెన ఈ ఎ కలిగించును. = 1పభాత వరక్ష్సనము శ “ను పభఖాతిమున నుత్సుకత మేల్లాంచి మసలి చుక్కలు కాంతి మాయకమున్న అసమళశంఖధ్వను లలరకమున్న అభవాలయంబుల సలరుదీపములు పభ సెడి వెలువెల్ల బాఅకమున్న పరుగువెన్నెల వరపర గాకమున్న సరసిజంబులు మొగి విరయక మున్న జిగి సెడి కలువలు మొగుకక మున్న మొగి చకోరములు నోర్మూయకమున్న చొక్కి యొకొక యెడ సుఖియింప(దలచి జక్కవల్‌ గవగూడ(జన కటమున్న'' నము సహృదయ సూర్యా స్తమయము : “బసవనిభ క్రి పథాపటలంబు దెనల వసుంధర దివి దీటుకొనగ దినకరు( డాత్మీయతేజంబు దరుగు డును మది లజ్జించి చని యపరాద్ధి బడియెనో యన్నట్లు భానుండు గుంకె6 జెడి మ్మితుం డరుగ రాజీవముల్‌ మొగిచె భేరులు శంఖముల్‌ భోరనంజెలగె మారసంహారు నాగారంతరముల ఘన ధూపధూమసంజనిత మేఘములు సెనసి కప్పినమాడ్కి జీకటుల్‌ పర్వె వరము క్రినతి బసవనికి నారతులు పరువడి నెత్తు దీపంబులో యన(గ నక్షతచయ మంతరికంబునుండి అకీణతరకాంతి యసలార వెలి(గె'” చందోదయము : “మలసంహరు(డు జటామకుటంబు మీద నిలిపియు నాకందు నెరి(బుచ్చ లే(డు చై తన్యలహరి హృదయాహ్తాదమును ఉం ( పిండితారాధ్యచరి త్ర) పాల్కురికి సోమనాథుడు 109 భక్తుల పాదనంస్పర్శనంబున ను వ్యక్తిగా నిర్మలత్వంబు బొందెదను అని యాత్మ( దలపోని యరుదెంచుమాడ్కి వనజారి (పాజ్యాఖంబున నుదయించె, బసవనిసితకి ర్తి బర్వెనా శివుని భసితాంగరాగ[పభలు వర్వెనాగ నారుదునట్టహాసాంశులు దన 3 నారజతాచలచారుదీధితులు విలసిల్లెనా నఖోవీథి నెల్లెడల నెలకొని అచ్చ వెన్నెల వెల్లి విరియ” (బ.పు.) సోమనాథు? |పక్ళతివర్ణనలు విషయానుగుజ్యములై సందర్భోచిత ము లై అలరించుచున్నవి. బసవని గర్భమున డొల్చిన మాదమాంబవర్లనము రసి దం చితము, “మగువ కంతట నెల మసలె( దోడోన తగ గర్భిచిహ్నముల్‌ దా నంకురించె; అమృతాంశు డగుప్పుతు డతివగర్భమున అమరియుండుట నొక్కొ; ఆకలి గాదు; జలజాకీకడుపున సదృక్తిరుచికు డలరుచునో రుచు లకుచులై తోచె; పాండురంగనిమూ ర్తి పడతిగర్భమున నుండుటనో ! వెలరొందె.మై(దీగ; పడతిశీలపుజూలు భవిపాకములకు నొడబడకునికినో యోకిళ్ళు వుట్టె (గాలుచు నుతునిరాకకు నోరు దెజచు లీలనో సత్క్మికావులింతలు వుట శివమూ ర్తి తనకు లోనవుటనో తవిలె శివయోగన్నిద నా జెలువకు నిద; జెనుపుగ శివమూర్తి వనితగర్భమున దనరనో నడుము పేదజిమి వోనాడె; యోగియదహంసు. డయ్యువిద.,ర్భమున రాగిల్లుటనొ: నడ వేగంబు వదలె; నన(గ మానినిగర్భ మంతకంతకును నినుపారి తనుపారి పెనుపారి పొదలి” (ఐసవపురాణము) 110 చై తన్యలకారి తనకు ముఖ్య పతిద్వంది యగు సనాతన బాహ్మణునినింద యధేచ్చగ చేయబడినది. వర్ణవ్యవస్థప్రే సోమనాథుడు బాహాటముగ “ధ్వజమెత్తినాడు.” ల $$ “చెరలుచు గోహత్య చేసిన యూర మాలలు యీ(తాటిమాలల( పచ్చి మాలలమాటలు పోలునే వినగ జను వేదచోదితజాతుల రెండు వినుము (బవ ర్తకంబును నివర్తకము భవకర్మసంస్కాంరి భువ్మిపవర్తకుండు శివకర్మసంస్కారి భువినివ ర్తకుండు సన్నుత వేదార్థచరితంబు లుండ నిన్న బుట్టినకులమ్ముల మాటలేల ? ఠరివైె రితోడ గుక్కలు వోల్పసరియె కరితోడ (గామనూకరములు సరియె జడధితో నిల చౌటిపడియలు సరియె వడిగంగతో వెడ్య వంతలు సరియె శివనాగుమయ్య చెనటి ఈద్వి జులు అవనీళ నరియుగా రది ఎట్టులనిని” (బ, పు.) * ప * గాన వ్మిపులు భక్తగణములఇండ్ల శ్వానంబులకు నెట్లు సరీయగువారు ? * * * భర్గుని గాదని పలుతోవ వేగు దుర్గుణులగు శివదోహులతోడ నడరగ వేదభరాకాంతు లన(గ( బడిన [బాహ్మణగార్దభంబులతోడ (వతి సేసి యాడిన పాపంబు వచ్చు (బపు) ఆయానసందర్భములలో జెప్పదలచిన విషయము పరఠితల హృదయ ములలో హత్తుకొనుటతై సమానార్హకములై న పర్యాయపదములను పుంఖాను పుంఖములుగ (ప్రయోగించుట, ఒకేఅలంకారమునకు అనేకవిషయములను జోడించి ఆలంకారికమాలికలను గుప్పించుట సోమనాథునకు (ప్రియమైనట్టివి. ఇందువలన భావము చదువరులమదులలో అచ్చుపడి వారి సుతే జికుల నొనర్చును. న పాల్కురికి సోమనాథుడు Ill నంది'' కేళ్వరు. డవినాభావలీల కందర్పహరు జూచు _కమమున. జూచు దగిలిందు దాపించు దందడిగొల్పు నిగుడించు నిష్టించు నేమించు నాచు సంధించు సారించు జనజొన్సు నునుపు బంధించు విగియించు జె కొల్పు జలుపు నెక్కాల్పు బెసకొల్పు నెలకొల్పు నిల్చు జక్కొాల్పు బురికొచ్చు సమకొల్పుగల్పు జిక్కించు నాటించు చెందించు చేర్చు జొక్కించు సోలించు నెక్కించు గూర్చు బొరయించు. బోరించు. బొందుగావించు దొరయించు గీలించు మరిగించు నించు ఉపమాలంకారమాలిక : “నెరి నంకురించు (మానికి నీరు మాని నెర వట్టికొరటికి నీరెత్తినట్లు గుతిలుడై 6 జాతినాగుల( జంపుచుండి (పతిమనాగులకును బాల్వోయునట్లు వడిగొని భుజియించు వదన ముండంగ సపెడతల గడిసేసి గడుచుచందమున నొనర ముందటిశిరం బుండ మోకాలి కిని సేన పెట్టంగ |క్రియగొనినట్టు, (పం. చ.) సోమనాథు డీఅలంకారమాలికావిధానమును కాళిదాసునుంచి (గ్రహించి యుండవచ్చును. సోమనాథుని కృతులు ; సోమనాథు డనేక విధములై న రచనలు చేసినాడు. ఆయనకృతులనుగూర్చి పిడుపర్తి సోమనాథుడు ఈవిధముగ చెప్పెను. సీ॥ బనవపురాణంబు, పండితారాధ్యుల చరితంబు, ననుభవసారమును; జ తుర్వే దసారనూక్తుల, సోమనాథ థా ష్యంబును, రుదథాష్యంబు, బనవ రగడ, గంగోత్ప త్తిరగడ, శ్రీఐనవాఢ్య రగడయు, సద్దురురగడ, చెన్న 112 చైతన్యలహరి మలు సీసములు, నమస్కారగద్య, వృ షాధిసశతకంబు, నకరాంక గద్యపద్యముల్‌, పంచపకారగద్య, అష్టకము పంచకము, నుదాహరణయుగము, నాదియగు కృతుల్‌ భక్రహితార్హబుద్ధి జెప్పె నవి భక్తసభలలోం జెల్లుచుండు. (పద్యబనవ వపురాణపీఠిక) అతడు చెప్పిన 21 రచనలుగాక మజికొన్నిటిని గూడ సోమనాథుడు రచించెను. ఆయన కృతులనుగూర్చి సంగ్రహముగ తెలిసికొందము. కం. ''అనుభవఐనారం బనంగా మనసిజహరుశుద్దభ క్రిమార్గము చేదో కఎరూఢి(ం బురాణరహ స్యనియు క్రిని, విస్తరింతు నడి యెట్లనినన్‌॥ (అనుభవసారము) రచనా శైలి ననుసరించి, ఇందలిఎష యము ఎనుబట్టి ఈగ్రంథమే సోమనాథుని (ప్రథమ పకృతి యని విద్వాంసులు తేల్చినారు. ఇంటు 245 సద్యము లు! న్ని, ఈరొలిరచనలో తాను మల్లి కారునపండితారాధ్యుని al anes (గహి హాంచిన శివానుభవమును, కరసలివిశ్వనాథునిళకడ సాధించిన కవితాశ కిని =. అజవి ప్రదర్శించెను. తన కన్నివిధముల (ప్రేరకుడైన పంకితారాధ్యు నిట్లు 5 పద్యము. లలో సుతించెను. ఆ.వె. “ఎట్టు sas భు. వత త్వ మహిమ న్వు lee తయ్యగారి దలతు ననుదినంబు” (అ.సా.) ఇందు కథావిషయ మేదియుసు లేదు. గురుభ కిమహిమ, భ కీన్వరూపమ్ము — — కలక్షణము, శి శివపూ జాపద్ధతి, ఇష్టలింగార్చనవిధి, జంగమసేవ, షట్‌ స దలై న వీరశై వధర్మములు (పతిపాదింపబడినవి. దీనిలో క బసవని స్మరింపనందున అప్పటివరకు అతని నెరుగడని చెప్ప వచ్చును. కన్నడరచనలనేగాక పూర్వులె చ్చు స్‌ లనగాక తనకపూర్వులైన నన్నయనన్నెచోడుల (0 29 లి ft (౫% 9 Et పాల్కురికి సోమనాథుడు [13 తెలుగు గంథమును క్షణ్ణముగా చదివి పద్యరచనలోని మేల్మిని (గ్రహించినాడు. ఈతొలిరచనలో నే నపద్యనిర్మాణళ క్రి కిని చాటుకొన్నాడు. అనుభవసారమునకు తనసహాధ్యాయి యగు గోడగి (త్రిపురారిని (శోతగా ఉంచెను. ఇందు సంస్కృత వృత్తములు, కందములు, సీనములు చక్కగా (వ్రాయబడినవి, “తిభంగి*అను అపూర్వఛందస్సును వాడెను. ద్విపదకు మూలమైన తరవోజలుగూడ వ్రాసి నాడు. శైలి తెలియుట కీపద్యము చూడుడు. శా, (వాలున్‌ (వాలు శివార్చనాపరవశవ్యా ప్తిన్‌ ప్రమోదంబునన్‌ (గాలున్‌ (గాలు నహర్నిళంబు శివలింగధ్యాననంపన్ను(డై సోలున్‌ సోలు నపారసారవివిధస్తోోత_పలాపంబులన్‌ 'దేలున్‌ దేలు మహానుభావనుఖవార్థిన్‌ భక్తు. డుద్యద్గుణా, ని. బసవపురాణము : అనుభవసారము తరువాత సోమన |ప్రసిద్ధశె వక్షేతమగు (్రీశై లమును దర్శించి అందు కొంతకాలము వసించియుండును. అప్పుడు నానా దేశ సమాగతు లైన భక్తగణములవలన _ బసవేశ్వరుని దివ్యచార్మితమును, మహిమలను సమ్మగముగా తెలిసికొనియుండును. పండి తారాధ్యుని జ్ఞా నమార్గముక ౦ టె బసవనిభ క్రి మార్గము సోమనాథుని విశేషముగ ఆకర్షించినది. బసవన భక్తి పరవశుడై తన్మయత్వముచే ఆయనను _వివిధ్యప క్రియలద్వారా తనివిదీర స్తుతించి. చరితార్లుడెనాడు. సం స్కృృతభూయిష్రము లై లెన అక్షరాంకగద్య, బసవాషక, బిససో దా దాపు బసవరగడ మొదలై న 'లఘుకృతు లెన్నిటినో రచించేను. కాని అవి సామాన్యభ కృజనమునకు ; అందువాటులో లేకుండుట గమనించి సర్వజనసులభమైన ద్విపదలో నిత్యవ్యవహారరూఢమైన తెలుగు బాసలో మహిమాన్వితుడగు బసవేశ్వరుని చారిత్రమునే రచించి దానికిపురాణ పావనత్వమును గూర్చినాడు. దబిసవఫురాణ మొక విశిష్టప ద్ధతికి చెందినపురాణకావ్యము. కన్నడ సాహిత్యమున మొదట మార్గపద్దతికి సెందిన జె జై నపురాణము వెలువడగా తెలుగు సాహిత్యమున పద్దమైనచేశిపద్ధతిలో తొలిసారి స్వతంత్రమైన వీరశై వపురాణ ముదయించినది. శంక రవిజయాదిమతాచార్యచరిత్రలలో చెప్పబడి నవిధముగనే వీరశైవ ధర్‌ ర్యోద్ధారకుడై న బస వేశ్వరుడును నందికేశ్వరావతారముగ వర్షింపబిడినాడు. మహా హాప్పరుషులను దై వావతారములుగా భావించి వారిచర్మితలను బె ేళభాషలలో 114 చై తన్యలహరి పురాణములుగ | వ్రాయుపద్దతికి కన్నడిగులు, తమిళులు శ్రీకారము చుట్టి రన వచ్చును. 11వ శతాబ్దమున “సేక్కిశారు? అనుతమిళకవి “అరువదిముగ్గురు' శివ భక్తులగు నాయనారులచరి తలను (గ్రహించి “పెరియపురాణముిను (వ్రాసెను. కన్నడరత్న(త్రయమని (ప్రసిద్ధిపొందిన పంప-_పొన్నరన్నకవులు 10వ శతాబ్ద మున జై నతీర్థంకరులచరి తములను గొని ఆదిపురాణ్క, శాంతిపురాణ అజిత పురాణములు రచించిరి. తరువాత 12వ శతాబ్దమున అల్లమ్మపభుదేవర, బస వేశ్వరుల అనన్య్యపచారమువలన వీరశై వకవులును మహాభక్రులచరి తము లను (గ్రహించి పురాణములను |వాసిరి, కన్నడసాహీత్యమున “ఓదుగబ్బ” “హాడుగబ్బ” అనుకావ్యభేదములు జనించినవి. “ఓదుగబ్బ” (చదువుకావ్యము) పండితరంజక మై మార్గపద్ధతికి చెందినచంపూకావ్యము. “హాడుగబ్బ” (పాడు కొనుకావ్యముు _జనాదరణయోగ్యమై దేశిపద్దతికి చెందినగేయకావ్యము. (్రీ శ. 1200 [ప్రాంతమున నుండిన హరిహరుడు “రగళ' అను దేశిచ్చందమును స్వీకరించి కథనకావ్యములను (వ్రాసెను. తనఅద్భుతవర్ణనాచాతుర్యముచే శివలీలావిలాసములు, శె వధర్మములు, శివభక్తుల కథలు వస్తువులుగా (గ్రహించి “రగళ* లలో గలసామర్థ్యమును నిరూపించినాడు. అతని నొక సంస్కృత (గ్రంథకర్త “యః పురాతనచార్మిత్యం కృతవాన్‌ చేశభాషయా పంపా హరీశ్వరం నౌమి నంపాదిత శివాస్పదం” అని కీ రించెను. అతని "శివగణదరగ శెగళు” అనువానిలో భక్తిరసము మహా (పవాహరూపమున పారినట్లున్నది. అతని మేనల్లుడు, శిష్యుడు అయిన రాఘవాం కుడు “హోడుగబ్బ” కు గల (ప్రాథాన్యమును గుర్తించి “షట్పది*లో మహో కావ్యరచన చేసి ఆఛందస్సును కన్నడ సాహిత్యస్నామాజ్యసింహాసన మెక్కి౦ చెను. ఈషట్పదిఛంధములో ఎన్నోపురాణములు వెలువడినవి. వానిలో మొట్ట మొదటి “సిద్ధరామపురాణ”. ఇది తరువాతి శె వపురాణములకు మార్గదర్శక మైనది. ఈ పురాణము లన్నిటిలో శివభక్సులకథలు, వీర శె వధర్మములు వర్ణింప బడినవి. ఆకాలపు జ్ఞానులైన శివభక్తులు పురాణకథావస్తువు లై నారు. “సిద్ధరామపురాణము' 9 సంధుల మహాకావ్యము. ఇది సొన్నలిగి సిద్ధ రామశివయోగి చార్మిత్రము. అతడు “జగదగురు” “కారణర్నుద “శివజ్ఞాని' అని క్రీ ర్రింపబడెను, ఆయన జనన.బాల్య ములు సిద్ధి_కార్యములు లోకవిలక్షణము లైనవి. విశ్వకుటుంబియై పాఠకులను, నారకులను అను గ్రహించుచు జీవించిన పాల్కురికి సోమనాథుడు 115 మహిమాన్వితుడు. ఆయన మాహాత్మ్యములు, వానికి సంబంధించిన ఉపకథలు చేరి ఇదొక పుణ్యకావ్యమైనది. వీనిని “ఉన్నతకావ్యము__ఆదర్శపురాణము” అని సాహిత్య వేత్తలు (పళంసించిరి. ఈపురాణమున వె దికపురాణలక్షణములు లేవు. అనేక గాథలు, చరిత్రలు, తత్త్వములు, సం పదాయములకు పురాణము లలో అవకాశముండును. ఒక కథాస్తూతమున ననుసంధించిన అ నేకోపాథ్యాన ములు, ధార్మిక విషయములు కూడి సుసంబద్ధమై సారస్యపూర్ణమై యున్నందున సిద్ధరా మపురాణము ఉదా త్రపురాణకావ్య మెనది. సోమనాథునిబస వపురాణరచనకు స్ఫూర్తి నిచ్చినది ఈసిద్ధరామపురాణమే అని తలచుచున్నాను. దిసవపురాణము_పై జై నులపురాణ| ప్రభావ మున్న దని మి తులు డా॥ జి. వి. సు బహ్మణ్యముగా రన్నారు. ఈవిషయ మింకను ఆలో చింపవలసిన దని విన్నవించుకొనుచున్నాను. జై నశై వసం ప్రదాయములకు సాధర్మ్యము లేకపోగా వై ధర్మ్యములే హెచ్చు ఉన్నవి. జైన పురాణలక్షణము లిట్లుండును. జీవుడు తమకర్మలఫలముగా “తిర్యక్‌, మనుష్య, నారక, దేవ" గతులను పొందుచు జినధర్మము నవలంబించి రత్న్మతయపరిష్కృతుడై సత్క్మర్మలవలన ఉ త్తమజన్మలెత్తుచు జన్మావసానమున అహమిందుడై _ దేవలోకమునుండి 'మనుష్యలోకమునకు వచ్చి చరమదేహధారి యై తపస్సుచే కర్మక్షయము సాధించి తీర్ణంకరుడై జై నధర్మమును బోధించి నిర్వాణమును బొందును, ఈ[క్రమమే డై నపురాణములలో పాటింపబడును. ఆపురాణములలో భవావళి, పంచకల్యాణములు, వె రాగ్యము, తపస్సు, ఇందపూజ, ఆనందనృత్యములు విధిగా వరి ౦పబడవలెను. న వీర శై వసం పదాయము ననుసరించి ఆపురాణము ఇట్లుండును. “జీవునకు లింగెక్య శివెక్యములే లక్ష్యములు. శివుడే లింగము. జీవుడే అంగము. లింగాంగసామర స్యము కలుగుటకు “గురులింగజంగమార్చనలు, పాదోకము, (ప్రసాద గ్రహణము, భూతిఎరు దాక్షధారణ, షడక్షరి మంత్రజపము అనుఅష్టావరణములు, శివ లీక, షట్‌ స్టలజ్ఞానము, పంచాచారములు, ఇష్టలింగ పూజ, 'సర్వార్పణము సాధకున కవసరము. “వీనివలన శివజీవె వై క్యసిద్ధి కలుగును, శ వపురాణములలో ఈవిషయములు (పతిపాదింపబడినవి. ఈదృష్టితో జూచినపుడు, బసవపురాణముమీద హరిహరుని బసవరాజ *దేవరరగశె,' రాఘవాంకుని “సిద్ధరామపురాణ' ములమ్ముద్ర విశేషముగా కలదని 116 చై తిన్యలహరి చెప్పవచ్చును. ఈ విషయమునే సోమనాథుడు బసవపురాణా వతారికలో చెప్పినాడు. “అలరుచు బసవని తలచుతలంపు బలుపునగా( జేసి భావమ్ము మెరసి అకలంక లింగరహస్యసిద్ధాంత సకల వేదపురాణసమ్మతం బైన ఆతతబనవ-పురాతనభ క్ర గితార్థనమితియె మాతృక గాగ పూరికంబై యొప్పు పూనలలోన దారంబు|కియ పురాతనభ కవిత తి చరితలు లోపల నంధిల బసవ చరిత మే వర్షింతు సత్కృతి యన(గ” ఇందు నంది కేశ్వరావతార మూ ర్రియగు బన వేశ్వరుడు కథానాయకుడు. బిజ్జలుడు (పతినాయకు డని చెప్పవచ్చును. బసవనపూర్వావతారములు, జననము, వ్యవహారదక్షత, మాహాత్మ్యములు, వీర శై వధర్మరక్షాపచారములు, జంగమ సేవ, లింగై క్యము మొదలైన పుణ్యచారితముతోబాటు (ప్రాసంగికముగా సుమారు 75గురుభక్తులకథలు 'అనుసంధింపబడినవి. ఈభక్రులలో అనేకవిధములై నవా రున్నారు. "ముగ్ధభక్తులు, మిండజంగములు, మొండివారు మహాయోగులు, సిద్ద పురుషులు ఉన్నారు. కన్నడసిద్దరామపురాణము కేవలవీర శై వనం పదాయాను, గుణ్యమె యుండగా, తెలుగుబసవపురాణము సక ల వేదార్థస మ్మతమై విశిష్టమె యున్నది. సోమనాథుని కథాకథననై పుణ్యము (పశంసనీయము. ఇందలి కథలలో ముగ్గసంగయ్యకథ, బెజ్జమహాదేవికథ, గొడగూచికథ, ఉడుమూరి. కన్నప్పకథ, నకలేశ మాదిరాజయ్యకథ, మడి వేల మాచయ్యకథలు మనోజకళా ఖండములు రసనిర్భరము లనదగినవి. సోమనాథుడు తనన్వతం[తకావ్యమగు బసవపురాణమునందు పూజ్యు డైన పండితారాధ్యుని “శివత త్వ్వసారము” నుండి అనేక విషయములను స్వీక రించెను. మచ్చునకు___ “శ్వపచుం డైనను శివభ క్రిపరుం డగునేని నత౦డ ద్విజవర్యుం డా శ్వ పచునకు గీడు శివభ క్రిపరాజ్యూఖు(డైనయట్టి ద్విజుండు మహేశా” (శివత _త్త్వ్వసారము). పాల్కురికి సోమనాథుడు 117 “శ్వ పచుండైనను అంగసహితు(డై యున్న నుపమింప స్యద్బాహ్మణో త్తమో త్తము(డు (తిపురారి గొల్వని ద్విజముఖ్యు. డన శ్వ పచాధములకం కు చాలంగ గీడు, (బసవపురాణము) మన _స్పత్వచి త్రణమున సోమనాథుడు సిద్ధహస్తుడు. ముగ్గభ కురాలగు బెజ్జమహోదేవి “మాతృహృదయము'నకు రమణీయముగ వర్ణించినాడు. “ఎల్లనియోగంబు లెల్లబాంధవులు నెల్లవారలు గల్ల నిట్లు భర్గునకు తల్లి లేకుండుట దా విచి|తంబు తల్లి లే కదియెట్లు తా నుదయించె తల్లి సచ్చెనొ కాక శ్రైలోఠ్యపతికి చెల్లెబో యి ప్లేమి సేయంగవచ్చు తల్లి సచ్చినగాదె తాను డస్సితిని ఎల్ల వారికి దుఃఖ మిట్టిడి కాదె తల్లి గలిన ఏల తపసి కానిచ్చు తల్లి గల్లిన ఏల తలజడ ల్లట్టు తల్లి యున్న విషంబు [దావ నే లిచ్చు తల్లి యుండిన తోళ్లు దాల్బనే లిచ్చు తల్లి పాముల నేల ధరియింప నిచ్చు తల్లి బూడిద యేల దా బూయ నిచ్చు. తల్లి బుచ్చునె భువి తనయుని దిరియ తల్లి బుచ్చునె భువి వల్లకాటికిని జన్నిచ్చి పలుమారు వెన్నయు( బెట్టి పన్నుగా నిన్నియు( బాలును బోని ఆకొనగా గడు పరసి పా లిచ్చి సాకించి పెనుపదే జనని గభినను తగినపోడిమి సేయు తల్లి లేకున్న వగవరే మరి యెట్టి మగబిడ్డ లైన ఊర కుపేకించి యుండంగ. దగునె” ((బసవపురాణము సోమనాథుని రచనావిధానము, భావములు తరువాతి తెలుగుకవుల కనుసరణీ యము లెనవి. కవిసార్వభౌము డగు శ్రీనాథుని శృంగారనై షధములోని ““నలిననంభవుని వాహనపువారువములు కులముసాములు మాకు( గువలయాకీ'' 118 చై తన్యలహరి అను పద్యమునకును, అల్లసాని పెద్దన మనుచరితలోని “చిన్నివెన్నెలకందు వెన్ను దన్ని సుధాబ్ధి6 బొడమిన చెలువ తోబుట్టు మాకు” అను పద్యమునకును మాతృక అనదగినది బసవపురాణమందలి ముగ్గసంగయ్య కథలోని “జగములన్నియు దనళ క్రిం బాలించు జగదేకనుందరి సంతతి మేము శివరహస్యాది ప్రసిద్ధశా స్ర్రములు శివునిచే బడసిన చెలువశిష్యలము”” అను ద్విపదలే. సోమనాథుని అంత్యాను పాసాదుల (ప్రభావము బమ్మెర పోతనపై చాల గలదు. పోతన పద్యములకు మూలము లనదగిన భావములు: గూడ నిందు గలవు. ఆం|ధ్రభాగవతమునందల్రి (ప్రసిద్ధ మైన “మందారమకరంద మాధుర్యమున( చేలు మధుపంబు పోవునే మదనములకు” అనుపద్యమునకు బసవపురాణమునందలి ““కీరాబ్థిలో పల (గీడించుహంస గోరునే పడియల నీరు [దావంగ(? జూతఫలంబుల( జుంబించు జిలుక భాతి బూరుగుమానిపండ్లు గగ్గొనునె ? రాకామలజోత్స్ను (దావు చకోర మాకాంక సేయునే చీ(కటి దావ? విరిదమ్మివాసన విహరించు దేటి పరిగొని నుడియదే బబ్బిలివిరుల నెలుగునే యల దిగ్గజేం్యదంబు కొదమ యెజపంది చనుసీక నెరుగవు గాక అరుదగు లింగనదర్థుల యిండ్ల సరవృడ నా కొక సరకె యర్థంబు” అనుపం క్రులు మాతృక లనదగియున్నవి. సోమనాథుని బసవపురాణమునకు తెలుగులో నే ఎన్నో పుత్రిక లుదయించినవి. పిడుపర్తి సోమనాథుడు పద్య రూపమున బసవపురాణమును (వాసి సోమనాథునకే సమర్శించెను. తరువాత మహదేవారాధ్యుడు మరొక పద్యానువాదమును చేసెను. తుమ్మలపల్లి నాగభూషణ పాల్కురికి సోమనాథుడు 119 కవి “బసవవిజయము'ను |(పబంధముగ రచించెను. ఏలూరులోని ఆరాధ్య పండితు లెవరో ఈ బసవపురాణమును “స్కందాగ స్త్యసంవాది రూపమున సంస్కృృతీకరించిరి. సోమనాథునిపై కర్ణాటకులకు విశేషభక్తి గలదు. సోమనాథునకు సమీపకాలమునం దుండిన భీమకవి భామినీషట్పదిలో బసవపురాణమును కన్న డీకరించెను. అతడు కన్నడబసవపురాణావతారికలో “తాను శివయోగని ద్రలో నుండగా పాల్కురికి సోముడు, అనఘదేవార్యుడు స్వప్నమున వచ్చి “మము దిసవపురాణము చెప్పెదము (వాసికొమ్మని చెప్పిరి, అని (వాసికొ న్నాడు. అతని అనువాదము యథామాతృక మై సమర్థవంతముగ నిర్వహింపబడి నది. అతడు తనఅనువాదవిధానము నిట్లు చెప్పికొ నెను. ““నరసమృదుతరయమకగమక వి నరసమానప్రాసదేశీ నరణి శబ్దారో పమాచాతుర్యమాధుర్య॥ సరళపదళయ్యాదృఢవ్యా కరణయుతలాలిత్యనియమా కరసలకణ భావ మాగిరె రచినువెంకృతియ” (క-బ-పు) చెప్పినళ్లే తనశై లీధ్యేయమును నిర్వహించినాడు. భీమకవి సోమనాథునేకాక ఆయనకు స్ఫూర్తి గలిగించిన హరిహర రాఘవాంకుల రచనలనుగూడ జీర్ణించి కొని తనఅనువాదమును సర్వాంగసుందర మొనరించికొ నెను. అవతారికలో స్వయముగ ఈవిషయమును చెప్పెను. “సరసమృదుమధురోపమెగళం కురిసె వస్తుకవర్లకంగళ నెరపిహరనంహరగణంగళ నై దెకిర్తిసిద ధరగుభయక విశరభభేరుం డర నుకవిహరిబుధవరన త ద్వరసుతన రాఘవన కృపెయిం రచినువెం కృతియ” pia వ లల నా శివుని, శివగణములను వస్తుక_ వర్ణక భేదకావ్యములతో కీ కీర్తించి ఉభయకవిశరభభేరుండులై న హరిహర_రాఘ వాంకులకృపతో ఈ ఉఅపవాదతు రఠచించెదను అని స్పష్టముగా చెప్పెను. కన్నడకవులు “వస్తుక” “వర్ణకము'లను కావ్యభేదములను చెప్పిరి. వస్తుకమనగా సంస్కృ్భతచంపూలక్షణమ ననుసరించి (బాయబడిన గద్యపద్యాత్మక కావ్యము. 120 | థైతన్యలహరి వర్ణక మనగా ఏకావ్యలక్షణమును గాని, సంస్క్భతకావ్యమర్యాదనుగాని అను సరింపక (వాయబడిన పద్యకావ్యము, భీమకవిగాక సింగరాజు (1500 “మహాబసవరాజచరి త్ర మము పేర వార్థకిషట్పదిలో ననువదించెను. షడక్షరకవి (1650) “వృషభేం ద్రవిజయి” మను పేర చంపూకావ్యమును రచించెను. శంకరాచార్యులను కవి “బసవే విజయ” మను పేర సంస్కృతానువాదము చేసినట్లు శెలియుచున్నది. ఇట్లిందరిచే ఆరాధింపబడిన బసవపురాణ మెట్టి పాశ స్త్యమును గాంచెనో |ప్రత్యేకముగ చెప్ప నక్కరలేదు. సోమనాథుని పె భ క్రిచే 16వ శతాబ్దమువాడై న తోంటద సిద్ధలింగ కవి “పాల్కురికి సో మేశ్వరపురాణము'నే [వాసెను. కన్నడకవుల కతనిపై గల భక్తి విశేషము గూడ గణింపదగినది. తి. లఘుకృతులు : సోమనాథుడు బస వేశ్వరభ క్రితన్మయత్వమున స్తు స్తుతిపరములై న కొన్ని లఘుకృతులను రచించెను. వానిలో 4 గద్యలు, 1 రగడ 2 ఉదాహరణ ములు 1పంచకము, 2 అష్టకములు, 1 స్తవము లభించినపి. ఇ... గద్యలు : ఇంతవరకు గద్యలలో పంచ ప్రకారగద్య, అక్షరాంక గద్య, నమస్కారగద్య, అష్టోత్తరశత నా మగద్య లభించినవి.ఆం|ధ్రచ్భృందో లక్షణకారులు చెప్పిన గద్యలక్షణములక౦ టె ఇవి విలక్షణమైనవి. అన్నియు సంస్కృత పద భూయిష్టములు. 1. పంచ ప్రకారగద్య : ఇందు అయిదువిధములై న బసవస్తోతపూర్వక గద్య లున్నవి. 2s నమస్కారగద్య : ఇందు పాదములకు 16 మ్మాత్రలు లొప్టున 118 పాదము లున్నవి. (ప్రాసయతి పాటింపబడినది. 3. అక్షరాంకగద్య : అ_ నుండి క్ష _ వరకు ఒక్కొ-క్క-పాదము (పథమాకర ముగ ఉంచి రచించిన స్తోత్రము. ఈనియమముతో “అక్షరాంకగద్య_ అకరాంక పద్యములు” అనురెండువిధములుగ రచింపబడినవి. 4. అష్టోత్తరళతనామగద్య : రగడలు : ఇందు 108 చరణము లున్నవి. పిడుప రి సోమన (గ్రంథ ములో సోమనాథుడు బసవరగడ, బసవాఢ్యరగడ, గంగోత్స తిరగడ, సదురు ౨ ౧ పాల్కురికి సోమనాథుడు 121 రగడ రచించినట్లు చెప్పెను. కాని బసవరగడ ఒకటిమాత్రమే లభించినది. ఇదొక (ప్రక్రియ. ఉదాహరణములు : ఇదొక సాహిత్యష్మకియ. 8 విభక్తులతో 8 పద్య ములు 8 కళికలు 8 ఉత్కళికలు, చివర సార్వవిభ క్రి క పద్యముగూర్చి రచింప బిడినస్తో త్రము. ఇంతవరకు తెలుగు = సంస్కృత ములలో రెండుబసవో దాహ రణములు లభించినవి. పంచకము : 5 మాలినీవృ తములతో రచించిన బసవనస్తో త్రము. అతి అవి అషకములు : 8 పద్యముల స్తోతమును అషక మందురు. సంస్కృత అ అలి ట్‌ మున 8 వసంతతిలకవృ _త్తములతో వృషభాష్టకమును, తెలుగుభాషలో :8 మాలినీవృ త్తపద్యములతో బసవాష్టకమును రచించెను. స్తవము : “సోమనాథ స్థవము' అనుపేరిట _ ద్విపదలఘుకృతిని రచించెను. -4. వృషాధిప శతకము ఇది బసవేశ్వరుని శివన్వరూపునిగా భావించి, ఆయనపై 108 చంపకో త్పలములతో రచింపబడిన శతకము. తెలుగుశతకములకెల్ల నిది మకుటాయ మానము. ఇందు సోమనాథుడు యమకాను పాసాదిశబాాలంకారవై చితిని, అష టు ౧ — టబ భాష్మాపావీణ్యమును (పదర్శించినాడు. .ఉదాః నాదకళావినోద । అభినందితవేద | హృతాపరాధ। సం పాదితభ క్రీవాద ! బుధవందితపాద | చిర్వపమోద। ఆ స్వాదితనుప్రసాద । అవిషాద | శిలాదసుతావిభేద | దే వా! దయ జూడు మయ్య! బనవా! బసవా! బసవా! వృషాధిపా॥ ఈ, చతుర్వేదసారము : ఇందు ి'బసవలింగ' మకుటముగల 35 సీనపద్యము లున్నవి. వీర వము (కుతిస్మృతిసమ్మత మని నిరూపించుటకును, తనచతుర్వేద పారంగ తత్వమును చాటుటకును రచింపబడిన గంథము. నై వమునకు సంబంధించిన ముఖ్యవి షయములు వివరింపబడినవి. నన్నయ్యభట్టార కుడు భారతమునుగూర్చి “*ధర్మత త్త త్తజ్జులు ధర్మశాస్త్రం బని, అధ్యాత్మవిధులు వేదాంతమనియు” రచించిన పద్యము ననుకరించి సోమనాథుడు చతుర్వేదసారములో 122 చై తన్యలహరి “* వెదికు లిది శుద్దవెదికం బని యన శా స్ర్రజ్ఞా లిది ధర్మశాస్త్ర మనంగ తార్కికు లెది మహాతర్కం బనంగ( బౌ రాణికు లిదియె పురాణ మనగ ఆగమవిదులు దివ్యాగమం బిది యన. దం|త్రజ్ఞా లిది వీరతం్యత మనంగ భక్తవారం విది భక్తి మార్గిం బన ముక్త్యర్థు లిది మహాము క్తి యనంగ ఆ. వె. కవులు భువిని నిదియె కావ్యం బనంగ, న జ్ఞనుల కెల్ల మిగుల నంతసమున నిర్వికల్పరతి చతుర్వే దసారమన్‌ పద్యముల్‌ రచింతు బసవలింగి" అను పద్యమును (వ్రాసెను. 6. చెన్నమల్లుసీసములు : ఇది 32 సీసపద్యముల చిన్నికృతి. కం. “చెనమల్లేశ్వరు పేరిట సునిశితముగ(బాలకురికి సోమేశు(డు, దా ఘనభ క్రి వెలయ( జెప్పెను జెనమలుసీనంబు లన(గ జెల(గ ధరితిన్‌.” 7. రుదథభాష్యము ॥ 'వేదమునందలి ర్ముదాధ్యాయమునకు భాష్యము కావచ్చును _ లభ్యము కాలేదు. 8. సోమనాథభాష్యము : ఇది 25 (పకరణముల సంస్కృృృత్మగంథము. దీనిని “బసవరాజీయము” వీరమాహేశ్వరాచార సారో ద్ధారము, అనియు నందురు. వీరశై వమునకు సంబం. ధించిన 25 విషయములను (గ్రహించి గుతిన్మృతిపురా జేతిహాసాగమాది (వమాణములచే సమర్థించినాడు. దీనితరువాత రచింపబడిన పండితారాధ్య. చర్మితలో నుద్ధరింపబడి న| ప్రమాణములన్నియు ఇందలివే. వీరశె వమ తాంతి కము గాదనియు, శుద్దవెదిక మనియు నిరూపించుపే ధ్యేయముగ నిది. పాల్కురికి సోమనాథుడు 123 రచింపబడినది. నీలకం౦ఠశివాచార్యులశిష్యుడగు హరదత్రాచార్యుని చతుర్వేద తాత్సర్య'సం| గహము' నుండి చాల ప్రమాణములు (గహింపబడినవి. దీనికి "మనోహరుడు” 10వ |పకరణమువరకు సరళమైనతెలుగులో టీకను రచించెను. ఇవి కాక “అన్యవాదకో లాహలము, “మల్ల మ దేవీపురాణము"లనుగూడ రచించెనని చెప్పెదరు. కన్నడబాషలో 'శీలసంపాదనె' అనువచన్మగంథమును “శివగణసహ్న్మస్రనామమాల” ను రచించినట్లు కిన్నడకవి చర్మితకారు. డనెను. సోమనాథుని కన్నడకవితారచన కొకమచ్చ. “ఇతిభావన్నకరసం స్తుతి సంకలితాకరాంకిత స్తోత ఉమా పతి నిమగర్విసిదెం న త్క్బృతియిం పాల్కురికి సోమకృతి బనవేశా”” 9. పండితారాధ్యచర్మితము : ఇది సోమనాథుని చివరికృతి. వయఃపరిపాకమున ద్విపదలో రచింప బడిన (పొఢపురాణకావ్యము. (శ్రీ శె లభ క్రకూటమువారి ఆజ్ఞమేరకు తానీ మహ్మగంథమును రచించినట్లు అవతారికలో (వ్రాసికొ నెను, ““బనవన్నమహిమ శుంభద్భ క్రి యుక్తి (పనరించితివి గద్యపద్యాది కృతుల అర్హవావృతధ్యాతియం దొప్పుబసవ వర్లనల్‌ సేసితి _ వరుసను వీను లారంగ గురుమల్లికార్డునపండి తారాధ్యులచరిత్ర మర్థి వర్షింపు పరిశిష్టపరిమిత్మపా క్రనభ క్ర చరితంబు లితిహాిససంగతి నొలయ నంధింపు పండితచరితంబునందు శివభ క్రతతియాజ్ఞ శిరమున. దాల్చీ శీవకవుల్‌ హర్షింప జెప్పుదు( గవిత” ఇందు దీక్ష పురాతన, వాదు మహిమ, పర్వత పకరణము లయిదు. గలవు. దీనికి శ్రోత పాల్కురికి సూరామాత్యుడు. ఆప స్తంబస్మూ తుడు, హరితస గో తుడు, సోమనాథునకు నెచ్చెలికాడు, ముద్దులమరది, భావుకుడు. ఈ (గంథమున తనకు ముఖ్యారాధ్యదేవుడగు మల్లి కార్డు నపండితారాధ్యుని పుణ్యచారి 124 చై తన్యలహరి త్రము జననమాదిగా, దుర్మతవాదఖండన, వీరశై వదీకెబోధ, మహిమ్మాపద రన, లింగై క్యములవరకు వర్షించి పప్రానంగికముగా ఎందరో బసవన మొద లైన శివభక్తులచర్మి తలను సంధించినాడు. దాదావు 12 వేలద్విపదలలో రచింప బడిన ఈమహ్మగంథమున సోమనాధథునికావ్యకళా పౌఢిమయే కాక, బహుభాషా వేతృత్వము, ద్యూత, సంగీత, నాట్య, రసవాద, వై ద్యాదిశాస్త్ర పరిజ్ఞానము, 'లోకానుభవము (పదర్శింపబడినవి. అనేకవిషయములను (ప్రతిపాదించిన ఈగంథము “తెలుగుజాతి తొలివిజ్ఞానసర్వన్వము "గా క్షీర్తింపబడినది. భక్త్యా వేశము, మతో దేకము పరవళ్ళు (త్రొక్కుచు సంగమించిన ఫలితముగా వెలు వడిన ఈఉద్లింథము ర సై కదృక్కులగు విమర్శకులకు సంతృ ప్రికలిగింపలేక పోవుటలో ఆశ్చర్యము లేదు. ఇందలి శె లీవిన్యాసములకు మచ్చుతునకలు. dE లవర్ణననందర్భములో “రడ లే నినిర్మలగాఢమహత్వ జడతావిహారవిస్తారోదకముల నంగికృతాయతోత్తుంగళ్ళంగౌఘ మంగళరంగ త్తరంగసంఘముల బటు శై లచూడావిభాసినీహార పటల పకారవిస్పార ఫేనముల శై లాగవిహరణాస క్ష్మప్రమథవి శాలదివ్యవిమానచయవహి(త్రముల'” గంభీరశె లిని గూర్చినాడు. మహిమ పకరణమునందు - అగ్నిపై బడిన సందర్భములో ““దందడి అగ్నిహో[తముమీద బడుడు బందిరి గుబ్బన( బడి మంట లెగయ దిగ్గన లేచి నల్దెసలను గాల నగ్గిలోనన బడి అరిగెడువారు ఇండులపె నెక్కి ఇటు నేగువారు గండుల దూరి వేగమ పాటువారు జప్పరంబులు దూకి సనియెడువారు నెప్పాట జనలేక నీళైడువారు గోడలు వడ[దొక్కుకొని పాజువారు గూడముట్టిన యగ్గి కొని కూలువారు” సరళ శై లిలో (వ్రాసెను. విషయానుగుణ్యమగుశె లి నితడు వాడి బౌ చిత్యమును పాల్కురికి సోమనాథుడు 125 చాటెను. పండితారాధ్యచర్మితము తరువాతి తెలుగుకవు లెందరికో అనుసర ణీయమైనది. దీనిని శ్రీనాథకవిసార్వభౌముడు పద్యరూపమున రచించెను. అది ఉపలబ్ధిము కాలేదు. ఇందలి పర్వత్మపకరణమును (గ్రహించి నాగలూరి శేషారాధ్యుడు పర్వత పురాణమును (్రాసినాడు, గురురాజకవి పండితరాధ్య చరిత్రమును సంస్కృృృతీకరించెను. ఉపస౦హారము పాల్కురికి సోమనాథ్రునిగూర్చి అతనికవిత్వమునుగురించి పండితులలో భిన్నాభి పాయము లున్నవి. ఇతని బసవపురాణ _ పండితారాధ్యచరి[త్రములను. గూర్చి స్నుప్రసిద్ధపండి తులు శ్రీ) పంచాగ్నుల ఆదినారాయణశా స్రీ గా రిట్లు (బాసి నారు. “ఈరెండ్నుగంథములు నెక్కడ జూచిన నక్కడ నవరసములు పొంగి. పొరలిపోవునట్టి రసోదంచితములుగ ద్విపదలలో గూర్చబడినవి. హిమవద్భూ ధరగుహ్మాగములనుండి యనర్గళముగా దుమికివచ్చెడు గంగా పవాహంబుంటోలె సీమహామహుని కవిత్వము లక కులమనంబుఅ నానందహపూరంబుల నోలలా' డించుచుండును. పోతనభ క్ర పారవశ్యపుక విత్వమునకును, (శ్రీనాథమహాక వి. నుడికారములగడుసుందనంపుజిన్నెలకును, క యద్భుత వర్ణనాపటిష్టములగుసందర్భములకును దీనికి దానికని యేల ఇంతదనుక మన యాం ధ్రసార న్వతమున గల హృద్యములు, రసవద్వర్ణనో దంచితములునగు. కావ్యపు మెరుంగులన్నిటికిని ఈరెండుద్విపదకావ్యములే మార్గదర్శకము లనుటలో నేమియు సందియములేదు. (పసిద్ధసాహిత్యవిమర్శకు లగు శ్రీరాళ్ళపల్లి _అనంతకృష్ణశర్మగారు సోమనాథునిగూర్చి “అతనిది అణపరాని ఉద్రేకము. భావబలమే లేని వట్టి శుష్కకల్పనలతో నిండిన మన్న పబంధములవంటివి చదివి చప్పిడిపడిన కొందరిని ఇతని|గంథములు మొదలు మొదలు ఆవకాయవలె ఆకర్షి ంచును. ఇక శివ _ శైవభక్తి గలవారిమాట చెప్పబడి లేదు. ఈయ్యు దేకపటూకదంపులకు తోడుగ దిక్కు దళ _ తలతోక లేని పవాడముల పునరు క్రులతో సోమనాథుని (గంథములు నిండినవి. ఇతడు ఉత్తమో త్తమ కవి యని "మన మింకను అను. కొనుట కర మేమనగా, మనకొవ్యరసానుభవసంస్కారము ఎక్కవలసిన మె ట్లింకను. గొన్ని కల వనుటయే” అని మొగమోటము లేకుండ చెప్పినారు. 126 ఛై తన్యలహరి ఎవ రేమన్నప్పటికిని పాల్కురికి సోమనాథునిగూర్చి కృషిచేసినవారిలో నొకరైన డా॥ బి. వి. సుబహ్మణ్యంగారు తెలిపిన అభ్మిపాయములు అందరికిని ఆమోదయోగ్యములు కాగలవు. “వీర శై వవాజ్యయము శుహనీయమయ్యును పరమతదూషణ మాకృతు లలో( గొన్నియెడల నవధిమీరి యుండుటచే నామతస్థుల కది మోదావహ మయ్యు సర్వజనా మోదదాయక ము మ్మాత్రము కాజాలకపోయినది. అందు వలననే సోమనాథుని కావ్యగుణములు మెచ్చుకొని తమరచనలలో నచ్చుపడు నట్లు వానిని బాటించిన పలువు రాంధ్రక వులు అతనిని బాహాటముగా స్తుతించు టకు మాత్రము ముందుకు రాలేదు. నవ్యులగు విమర్శకు లాతని మతదృష్టి పె గాక సాహిత్యదృష్టిపెనను భాషాశాస్ర్రదృష్టిపెనను తమపరిళోధనలను కేంటీ కరించిరి. దేశిమార్గాచార్యుడై న సోమనాథుండు ఒకసాహిత్యసం[పదాయ| స్రవంతికి భగీరథకల్చుండె పండితుల భక్తి పూజల నందుకొనుచున్నాడు.” ఈ అభి ప్రాయములతో నేకీభవించుచు (ప్రసంగము నింతటితో ముగించు చున్నాను. నా కీఅవకాశమును కల్పించిన మ్నితులకు ధన్యవాదములు పలుకు చున్నాను. శ్రీ)ఫ్రుప్ష చినడయలు _శ్రీ పుట్టవర్తి నారాయలాదాత్యబ [యువభారతి యెన్నుకొనిన మూండవవై తన్యమూర్తి (శ్రీకృష్ణదేవ రాయలు. తెలుగువారి రాజకీయసాహిత్యచర్మితలలో సువర్షయుగాలను సృష్టించి జాతిజీవితమున కొక నూతనచైతన్యమును (ప్రసాదించిన తెలు(గుటేడు రాయలు. పదునాటివశతాద్ది (పథమపాదమున విజయనగర సింహాసన మెక్కి దకిణాపథమున దుర్నిరీక్యతేజముతో (పజ్వరిల్లి తెలుగు కేజమును దిగంత వ్మిశాంత మొనర్చిన పర్మాక్రమశాలి రాయలు. తెలుగుక త్తి కెదురు లేని రాయలకాలము రాజకీయముగా తెలుగువారికి గర్వకారణ మై చరిత్రలో నిలిచి పోయినది. రాయలు రాజ్యవి స్తరణమునకే కాక సాహిత్యసా మాజ్యవి స్తరణమున కును బూనుకొనిన సాహిత్యసమరాంగణచ కవ రి, అత(డు స్వయముగ మహాకవి. తెలుగుజేని నని నోరార చెప్పుకొని, “దేశభాషలందు తెలు(గు లెస్స యని చాటిన భాషాభిమాని. రాయలకు పూర్వము రాజు లుండిరి గాని సాహిత్యరచనాపోషణము లింత చక్కగా రంగరించుకొనిన రసజ్ఞ మస్తు $28. లీర్యానీ మన 101టీ 2101 శేఖ (ప్రతివర్షవసంతోత్సవములలో ( గవుల కావ్యములను నన్మానించీ సాహిత్య గోష్లలలో కవితను నిగ్గు తేల్చి, అనువాద కావ్యపద్ధతిని వీడి (పబంధపద్ధతికి మార్గము వేస్కి ఒక చక్కని సాహిత్యసం పదాయ చైతన్యమును చరిత్రలో సృష్టంచిన మనీషి రాయలు. ఆసం| పదాయము ఆపైన “రెండుమూడు శతాబ్దులు తంత శేనెసోనల నీనినది. 128 చై తన్యలహర్‌ రాయలు వై స్లవమతాభిమాని. కాని, మతసహన మతనికి వెన్నతో వచ్చిన విద్య. ప్రాచీనాం|ధ్రసాహిత్యచరి తలో మతమునకు సాహిత్యమునకు అవినాభావసంబంధము కలదు. తిక్కన తనరచనలలో కళకు (ప్రాధాన్యము. నిచ్చి మతమునకు గౌణమైన గౌరవము నిచ్చినాండు. పాల్కురికి సోము నాథుడు మతమున కిచ్చినంత [పాముఖ్యమును కవితాకళ కీయలేదు. రాయలు తనకావ్యమున మతమునకును, కావ్యకవితాకళకును సమ్మ ప్రాధాన్య మిచ్చి, తనవిశిష్టవ్య క్రిత్వమును ద్రితిపాదించుకొ నెను. రాయలు “మదాలసచరి" తాది సంన్క్మృతకా వ్యములు రచించియు “ఆము క్రమాల్యద” యను నాం[ధ పబంధమును రచించి ఉభయభాషాకవితాభి శోధితు డయ్యెను. ఆయన కావ్యములు (వ్రాయుటయే కాదు. కవులను ప్రోత్స హించి కావ్యములను (వాయించెను. కావ్యగోష్టుల సం పదాయము కల్పించి. జాతిలో సాహిత్యచై తన్యమును |ప్రసరింప(జేసెను. కవి యెదురైనచో మద కరీంద్రము డిగ్గి శకేలూత యిచ్చి యెక్కి ంచుకొనిన సౌజన్యమూ ర్త రాయలు.. భారతికి భూపతి భక్తు డనుటకు తనజీవితమునే యొక తార్కాణముగా తీర్చి దిద్దుకొనిన సాహిత్యసంస్కారి రాయలు. ఆయన కృతి కర్తయే కాదు. కృతి భర్హయు, మనుచరిత్రయు, పారిజాతాపహరణమును అతని సాహిత్యాభిమాన రసి కత్వముల కెత్తినకావ్య ధ్వజములు. రాయల కావ్య ళెలి కడు పొఢ మైనది; అనన్యసాధ్యమైనది. ఆయనవ్యుత్ప త్తి అపారమైనది. తెలుగున నాతనివఠలె నూహచేయ(గల భావుకు(డై న కవి మతొక(డులే(డు. అత(డు తనకావ్యమును. వర్ణనా మయము చేసెను. వర్ణనలలో నత(డు చూపిన సమన్వయము నాన్యతో దర్శనీయము. ఉపాఖ్యానళిల్బ మతని కుగ్గుతో వచ్చిన విద్దె. మధురభక్తి యతని మనసులోపండిన మాన్యపుపంట. అతనివాక్కులలో (పతిపదలాస్యము. చేయునది వైష్ణవ సం పదాయసంస్కా-రము. ఇవి యన్నియుకలిసి యొెకమహో కావ్య మెనవి. అది ఆము క్రమాల్యద. సంపాదకుడు, మ సష్లాళ్య వ్రైప్లుచిత్తుండు పురళ్శిఖండు. అత(డు (శ్రీవిల్లి పుత్తూరునం దుండెను. దానికి “ధన్విపురి మని సంస్కృతీకరణము. *“శ్రీవిల్లిపుత్తూరు" పాండ్యరాజ్యములో నొక పధాననగరము. విష్ణుచిత్తుడు గరుడాంశమున జన్మించె నని వైష్ణవుల శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 129 విశ్వాసము. అత(డు పుట్టినది కలియుగాదియందు. ఇతనికిముందు నలువు రాళ్వా ర్లుండిరి, మొదటివా(డు “పొయెయాళ్వార్‌;' కాసారయోగ్కి ఇతడు పాంచజన్యాంశ. రెండవవా(డు “పూదత్తాళ్వార్‌”; భూతయోగి, గదాంశము, “ పేయాళ్వార్‌ ” తృతీయుండు; మహాయోగి, నందకాంశ, వీరందరును ద్వాపర యుగమువారు, సమకాలికులును. “తిరుమలి శై యాళ్వార్‌ ” చ|కాంశజుడు; భక్తి సారయోగి. ద్వాపరయుగముకడపటివత్సరమున జన్మము. మొదటి మూవు రును దివ్యప్రబంధములో నూరేసి పాటలు పాడిరి. భక్తిసారయోగివి రెండు వందలకు పైగా నున్నవి. విష్ణుచిత్తునిబిడ్డ గోదాదేవి. ఆమె నిజనామము “కో తె”. ఈపదమునకును! సుమారు పదియర్హములు గలవు. “స్త్రీ యని యొకటి. “పూమాల” అని మరియొకటి. మాలికాకరణ మొనర్చు విష్ణుచిత్తున కీశబ్దము రుచించియుండ వచ్చును. “గోదా”శబ్దము “కో తై "యనుదాని సంస్కృత మే. ఆళ్వారులు పాడినపాటలకు “దివ్య ప్రబంధ” మని పేరు. ఇవి *నాలాయిరమ్‌” అన(ా నాలుగువేలు. వీనిలో “తిరుమంగా యాళ్యార్‌” రచించినవే యొక్టువ. రెండ వస్థానము “నమ్మాళ్వార్గ ”ది. స్వామియే వీరిని “నమ్మాళ్వార్‌” మాభక్తు డని పిలిచెను. అతనిది మధురభక్తి. వీరితరువాత పాశురము లెక్కువ పాడిన వారు విష్ణుచిత్తువే. వీరివి నాలుగువందలకు పెగా నున్నవి. విష్ణుచిత్తునిది (ప్రధానముగా వాత్సల్యభ క. ఆళ్వార్లలో నేకై కమహిళ గోదాదేవి. ఆమెపాకుర ములు నూటడెబ్బది మూడు. వానిలో “తిరుప్పావై * మొదటిది. కృష్ణుని నాథు నిగా గోపికలు (వ్రతము పట్టిరిగదా ! అట్టినో మే గోదాదేవియు చేపట్టినది. ఆమెరెండవరచన “నాచ్చియార్‌” “తిరుమొషి. “తిరమొషి” యనంగా పవిత్ర మైనవా క్కన్నమాట. ఇది ముఖ్యముగా రంగనిగూర్చి యామె పడిన విరహ వేదన. “తిరుప్పావై ” పరిమాణములో చిన్నదైనను గుణములో దొడ్డరచన,. తమిళమున దీనిపై ననేక వ్యాఖ్యలు గలవు. ఆమెరచనలో పతివదమునను ప్రీసహజమైన లాలిత్యము గనిపించుచుండును. ద్రావిడ ప్రబంధరచనయే యట్టిది. ఆగానము మేధస్సునకు గాక హృదయమునకు సంబధించినది. ఒక "టే (ప్రేమో దారము. అందునను గోదాదేవిరచన అపురూపమైనది. విష్ణుచిత్తుని రాయ లిట్లు వర్ణించెను. 1. ““పెంగమల త్తణ్‌ తెరియల్‌, పట్టర్చిరాన్‌ కోత్రై శొన్న శంగత్తమిళ్‌ మాలె, ముప్పదుం” "[రప్పావై] 9 130 చై తన్యలహరి శా. ““ అం దుండున్‌, ద్వృయసద్మపద్మవదనుం డద్వంద్వు( డృశాంతయో గాందూబద్ధ మధుద్విషద్వి రదు డన్వ ర్థాభిధానుం డురు చ్చందోబృందత దంత వాగపఠనాసంజాతతజ్ఞన్యని ష్పంద ద్వే తనుసంవిదాలయు(డు, నిష్టన్‌ విష్ణుచిత్తుం డనన్‌.”' వె ష్ణవులకు (ప్రధానములై నవి మూడుమం|త్రములు. “విష్ణుషడకరి' మొదటిది. “వాసుదేవద్వాదశాక్షరి” రెండవది. మూడవది “అష్టాక్షరి”. అన(గా నారాయణమంత్రము. వీనిలో మొదటిరెండును వ్యాప్యములు. నారాయణము వ్యాపకము. మొదటిరెండింటిలో మూడవ దున్నదన్నమాట; మూడవదానిలో మొదటిరెండును లేవు. కనుకనే దానికి “మూలమంత” మని "పేరు. మోక్షము నాశించువారు (ప్రధానముగా ననుష్టించునది మూలమంత్రజపమే, వీనిని ఎల్లప్పు డును జపించుటకు వీలులేదు. నియమితసమయములలో మ్మాత్రమే సాధింప వలెను. దీనికి అంగమయినదే ద్వయము. ద్వయమును సర్వకాలసర్వావస్థల యందును స్త్రీ పురుషులందరును మనన చేయవచ్చును. విష్ణుచిత్తు. డాద్వయ మును నిరంతరమును జప మొనర్నుచుండెడివాండట! ఇచ్చట అద్వంద్వు( డన(గా__ అద్వ్వైతి యని అర్హము కాదు. ఉచ్చనీచభావములు లేక అందరిని సమముగా గౌరవించువాండనియే తాత్పర్యము. అష్టాంగయోగము లాత( డభ్య సించెను. కేవలము అభ్యాసమేగాదు “యోగీశ్వరుడు” గూడ. ఆయోగాభ్యాస శృంఖలచేత గట్టువడి “మన్నారుస్వామి యను మదద్విరద మాతని హృదయ మందే యుండునట ! దానిచేత నాతనికి * విష్ణుచిత్తు డను "పేరు సార్థక మయ్యెను. విష్ణుచిత్తుడు ఛందోబ్బందములు పఠింపలేదు. ఇక తదంతము లేమి చూచును? కాని తజ్జన్య మగు సనుభూతి మాత్రము నిష్పందముగా నున్నది. ఈ విషయమును *నాథమును లిట్లు సాయించిరి___ “* గురుముఖ మనధీత్య _పాహ వేదా నశేషాన్‌ వరపతి పరిక్లుప్తం, శుల్క మాదాతు కామః శ్వశుర మమర వంద్యం, రంగనాథస్య సాజాత్‌ ద్విజకులతిలకమ్‌ తమ్‌ విష్ణుచిత్తమ్‌ నమామి.” అ6తడు పాండ్యరాజునభలో చేసిన వాదవిషయముగూడ పెళోకమందే యున్నదిగదా ! ఈసందర్భమున రాయలు రెండుగొప్పపద్యము లాతనినోట( బలికించెను. ఆపద్యము లంద రెణి(గినవే.అయినను మరియొక సారి చెప్పికొంద మనిపించును. శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 131 శా. స్వామీ: నన్ను, నితఃపురాపరితశా స్ర్రగంథజాత్యంధు, నా రామక్ష్యొఖనన [కియాఖరఖని_తగాహితోద్యత్కిణ స్తోమాస్నిగ్గకరు, నృవదృవనదాను, న్వాదిగా( బంపుచో భూమీభృతృథ నోట మైన నయశంబు లీకు గాకుండునే ! మ. గృహసమ్మార్దన మో, జలాహరణ మో, శృంగారపల్యంకికా వహనంబో, వనమాలికాకరణ మో, వాల్లభ్యలభ్యధ్వజ (గహణంబో, వ్యజనాతప్యతధృతియో, (దాగ్జీపికారోప మో, నృహరీ। వాదములేల, లేరె! యితరు ల్నీలిలకున్‌ బ్మాతముల్‌ ? రాయలరచన చాల (పొఢమైనది. ఆ పౌఢబంధము వెనుక నున్న లలిత భావము మనహృదయములను |ద్రవింప(జేయును. “అయ్యో ! పాప మనిపిం చును. విష్ణుచిత్తుడు భార్యతో లౌకిక సంబంధ ముంచికొనలేదు. వై షవాధ్వము లలో “తదారానన” కంచెను తదీయారాధన గొప్పది, “తిరుమంగై యాళ్వారు” జీవితములో నీనిష్ట మజియు స్పష్టముగ( గానవచ్చును. యామునాచార్యులు దివ్యవిభూతి కేగుచుండిరి. శిష్యుండు “తిరువరంగనంది” యిట్లు (ప్రశ్నించెను, “స్వామీ | (శ్రీమన్నారాయణు(డు వాజ్మనసాతిభూమి. మరి యాతని నుపాసించు చెట్లు ”? Ei డొన(గిన యు త్తర మిది : “భాగవతార్చనమే భగవంతునిసే . దైవభక్తునికి జాతిమతములు లేవు, అతడు సాకారు( డైన భగవంతుడు. fo హరిజను(డై న “తిరుప్పాణాళ్వారు” నుపాసించినచో నారాయణునకు భక్తి చెల్లి ంచినళ్లే. భక్తు. డెప్పుడును శ్రీమన్నారాయణ మూర్తి వైన యర్చావతారములను _ బాగవతులను = తదేకభక్తితో నుపా సించును. నాయనా! తిరుప్పాణాళ్వారు భగవ౦తునకు( జెల్లి ౦చిన సేవ గమనింపు(డు. “కాంచీ పూర్ణుల” వరదరాజఫ్వామి.కై ంకర్యమ అనితర సాధ్యము. వారిపాదము ద్రలలో నడచుటయే మీరు తరించుటకు మార్గము.” ఈమాట లనుచునే యామునుండు “మునివాహనయోగిలొ దలంచి సాష్టాంగ పడెను. తిరుప్పాణాళ్వారునకు “మునివాహను(డు” మారుపేరు. ఇది యొక గాథ. ఇతడు పంచము(డు; “లోకసారంగముని” యీయాళ్వారు నవమానిం చెను. దానికి శిక్షగా నత(డు “తిరుప్పాణి”ని భుజములపై నుంచికొని మోసి నాయడు. ఈశిక్ష వేసినది (శ్రీరంగనాథు(డే, విష్ణుచిత్తుడు వైస్టవధర్మము ననుసరించి భాగవత సేవతో కాలము గడుపుచుండెను. (్రీవిల్లి పుత్తూరు వై ష్లవు లతో కిటకిటలాడుచుండెడిది. వారి నాకర్షించినది “రథచరణపాణి” మ్మాత్రమే 132 చై తన్యలహరి కాదు; విష్ణుచిత్తుని భాగవత సేవకూడ. శనివారములై నచో మతీయు విశేషము. ఆనా(డు భాగవతులు తలంటు లాడుదురు. శనివారమునా(డు అభ్యంగన మొనర్చికొనుటలో వైస్టవసం ప్రదాయ మున్నది. ఆయందమును రాయ లిట్లు చెప్పినాడు క చ. కదళిగఖీరపుష్పపుటికాచ్చట ( జేతుల నిప్పపిండి పై( గుదురుగ నిల్చి, యోపుగతి గూనల నూనియ నుంచి, (తాట ము న్నుదికిన శాటి వేల, నది నొక్కట (గుంకిడి వత్తు రెందరే వదలక యాతనింట శనివారమునన్‌ పరి దేశివెష్ణవుల్‌. (1-83) అఅచేతులలో నరటిదొప్పలలో ( బట్టికొన్న యిస్పపిండి, గూనియలలో నించి కొన్న నూవులనూనె, మైలయగునని |త్రాటితో( గూడ గొనిపోవుచున్న మడి బట్టలు ! ఓహో : దాక్షిణాత్య వై ప్టవాచార మెంత చక్కగా నదికినది ।! నారికేళ కటాసనములును, “నునుపోక పొ త్తిం గుట్టిన దొప్పగము”లును, దక్షిణడేశపు టాచార మే. విష్ణుచిత్తుని యాతిథ్య మాయాబుతువులకు( దగిన ట్లుం డెడిది. గగనము నీటిబుగ్గలుగా జడివట్టును. అప్పుడు వేడివేడి కలమాన్నము, బల్బన (పప్పు, నాలుగేసి పొగసినకూరలు, వడియములు, వరుగులు, పెరుగులు, పె పెచ్చు ఘృత ప్లుతి. ఈవంటలన్నియు నాయింటియిల్లాలు “నాడికెడపుందొణ్‌ యేలు” దగిలించి నండెడిది. వడ్తించుట. యగపలతోనే, వేసవి వచ్చును. వంట మారును. తెలినులివెచ్చయోగిరము, బెల్ల మెక్కువ వేసిన తియ్యని. చారులు, తిమ్మనములు, పలుచనియంబకశులు, చెఅకుపాలు, ఎడనీళ్లు, రసదాడి పండ్లు, ఫలావళులు, సుగంధిశీతజలములు, వడపిందెలు, నీరుజల్ల , ఘుమఘుమ లాడు చందనచర్చ. సీతు చేతెంచును. పునుగుందావినవోదనము, 'మిరియపు( చొడులు. “చట్టి చుయ్యను నా దారని కూరగుంపు”, “ముకు మందై యేర్చు, నావ” తో జిగుర్కొను పచ్చడులు, పాయసాన్నడు, ఊరుగాయలు. (ఆవ కాయ గాదు, చే సురుక్కనునేయి, చిజుపాలవెల్లువ. రాయలకు తమిళములో' (ప్రవేశ ముండెను. అత(డు చిన్ననా(డు తుండీరము __ దేవకీపురమం దుండెను. “తుళువనరస” డచ్చోట కొంతకాల ముండినాండు. తర్వాత చం|దగిరిలో నుండెను. పాపము! ఇంత కష్టపడి భర్తకు సహకరించిన యావిప్పుచిత్తుని యిల్లాలిపేరేమో రాయలు తెల్పియున్న బాగుండెడిది ! ఆసందర్భములో నీపద్య మున్నది___ శా. ఆనిష్టానిధిగేహసీమ నడురే యాలించినన్‌ (మోయు నెం తే నాగేం దళ యానుపుణ్యకథలున్‌ దివ్య పబంధానునం ధానధ్వానము “నా న్తి శాకబహుతా నా న్వుష్ణతా నా స్త్యపూ పో నా స్తోదన సౌష్టవం చ కృపయా భోక్తవ్య” మన్మాటలున్‌.” వ దాలించినను విష్ణుచిత్తునింటిలో “నాగేందశయానుపుణ్య కథలి వినవచ్చెడివి. దివ్య పబంధానుసంధానధ్వాన మే దిక్కుల ఘూర్షిత మొనర్చెడిది. అతిథులకు( జక్క_6గా వడ్డించి, యాత. డాడు (ప్యశ్రయ సుందరవాక్యములే కర్ణరసాయనము లగుచుం డెను. వైష్ణవుండు నిత్యశరణా గతు(డు; వినయనర్వస్వుండు. వైష్ణవు( డితర వైస్ణవుని జూచినచో వయో జ్ఞానములతో నిమిత్తము లేకయే దండము సమర్చింపవలెను. ఇది యాచారము. ఒకప్పుడు తెనాలి రామకృష్ణునిదగ్గర నీపద్యచర్చ వచ్చెనట ! “కూరలు లేవు, నారలు లేవు ; ఇ(క నతిధి యేమి తినును ? వాని పిండి మని రామకృష్ణుండు నన్వెనట : ప్ర్‌డ్రో ఆపాతన్యాయ మెన కొం ఇెచేస్ట రామకృష్ణు డి ట్లనియుండ డని నావిశ్వాసము. అత (డు పరిహాస పియు( డైనను బొత్తిగా వస్తువులపై గౌరవము లేనివాడు కాడు. ఎవడో దీని నల్లి వానితల కె త్తియుండును, భగవదామానుజులు “దివ్యప్రబంధములకు గొప్పగౌరన మిచ్చెను. వేద మంతయు దానిలో గతార్త మన్నాడు. “తెంగల” *వడహల” సం|పదాయము లకు( గల ఛేదములలో నిదియు నొకటి. “వడహల”వారు వేదమునకు( దొలుత (ప్రామాణ్య మిత్తురు. (పబంధములకు రెండవతాంబూలము. తెంగల వారిదృష్టిలో వేదములకన్నను (పబంధమే గొప్పది.“వడహల” సం|పదాయము నెక్కువ (పచారమునకు( దెచ్చినది “ సర్వతం తస్వత౦( తు” లైన దేశికులు. వె షవఉత్సవములలో సీభేదమును మనము గమనింపవచ్చును. శేజపారాయణను ముం దుండును, (పబంధము వెనుక నడచును. “కంచి మాత్ర మిప్పటికిని దీని కపవాదమే. అచ్చట (ప్రబంధమే ముందు పోవును. తమిళములో “పుకశేందుప్పులవర్‌” అను నొక మహాకవి గల(డు. అతండు “వెణ్చా” వృ త్రములో “నలచరిత్ర”ను రచించెను. అందులో నీచరణములు వచ్చును. ““ ఆతి త్తని కోల మానాన్‌ ' వేత త్తిన్‌ మున్నినాన్‌ ”' ద్రావిడపండితులు దీనిని వ్యాఖ్యానించుచు “ వేదములకంచెను |పబంధములు గొప్ప వని ధ్వనిమార్గమున నిందు సూచించుచున్నాలొ డందురు. కంచి నుదాహ 134 చైతన్యలహరి రణము చూపుదురు. కృష్ణదేవరాయలు “నాగేం దశయానుపుణ్యకథలు' తొలుత నుట్టంకించెను. ఆపై దివ్య పబంధముల( దడవెను. ఇతనిది *వడహలొ” లా మనుట కీది యొక చిన్నగుర్తు. రాయ లహోబిలమఠశిష్యుండు. మతభంజన తాతాచార్యు( డాతని యింటిగురువు. ఆతడు నూటయెనిమిది కన నాం పె (శ్రీకార్యకర్త రం కృష్ణరాయలకు సమకాలికు లగు షష్టపరాంకు శులకు పూర్వాశమమున భాగినేయు(డు. విష్ణుచిత్తునికి లోక సామాన్యగృహస్థ ధర్మ మెంత తెలియదో అతడు రంగధామునకు విన్నవించుకొన్న వచనమును (5. 157) జూచినం దెలియను. మందరధరుండు తచ్చాందసమునకు మండ స్మితము సేసెనట ! నిజమునకు నవ్వినది రాయలేనేమో : విష్ణుచిత్తుం “డబు దేకధనుఃప త్రి”. మాలికాకరణ కై కె ౦కర్య మే యెజింగినవాండు. అతడు గోదా డేవి “కాక బొరలాడుచుండ(గా” తప స్సనుకొనక మణి యేమిగా భావిం చును ? ఆశిశు వాతనికి తులసీ వనమున( జిక్కి నది. ఆమె భూదేవియవతారము |. రాయ లామెను “సత్యభామ”గా6 జెప్పెను (5_ 74). ఈమార్చు తెలియక చేసినది కాదు2. సత్యభామ యైనచో శృంగారము మరికొంత పసందుగా నుండు ననుకొనెనేమో | సత్యాదేవి పురాణవాజ్మయములో భూదేవియవతార మే, ఇంతలో గోదాదేవికి అనన్యాదృశముగా బాల్యము జాటీనది. జాజక యేమి సేయును ? నానాటికి తన్మబదుకు చవుక యైనది. వాతెజ తొంటికై వడి మాటా డుట లేదు. కుంతలములు కుటిలవృత్తులై నవి. అక్షులు సంపద్గర్వముతో నజ గంట జూచినవి. ఆస్యము బొమ లాడించినది. వక్ష ముపేక్షతో( గడకొ త్తి నది. పాణిపాదము లెబ్బవాజ( దొడ(గినవి. మాటలాడించినది తడవు మధ్యము దార్మిద్యముల( జెప్పినదీ. మేను లొ చ్చోర్వక లో (గ(జొచ్చినది. నాభి వట్టి గాంభీర్య మొక్కటిని బెట్టికొన్నది. పురుషాభిగమక్షమ మైన వయస్సు; ప్రాగ్గ న్మమైతితో నాగకన్యక లాయూరనే యిరుగుసొరుగుల( బుట్టినారు. ప్యతికా వివాహములలో పద్మాలయాపరిణయా మేయగేయములు విన్నది; అనంతుక ల్యాణ గుణము లాకట్టినవి. “వినుకలి” వల పాఠరంభ మైనది. తెలిసితెలియని వయస్సు. 1. “సాక్షి శ్రమాం. కరుణయా కమలా మవాణ్యం ; గోదా మనన్య శరణ శృరణం (ప్రపద్యే | ( వేదాంతదేశిక, గోదాస్తుతి 1) వల్మీకత (శృవణతో వనుధాత్మ న స్తే జాతో బభూవ స మునిః కవిసార్వభౌమః. (గోదాస్తుతి. 7.) 2. 5.87; 7.26. తండి స్వామిసేవకై కళైడు “కమ్మచెంగల్వపిరులతోమాలెలు” కంతునకు “బార్హ నిబద్ధఖేటక” మైన కొప్పున( బెట్టికొన్నది. “నీలవృషకకు దేఖ”తో నెడమ కొక్కింత యొజు(గ నిడిన ధమ్మిల వలయము, ఘుమఘుమ లాడు చెంగల్వవిరులు “రత్నం సమాగచ్చతు కాంచసేన” గా నున్నవి. కూపవారిలో నీడ జూచుట, తం డికి దెలియకుండ మటిల నే యుంచుట।ః దినము లిశ్లే గడుచుచున్నవి. ఇంతలో “తే హేమంతము” వసంతము వచ్చినది. ఆమె నెగులునకు( బారము లేదు. తండి కాబాధ యర్గముగాదు. అతనికి ది క్కైవ్వరు ? స్వామితో జెప్పికొన్నాండు. స్వామి యామెను రంగ నాథునకు సమర్చించికొ మృనెను. భక్తుడు దేవరయానతిని. బాలించినా(డు. రంగపతి కాతండు మామ యయ్యెను. స్వామికే మంగళాశాసన మొనర్చు గౌరవము దక్కినది. ఆత(డు పెరియాళ్వా రయ్యెను. ఆమంగళాశాసనమే “తిరుప్పలాండు. వె వైష్ణవుల కీపాకురములు శిరో ధార్యములు. రంగనాథుని వరించిన గోదాదేవి “చాడిక్టురు త నాచ్చియా” !రై నది. ఆమెయే సంస్కృత మున “ఆము క్రమాల్యద”, “ఆండా”ళనియు “నందురు. రాయలరచనలోని (ప్రథానకథ యిదియే. ఇది చారిత్రక ము. తక్కినవి నడుమ వచ్చినవి. యాము నాచార్యవృత్తాంతమును చారిత్రక మే. మాలదాసరికథ, ఖాండి క్య కేశిధ్వజి సంవాదము పౌరాణికములు. యామునాచార్యు(డు “నాథమునుల” మ మనుమడు. నాథముని యీశ్వర ముని కుమారుడు. నాథముని యెంతటి పండితు(డో అంతటి భక్తుండు.“న్యాయ తత్త్వము”, “యోగత త్త్వముో అన్నుగంథములు వ్రాసెను. "గాసటవీసట” గా నుండిన (ప్రబంధముల లను సంకలన మొనర్చి “నాలాయిర” స్వరూప మిచ్చిన దాత(డే. ఆతనిని రాయ లిట్లు వర్జించెను. సీ. వృషశైలరురవారి( (దిషవణస్నానంబు నిష్టం గావించి, యాహ్నికము దీర్చి యేకాంత గుహ, త త్తటీకుశాసనమున నుండి, లక్మీశాంఘీపుండరి క మంకురత్పులకహర్షొ శు వె దహరపు ష్కరముక భావించి నవిత దిరుగ ద 1: * చూడిక్కొడు త్త శుడర్కొడియే ; తొల్పావై పాడియరుళవల్ల పల్వశైయాయ్‌ ఖీ 136 చై తన్యలహరి యజ్ఞోపవీత పద్యాక మాలికలతో యోగపట్టిక( గూడి యురము మెణయ, తే. శౌరి దద్దరణి ధవాస్తవ్యు( గొలిచి నతియు నాలర్కశాక మంచితము వండ, నిల్ముకుందున కర్పించి, వేల్మి దీర్చి, యిట్లు తనుయ్యాత నడపు ము న్నితనితాత. (4-190) నాథమునుల కుమారు. “డీశ్వరభట్టాళ్వార్‌”. అతని గర్భకుడ్రీముక్తా ఫల మే యామునాచార్యుండు. ఇతనితంగడి చిన్నతనముననే గతించెను. అప్పుడు యామునునకు పదేండ్లవయస్సు. నాథముని ప్పుత్రవియోగముతో సన్యాసమును స్వీకరించినా(డు. రాయల పెవర్ణన మాస్టితిలో ని దే. కొడుకు (బదికియుండగా నొకసారి నాథముని పత ను “శ్రరదేశయా త్ర వెళ్లెనట ! యమునయొడ్డున కోడలు నొప్పులుపడి దనవించినది. అందుకే తాత యామునాచార్యు(డను పేరు వెళ్లైను. ఒకకథ. కనక లన్‌ ననే పుకై నని పకెంతరము,. తండి స తించెను. తాత్ర సన్యాసి యై యెనాడు. ఈతని పోషణభార మన వ్వపె బడినది. విధవయైన తల్లి. పితామ ప pon రము సాగుచున్నది. యామును(డు విష్ణుమూ ర్రీసింహాననాంశము; (వేలు చూపిన హస్తము మింగెడివాండు; పైగా నట్టివారి చదువులు “పపేదిరే 'ప్రాక్తనజన్మ విద్యాః”. యామునుల విద్యాగురువు “మహాభాష్యభట్టరు”. ఇంతలో నొక కథ జరిగెను. పాండ్యరాజునభలో నొకపండితు( డున్నా(డు. వాని పేరు “విద్వజ్ఞన కోలాహలు(డు; ఇది బిరుదమేమో । అతడు వాగ్మి; పండితు(డు; సమయ స్ఫూర్తిగలవాండు. ఆపండితు( డన్న రాజున కెనలేనిగారవము. దానిని పురస్క రించుకొని వా డేసేట విద్వాంసులనుండి శుల్కమును వసూలు చేయ మొదలు పెట్టెను. (ప్రభువుల యభిమానము చిత్రచిత్రముగా నుండును. “కోలాహలు”ని దురాగతములు తెలిసియు రాజు మిన్నకున్నా(డు.*రాజు తల(చిన దెబ్బలకు కొదు వేమున్నది ? రాజ్యమందలి పండితులందరును “కోలాహలు” నికి కప్పములు చెల్లించెడివారు. ఇవ్వకున్నచో వానితో వివాదమునకు( దలపడవలెను. “మహా భాష్యభట్టరు” గొప్పవిద్వాంసుండు. కాని, పరమసాత్త్వికు(డు. “ఎందుకు వచ్చినబెడద” యని యత(డుగూడ కోలాహలునకు. శుల్క_ మిచ్చెడువా(డు. ఒకసారి వారికడ ధనము లేకపోయినది. రెండేండ్లు బాకీ పడెను. ఆధనము వసూలు చేసికొని రావలసిన దని కోలాహలు(డు “వంజి” అను నొక నక్ష త్రకు శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 137 నంపినా(డు. వాని (ప్రవేశమే అవహేళనతో, బూతులతో నుండెను. “వంజి” వచ్చినాడు. “భాష్యాచార్యు” లూర లేరు. “యామునవటు వేదో పనిచేసికొను చుండెను. గురుధిక్కార మాతనిచెవులలో ( (బడినది. అత(డు “వంజి" నద లించెను. ఈవామను(డు వానికంటి కాగునా! వీ(డు త్రషిక్రము( డని వా( డెజు(గ(డు. అవహేళనములు రెండంత లె లై నవి, మీగురువును వాదమున కంపవలసిన దని వా(డు గద్దించినా (డు. “యామును(డు గర్డించెను. ఆగర ధార్మిక మైనది. యామునాబౌర్యు( డన్నాడు: “ఓయీ మాగురువులన త్వ గుణము నవకాశముగ( దీసికొని మీగురువు కోలాహల మొనర్చుచున్నా(డు. కాని మాది హయవదనహేషాహలహలము. మీగురువును జయించుటకు మాయాచార్యులు (శ్రమతీసికొన నక్కరలేదు. be న్ను చాలును. ఈవిషయము మీగురువుగారితో చెప్పుము”. “వంజి” కోల (వేసిన |క్రోల్బులి యయ్యెను. నడునెత్తిపె తేలుకుట్టినట్లు గంతులు వేయుచు, మధురకు. బడ. బాటీనా(డు. ఉన్నవి లేనివి కల్పించి గురువులకు మనవి చేసెను. పాండ్య రాజునకు విన్నవించెను, (పభువులకో సము విచిత్రమైనది. ఇంతలో న్నాబహ్మ చారివయశ్చర్చ వచ్చినది. వా! డొక'రింగణాి ! వానిమాటల కేమి లెక్క? “భాష్యభట్టరు” వచ్చినతరువాత విచారింత మని కొందరుపండితు లన్నారు. “కాదుకూడదు” వాదము జరుగపలె నని కొందజీపట్టు. వారి కేవో “భాష్య భట్టరు” పె నసూయలు. రాజు వారిపక్షమునే తొక్కను. యామునవటువు కొజకు రాజనభనుండి పల్లకీ వెళ్ళినది. వెంట నూర్వురుపాదచారులు. పితామ హియ్యు తల్లియు యామును నదలించినారు. అతడు వినలేదు. పల్లకి వచ్చి నదే (ప్రయాణ మయ్యెను. అవ్వయు, తల్లియు నేమి సేయుదురు ? చేతులు ముడిచికొని కూర్చున్నారు. “భాష్యభట్టరు” తిరిగి వచ్చెను. ' శిష్యుని విజ్బంభ ణము తెలిసినది. తా నేమి చేయ(గల(డు ? పాండ్యసభకు తాను బోవుట కిష్టము లేదు. స్షపాకారగతు. డై సర సిజముకుళో ద్భానమానవిమానమున సున్న నిిదాముద్రాభిరాము. డైన రంగనాథుండే ది క్కనుకొన్నాండు. సంపూర్ణశరణా గతు( డై నాడు. పాండ్యరాజుసభలోనికి వటువు మాయావటువువలెనే ప్రవేశిం చెను. "ప్రసక్తాన్నుపసక్తిగ యామునాచార్యు(6 డిట్లు హుంకరించెను. “న వయం కవయస్తు 'కేవలం న వయం కేవల తంతపారగాః 138 చై తన్యలహరి అపితు (పతివాదివారణ (పకటాటోపవిపాటనక మాః oe నక ఆ శైలాదదికన్యాచరణకిసనలయన్యాసధన్యోప కథా దారక్షోనీత సీతాముఖకమలసముచ్చ్వాస హేతో శృ సేతోః ఆచ (ప్రాచ్య ప్రతీచ్యకీతిధరియుగళా దర్కసోమావతం సాత్‌ మీమాంసాశా స్త్ర్రయుగ్మ్మశమమృదిత మనా మృగ్యతాం మాదృళోఒ న్యః "” ఈ|బిహ్మచారివాలకము మహారాణి కేదో దివ్యవిభూతిగా. దోచినది. విద్వజనకో లాహలుని కోలాహలము ఆమెకును కంటగింపుగా నుండెను. చాల దినములనుండి వీనిపొగ రణచుటకే యామె గాచికొన్నది. యామునునిగర్గన యామెకు (గీష్మసమయని రుత్సాహ కేకిరమణికి నవఘనవ్వని మైనది. బ్రహ్మ చారి రాజుకంటి కాగుటయే లేదు. “వీ(డు కోలాహలునకు పిల్లి కెలుక వలె జిక్కి నా(డే” యని నవ్వెను. అగ్నికణము తూలరాశిని గాల్చునటు లీవటువు కోలాహలునిగర్వము నాశ మొనర్చు నని రాణి యన్నది. మాటకు మాట "పెరిగెను. (బ్రహ్మచారి యోడిపోయినచో తాను దాసీవృ త్తి స్వీకరింతు నని యామె యనెను. వీండు గెలిచినచో తా నర్ధరాజ్య మిత్తు నని రాజు పణము క"టైను, కోలాహలునకు వీరిమాటలు నవసవగా వినిపించినఎ. అతనికి రాణిపై “త్ర న్నభిమానింప” దను గూఢకోపము కద్దు; వా డామెవైపు తిరిగి వెకిలిగా “ఆళవందారా” ! యన్నాండు. అన(గా మిమ్ము రిక్షింప వచ్చినా(డా ! యని యర్థము. రాణి యావేశముతో *ఆళవందార్‌? అనెను. నా(టినుండి యామునా చార్యునకు “ఆళవందార్‌” అనునది మాజుపే రైనది. కోలాహలున కీ కబహ్మ చారితో వాదము వేడ్కగా నున్నది. వ్యాకరణపుచిట్కాలు (పయోగించెను. ఆత్రివికమున కివి లెక్కుయా ? అలవోకగనే సమాధానము నిచ్చినా(డు. అష్టాషికు(డు జనకనిసభలో వందిని జయించిన ట్లు నిన్ను స్‌రింతు నని మజల గర్లించినాండు. కోలాహలు(డు నవ్వెను. (క్రమక్రమముగా శాస్త్రవాదము పెరిగినది. తనముందు వీ( డెందుకు పనికిరానివా. డని యనిపింపపలె నని కోలాహలునియాశయము. అత. డన్నాండు _ “ఇ(క శాస్త్రవాదము చాలునులే | నియిషము ము వచ్చినవాక్యము చెప్పుము. దానిని నేను ఖండింతును.” యామునా చార్యులకు పట్టరా రానంత నవ్వు వచ్చినది. సరే కానీలె మ్మన్నా(డు. అతడు మొదటి పశ్న నిటు వేసెను. చ మీయమ్మ గొడాలు కాదు. దీనిని ఖండింపుము.” కోలాహలు( డేమి శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 139 ల దులు చెప్పును ? తనతల్సి గొడా లై లైనచో తా నెట్లు పుట్టును ? సమాధానము నకు దిక్కు తోచక మౌనముగా నున్నాడు. ఇంతలో రెండవ ప్రశ్న వచ్చెను. “పాండ్యరాజు ధర్మాత్ముండు. దీనిని గా దనుము.” ఇది మొదటిదానిక ౦ చెను " చిక్కుగా నున్నది. కోలాహలు(డు (గుడ్లు తేలవేయుచున్నా(డు. మూడవ (పశ్న ఫణము విప్పినది. “ఓయీ కోలాహలా ! మనయెదుట కూర్చున్న మహా ణి సావ్మితివంటి పతి పైత, వీనిని వివదింపుము.” కోలాహలుని నెత్తిపే కిది పిడుగుపా టయ్యెను. వా(డు జీవచ్చవమైనాండు. నా(టిమర్యాద యేమనంగా. నెదుటివాండు (ప్రశ్నల కుత్తర మీయలేనప్పుడు పూత వానిని సమర్థింపవలెను. ఆభారము యామునాచార్యుల పె పెం బడినది. వ హోకా నీవే వివదింప వలె నని నభవా రన్నారు. యామును( డి ట్లారంభిం చెను. “ఆర్యులారా! మీ రందరు పెద్దలు. మీకు నమస్కారము. "శోతవ్య మానసూయునా”. అతడు మనుసంహితవ్యాఖ్యలోని వాక్య మి ట్లందుకొ నెను. “ఏకప్పుత్రో హ్యప్పుత్ర ఇతి లోకవాదాత్‌” (1౫.61 మేథాతిథిభాష్యమృు,. ఇంకే మున్నది! సభ నిరుత్తర మైనది. రెండవ పశ్నవాక్యము నాత( డిట్లు విఎది౦ చెను. “నాయనలారా! ఇది కలియుగము. ధర్మ మేకపాదమున నడచును. ! తక్కి నమూ(డుపాదము లధర్మమునకే. మనుస్మృతిలో (పజలను న్యాయముగా6 బాలించురాజునకు వారిపుణ్యమున నాఅవపాలు సంక మించు నని యున్నది. అ'టే పాపముగూడ. కలియుగమున రా జెంత నీతివ ర్తను( డైనను (ప్రజలు పాప మొనర్చి తీరెదరు. ఆభారమును రాజు మోసితీరవలెమ. ఇ(క నాత( డెట్లు భర్మాత్యు( డగును ? మూ(డ వవాక్యమునకు వత్తము 2 రాజు జ్‌ (పభావములో నగ్ని;వాయువు; చం| దసూర్యులు; ధర్మరాజు; కుబేరవరుణులు; Way అందుచే రాజుభార్య యొక)_నికే రాణి గాదు; ఎనిమిదిమందికి. మజి యామె పతి వత యెట్లగును ? ఇం కేమున్నది. సభనోటికి గడియలు వడినవి. రాణీ “ఆళవందార్‌ ఆళవండా” రని గట్టిగా నజచినది. విర్వజనకో. లాహలుని నో రాగిపోయినది. మాట పకారము రాజు వటువున కర్ణరాజ్య మిచ్చెను. యామునాచార్యులు కోలా 1. “ సర్వతో ధర్మషడ్భాగో, రాజ్ఞో భవతి రక్షతః అధర్మాదపి షడ్భాగో, భవత్యస్యహ్యరక్షతః”, (మను. 8.804) 2. “ సోఒగ్నిర్భవతి వాయుళ్చ, సోఒర్క సోమ స్స ధర్మరాట్‌ స కుబేర స్ప వరుణః, స మహేంద్రః (ప్రభావతః ” (మను. 7.7) 140 చై తన్యలహరి హలుని క్షమించి వదలి పెట్టినా (డు. “*ఆళవందార్‌” రాజె రాజ్యము సుభిక్ష ముగా నేల(జొచ్చెను. ఆధ్యాత్మికచింతన మసక వట్టినది. వె భవములలో పడలేదు. దై వమునకు దూర మయ్యె నని దుఃఖించిరి. ఈచింత వారిని పట్టి పాలార్చుచుండెను. భారతీయులజీవధర్మము విచిత్రమైనది! ఇంతలో వారికి మరణకాలము నమీపించినది. నాథమునులశిష్యుండు రామమ్మిశుడు. అతనికి “మనక్కల్‌నంబి” యని పేరు. అతనితో నాథమును లిట్లనిరి :_“నాయనా | సమయమును జూచి నీవు యామునుని గలిసికొమ్ము. “వానికి( బరత త్త్వ ముపదేశించి, విషయవె ముఖ్యమును గలిగింపుము. ఇది నీభారము. “ఈమాట లనుచునే వారు నిత్యవిభూతికి వేంచేసిరి. కొంతకాలము గడచినది. యామునా చార్యుండు శతువులను గొట్టి కోలాహలము చేయుచున్నా(డు. అతని కప్పుడు ముప్పదియైదేండ్లు. రామమ్మిక్రునకు చి త్తశాంతి లేదు. గురుకార్య మేమైనట్లు ? ఎన్నియోసారు లాత(డు మహారాజును గలిసికొన యత్నించెను. సాధ్య పడ లేదు. రాజభవనముచుట్టును నిరంతరము విచ్చుక త్తులపారా; మదద్విరదముల ఘీంకారములు; ఆరట్ల ఘోట్టాణములసకిలిం పులు; రాజున కొక్కగడె తీరిక . లేదు. తానా బీద్మ బాహ్మణు(డు. తనకు రాజదర్శన మెట్లగును ? ఆత(డు వంట వానితో నేస్తము కశైను. దినదినమును రాజున కాత(డు “తుడువలై ”__ అలర్క-శాక మును సరఫరా జేయుచున్నా(డు అది సత్త్వగుణమును వృద్ధి పఅచును. ఒకనా(డు రామమ్మికు( డాశాకమును దేలేదు. ఆకూర వండలేదే మని మహారా జడిగినా(డు. నంటవా(డు జరిగినవృత్సాంతమును దెలిపెను. శే పాతని నాదర్శనమునక( “టీసికొనిర” మ్మనిమహారా జన్నా(డు. ఏకాంత మున దర్శన మెనది. రామమ్మిశు( డనెను: “మహారాజా! తమతో( గొంత యొంటిగా విన్నవింపవలెను. సెల విప్పింపుడు.” అనుచరు లావల( దొల(గిరి. “మన క్కల్‌ నంబి” యారంభించెను. “స్వామీ! తమతాత నాథమునులు దివ్యవిభూతికి వేంచేసిరి. వారిని దమరు మజవలే దనుకొందును. ఈ సేవకుడు వారిదాసు(డు. (ప్రాజ్యోత్కమణకాలమందు. వారు “నామనుమనికై యొకనిధిని దాచితిని. దానిని వాని కొప్పగింపవలె” నన్నారు. మహారాజా | అనిధి చిత్రమైనది. శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 141 సీ. స్పటలమణు లాల శాంత మై శ్వేతమే నట్టి తా చొక్కటి చుట్టియుండు ; రకోగృహిత మ [నథ తొల్లి గల దది పొలయ దం దేడాజునెలలు గాని; యేపాటిబలి మైన6 జేపడు( (బాణ హిం సాది పూజనముల కాసపడదు ; తన వెలుం గొగి నిరంజన దృష్టికినె లక్ష్య మై యుండు, నయ్యు నింతంత గాదు; లే రత్న మొక్కటి పె ననర్హంబు మెణయు(; గలదు పద్యంబు శంఖంబు ; పలుకులేటి కతయ మనంత, మాద్య 'మేకాంతమందు_ భూప, నీ కొక్కనికె కొక చూపరాదు” (4.200) రాజున కప్పుడు ధనముతో నక్క యున్నది. అత( డొక శతువుపె నెత్తి పోవుచుండెను; నిధిని సంపాదించుటకు రామమ్మిశునివెంట సేనాస మేతుండై కదిలినా (డు. (తోవలో “నంబి” భగవద్దీతను పఠింపమొదలు పె'కైను. ఆ (గ్రంథముల నెన్నడో యామునుండు మజచినాండు. కాని, సంస్కారము దాగి యున్నది. ఆగీతాకావ్యము లాతని చెవులలో నమృతము నింపినవి. తనకు గీత నుసడేశింపు నుని యామును(డు ప్రార్థించెను, రామమ్మికు(డు “రాచ కార్యము లున్నవిగదా :!” యని నవ్వుచు నన్నా(డు. “అవి యుండని మని ' మహారాజు ప్రత్యు త్రరము; గీతా ప్రవచన మారంభమయ్యెను. చరమళ్లోకార్హము విసునప్పటికి యామునాచార్యులమనస్సు పూర్తిగా మారిపోయినది. వారు (్రీకంగమును జొచ్చి కావేరీచం దపుష్కరిణుల( దీర్థమాడిరి; ఆలయమున ద్రైైశించినారు, ఇం శకేమున్నది ! క, “* మీపెద్దలుగూర్చిన ని కేప మిది గొ మృటంచు శ్రీరంగపతి శ్రీపదయుగ్మము( జూపిన నాషృధ్వీపతియు హఠనిరస్త|భము( డై. రామమ్మికుండు యామునకు పంచసంస్కారము లొనర్చినా(డు. ద్వయ పూర్వకముగా నష్టాక్షరి నుపదేశించెను. యామానాచార్యు(డు వెంటనే సన్య సించినా(డు. అతని గంథములు నాలు గున్నవి. “స్తో తరత్న” మొకటి. ఇది నిజముగా రత్నమే. “సిద్ధితయము”_ ఇది ఆత్మ సిద్ధి, ఈశ్వరసిద్ధి, 142 చై తన్యలహరి సంవిత్సిద్ధి యని మూ(డుభాగములు. “గీతార్తసం గహో మొకటి. “ఆగమ (ప్రామాణ్యము” “చతుళ్లోకి” రెండవస్తోతరత్నము. ఈ[గంథములలో నతండు విశిస్టాద్వెతసం పదాయమునక ( జక్కని రాచబాట వేసినాండు. రామానుజుల కాలమున నాత( డుండెను. అప్పటి కాతండు శత వృద్ధు. రామానుజుల కాల మున యాదవప్రకాళుండు దిగ్గజమువంటి పండితు(డు. అతనికడ క? నుజులు (బ్రహ్మస్మ్నూతము లభ్యసించుచుండిరి. “సత్యం జ్ఞాన మనంతం ౦ (బప గ అనువాక్యము పై వారి కభ్మిపాయభేద మేర్చడెను. అర దానిపె నొక త్‌ కోడప్మతమును వ్రాసిరి. అది వె ష్టవ్రులచెవులలో ధ్వ్యనించుచు న్నది, యామునాచార్యులుగూడ దానిని వనతుండేరి, వా రొకనా(డు యాదవ పకాశు లతో( బాటు పోవుచున్న రామానుజులను జూచినారు. లక్ష్మణాంశజు. డగు రామానుజు(డు వెష్టవసిద్ధాంతమునకు మూల సంభ మగు నని వారు నిర్ణరించి కొనిరి. యామునులు మటల వారిని జూడలేదు, కాని, వారియాశలుమా త్రము రామానుజులను జుట్టుచునే యున్నవి. యామునాచార్యుల మరణకాలము ga పించుచున్నది. వాట్‌ భగవ ద్రామానుజులను తమ వద్దకు తీసికొనిర మ్మని మహా పూర్ణుల నంపిరి. అతడు వారిని దర్శించి “స్తో త్రరక్నము"ను వినిపించినా(డు. అస్‌ రామానుజు లహృదయమును గదలించి వేసెను. వారిరువురును (శ్రీరంగము నకు వచ్చిరి. అప్పటికే యామునులు దివ్యవిభూతి నందిరి. వారికుడిచేతి యందలి మూ(డ్న వేళ్లు ముడిచికొని యున్నవి. ఎవ రెంత (ప్రయత్నించినను సరిగ రాలేదు. దానికి. గారణము రామానుజులమనస్సులో భాసించెను. వా రిటనిరి ; “అహం విష్ణుమతే స్థిత్వా జనా నజ్ఞాన మోహితాన్‌ పంచసంస్కార సంపన్నాన్‌, [దావిణామ్నాయపారగాన్‌ ప్రపత్తి ధర్మనిరతాన్‌, కృత్వా రతామి సర్వదా”, ఒక వేలు తెబచికొన్నది. రామానుజులు మజలని ట్లన్నారు :__ * సంగృహ్య నిఖిలా నర్ధాన్‌ తత్వజ్ఞాన పరం శుభం శ్రీభాష్యం చ కరిష్యామి, జనరకణహేతునా * రెండవ వేలు గుదిరికొన్నది తదుపరి రామానుజు లన్నారు. “జీవేశ్వరాదిన్‌ లోకేభ్యః కృపయా యః పరాశరః నందర్భయన్‌ తత్స్వభావాన్‌ తదుపాయగతీ స్తధా పురాణరత్నం సంచ కే మునివర్యః కృపానిధిః శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 143 తస్య నామ్నా మహో (పాజ్ఞ ! చైష్టవస్య చ కశ్యచిత్‌ అభిధానం కరిష్యామి, న్మిష్కాయార్హం మునే రహమ్‌ ”' పైవాక్యములతో మూ(డవ్మడేలు గుదిరికొన్నది. తాను దర్శింపకముందే యామునులు నిత్యవిభూతి నంది రని NO CTR కలగుండు వడినది. ఆచింతతో వారు రంగధాముని దర్శింపనే లేదు. వెంటనే కంచికి తిరిగి వచ్చిరి. ఇది యామానాచార్యులజీవితము. కృష్ణరాయలు యామునాచా ర్యచరిత్రను మెలకువ తో (వాసెను. తొలు తనే “అతివ | కలం డొకండు మత్సదా ద్నాశితు( డాదిన్‌” అని చాల లభ్మద మైన పునాది వేసికొన్నాండు. దీనిలో యామునుని పుట్టుపూరో స్వే త్తములు వివరించి చెప్పుగొడవ రేకపోయినది. నాథమనులచె భవను రాయలకు దెలియును. యామునాచార్వ్యుల సంపూర్ణగాథ నత(డు గు్చెపగును, కాని తనకు వలయు నంతమ్మాత్రమే పూర్వచర్నిత్రను దీసికొన్నా(డు. ఇందులో నాతనివివేక మున్నది, అనవసరవిషయములను బెంచి పెద్ద(జేసి చూపించు (ప్రమాదము తప్పినది, “విద్వజ్జనకో లాహలు” ని గాథను రాయలు తడవనే లేదు. మజి పాండ్యరాజు సభలో వివాదమునకు( గారణము ? దీనిని చాల చాకచక్యముగ నాత(డు నిరూపించినా(డు. 1“ కలియుగంబున (ద్రవిడ మండలంబున( గృతమాలాతా[ మపర్టీతటంబుల మద్భ కులు తజచగుటను, దద్దేశంబున కొడయం డతం డగుటను రక్షణశిక్షిణం బులు రాజముఖంబునం గాక సేన సాక్షాత్కరించి చేయమియు( ద్మదక్షణేచ్చ యస్మదాభిముఖ్యంబునంగాని పుట్టమియు న నే విచారించి, తదాభిముఖ్యకర జార్జం బుగ నాస్టానం బెక్కి వోసేవీఆంపీరకు సేయవలయు ననుతలం పవ్విపకుమా రునకుం బుట్టింప” (4-53) భగవ త్చేరణచేతనే యామునాచార్యుండు రాజ సభలో వాదింప నేగినాండు. రాజు శైవు(డు. దీనిని వివరించునపుడు రాయల మనస్సులో కర్ణాటకములోని వీరశై వమే భాసించియుండు నని నానమ్మకము. పాండ్యరాజు శై వనిష్ట నాత( డిట్లు వర్ణించెను, 1. “కలొ ఖలు భవిష్యంతి, నారాయణ పరాయణాః క్వచి త్వచి న్మహాభాగా, ద్రావిడేషు చ భూరిళః త్యాపపక్షీ నదీ యత్ర కృత మాలాపయన్వినీ కావేరీ చ మహాభాగా (పతీచీ చ మహానదీ ” (రహస్య త్రయసారము) 144 చై తన్యలహరి తే. “జందె ముత్తరశైవంబు( జెంది _తెంచు6; బతితు లారాధ్య దేవశ్లై పాప్యు లనుచు నుపనిషత్తులు వారిచే నువ్చి వినుచు, వెండి, యే జంగ మెత్తిన వెర(గుపడును.”” (4-48) ఇందులోని జంగాలు శంకరదాసమయ్యలు. ఆరాధ్యులు మొదలై నవారు. కర్ణా టాం ధ్ర పాంతములలో దిరిగెడువారే. “వీరభ్మద్రప శరము” వారి యాచార మే. యాముసు(డు సభలో (బవేశించినపుడు రాజువేష మి ట్లున్నది. సీ, ““పసి(డిగ చ్చమర సోపానముల్‌ దమూ(ట(దుం గితవిశాలితయు జి త్రితయు నైన సభ మహాకుముథ పె శార్దూలచర్మఖం డావృతుల్‌ జటిలులు నైన జరఠ మాహేళ్వరులు చుట్టురా, హారనంధి రు (దాకయుతము( దాల్చి యళికభూతి నుర(టిగాడ్చుల రాల నరుణాయతాకు( డై కుణుగథై బిల్ల 6 బకోష్ట మునిచి, నందిము[దితపాణియందు( జెక్కూది యా గమములు వినుచు, హేమము పొదివిన తే. యలతిరుదాకగమి కుట్టులందు మెజయ, వెలితపారంబు మించ దువ్వలువ గప్పి యడపమును వా(డివా లొక్కయతివ దాల్ప భార్య వింజామ రిడ నొప్పు వాండ్యు. గనియె. 'పెపద్యములో రాజవై భవమును టీసివేసితి మేని, మిగిలినవి “గదగు” ధార్వాడ (ప్రాంతములలోని _లింగాయతులపోలికలే. విజయనగర సా మాజ్యములో నొక్కాక్కసారి యొక్కొాక్కుమతము పుంజుకొన్నది; అధికారము చెలా యించినది, సా మాజ్య పారంభమున నదై్వైతులు. తరువాత వారు వీర శె వులతో పోటీపడిరి. (ప్రొథదేవరాయలు వీరశై వుండో అద్వ్వైతియో నిక్ణయింప సాధ్యము గాదు; కాని అతనిచుట్టు నున్న దంతయు వీరశె వులబలగ మే. లక్కన్న ల్‌ దండేశుండు, మారన, మద్దన్న, అక్కమహాదేవి, వీరంద రప్పటివారే. వైష్ష వు విద్యానగర ప్రారంభకాలమును౦డి యున్నను, అది “యీక్క రెక్క” వేసినది సాళ్వతుకవంశకాలమందే. ఆరవీటివారు వీరవైప్పవులే యైరి. కృష్ణ రాయండు విశిష్టాద్వెతమును గొప్పగా జీర్ణించికొన్నవాండు. అందుచే నాతండు శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 145 తనకాలములోని లింగాయతులచేష్టలను ధ్వని మార్గమున వెక్కిరించుచున్నాండా యనిపించును. రాజమహిపషికి వై ష్టవమునందు తాత్సర్యము. ఆమెను రాయ లిట్లు వర్ణించెను జ్ఞ సీ, ““వింగడం వైనట్టి ముంగిట నెలకొన్న బృందావనికి (ముగ్గు బెట్టు. దాన దశమినా( డేకభుక్తము సేసి యవలినా( డోర్చి జాగరముతో నుండు న్నిటు బారసి పోనీదు పైనిద( బాజుట క్కలువా(డు మత్పుణ్యకథల( (దోయు నేమంపుమూనాళ్లు కామింప దధినాథు మలునా(డు కన్నును మనను దనియ నారజపువన్నె6 బతి సెజ్జ కరుగు. గూర్మి నరుగుచో నాభి. దుడిచి కప్పురపునాఖి బెట్టు నిట్టులు మద్భ క్తి పుట్టియును ని జేశునెడ భక్తీ చెడదు మదిష్ట మగుట." (4-50) వీరశై వులు వేదముల నధిక్షేపించిరి. వానిపై పండిత త్రయమున కున్న ఆద రము వీరికి లేదయ్యెను. అందుచే నావీరశై వము రాయలపాలికి “వెల్లి శెవము'గా నుండె నని నాయూహ. పరీపాలకులకు నియం దెక్కువయభి వేళ ' మున్నను అది వెజీతలలు వేయును. ఎవ(డో రాయలవంటివాండు తప్ప తక్కి నవా రంద రును తోదన్యములకు బాధకు లగుదురు. పాండ్యరాజు వీర శె వ మళ్లే పర్య వసించెను. అతడు శివధారణ మొనర్చినవా( డేపాపము చేసినను దాని నొ(గా దన౦డు. ఆసిద్ధాంతమును మంచిదన్నవారికే య్మగహారములు, మడులు, మాన్య ములు. పాండరాజ్యమందే “త్మామపర్షి” పాజునది. దానిలోని “యలపుట్టరాని ముత్యాలు” వీరమాహేశ్వరుల కంథలకే తీరిపోయినవి, _ శీలముబట్టియును వీరశె శైవులు గంజాహాల లుపాంశున భుజించుచుండిరి. వారి స్థాలిత్యములను బైట పెట్టడు. వి పులదో షములను మ్మాత్రము సభలో( బికటించి కనుగిజుపును, రాజునకు బదులాడువా రెవరు? ఇతర'సమయముిలకు( జెందినపండితు లక్కటడికి రానేరారు. వచ్చినను వారి నెవ్వరును బలుకరింపరు. రాజులలో నున్న యట్టిదో షములన్నియు రాయ లెబు(గును. అందుచే నాత(డు తనయం దాదొసగులు రానీయక జాగ త్తగా మసలుకొనెనేమో | “విద్వజ్ఞనకో లాహలు' ని వివాదవిషయమున యామునాచార్యునిలో€౬ 10 తే 146 చై తన్యలహరి గొంత యౌద్దత్యము కనపడును. ఆఘట్టము నీత(డు వినయసుందరముగా( టీర్చెను. *“ఆళఎందార్‌* మధుర చేరినాండు. రాజదర్శన మెట్లు? తనవిషయమును రాజుచెవి నెవరు -తురు? సామాన్యులకు ధెర్యము a. ఒక వేళ చెప్పు వాండు గొప్పయధికారి యైనను పాండ్యరా జుపేకింపవచ్చును. అందుచే రాజు నకు తనవిషయము విన్నవించువారు గొప్పవారు గావలెను. వారిమాట రాజు దృష్టి కాగవలెను. పట్టమహిషి విష్ణుభక్తి పరాయణ యని యామునాచార్యు( 'డెటింగెను. ఆమె పతిహితాచారయును. రాజమహిషిదర్శనము కావలెను. పడమటి. ద్వారమును జేరినాండు. అచ్చట నానాజనులు గార్బ్పణ్యంబ విద్యగా నామెను యాచించుచుందురు. రాణులు గుప్తాగు ప్ప ప్రకారములతో (ద్రవ్యమును బంపుదురు. ముదుసళ్ళగు వర్గధరుల మూలమున నవి వారి కందును. ఏకదండి, (త్రిదండి, (ద్రిహ్మచారుల యున్నమితదండములు “చేసాచిని సందిటితోరణములై యుండెడి వట! కాషాయక దువ స్ప్రకౌపీనములు _ ఇవన్నియు విజయనగరమునా(టి మర్యాదలే. యామునాచార్యుండు ఆశీర్వచనాక్షతలు దౌవారికముఖమున దేవి కం౦ంపెను, ఇట్లు విన్నవించుకొన్నా(డు. “వె దేశికుండ, వై ష్టవవటుండ, వాది గలగిన విష్ణుత త్వ్వంబె పర తత్త్వం బని వాదించి గెలిచెద. పసుధావరుండు విష్ణుభ డ్రీవిముఖుండు గావున వైష్టవునిమనవి విన్నవింప నెవ్వారు వెజతురు. సీపు 'విష్తుభ క్రిస వరాయణవు, పతిహితాచారవు౦ గావున నీకు విన్నవించి పంపితి. నీవిభుడు సీకు వి ధేయు(డు. విన్నవించి నన్ను రప్పించి వాదంబు సేయింప నోపుదేని వాదించి గెల్చి నీదు భర్తకు భగవద్భక్తి బుట్టించి కృతార్జుం గావించెద” (4.53). ఆమె కిం కేమి కావలెను ? ఈనా(టితో తన దుర్వారవ్యధ తీరు ననుకొన్నది, ఆరాజమహిషి “మేకతమ నర్మగోష్టి ప్రాణేవతోడ నతనివిధ మెటీ(గించినది.” ఆచెప్పుటయే రాజును కొరడాతో నదలించిన ట్లయ్యెను. ఇతరులైన యేమి చేసియుండెడి వా(డో ! మహారాణిని గా దనుటకు వీలులేదు. గూఢముగా ని ట్లన్నా(డు, క, ““భూవల్లభు( డెమైటూ | తా వాదము సేసి శివమతంబు జయింప( గా వచ్చెనొ ? చూతముగా రావింపు మటన్న నా6టిర్మాతి చనంగన్‌. ” మరుదినము తెల్లవారెను. పరిమితజనమైన యాస్తానములో రాజు కొలు వున్నా(డు. మహారాణిగూడ నక్కడనే యుండెను. ఆమె ధరపాలునకు విన్న శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 147 వించి (ప్రతీహోరిచేత (బర్మాచారిని బిలిపించినది. యామునాచార్యుండు వినీతు(డై చేకనరిగెను. రాజదర్శన మూరక చేయరాదుగడా ! మతి యే మిచ్చును ? తనదగ్గర నేమున్నది గనుక : యజ్ఞోపవీతమును గాను కిచ్చి కూర్చున్నాడట! ఇజ్టిచిన్న విషయములలో ( గూడ జాగరూకుండు రాయలు: వటువురాక రాజున కిషము తేదు. కూర్చున్నవాని నాదరింపలేదు. దురుసుగా నిట్లు గరించి నా(డు. తే. * సంగతియె యోయి। యినుమంత ఠంగణావు తత్త్వ నిర్ణయవాదంబు దరమె నీకు? నోడితేనియు( బట్టి మొజ్టో యనంగ లింగమును గట్ట కుడుగ ల మెటింగి నొడువు ” అతనిని వ్రవళప్ట పెటీన రాణి పైనిగూడ నాతసిక్‌( గోపము ము కద్దు. కాని యేమి చేయును? వేని నవ్వు( దెచ్చికొని యామెవై పు కఠినముగ( జూచుచు వ్‌ ట్రన్నాండు. కో అస్మన్మతన్థు( డోడిన భస్మము రుదాకములును బాసి యితనిచే విసయముగ సా ప్పము ముర ఘస్యరచ।కాంకితుండ ( గాంగలవాండన్‌. “ఉవిద ! యీనీదువిద్వాంసు( డ్‌ నోడెనేని, నీకు నితనికి నన్నపూనికయ” ఆన్నా(డు. అందు కామె సిద్ధముగనే యున్నది. “ఒప్పితిమి; డేవరానతి దప్పకున్న( జాలు” నని రైర్యముగా నన్నది, వారిరువురి ప్రతిజ్ఞల లతో ఇటువు నకు భయము గల్లల దు. గెల్చు తన దని యత( డెజు(గును. కా మర్యాద( బాటింపవలె; అతడు మాటాడ దొరకొన్నాండు. అతని యావాల కము రాయ లెంతో సహజముగ, మనోహరముగ సర్జించెను. తే. *' అతడు మృగక్సత్తి పెళ పెళ తరత ౪ బసుప్ప గోచి కట్టిన మోదుగుగోల నెగయ( గ్రాంజలి వినీతు.డై విన్నపం బటంచు నర్హముక్తాసనత నిట్టు లనియె బతికి” (4-66) యామునాచార్యు( డాడిన మాట లివి; క. “చేవా! యిట్లని యానతి యీవల, దే. గడుపుగూటి కిట రా, నాశ జ్చేవారిం (బోవ! ధిక జీవిక పర్ణి కిని విధి సృజించెనె గాదే? (4-67) 148 చైతన్యలహారి తే. * ఎవ్వండే సర్వభూత న్దు6 డిత్తెజంగు నకును [బేరేచె, నతనియానతియె తెచ్చె, నెటి(గినవి నాల్గు నొడువ నేసుయిన లెస్స; యత(డ బొంకిన నేమి సేయంగవచ్చు ?”" (4-68) తే. ““పంత మైనను గానిమ్ము పార్థి వేదః యుక్తులను నిగహస్థాన మొద వె నేని యమ్మ దెచ్చిన విద్వాంసు( డన(గ వలవ, చెట్లు గావింపవలయు నట్లట్ల చేయు”. (4-69) వాద మారంభ మెనది. వటువు వాదమును గెలిచి యారాజునకు విష్టుతత్త్య ముపదేశించెను. యామునాచార్యులపాత్రచిత్రణ మెంతో సుందరముగా నున్నది. నడుమనడుమ సమకాలిక సామాజిక మర్యాదలు, రాజమర్యాదలు చొప్పించుచు౬ బోయినా(డు, అనాండు సభలో శాస్త్రచర్చ లిట్లు సాగెడివి : సి. “అందులో నొక మేటి కథిముఖుం డె యాత డనిన వన్నియును ము న్ననువదించి, తొడ (గి యన్నిటి కన్ని దూషణంబులు వేగ పడక తత్సభ యొడ (బడ (గ 6 బల్కి: (పక్కమాటల నెన్న నొకొకమాటనె ని గ్రహస్థాన మనుగ హించి క్రిందుగా రే(గిన( గల(గ కందటి( దీర్చి నిలిపి; య మ్మొదలివానికినె మగిడి తే. మటి శుతిస్మృతిసూ త నమాజమునకు నై కకంఠ్యంబు గల్పించి, యాత్మమతము జగ మెజుంగగ రాద్ధాంతముగ నొనర్చి విజితు( గావించి దయ వాని విడిచిపెట్టి." (4-70) క. నీ వేమంటివి రమ్మం చావలివానికిని మగిడి యట్ల నె వానిం గావించి, యొక. డొక(డు రా నా విప్రుడు వాదసరణి నందజ గెలిచెన్‌. (4-72) ఓడిపోయిన పండితుల (ప్రవృత్తి నెంతనహజముగ( జెప్పినా(డో | చూడుడు & సీ. “సెలవులు నాకుచు వెలియ రంగులు సూడ కరిగి పాదూవాహు నరయువారు; శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 149 తమ_మోల నుండు నందలము( గానక దాటి సేరెలుం గిడి బెస్త జీరువారు ; నగరు వెల్వడు దాక దెగిపోయి మటి నిల్చి తోడివిద్వాంనుల( గూడువారు ; నెదురైన తమవాని గృహకృత్య మడిగి వాం డనునవి తప్ప నూశొనెడివారు ; తే. “వాద మే మాయె?" నన్న “భూవరుని పక్ష పాత మాదాసరికి గల్లి (బతి౭౩' ననెడు వారు; 'నౌలెం, డిటు విమర్శదూర మైన వాకిట వనించు నెవ్వ(?' డన్వారు నగుచు” (4-7 ఓడిపోయిన పండితులందరును కొంత సేపు శృంగాటకములో నిలుతురట | అప్పుడప్పుడు రాజసౌధములవె పుం జూచుచు నేనో మంతనము లాడుదురుం రాయల కివియన్నియును బరిచితములే. “ప్రతివర్షమును వసంతోత్సవములు జరిగెడివి గదా! ఆనాటివి పుల వెకలితనమును గూడ రాయ లెబుగు6(ను. పాండ్యరాజు శె వుం డగుట (బాహ్మణులకు బాధ మైనది. కాని యేమి చేతురు ? “జననీ జన్మభూమి శ్చ స్వర్గాదపి గరీయసీ”. అలికభూతి గడ్డముల నానునట్లు ధరించినారు. “*రుదురాక్ష లిడ్డ సందియలయందు” సూతసంహిత లిరికించు కొని తిరుగ నారంభించిరటీ ! మజియొకచోట వీరి పస్తావన వచ్చెను. పాండ్య రాజు విప్రుల నిట్లు తెగడినా(డు. తే, “వాదుల మటంచు( జెప్పించి వత్తు; రోట మైన దయనీరె యేమైన గని విలజ్ఞ జూటు(దనమున సభ లెక్కు చొరవకాండడ్రు పాజువారలనుద్ది సెప్పంగనేల ౪ (4-81) వీరశె వులకు స్వయముగా గొంత డై చాహ్మణద్వేష మేమో | రాయల విజ్ఞత యెందున్న దన(గా నీమాటలను పాండ్యరాజునో ట( బలికించుటలో నున్నది. యామునాచార్యులు వాదములో గెలిచినతరువాత పాండ్యరాజు తన రాజ్యమునకు “భాగినేయుండ పట్టార్లు ండు గావున ప్మాత్రం ప్రస్స్‌ో (బ్రహ్మచారి యగు నతనికి తనగడగొట్టు చెలియలి నిచ్చి పరిణ చుము చేసెన(ట 1 చేరమున నీనం ప్రదాయ ముండెను పాండ్యులుగూడ నిం శతేనేమో!: రాయలకు దెలి యనిది మనకు( దెలియునా యేమి! క్ష త్రియకాంతతో యామునునకు( బుత్ర సంతాన మేర్చడినది. ఆకుమారుని పేరేమో! యామునతనూజు(డు *కాబ 150 చైతన్యలహరి నంబి” యని వెషవు లందురు. అతనికి మరికొందరు కుమారు లుండిరేమో తెలియదు. యామును(డు బోధించిన రాజనీతియంతయు రాయలదే ! అతని రాజ్యము సర్వరీతుల సుఖంకరముగ నుండెను. రాయల కిచటం గాదంబరి దోచినది. ఆశైలిలో వచనము (వ్రాసెను. దానిలో నొక వాక్య మిది; “అట్లట్లు వడ మెడ (బట్టి (తోయుట వెడవెడంటోవు పల్లవులం బండువ తలంటులకు నింటికిం దెచ్చు పణ్యాంగనా భాతల పరిహానచేష్టలయంద;” (4.187) గంభీర గంథమునందు(గూడ సీవిషయమును రాయలు మరువలేదు. ఆసమాజమున పణ్యాంగనలకు( గల గౌరవాగౌరవములు సాధారణములు. ్రీవిల్లి పుత్తూరులో వా రున్నారు; మధురలో నున్నారు. వారిస్వభావములు భిన్న ములు. విష్ణుచిత్తు నెదుర్కొసుటకు వచ్చిన స్థానికులుగూడ “నాగవాసము”ల మబువలేదు. ఈవిషయముల( జర్చించుటకు నాకు వేజొకవ్యాసమే కావలెను. సమకాలికము లైన యంతఃపురమర్యాదలు గూడ కథలో నక్కడక్కడ వచ్చును. నాటి రాణివాసములలో మతస్వాతంత్య ముండెడిది. |ప్రొఢదేవ రాయల యొకభార్య “డెనిమాదేవి”. ఆమె జె నమతసురాలు. వారిదాంపత్యము వారిమతవిశ్వాసముల కడ్డు రాలేదు. రాజీవానము లొనర్చు గుపాగు ప్రదానము లును రాయలనాటివే. వర్ష ధరులకథలును (ప్రసిద్ధములే, రాయలచుట్టును వర్ల ధరు లుండెడివా రని సోర్పుగీసుల వాతలే యున్నవి. పడమటిద్వారమున జరుగుసందిటితో రణములు మున్నగు నలంకారములు నాటిన్వభావో క్రులే, రాజులు (ప్రభాతముననే శాస్రవాదములు బెట్టించెడివారేమో | ర్మాతులయందు చారులు మొదలై నవారితో నేకాంతచర్చ లుండెడివి. ఇట్లు యామునాచార్యచర్ని తలో నాత(డు సముచితము లై న మార్పులు చేసెను. సమకాలికమర్యాదలను స్టానో చితముగ నుంచెను. యామునునిచరిత్రమును తనకౌశలదును స్పర్శడేదితో కనక ముగ మార్చినా(డు. వైష్షవుల కార్యక్షేత్రములు ముఖ్యముగ మూడు _ కంచి, శ్రీరంగము, తిరుపతి. కంచిలోని వరదరాజులు అష్టాక్షరీస్వరూపులు; దివ్యవై కుంఠ మగు (శ్రీరంగములోని రంగేశుండు సాకొన్నారాయణమూరర్తి; శేషాచలవాసుండు చరమల్లోకార్హము. విశిష్ట్రాద్వెతమునకు (శ్రీసం ప్రదాయ మని పేరు. నారాయ ణుండు తొలుత నీసమయమును లక్ష్మి కుపదేశించెను. ఆమె విష్వుక్సేనుల కిచ్చినది. భగవ్మద్రామానుజులకు వై ష్టవక్షేతము లన్నింటియందును ప్రతిపత్తి శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 151 యున్నను, వారిమనస్సు వృషాదిపతి యందే లగ్నమైన ట్లున్నది. వారి “శ్రీభాష్య” మందలి (ప్రార్థనాక్లోక మిది. ““అభిలభువన జన్మ సేమ భంగాది లీలే వినత వివిధ భూత్మవాత రిక్షైఠదీకే (శుతిశిరసి విదీస్తే బహ్మణి శ్రీనివాసే మమ భవతు పరస్మిన్‌ శేముషీ భకక్తిరూపా”” ఆళ్వార్లు సాయించిన దివ్య పబంధములలో చాలవానిలో (ప్రతీకము వెంక టేశ్వరు(డే. అందుచే రాయలకును శేషాచల్మపభువే యిష్టదెవ మెనాండు. టట్లు ఉఒా అతని ప్రార్దనాపద్య మిది : “ క్రికమనీయహారమణి( జెన్నుగ( దానును. గౌస్తుభంబునం y a ళ్‌ దాకమలావధూటియు నుదారత( దో(యప( బరస్పరాత్మలం దాకలితంబు లైన తమ యాకృతు లచ్చత. బై కి( దోంచి, య స్తోకత నందు దోచే నన ళోభిలు వేంకటభకిర్తం గొల్పెదన్‌”. (1-1) ఇందులో ద్వయమును ఛ్వనిమార్గమున సూచించినా. డని నాయూహ, విశిష్టా ద్యెతమున లక్ష్మీకి గొప్పసాన మున్నది, ఆమె పురుషకారస్వరూపిణి, Oe Wa నిగహ మెజు(గనిది, “తెంగలవారీలో నామెస్తానము మజికొంత యెక్కువ గూడ నేమో! యామునులు “చతుల్ల్ళోకిలో ని ట్లన్నారు. “యస్యా స్తే మహిమాన మాత్మన ఇవ త్వ ద్వల్శభోపి (ప్రభు ర్నాలం మాతుమి య త్తయా నిరవధిం నిత్యానుకూలం స్వతః” పెళోకముచేత సమ ప్రాధాన్యము నిరూపింప(బడుచునే యున్నది. వారి కవిత్వ ములు రెండు. “చతుళ్లోకి” “సో తరత్నము”. కృష్ణరాయ డీరెంటిని నర ॥ లి — Ve నరమునను జీర్తించుకొనియుండెను. ఇంతేకాదు. వై షవు లొనర్చిన సోత్రము ణ రణ — లన్నియు నాతని కవగతములు. భగవ ద్రామానుజులు శరణాగతిగద్యలో తొట్ట తొలుత లక్ష్మీదేవికే “శరణాగతు” లెనారు.! సాధారణముగ కావ్యములలో మంగళవాచకముగా కవులు “శ్రీ"శబ్దముగు వాడుదురు. ఇచ్చట రాయలు గ్రీశబ్దమును వాడుటలో (ప్రత్యేకత యున్న దని నాకు( దోచును. కారణ | “భగవన్నారాయణాభిమతానురూప రూపగుణ విభ వైశ్వర్యశీలాద్యనవధికాతిశయా సంఖ్యేయ కల్యాణగుణగణాం, పద్మవనాలయాం, భగవతీం, శ్రియందేవీం, నిత్యాన పాయినీం, నిరవద్యాం, దేవదేపదివ్యమహిషీం, అఖిలజగన్మాతర మస్మ న్మాతర మనన్యశరణళ్ళరణ మహం ప్రపద్యే” (శరణాగతిగద్య) 152 చై తన్యలహరి మేమన(గా చతుళ్ల్ళోకిలో యామునులు “శ్రీ రిక్యే వచనామతే” అని ,శ్రీళద్ద మున కొక వై శిష్యమును జూషనారు. వై స్టవవ్యాఖ్యాతలు లక్ష్మీదేవిని “శ్రీ” యనుటలో నిన్ని పయోజనములు సాధించిరి. ““శయతీం శ్రీయమాణాం చ, కృణ్వతీం, కృణతి మపి (గ్రుణాతి నిఖిలం దోషం, శ్రీణాతి చ గుణై ర్లగత్‌ శ్రీయతే చాఖిలై ర్నిత్యం, శ్రయతే చ పరంపరమ్‌''. “రహన్యత్రయసారము”లో నీక్లోకమును గొప్పగా _ వ్యాఖ్యానించినారు. కావ్యాదిని "శ్రీ“శబ్దమును వాడుటలో రాయ ల్మీప్రయోజనము లన్నింటిని మనసున నుంచుకొని యుండవచ్చును. “చతుళ్ళోకి”లోని నాల్లవళ్లో కమును వ్యాఖ్యానించుచు “ సర్వత ౦|త్రస్వతం| తులు జ “అత్ర లక్ష్మ్యా అపి సత్తా భగవదదధీనాా భగవత స్తు వైభవం, రత్నపభా పుష్పపరిమళన్యాయేన లక్ష్మ్యా య తమ్‌” అన్నారు. అశ్లే మొదటిళ్లో కవ్యాఖ్యానములో ”శ్రీమత యేవ సర్వ విభూతి శేషిత్వం” అనియు వ్యాఖ్యానించిరి. ఈ వ్రాత లన్నియు రాయలకు నిత్య పరిచితములు, మొదటిపద్యము తరువాత ఆదిశేషులస్తుతి వచ్చును. ఆపద్య మిది. మ. “సిరి నొక్కప్పుడు కన్మొజంగి, హరి ద న్లేర నృిహర్షించు ను ర్వరకు న్వంచన( గూడ (గాం గలుగు భాస్వచ్చం్యదశాలాపరం పర లయ్యె నృజ పైన యెవ్వని ఫణాపంక్తు లృజింతు న్నిర౦ తరముం దాంతుని నయ్యనంతుని నతీతబహ్మఠల్పాంతునిన్‌ ””. తొలుత ఫణిపతినె యెందుకు స్తుతింపవలసి వచ్చెను ? రామానుజులు_ వై కుంఠగద్యలో “శేషశేషాసనాది సర్వం పరిజనం” అని దివ్యభోగినే స్తుతించిరి. యామునాచార్యులును “ఫణిపతిశ్శయాసనం వాహనం వేదాత్మా విహగేశ్వరః” అని ఫణిపతికే (ప్రథమస్తాన మిచ్చిరి. అతండు నిత్యశేషుండు. సంకర్షణస్వరూపుండు. “సో తరత్నము”లో నీక్రింద్మికమ మున్నది. “తయా సహాసేస మనంతభోగిని (పకృష్టవిజ్ఞాన బలై కధామని ఫణామ ణ్మీివాతమయూఖమండల (పకాశమానోదరది వ్యధామని”. 89. “నివాసశయ్యాసనపాదుకాంశుకో పధాన వర్షాతపవార ణాదిభిః కరీరఖేదైః స్తవ శేషతాం గతైః యరథోచితం, శేషయితే వితేజనై 8॥” 40. శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 153 “దాన సృథా వాహన మాననం ధ్వజో య స్తే వితానం వ్యజనం (తయీమయః ఉపస్థీతం తేన, పురోగరుత్మతా త్వ దంఘిసమ్మర్షకిణాంక శోధినా”, 41. “త్వ దీయభుకోజి త శేషభో జినా త్వయా నిసృష్టాత్మభ రేణ యద్యథా ప్రీయేణ సేనాపతి నాన్య వేదిత త్తథానుజానంత ముదారవీక్షణై 8. 42; లుత శేషుడు. పిదప గరుడు(డు. ఆపేని విష్వక్సేనుడు. రాయలు గూడ మమునే యనుసరించెను. శేషస్తుతిలో నాతని భాస్వచ్చం[ద శాలాపరంపర లకు మూలము “యామును”ని దివ వ్యధామములేమో ! “ఫలి పత్రి” (ప్రస్తావనలో రాయ “లనంత” శబమును వాడెను. అది డ్‌ (a) యును “చతుక్షోకి” లోనిదే. ఆపదస్వారస్యమును దేశికు లిట్లు నిరూపించినారు. “గంధర్వా పృరనస్పిద్ధాః న కిన్నరమ హోర గాః నాంతం గుణానాం గఛృంతి తేనానంతోజయ ముచ్యతే”. “దాంత” శబ్దమొక్క టున్నది. ఇదియు యామునులు వాడినదే. “దాంతే దయాం శే విదన్‌”. దీనిని వ్యాఖ్యానించుచు చేశికులు “(ప్ర శ్రితమ్మాత్ర పరో వాజ్మత దా౦తళబ్దః” అన్నారు. ఆవ్యాఖ్యగూడ నిచ్చట ననుసంధేయము. రాయలు “గరుడాళ్వార్ల ” నిట్లు స్తుతించెను. స్త బనటత్పయోచ్చివీక్యరసాతలాన్యోన్య పిండీ కృతాంగ భీతాండ జములు; ధృకుతలాయార్థ ఖండిత సమిల్ల వరూప చరణాంతిక భమ త్ర తరువరములు; ఘనగుహాఘటిత రూంకరణ లోకైక ద్వి దుందుఖీకృత మేరు మందరములు; చటుల రుంపాతరస్స నగరి విపరీత పాతితాశా కోణ పరివృఢములు; తే. [పబలతర బాడవీఠకృతేరమ్మదములు భాస్వ రేరమ్మదీ కృత బాడబములు పతగస[మాట్పత త (పభంజనములు వ్యజనతూలౌ ఘముల( దూల విసరు(గాత |", 154 చై తన్యలహరి పైన సర నలో చేదాంత దేశికులు రచించిన “గరుడదండక” “గరుడ పంచాశత్తు”ల (ప్రభావ మున్న దని నాయభిప్రాయము. “గరుడపంచాశతి”లో నీక్రిందిశ్లోకము అ “కుణ్ణకోణీధరాణి, కుఖితచతురకూ పారరమ్య ద్ధరుంతి తుటత్తారావరాణి, స్థపుటితి విబుధస్థానకాని కీపేయుః । పాతాళ బహ్మసౌధావధివిహితముధావ ర్తనాన్యస్మదా ర్హిం (బ్రహ్మాండ స్యాన్తరాశి, బృహతి, ఖగపతే రర్భక డ్రీడితాని । వికేపైః పకతీనా, మనిభృతిగతిభి ర్వాదిత వ్యోమతూరో క వాచాలా మోధివీ చీవలయవిర చితా లో క శ బానుబంధః ॥ దిక్కన్యాకీర్యమాణ కరదుడునికరవ్యాజ లాజాఖి షేకో నాకోన్మాధాయ గచ్చ, న్నరక మపి సమే నాగహన్తా నిహన్లు । బుకాకకేపదకో మిహిరహిమ కరోత్తాలతాలాభిఘాతీ 'వేలావాఃకేళిలోలో, వివిధఘన ఘటా క న్తుకాఘాత శీలః । పాయాన్నః పాత కేభ్యః, పతగకులపతేః పక వికేపజాతో వాతః పాతాళ హేలా పటహపటుర వారమృసంరమృధీరః 11” రాయలవర్హ నమును పెవానిని దృష్టిలో సుంచుకొని మీరె మనన చేసికొం డని పారింతుసు. ' విష్యక్సేను లతరువాత రాయలు పాంచజన్యమును స్తుతించినాండు. ఆ పద్య మిది ; ము. “హరి పూరింప( దదాస్యమారుతసుగంధాకృష్టి మె నాఖిపం కరుహ్మకోడ మిళిందబృంద మెదు రెక్కన్‌, దుష్మ్కియాపంకసం కరదై త్యానుపరంపరం గముచురేఖం బొల్బు రాకానిశా కరణాద్యుతి పాంచజన్య మొన(గుం గల్యాణసాకల్యమున్‌''. అ ఇందు కొనర్చెను. భగవ్మదామానుజులు శరణాగతిగద్యలో ని ట్లన్నారు. “అచింత్యశ క్రి క్రి శంఖచక్ర గదాసి Pp సంఖ్యే య నిత్యనిరవద్య నిరితశయకల్యాణ దివ్యాయుధ:ః"” పైసందర్భమును వ్యాఖ్యానించుచు డేశికులు “చ న్య హేతిరాజ త్వేఒపి శంఖస్య పూర క్తి! సర్వశ కే ర్భగవత ః మోక్ష పదానశ క్తి సూచకతయా — ఇక తో అభ్యర్హి తత్వాజభిప్రాయా అన్నాడు. ఈ వ్యాఖ్య రాయలమనసులో మెదలి యుండును. మహావిషువునకు ఆసంఖ్యాయునము లున్నవి గడా! అయిదింటిని ణు మాాతమే యెందుకు సుతింపవలెను ? దీనికిని చేశికులే సమాధాన మిచ్చిరి. (౬ — క్ర “అత పంచానాం కంఠో క్రి ః (ప్రాధాన్యాత్‌" శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 155 వాదమునందు గెలిచిన విష్తుచిత్తుండు “దశావతార స్తుతి” గావించెను. లు వీనిలో గూడ వై ప్లవసో త్ర పభావ మున్నది. విషుచి తీయ ములోని నర =. -౨ ఈ చి ౦హ వాస్తుతి యిది. es మ. “అసురేందాశయకుండికాచ్చరుధిరవ్యా ప్ప స్వకచ్చాంకు( గాం చి, సముద్యత్పతిసింహమత్సరమిళ చ్చేషన్‌ దదుద్దామదీ శ్రనటాయాటము( బెల్లగించుగతి, నాంతశేణి( గిన్కన్‌ 'వెరం జు సితకూరభ వన్నవావళులు (పోచు న్మర్త్యపంచాననా;” దీనికి మూల మీళ్లోకము 'నఖ్యకక చ కపథి కథిత దైత్య వకస్థలి సముళత్సరు ధిరచ్చటాచ్చురిత బింబితం న్వవపుః విలోక్య రుషితః పునః (ప్రతి మృగేన్ష్ర) శంకావశా ద్య ఏష నరకేసరీ స ఇహ దృశ్యతే సుందరః' (సుందరబాహుస్తవ. 97) మత్స్యకూర్మముల వర్ణనకును ఈ క్రిందిల్లోకములు స్ఫోరకము లని నాకు "వృచ్చోత్పుచ్చన మూర్భనోద్దతి ధుత వ్యావ ర్తితావర్తవ తృంవర్తార్హ్ణవ నీరపూరవిలుళఠత్చారీన దివ్యాకృతేః॥ సింహాదీశ, న వైభవం తవ కథం స్వాలక మాలక్ష్యతే పద్యాతస్య పాఘుతతోజపి విభవం, లక్మీధరాధోకజ। (90) “పళయజనీరపూరపరిపూరిత స్వ నిలయావసన్నవ దన (భ్రమదళరణ్యభూత | శరణార్థి నాకి శరణం భవన్‌ స్వకృపయా చలదుదధిరితాంబుకలుషీ కియాధ్వ గమనన్వ పృష్ట విధృతా చలకుల | ఏషమీనతను ర|త సుందరభుజో, వన్నాదినిలయః'” (92) షే పృష్టాద్రిభమణకరజై ః కిం చ ఫణినో “న్వపృ్మ వికృష్ణి వ్యాకృషి వ్యతి విధుత దుగ్గాబైచలిలై ః ఆవిస్పందో నంద న్వి కసదరవించేకణరుచిః పురా భూ సింహా(దేః (పియతమహరే ! కచ్చపపపుఃి (సుందరబాహు స్తవ ఇ 98) “చకర్థ శ్రీరంగి న్నిథిలజగదాధార కమలో భవన్‌ ధర్మా నూూర్మః పున రమృతమగ్దాచలధరః జగన శయ స్ప్వం, మ మరతఠశిలాపీఠ లలితో జవా దుద్యల్ల ఆ] షీ ప దకిసలయనా వన నులభమ్‌”. (శ్రీరంగరాజు స్తవ. 62) 156 చైతన్యలహరి వె స్టవగురుపరంపరయం దాతని కెంతో గౌరవము కలదు. వారికి సంబంధించిన యెన్నిగాథలో రాయ లెజుంగును. లక్షణా ఖ్యయోగీందుండు భగవ్మదామానుజులు; అతండు రంగనాథుని గోపుర మెక్కి అష్టాక్షరి నందరకు నుపదేశించెను గదా! దానిపేరు “దామోదరగోపురిమట | మహాపూర్ణులకే “పెరియనందబి” యని పేరు. ఇత(డు రామానుజులకు మూలమంత్ర ముప చేశించెను. అతనిని రాయలు దడవినా(డు. సుందరజామాత వరవరముని; వారికథ యిందులో నున్నది. శఠకోపులవృత్తాంతము వచ్చినది. వేదాంత దేశి కుల నాతండు దలంచి నమస్కరించినా(డు. ఇంకను రాయలు దన (గ్రంథ మున (్రీసం పదాయరహన్యముల నెన్నిటినో చూపెను. పెద్దనాదులు విశిష్టా ద్వ్వైతమును |బదుకున కాశ్రయించిరి. రాయలు “విశ్వాసమునకు జేవాకైను. ఇప్పటి కింతే; మరికొంత విపులచర్చ కాలమునుబట్టి, తీరిక నుబట్టి, సముడు ఆ శ్రీ) మరుపూరుకోదండహమ౭ిద్ధై తొలిమాట : ఆంధధ్రావళ మోదమున్‌ బొరయ సంస్కృతభాషయం దున్న వేదాంత మును తెనుగుదనముతో తెనుగుపదాలతో శాంతిపర్వంలో వెల్లువబెట్టించిన తిక్క నమనీషి తర్వాత; (ప్రజల అందుబాటులోనికి ద్విపదక విత్వరూపంలో శేదాంతమును దింపుకొనివచ్చిన శివకవులపిదప; కర్కశతర్క వాదం పొంత బోక, ee gaits పనిపట్టించక, అర్హవాదాదులతో విసికింపక, పాండిత్య ప్రకర్షను జూపక, జానుతెనుగులో దార్శనిక విషయాల ఎను తెనుగునాటి సొమాన్య ప తావళ గతల ఒలిచి పెట్టినది-కార ణజన్ముడు చేమనయోగిపుంగవుడేః తిక్క నసోమయాజి హరిహర నాథఉపానన్నాపకారమును ఆంధ్రావనిలో నెల కొల్చి, మతస్పర్థలను మాయింపజేసి సామరన్యమును నెలకొల్పినసిద్ధుడు కాగా, వేమన మంత్రముతోబాటు |బాహ్మణాధీనమై యుండిన భాషను గూడ (ప్రజల కందించుటకు దార్శనికు డై జాతీయకవియై గురువులమఠాధిపత్యమును సడలింపజేయను తిరుగుబాటుకొడి ఎగగట్టిన మతవిప్లవవాది అయినాడు. ఎగ తాళితో యూఢాచారాలను విమర్శించి, లోకో కులతో దృష్టాంతాలతో సత్య మును బట్టబియలుచేసి, సామాన్యనంసారులలో - = అనగా, కొంత చదువుకొనిన దాహ్మణేతరులలో వివేకమును రేగగొట్టగలిగిన పసరుకట్టువిద్యయందు వేమన చాలినవాడు _ బాగా చేయితిరిగినవాడు. యోగవిద్య నభ్యసించి, తత్త్వ మెరిగి మూగనోముతో మూలకూర్చుం: డక, తాను సాధించినవిద్యను అనుభవించిన ఆధ్యాత్మిక రసానుభూతిని లోకు. 158 చై తన్యలహరి లకు సమపంక్తిలో వడ్డించిన మర్మయోగి _ యీపల్లె టూరికాపు. ఈనూతన (ప్రవక్తకు ee ణజీవనమే పాడి. ఆం|ధ్రవాజ్మ్ఞయమున యీతనిస్తానము _ తమిళము వె స్టవఆశ్వారులు, శె వనాయనమారులస్టానమువ ంటిదే ; వారిలో హాస్యము తక్కువ, వేమనలో ఎక్కువ _ ఇంతే వార! తిరుకురళ్‌ (వ్రాసిన తిరువళ్లుణా వరు యాయనసరిఉది. ఈమాత్రపు మతనంఘనంస్కారమునై నను ఆనాడు ఆంధ్ర బాహ్మ ణ్యము చేయ సాహసింపవేకపోయినది; మఠాధిపతుల పాభవ పాబల్యాలను వారు ఎదిరించి, నిలువలేః పోయినారు. ఈవిప్తవకార్యము శూదచమనకొరకు ఎదురుచూస్తూ, వెదొలగి ఒకమూల నక్కొనిఉండినది. దేశాంతరకీర్తి : తెనుగుసీమపొలి మేరలు దాటి వ్యాపించినకీ ర్తి గలిగిన తెనుగుకవులు ఒకరిద్దరిలో చేమనగూడ ఒకడన్నమాటకు తిరుగుండబోదు. కవిబహ్మ తిక్కన కవితాశిల్బమునకు ఆనందించగలిగినది ఒక్క తెనుగుజాలే అయినది; పోతనభ క్రి రసపీయూషమునకు మత్తులు కాగలిగినది ఆంధ్ర్మపజే అయినది; రామరాజభూషణుని వసుచర్నీత్రమ్మాత్రం తమిళ _ సంస్క్భతములలో నికి కావ్య రూపమున (ప్రవేశించగా, కాపలి వెంకట రామస్వామి ఆస క్తివలన ఇంగ్లీషు వచనమున కెక్కినది. పోతనభ క్రి మార్గము మహారాష్ట్రలకు ఒకకొంత ఉపా సనాపద్ధతులను గరపినది _ అంతే ! ఇక వేమనపద్యాలు చాలమందిఐరోపీ యనులను ఆకర్షించినవి. (ైంచి, ఇంగ్లీషు, ల్యాటిన్‌ మొదలగు పాళ్చాత్య రంగముల శెక్కినవి _ వేమనఆటవెలదులు ! కొన్నిదక్షిణాదిభాషలుగూడ కొన్నిపద్యాలను అనువదించుకొనినవి. సంస్కృృతహిందీభాషలు వేమన వేదాంత (ప్రవచనవిధానమును చవిజూచి, ఆయనభాషారీతులను జుజ్జుకొనినవి. ఆంధ్ర కవులలో ఒక విశిష్టకవితాగుణముతో, ఒకప త్యేకఆదర్శముతో (ప్రపంచపరి వ్యాప్తంగా అనువదించదగినకవి వేమనే అని నేడు విమర్శకులు గట్టిగా చెప్పే మాట. ఇది చెల్లదగినమాటగానే ఉన్నది. దీనికి కారణం _ వేదాంతం పాత దైనా చెప్పినతీరులో కొత్తదనము జీవము, భాషలో చేవ బిగువు సూటిదనము కలిగిఉండుకే : ఇట్టి వేమనకీ ర్టికి హారతులెత్తే చై తన్యలహరికార్యక ర్హలు కొనియాడ దగినవారు. 'వేమన 159 ప్రకాశనము: మూశాదారునిది మొండి బతుకు. ఒకలాగున చావదు; దానిఅధికార గాని, సగర్వంగా సగౌరవంగా తల బయట బెట్రలేకపోయినాడు. కటమంచి ల్‌ ల రామలింగారెడి తమక విత్యత త్వవిచారంలో ఇటా మేలుకొలుపు దాడినారు: [ay వ nas “జన్మముచేతన కవి గావలయును గాని, పఠనము, అభా యు౦డినమాత్రమున చాలదు. తోడంబుటినచాతుర్య ముండినచో నివి సహాయభూతములై వృద్ది? వికానమును కల్పింపవచ్చును. స్వావీనం (శూ లధి 9 బగు మనో గాంభీర్య మలవడదేని, కృషిచేయుట వితు నాటక ఎబువు — పఅచినట్లు; కొన్నిపురుగులున్నూ తము సృష్టికి వచ్చునేమో । ఈత త్వ్వమునకు బమాణమైనవాడు వమన. ఇతనికి పుస్తక జ్ఞానము ఇంచుమించు సున్న. వ్యాకరణము, ఛందస్సు, అలంకారళాస్త్రము మొద లగువానిలో నీతనికి సక్తి ఎంత తక్కువే భక్తియు నంత తక్కున. అట్లుండినను వేమనను మహాకవులలో చేరినవాడని చెప్పుటకె , సామా న్యముగ శుష్క_పండితులు దప్ప నింకెవరును సందియంబడరు. కుటిల కులాచారములు, మూఢభ క్రి, వేషధారితనము మొదలగువాటిని దూలనాడుట యం దీతం డద్వితీయుడు; గొస్పరహస్యములను బోధించిన వా డై నను, తనకుంగల నై జబుద్ధినేకాని, పలుదెజింగుల విపరీతవాఖ్యానము లకు బాలగు శాస్త్రముల న్నాశయింపలేదు. అనేకులు, సిద్ధాంతముల కాధారము (ప్రాచీనస్నూత్రము లని నమ్మి, వాటిని వల్లించుటకె జ్ఞాపక శక్తిని వృద్ధిచేయుచు మనళ్ళ్శక్తిని గోల్పోయెదరు. ఇక చేమనయన్ననో కారణవిమర్శకళ క్రికి బిట్టాభిషేకము జేసిన మహాత్ముడు. ఇతని పద్యము లన్నియు లోకోక్తులు. అనగా _ బలికినవా డీతండయ్యు, బలుకబడిన మాటలు లోకమువారి హృదయములలో బూర్వమే యుండినట్టివియో, లేక ఇతనిచే నచలముగ నాటబడినట్టిపియో యైన వనుట. ఇతనిపద్యము లలో పరిహాసము దట్టము. మరుగుమర్యాదలు లేని మోటువిధమున దిట్టడు. నొప్పి జెందువాడు సైతము ఇతరులతో గలసి నవ్వునట్లు చేయ గలిగిన సమర్దుడు. నిదర్శనముల జూపుటలో నిత డద్వితీయుడు. మఠి అవి యెవ్వియు గూఢములు గావు; స్పష్టములు. వైశద్య మనుగుణము ఇతనియందు 160 చై తన్యలహరి (పదిలము. మనము (ప్రతిదినమందును జూచుచు నిం తేకదా $ యని యాదరము నవధానము నుంచకపోవువిషయములనే ఈతడు (గ్రహించి, భావనాళ క్రిచే కాంతి రూపము, (ప్రాణము నావహింపజేసి మనయెదుట నిలుపగా, నపుడు గుర్తు తెలియక పూర్వము మనచే గర్జింపబడిన వయ్యును నివి యేవో 'అమానుషవి గ్రహము లని విన్మయము జ జెంది గార వింతుము. ఈ గారడి విద్యలో తెనుగున నితడు (ప్రథముడు ! సామాన్య వస్తువుల శేదే నొక కామరూపము నిచ్చి వెలయించుట ఈతని మాహాత్మ్య ములలో మొదలింటిది. (ప్రకృతి యనగ, మనవారిలో అనేకులకు నిఘంటువులలో నుండు (పకృతియే గాని, మూలింటికి బయట నున్న (ప్రకృతి ఎట్టిదో తమ సొంతకనులతో చూచినపాపమున బోరు. అట్టి వారికి వేమన అనుసరణీయమగు (తోవ జూపినా డనుటలో నించుకయు గుణాధిక్యస్తుతి లేదు.” ఇది కట్టమంచివారీ సూత్ర ప్రాయమైన సత్యము; ఇక దీనితర్వాత వెలువడిన (వ్రాత లన్ని దీనికి భాష్యములే ! పాశ్చాత్యులు : దీనికి మందే, పడమటిదొరలు వే వేమనపట్ల ముగ్గులె ఇట్లు చాటినారు : _ రామకృష్ణపరమహంన పూర్వ కవిరూపమే వేమన_వేమన | ఉపదేశటేడు, (ద్రవ క్త_పజాకవులలో వేమన ఒక్కడే మహాకవి. వేమన తనయుగపురో గామి_వేమన ఒకతిరుగుబాటుకవి _ వేమన తెనుగుకవులందరిలోను ఎక్కువ (పజాభిమానమును పొందిన లోకకవి | _ అనిరి. ఇక లాయనల్‌ డేవిడ్‌ బార్‌నెట్‌ ఇంపున కరగిపోయి, ఇట్లను చున్నాడు : ర క్రమాంసములు మానవశరీరరూసమును దాల్చి, వేమన అనే పేరుతో ఈభూతలమున అడుగిడి, నిజంగా దానిని పవి త్రంచేసియుండు నా 7 మాన పహృదయాంతరాళపరీక్షీకు డొకడు లోక్మపవ రల ఉపదేశములను విలువలు గట్టను తూచినఎడల్క, ఎందరో ఉన్నతులు, ఎన్నియో మహిమో పేతా త్మలు ఈ తెలంగాణా వినీతవిన్గ మకృషికునికంటె ఎంతో తక్కువగా తూగినట్లు తెలిసికోగలడు__అని వై తాళికుడై క్రీ _ర్రీశంఖమును పూరించినాడు. ఇవి ఆంగ్లములో నుండుటచే ఆంధులక౦ట అంతగా పడలేదు, వీటి. తెలుగుసేత పూర్వపుణ్యఫలితముగా నాకు దక్కినది. ఈ ఆంగ్లవ్యాస ససంకలన మును మితుడు_నార్హ్ల వెంక కేశ్వరరావుగారు గావించి (ప్రచురించినారు. వేమన 161 1. జన్మాదికములు : అద్వైతానుభవము కాని ఇటికవి _ యోగి జన్మాదికములు పుక్కిటిపురాణముల ఒడిలో నిదించుచుండుట, ఆంధ్రుల సంస్కృతికి అలముకొనిన విషాదములలో ఒకటి. అయినా ఇంతవరకు తేలిన అంశళాలపిండితార్జాన్ని మీఎదుట బెట్టు చున్నాను. కులము = నివాసము : కులములే వద్దనిన చేమనకులం చెప్పవలసివ స్తే _ ఆయన పంటరెడ్డి. రెడ్ల పేర్లు వడ్ల పేర్లు లెక్క బెట్టలేరట : “కలియుగమున కాపుకులానికి వేమన తనకీ ర్త వికయించె అని చెప్పుకొని యీకులము పె. కొంత .అభిమానమును చూపినాడు. కొండవీటిరెడ్డిరాజులకు చుట్టమనేది. -అతివ్యాప్తి-జెందిన జన శ్రుతి మాత్రమే. ఈకథలన్నీ చర్మితకు చాల దూరము. గండికోట దుర్గాధిపతిగా నుండి: ఒక రెడ్తి, వేమనకు అన్న అని ఒక వృత్తాంతము వాడుకలో నున్నది ; ఇది నిజం కావచ్చును. ఈగండికోట, కడపజిల్లాలో పెన్నజఒడ్డున ఒక పెద్ద కోనలో ఇప్పుడు | ఒకచిన్నపల్లెగా నున్నది. ఆనౌడు ఇది పెద్దకోట; “ గండీ కోటలో గడియ వేసినారు” అన్న సామెత ఏర్పడి ఉండినది. సినగా_ ఆ పెద్ద గడియ వేసిన చాలాదూరం వినబడేది అనుట. “కడగి గండికో టపురంబు కదల [దవ్వె” అని కృష్ణదేవరాయలకు ఒక మగటిమిబిరుదము. ఇట్లా ఈయన అభిజనాదులను చిత్తూరు తిరువేంగడం (వేంకటాచలం) మోదలు, కర్నూలు తుంగభ్మ దాతీరమువరకు వ్యాపింపజేసి ఉన్నారు. దీనిని కాదనేవారే లేరు. అంటే _ రాళ్ళసీమ - రాయలసీమవాసి వేమన ! ఆయన వాడినపదాలు అప్పటంగా రాయలసీమచే. వీటిలో చాలవరకు నెల్లూరు ప్రాంతంలో గూడ వాడుకలో గలవు. దేశదిమ్మరి కాబట్టి మరికొన్ని (ప్రాంతపదాలు గూడ దూరినవి. బిత్తలి (దిసమొలు బసివి (వ్యభిచారి). అనంతపురం (ప్రాంతంలో మొదటిఆడకాన్సును దేవుని పేర పెండ్లి పేరంటము లేక వదలివేయుదురు. ఇది దేవదాసి పద్ధతి వంటిది. బసివికి కులమర్యాద లున్నా రానురాను దేవదాసి ఆటవెలది అయినట్లు పరువు పోగొట్టుకొనినది. ఈ పడుచుకు తం|డిఆ స్పిలో భాగంగూడ ఉండేది. బయిసి (గౌరవము, కె త్రము సొడ్డు (సాకు ఆకువక్క (తాంబూలము) ఒక ప్రొద్దు (ఉపవాసము) కుళ్లబోత్తు పుట్టి (ఏరుదాటుటకు ఉపయోగించు గుం డనిగిన్నెవం౦టి చిన్నపడవ. వెదురు 11 162 చై తన్యలతారి . పేళ్ళతో అల్లిన దీనిని బయట తోలుతో కప్పుదురు మొప్పి, ఊటచెలమ, ఒడ్డుపొడుగు, గురి, దాలిగుంట (నీళ్లుకాచుకొ నేదానికి (త్రవ్వినగుంట; దీనిలో, నీళ్ళకుండ బెట్టి చుటూ చెత్తచెదారం తొక్కి. నిప్పుబెట్టుదురు తరువుకాడు టి ట జాని ట ((అప్పులుదండు నక్షతకుడుు. కొండవీడు : ఊరు కొండవీడు, యునికి పశ్చిమవీధి మూగసేత కెల్ల మొదటియిల్లు యరని చూడ జూడ నది మార్గము... వీడు కొండవీడు, వీధి పశ్చిమవీధి మూగచింత కెల్ల మొదటి(త్రోవ (తోవ దెలిసినవారికి దొరకునయా లాభంబు... (2) ఊరు కొండవీడు, ఉనికి పళ్చిమవీధి మూగచింతపల్లై మొదటియిల్లు *ఎడై రెడ్డికుల మదే మని దెల్పుదు... అన్న భిన్నపాఠాలపద్యాలనుబట్టి వేమన కొందవీటివా డని మొదట భావించే వారు. ఈపద్యాలకు వేదాంతపరంగా, మనవారితోబాటు, మేజర్‌ ఎం. ఆర్‌. మ్యాక్‌డొనాల్లు గూడ అర్థం చెప్పి, కొండవీటి ఉనికివాదాన్ని నెట్టి వేస్తున్నారు. మూగచింతపత్తె : చితూరుజిలా చం| దగిరిదగర, మూగచింతపలె అన్మేగామం ఉన్నది. అలి ౧ టై ౧ ! em (స్త ఈ పేరుగల పల్లెటూరు ఇంకెక్కడా లేదు. అందుచేత వేమన యీడఊర పుటి ట్‌ పెరిగినా డని, ఇప్పుడు సహేతుకంగానే నిర్ణయించి ఉన్నారు. ణ ఈలోకకవి తండి _ రెడ్డన్న. ముప్పూట తిని త్రాగి, సద్ది మిగిల్చి, ఒకరి కింత పెట్టగలిగిన సంపన్నకుటుంబం వీరిది. కాబిసే_.“నేయి లేని తిండి (స సీయాన కసు వది, కూరలేని తిండి కుక్కతిండి” అని అనగలిగినాడు. “ఉప్పు చింతపండు ఊరిలో నుండగా కర వదేల వచ్చె కాపులార” అని ఆనందించే సుఖజీవులు ఆపల్లెటూరువారు. వేమన ఆడఊోరి వీధిబడిలోనే చదువుకొన్నాడు. కాల్మక మేణా కొండవీడు చేరి, చుట్టాలయింట పెరిగి పెద్ద అయినా డని ౧ i * * రెడిమడి” అని మాజిలాలో ఛలో కి. a ౧ ౧ అతి 'వేమన 163 కొందరిమతము. అప్పటిగురువు సోమశేఖరం. చదువుతో బాటు సేద్యపు పనులుగూడ నేర్చుకొన్నాడు. చాటుపద్యాలు భ| టాజుపదాలు విని కవితారీతులు చిన్నప్పుడే ఒంటబట్టినవి. తల్లి దండు లనిన మంచిభ క్షి ప్రపత్తులు కలిగి యుండినాడు. కటారుపల్లె, కందిమల్ల యపల్లెలలో వేమన తిరిగినాడు. ఈయనను మావాడు అన్నగా మాలు_కడ పచిట్టి వేలు, గుంటూరు ఇనుకొండ (వినుకొండ, కర్నూలు క్రిష్షిపాడు. ట్‌ వెలయాలు - ఇల్లాలు : ఆనాటి పల్లెటూళ్ళపరిస్టితుల ననుసరించి, సంపన్నకుటుంబాల ఎదిగిన బిడ్డలకు అలవడే ఆలవాట్రన్నిటికి వేమన మరిగినాడు. అందులో రెడ్డిరికం జాగా సాగించుకొన్నట్లున్నది. బుజిగారంవల్ల నడతలో కొరత ఏర్పడినది. కోడె పాయపు పఫోకిరితనము, మాటసాగిన రెడ్డితనము ప్రీలోలునిగా జేసినవి. లంజిరకానికి, వెలియాల్మ పేమకు అగ్గమైపోయినాడు, చివరకు, ఎక్కువతీపు దినినవానికి మొగం మొ త్తినట్లు వెగటుతో = ఇంటియాలి విడిచి యిల జారకొంతల వెంట దిరుగువాడు వెణ్టివాడు; పంటచేను విడిచి పరిగ లేరినయట్లు... అని, కామళాస్త్రవై రాగ్యంతో ఓనమాలు ప్రారంభించి, |క్రమేణా_“లంజ్క లంజ కాని లావెల్ల గొనియాడు, లంజతల్లి వానిలజ్ఞ కడుగు'_.అని తేల్చుకొని, *సానె దానిపొందు సౌభాగ్యభాగ్యంబు _ అనిన తనసొంతపాతసూూ కాన్ని (త్రిప్పి వ్రాసి, పెండి చేసుకొన్నాడు. ఇంటిఆలు విడిచి ఎట్లుండవచ్చురా సుగుణవంతురాలు సుదతియై యుండిన బుద్ధిమంతు లగుచు బుతు లొప్పు; స్వర్గ మేటి కయ్య సంసారి కింకను- భవసాగరము ఆనందసాగర మని, ఆలు పూలతెప్ప అని మురిసిపోయినాడు. ఆవల ఆలు గయ్యాళి అయినదో మాట వినలేదో గాని, “ఇంటిలోనిపోరు ఇంతింత అనలేము ” అని కొద్దికొద్దిగా మసక గమ్ముచున్న సంసారదర్పణాన్ని బయటకు దీస్తున్నాడు. 164 చై తన్యలహరి కలిమినాడు మగని కామిని జూచును, లేమి జిక్కునాడు లేవకుండు; మనిన మగనినై న మడియంగ జూచును... అని తనివిదీరక, ఇంకొకపద్యంలో కలిమిగలిగెనేని కాముగా జూతురు లేమిచేత జిక్కి. లేవలేని మదనువంటివాని మాలగా జూతురు... అని లోపల ఉన్న పొంగునంతా మనసుకు నచ్చని ఇల్లాలి పె వెడల గక్కి నాడు. ఊరివారంతా తనమాట బౌదల దాల్బాలనే రెడ్డి, తన. పెండ్లాము... పెడక షె తనాన్ని దిగ్మదాగగలడా? [ఈ పద్యాలను సుమతిశతకంపద్యంతో పోల్చిచూడండి : గడన. గల మగని జూచిన అడుగడుగున మడుగు లిడుదు రతివలు దమలో గడనుడుగు మగని జూచిన నడపీనుగ వచ్చె ననుచు నగుదురు సుమతి. ] రానురాను స్త్రీజనద్వేషి అయినాడు. ” అన్యపురుషవాంఛ ఆడుదానికి నుండు”, “ఆడుదానిబొంకు గోడబెట్టి నయట్లు” అని సంసారులను హెచ్చరించుచు, ఈని నప్పలివలె స్త్రీలపై బడి విమ ర్మించినాడు. చివరకు “బహ్మ ఆలితాడు బండిరేవున దెంచ”అంటూ దేవుని పైన చేరెడుమన్ను బోసినాడు. (క్రమేణా తనబుద్ధిని అంతర్ముఖము చేసికొని, ఆధ్యాత్మికపథంలో పయనం సాగించినాడు. ఈపరస్పరభిన్నధోరణులను సమన్వయించలేక, 'పెపెవిమర్శకులు ఈ పద్యాలు వేమనవి కావేమో అని సంశయించినారు. కాని, ఇవి ఆయన మానసిక ఆధ్యాత్మికభావపరిణామాన్ని సూచించే జీవచిహ్నాలు _ ఆపరమపథంలో సోపానా లని గు ర్తించవలసి యున్నది, ఆయనయోచనాసరణి గొంతెత్తి పద్యాలలో |ప్రతిధ్వనించినది. He was thinking aloud అని అనవచ్చును. ఇవి వేమనసాధన, క్రమమునకు. సంక్షి ప్రలేఖనములనం౦టివి (Notes). నీదరికం: శెడిరా జనిపించుకోను గామాల, పిడికిళ్ల తో దానం చేసినాడు. ఉద్యో (a) (€ గంలో ఉండి, భ దాచలరామదాసుకు దారి చూపనో అన్నటు రాచబొక్కసా ౧ వేమన 165; లకు తూట్లుగొట్టినాడు. దారిదోపిళ్ళతో బీదలను పోషించిన తిరుమంగఆళ్యారుకు, ముక్తి రాగా; అది తనకు అందకపోతుందా అని, మనసును నమ్మబలుకు కొన్నట్లున్నది. దీనితో దినవెచ్చానికే కరువు ఏర్పడింది. ఇక డానా లెక్కడ ? హేమ కారక విద్యావ్యామోహంతో బై రాగుల వెంటబడినాడు. బంగారం చేయగలిగి నాడో లేదో గాని అందరు వాద భ్రషలవలెనే వైద్య శేమ్షుడెనాడు__ ఈ వేమన దొర । పరుసవేదివిద్యనుగూర్చి చేమన చాలాపద్యములు చెప్పిఉన్నాడు. ఇహమున సుఖియింప హేవమకారక విద్య పరమున సుఖియింప |బహ్మవిద్య, కడమవిద్య లెల్ల కల్ల... అని దీనిని ఎ త్రి పెట్టుచున్నాడు. నేటిఅణుశాస్ర్రజ్ఞులు పాదరసమును బంగారుగా మార్చుట సాధ్యమనుచున్నారుగదా 1 కటారుపల్లెవానము ‘ కటారుపల్లె ప్రాంతంలో ఈకింది ఉదంతం (ప్రచారంలో ఉన్నట్లు విలియం హోవర్లు క్యాంబెల్‌ (వ్రాస్తున్నాడు (1859 1910). వేమన భూజీ వనం ఆధారంగా గలిగిన ఒకసంపన్నకాపుకుటుంబంలో పుట్టి పెరిగినాడు. కాపులంటే _ రాయలసీమ నెల్లూరుమండలాలలో రెడ్రే 1 పంటకాపు, పాకనాటి కాపు, దేసూరుకాపు అని [వాసుకొందురు _ చెప్పుకొందురు. సేద్యపుపనులలో మునిగితేలుచు, సందు దొరికినప్పుడే ఏభ్మటాజో (వీళ్ళను కనివాళ్లు అని గూడ అంటారు ఏ బ్రాహ్మణుడో, సంపన్నకుటుంబాలపంచన నడిపించే పల్లెకూటంలో చదువుకొన్నాడు. తోడిపిల్ల కాయలతో విచ్చలవిడిగా ఆరుబయట పొలాలలో ఆడుకొన్నాడు. ఒకనాడు ఒకకొండకోనలో, ఒకయోగి వేమనను పిలిపించు కొని మంత్రోపదేశం చేస్తి కవిగా శాశ్వతకీ ర్తి పొందుతా వని దీవించినాడు. మిసమిస లాడే పొంగ్నుప్రాయంలో, బలిసి కారెలుదీరిన రెండెద్దులు పోరాడుకొనుచుండగా, కండలు దిరిగిన అంగసౌష్టవం కలిగిన వేమన, వాటిని కొమ్మలను బట్టుకొని నెట్టివేసి కోడెలతగవు దీర్చినాడట. అప్పుడు ఊడిన మొలపంచను మరల కట్టక యోగి యైనాడట. తల్లి గర్భమందు తా బుట్టినప్పుడు మొదలు బట్ట లేదు తుదను లేదు, నడుమ బట్ట గట్ట నగుబాటు గాదొకో అని నాడుగదా! ఈకథకు ఆధారాలు లేవు, 166 చై తన్యలహరి గురువు - యోగవిద్య : బై రాగులలో తిరుగాడేటప్పుడు లంబికాశివయోగిశ్ళుశూష లభించినది. “గురుడు చిల గింజ” అని తెలిసికొన్నాడు. ఇతడు హఠయోగి. వేమన: పంచాక్షరీజపంతో (పాణాయామాదులను సాధన జేసి కొన్నిమహిమ లార్జించి నాడు. షట్చ క్ర భేదనమునకు మూలమైన కుండలి నీయోగమును సాధించి, హఠ్మప యోగం తర్వాత వేధటీక్ష _ అంటే, గురువుచేత శారీరక బాధకు లోనై రాజు యోగి అయినాడు. ఇదంతా ఆయనపద్యాలను పరికించిచూచిన తెలియగలదు. కడపటిమెట్టుగా రాజయోగపరమావధి అయిన అ దై ైతానుభవమును పొందినాడు. జ్యోతి షవిద్యావాననలుగూడ వేమనవాతలందు పొడకట్టుచున్నవి. బయలున నర్వము బుట్టును బయలఅం దే లీనమగును, [బహ్మం బనగా బయ లని మదిలో దెలిసిన బయలందే ము క్రి బట్టబయ లగు వేమా... అని లోకానికి చాటినాడు - యీ అనుభవయోగి ! ఈ క్రమపరిణామము యీయనభావసరణిలో యీయనపద్యాలలో బాగా కనబడుచున్నది. ఈసిద్ధి హఠాత్తుగా గారడివాని మామిడిమొక్కవలే మోమెత్తినది గాదు. కాబుప్రే ఆపాతంగా (పైపైన చూచేవారికి వేమనసిద్ధాంతాలలో వైరుధ్యం కవిపించు చుండును, వేశ్యలను పొగడి తెగడుట్క, సంసారమును ఆగ్గించుట కక్రిందు చేయుట, బాహ్యాచారాలను ఖండించుట, కపటయోగులను గర్హించుట మొధలగు: వాటిని యీపరిణామద్భష్టితో సరి పెట్టుకో వలసి ఉన్నది. ఆయనబుద్ధిపరిపాకము. ఆధ్యాత్మిక పురో గమనపథంలో యీభిన్నాంశాలు మార్గదర్శక చిహ్నాలే గాని భిన్నాలుగావు. స్వానుభవంతో గుణాతీతుడై జీవన్ముక్తుడై అతీతమానవుడై నాడు వేమన | (Super - man). చివరకు అవధూత స్థితిని గూడ అందుకొనినాడు. ఈపరిణామం (పతిసాధకునిలోను కనుపించేదే! ఏసు, (క్రీస్తు (అభిషిక్రుడు) అగుటకుముందు, మొదట మరియమ్మ ప్పుతుడని, ఆవల పరి శుద్ధాత్మప్పుతు డని, చివరకు తానే సర్వానికి మూలమని _ గీతలో శ్రీకృష్ణుడు. చెప్పుకొనినట్లు చెప్పుకొనినాడు. ఇది సామాన్య కై 9 స్తవునికి అర్థంగాని మత వి భమస్థితి, పంచకోశాలను ఛేదించగలిగిన మనవేదాంతులే అరం చేసుకో గలిగిన (దిహ్మానుభవం ఇది ! వేమన t67 'వేమనకొలము : చరిత్రను పురాణాలతో మేళవించి, భారత జాతిచరి త్ర హీనయైనది; కాని అదృష్టవశాత్తు, హీనచర్మితులముమ్మాత్రం కాలేదు. ఇప్పుడిప్పుడే చర్మితకం టె భూగోళళాస్త్రము ముదుసలి యని గుర్తించి, దానిద్వారా విస్మృతిగర్భంలో నిద్రించియున్న (ప్రాచీనచరిత్రాంశాలను బయటికి తీస్తున్నారు. వేమననుగూర్చి ఆనాడు దొరలవలె, యీళతాబ్దంలో మనవారు పరిశోధనలు విమర్శనలు గావించి, గుర్తించి కాలాదులను నిర్ణయించినారు. కాన్కి ఒకదాని కొకటి పొత్తు కుదురలేదు. 1412 మొదలు 1725 వరకు, కొండగుర్తుగా వేమన జన్మాదిక ముల జూపుచున్నారేగాని, సూటిగా ఇదీ అని నిర్ణయించలేకు న్నారు. (క్రింది విధాన వేమనకాలాన్ని నిర్ణయించుకో గలుగుచున్నాము. చూడండి :___ విజయనగరపతనానంతరం, మహమ్మదీయులు గోల్కొండ ఆర్కాటు నబాబులుగా ఏలుబడిసాగించుచుండినా, రాయలసీమలో తురకలకు రాచరికపు బెట్టు బిగువు బాగా సడలి పోయి ఉన్నకాలం వేమనది. సామాన్య ప్రజలుగా వారు పరిగణింపబడుచుండినారు. ఈగ్రామీణకవి ముసల్మానులను తనక విత్వంలో తిట్టను జంకలేదు. తిరుమలకు బోవ తురక దాసరిగాడుః పనరపుమాంనము బట్టియు మనకల సులతాను మునలిమానుల జేసెన్‌; లింగమతములోన దొంగలుగా బుట్టి యొకరి నొకరు నింద నొనర జేసి తురకజాతిచేత ధూళిమై పోదురు; అని ముస్లి మలమతా వేశమును, పరమత అసహనమును బాగా చెప్పుచున్నాడు. ఇంకా మహమ్మదీయులు రాచరికం పోగొట్టుకొని రై తులై సర్వసామాన్యులై పోయినారు; వారిశాఖలన్నిటినిగూడ వేమన ఎరిగియున్నాడు. "షేకు 'సైదు మొగలు చెలగు పఠానులు, తురకల దొరతనము తొలుతజేసి రాగరాగ విడిచి రైతులై కొలచిరి= అని వారు చాకిరి చేసుకొని బతి కేస్టితికి వచ్చినదానిని గూడ వేమన పేర్కొను చున్నాడు : _“మక్కకు జననేల ? మగుడ రానేల ? అని ఎ త్తిపొడిచి, మనకాశీ 168 చైతన్యలహరి య్యాత్రాదులను వలెనే ఇస్లాము హజ్‌ (మక్కాయాత్ర) ని గూడ చులకన చేసినాడు. ఇదంతా జరుగను 1600 సంవత్సర | పాంతం కావలసి ఉంటుంది. రెండవది__వె ష్టం దిగజారిపోగా దాని పంధా పట్టించినాడు. రాధా మాధవమతానికి నల్ల నంజుడు కల్లుకంపు పట్టినది 17వ శతాబ్దంలో నే. ఎంబెరుమతమందు నెనగ మాంనము దిని మారుపేరు బెట్టి మధువు (దావి వావి వరున దప్పి వలికిపాలౌదురు... ఎంబెరుమాన్‌ __ నాపెరుమాళ్ళు అని రామానుజాచార్యులకు పేరు; ఈయనను భాష్యకారు లని యతిరాజని గూడ అంటారు. (వలికి = వల్లకాడు ; శ్మశానం) రంగధామమునకు హంగుగా తా నేగి కల్లు కంపు సొంపు కలిగియండు-- అని చెప్పదగినస్టితికి వేమనకాలానికి యీమతం దిగజారి వచ్చిఉన్నది. తాంత్రి కులు వామాచారులు శాక్తేయులు (పబలిపోయి వేమనచేత చివాట్లు తిన్నారు. ఇ౦కౌ__ “ గద్దవంటివాడు గజపతిగాడొకో "” అంటాడు వేమన. 1650 (ప్రాంతా నికి గజపతుల్మపాభవం వెలవెలబోయింది. తెనుగుకు ఇప్పటికే కొంచెంకొంచెంగా పారసీ కపుతెగులు చుట్టుకొంటు న్నది. పరదేశి గులాము మొదలై న పదాలు వేమనకనిత్వంలో - దూరినవి, ఇది (శ్రీనాథుడు పెట్టినభిక్ష : కృషి, రాయవారి వగ్గెరాపదాలను (ప్రవేశ పెట్టినాడు. కాగితం శ్రీనాథుని తెనుగుసేతేమో ! ఛ్మతపతిశివాజీ, సవతిత ల్లికొడుకు_ఏకోజి, తంజావూరులో నాయకరాజుల తర్వాత మహారాష్ట్రపాలనను ప్రారంభించుట (1676-1685) వేమనకు అంత బాగా తెలిసినట్లు లేదు. ఇక మిరప అంసే వేమనకాలానికి మిరియాలే 1 మిరపగింజ చూడ మీద నల్లగ నుండు కొరికి చూడ లోన చురుకు మనును... ఆంటాడు, 1498 లో పోర్చిగీసు వాస్కోడిగామా, మలబారులో దిగినతర్వాత, దక్షిణఅమెరికా _ చిల్లీదేశంనుండి తెచ్చి మనదేశంలో దింపిన చిల్లి అనే నేటి మిర్చి = మిరప _ వేమనకాలానికి యింకా దేశంలో దాగా పాకినట్లు లేదు. ఆవలనేగదా దీనిని విశ్వామిత సృష్టి అని ఆంధ్రులు ఆరాధించుచున్నది ! ఈగామాయే మనదేశానికి ముంతమామిడిని (జీడి) గూడ దించినాడు. వేమన. 169 ఇవన్నీ వేమనకాలాన్ని 1600 తర్వాత కే నెట్టుచున్నవి. దీనిని, వేమన పద్య మని మ్యాక్‌ డొనాల్లు పేర్కొనుచున్నాడు. నందననంవత్సరమున బొందుగ నాశ్వీజ శుద్ధ పున్నమనా డా బృందారకా(ద్రిసీతువు సందున నొక వీరవరుని జననము వేమా! సందున అన్నమాటవల్ల నే యాపద్యం చేమనడి అనవచ్చును ; ఇది రాయలసీమ, నెల్లూరులో వాడుకఊోతపదం. ఇక ఈనందన 1652 అగును. 1952 లో నందనే తగిలినది. ఇది మొదలు, 20 ఏండ్లు అటు ఇటుగా వేమనజననకాలం నిర్ణయించుకొం శే తృప్తి ప్పిక రమైన పరిష్కారంగా ఉంటుంది. భారత్మ పభుత్వం వేమన (త్రిశతాబ్ద జయంతిని 1972 అక్షోబరులోనే నిర్ణయించి ఉన్నది. ఆశ్వ యుజం అక్టోబరులో నేగదా వచ్చేది. విజ్ఞానజ్యోతిని ఎగబెట్టి, వేమన చివరకు, కడసమండలంలో పామూరు కొండలలో ఒకగుహలో ప్రవేశించి సిద్ధిని పొందినాడు. కటారుపల్లి వేమన : కడపజిల్లాలో, కదిరికి తూర్పున, కటారుపల్లెను వేమన జీవితగాథలో కీలకస్టానంగా “పరిగణిస్తున్నారు. కాని, ఈయోగివేమనకు ఆకటారుపల్లె వేమనకు, పీర్ల పండుగకు గోకుల రాష్టమికి ఉన్నంతసంబంధంలో నే ఉన్నవి. ఇచటి వేమన యోగి ఒక దేవాలయంలో నిలువుప'ప్టైనా మాలతో ఏపేటా దున్న పోతులగావు తింటూ దార్ముపతిమగా వెలసి ఉన్నాడు. దానిపూ జారులదగ్గర ఒక శిథిల గంథ మున్నది. ఇడి ఆతర్వాత ఎప్పుడో (బ్రాయబడిన కట్టుకతల పురాణంగా, “కతకు కాళ్ళులేవు _ ముంతకు చేవులూ లేవు” అన్నట్లుగా ఉన్నది; ఇది a sa దీని ప్రకారం యీవేమన పెడిపాటి కొణిద(కొడిదృకాపు. మొదటి పేరు పుల్లారెడ్డి. అన్నతో కలహించి “నల్లచెరువు చేరినాడు. ఒకనాడు పొలంలో సేద్యం ౦ చేసుకొనుచుండగా, ఒక పిడుగు నె త్తినబడి నిర్జీవంగా పడిపోయి నాడు. ఎనిమిదోనాడు తనకు తానే లేచి కూర్చున్నాడు. చుట్టూ మూగిన ప్రజలు “ సంగతేమి పుల్లారెడ్డి 2” అంటే “నాపేరు పుల్లారెడ్డి కాదోయ్‌ వేమన” అన్నాడు. వెంటనే నా గుక్కిరి మిక్కిరి అనకుండా విశ్వసించి భక్తు రై నారు. [క్రమేణా ఆయన పరమయోగి అయినాడు. దేశసంచారం' చేస్తి 170 చై తన్యలహరి భక్తబృంద సేవితుడై కటారుపల్లె చేరి సిద్ధిని పొందినాడు. అంతే! మన వేమన ఆపు ల్లారెడ్డి “వేమన కాడు. ఇతనికి తుంగవేమన అని పేరు, ఇతడు 1780 లో జన్మించి, 90 ఏండ్లు (బతికిన ట్లున్నది. పౌండ్రకవాసుదేవుడు అసలు యాదవకృష్ణునికి నకిలీకృష్ణు డై నట్టు, తుంగవేమన _ యోగివేమనవలెనే నటించినాడు _ నడచుకొ న్నాడు, “సదవై నాడు. ఆటవెలదులలో కవిత్వం చెప్పినాడు. కాని, “*బాలచ్మక వేమ భవ్యనామ” అన్నది యితనిపద్యాల మకుటం. పఠనరామ = బౌద్ధరామ అని పాఠాంతరాలు, దీనిభావం ఆతిరుమలే కుని కే తెలిసినటు లేదు. ఈవంళంవారికి వేమనశబ్దం (బతుకు దెరువుమంత్ర మై మెనది. యామా' అయ్య ( వేములయ్య) "పేరుతో, తాక్తితే పదిచోట్ల దిడే బక్కగుబ్దంమీద, ప పసుపు గుడ్డలతో త ప్పెట్లదరువుతో, నెల్లూరుతూర్చునాటికి ఏ'పేటా “వచ్చి, 'మేరలు దండుకొని పోతూఉంటారు. ఈ వేములయ్యమరఠాలు చాలా ఉన్నట్లున్నది ; ఎందుకం'కే _ ఒకసారి వచ్చినయోగి మరల కావ్చించుట లేదు. వేమనపేరు అదికించుకోకపో తే యీసాములకు దారిబత్తెము గిట్టదు. "పేరు = మకుటము: వేమన అనే పేరుకు ఇప్పుడు సరీగా అర్హంచేప్పేవాళ్ళు కనబడటం: లేదు. అర్థం లేని పేరు పెట్టి ఉండరు గదా! పిచ్చిపుల్లయకు గూడ ఒక అర్థం ఉన్నది గదా! ఇది శతెనుగుసదమే అయిఉండాల. సంస్కృతంలో వేమ. అంటే నేతమగ్గపుపలక _ అదేమి మొట్తో 1 అన్నిపాతపే పేర్లవలెనే ఇది ఇప్పుడు: మోజును పోగొట్టుకొన్నది. తిక్కతిక్కనలు దప్ప కవితిక్క నలు ఏరీ నేడు ? బెంగాలీకొడుగు “కొడుక్కుంటున్నవిగదా ఇప్పుడు ఆంధ్రుల పేర్లు పేరు! వేమారెడ్డి అనే ఇంటిపే పేర్లు అక్కడక్కడా పౌరుషనామధేయంగా మాజిల్లాలో చెవికి తగులుచున్నవి. వేమయ్యలు గూడా ఉన్నారు. ఇక మకుటం సంగతి : వేమన ఉపాసించిన ఆసర|బహ్మంవలెనే అవా జ్మానసగోచరంగా నిర్గుణంగా నిరాకారంగానే ఉన్నది__యీమకుటంగూడ £ ఒక్కొక్కరి 'మేధాతరం గాన్నిబట్టి (Brain Wave) అర్థాలు బయలుదేరి: ఉన్నవి. విశ్వదాభిరామ _ విశ్వథాభిరామ _ విశ్వతోభిరామ _ అన్నవి పాఠాంత రాలు. నూటికి తొంబై పాళ్ళు “విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ” అన్నదే అంగీకరింప బడిఉన్నది. 'వేమన. 171 ఇక అర్థాలు వినండి : అభిరామయ్య వేమయ్యకు బంగారంచేయడం నేర్పించిన కంసాలిబ త్తుడట ! ఆయనకు నెనరు చూపను ఆయనపేరు పద్యాలలో బిగించినాడట, విశ్వమును, ద _ ఇచ్చువాడు, ఆయనకు అభిరాముడు _ ఒప్పి నవాడ్సు అని ఇంకొకదొర. విశ్వము _ సమస్తమును ఇచ్చుటచే ఒప్పినవాడు అని ఒక వ్యాఖ్యాతృచ్మకవర్షి. మరికొందరుమహానుభావులు చేమనముండను రచ్చ కీడ్చి, ఆమెపేరు విశ్వద అని నిర్ణయంచేసి, యీకవిత్వం ఆపెకు అభిరామ మైనదని _ “నిజంతలలో కల్ల మేకు గొట్టినట్లు” చెప్పినారు. విశ్వమును, ద = గుద్దలించువాడు, శివుడు; ఆయనకు నచ్చినవాడు అని, భూధరమునకు భూద రము (పంది) నకు భేదం తెలిసినట్లు (పకటించుకొనే ఇంకొకపండితుని వ్యాఖ్యానం. విశ్వదుడు-సర్యము నిచ్చువాడు, అని మజియొకభాష్యకారుడు. ఇట్లా పుణె కొక తీరుగా, వ్యాఖ్యానాలు వెలిగించినారు. పాటకు ఊత పదంవలె us ఉండవచ్చు నని అర్హంచెప్పక మనలను అవస్థ పె పెట్టక వదలి వేసినవారే ఇందు పెద్దమనుషులు. ఏపేరన విలిచినా, ఎట్లా వందనా ప కూర కమ్మగానే పలక: శి. వేమనకీ ర్థిచందునికి గ్రహణ(గ్ర స్త-విమోచనాలు తమిళకురక్‌ నందలి భ క్రి పారవశ్యము _ సమతాభావములను వేమన తన పద్యాలలో (పవహింపబేసి, అనాటి ఆంధసాహిత్యమును విప్ల వసీమాపరి సరము. లకు కొనిపోయినాడు. త త్త్వజ్ఞానవిషయమున చేమనస్థానము కబీరు (15.వశ.) వంగచై తన్యస్వామి (16. వ. శ్ర మొదలగువారికంచెి పెన కాకపోయినా, సమపంక్రిలో మాత్రం తప్పదు _ అని ఉపజ్ఞాళోభితుడు వినయకుమారసర్కారు. ఉగ్గడింపు. వేమన అగాధభావపూర్దుడు, ఆయనకవిత్వము స్వచ్చమైనది; దానిభాష. భావము = శయ్య స్వయంసంభవఎములు. (ప్రపంచమున వేమనను మించిన చతురవచోనిధి ఇంకొక డుండలేదు. ఆయన (ప్రకృతి పియు డైన సహజకవి. ఆచార మూఢవిశ్వాసములను ఛిన్నము చేస్తి పాతగురువులకు దాసులై న ఇంట నున్న ముసలమ్మలఅధికారమును తొలగ దోయు మని ఆయనరచనలు ప్రబోధ శంథారావములు గావించినవి _ అని డాక్టర్‌ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ఆకాశ వాణీలో గావించిన మేల్కొలుపు. 172 చై తన్యలహరి. “మానవతకు సంబంధించినదానిని దేనినిగాని వేమన నిర్లక్ష్యము చేయలే'దని బార్‌ నెట్‌ జ్ఞ ప్రిచేయుచున్నాడు. —'వేమన నేటితెనుగుకవులందరిలో ఎక్కువ (ప్రజాభిమానమును పొందిన వాడు. ఇప్పుడు వాడుకలో నున్న ఏచాటువకుగాని, సామెతకుగాని, అర్హపూర్ణ మైన సీతిసూ క్రి కిగాని వేమనక ర్హృత్వం అంటగట్టబడనిది లే దని, బహుభాషా కోవిదుడు సర్‌ జార్లి అబహాం (్రీర్‌ నన్‌ తనబ్బృహద్ద్రంథమున చాటు చున్నాడు. వేమన వెలువరించినసత్యములు మఠావరణములలో బుట్టినవి గావు_| శ్రామిక పజల (ప్రేమపూర్ణహృదయకుహరములనుండి వెలికుబికిన శాళ్వతసత్యము"లని 'లాయనల్‌ బార్‌ నెట్‌ ఉప్పొంగిపోవుచున్నాడు. (గ్రీసుస్కోకటీసు, పేటో, డెమ్మోకటిస్‌, లూషియన్‌; జర్మన్‌ లూథర్‌, ఇంగ్లీషు విక్తిప్‌; మహర్షి (సెంట్‌) పాల్‌; పరాసురచయిత వాల్తేర్‌ _ ర్యాబెలె; తమిళ తిరువళ్లువర్‌; కన్నడ సర్వజ్ఞుడు; తెనుగు పోతులూరు వీర బహ్మం, ఏగంటివారు, ఆనందవరదరాజయోగి, ముత్యాల నారసింహదాసు, ఎడ్ల రామ దాసు మొదలగువారిని, విమర్శకులు వేమనయోగితో సరితూచి విలువలు నెల కొల్చినారు, కాబ'మే, ఆం ధ్రసాహిత్యవన పునర్వికసన వసంతుడు = ఛార్లెస్‌ ఫిలిప్‌ (బ్రౌను “వేమనను నేను కనుగొంటిని” ఆని శివమె త్తి చిందు లేసినాడు. అణచివేత : అయితే ఏమి? వేమనపేరు, పద్యాలు కొంతవరకు అణచి పెట్టబడిన వని అనవలసివస్తున్నది. 19వ శతాబ్దంలో పాశ్చాత్యులు, 20 లో కొందరు 'ఆంధులు ఆయనను అజ్ఞాతవాసమునుండి బయటకు లాగి బూజు విదలగొట్టి, ఆం|ధసాహిత్యవియ త్ర తల మన ఆయనకీ రి _ర్తి చందికలను (ప్రకాశింపజేసినారు, ఇట్టి వేమనకే ర్తిభానుడు అవవాదరాహు గ స్తమయ్యేదానికి కారణములు ఏమి? కేవలం శూదుడై నందుననే అ| గవర్ణములవారు వెలి వేసి అణగ దొక్కినా రనుట అంతగా పొసగదు. ఇంక శూదుడౌట ఎరుగరా వేముని మనను అతనితోడ మరులుకొనియె కొలిచిరి ద్విజులును కోటాన కోటుల్రే ... వేమన 173 అని తనసర్వజనస మ్మోహనళ క్రిని, తనకు లభించిన లోకాదరణమును తానే (పకటించుకొనుచున్నాడు. తమి లంత గాకపోయిన్కా సంగీతసాహిత్య రంగములందు ఆంధులుగూడ గుణపక్షపాతులే | కృష్ణదేవరాయలు, రామ రాజభూషణుడు, గోన బుద్దారెడ్డి ఆయనపు తుడు విర్ధలుడు, విజయరాఘవుడు, చేమకూర, గంగాదేవి, మొల్ల, ముద్దుపళని మొదలగువారికి అ్మగస్థాన మిచ్చి, ఆదరిస్తున్నారుగదా | ఒక్క అప్పకవి “అం ఘిభవునికావ్యంబు (గ్రాహ్యంబు గాదు” అని అరచినా ఆంధ్రులు చెవినిబెట్టలేదు. ఇక వేమనకే ఈ తాకు తాకనేల ? వేమన పామరకవి, (గ్రామ్యంలో (వాసినందున వెలి వేసినారం కే తిక్కన వ్రాసినది గూడ అనాటి జీవంగల వాడుకభాషనే. అందువల్లనే ఆంధావళి మోదము బొందినది. “కూరాకు గోసి తినిబతుకుదు” ననిపించినాడు. ధర్మ రాజుచేత (|దోణపర్వంమొదట్స, నేటి డి. ఎం. కె. వారి వలెనే ఆనాడు. తిక్కన, తర్వాత వేమన తెనుగుజనానికి తెలియును. సంస్కృృతపదాలన్నిటికి అప్పటమెన జానుతెనుగుమాటను_ఉన్నవాటిని వాడి, లేనివాటికి కల్పిం చినారు. కాబట్టి ఇదే వేమనను బహిష్కరించేదానికి వంక కానేరదు. ఈభాషను విననే (ప్రజలు ఎగబడి మూగినారు. వేమనరచనలో వ్యాకరణదోషా లున్నవని కొందరు, ఏవ్యాకరణమో ౫ ఎదిగే భాషను పాతవ్యాకరణస్నూతా లనే ఇనుపచట్టంలో మహాకవి ' ఎవరుగాని. బంధించలేదు. ఇదీ యీనిరాదరణకు సం పూర్ణకారణం కాజాలదు. ఇది సంప దాయవాదుల నిరాశా కోశం కావచ్చును. ఇంతే గాకుండా, వేమనకాలంనాటికి, ఆం|ధభారతి క తిమాలంకార ముల బరువ్నుక్రింద [కుంగి కుద్ది అయినది. తన సహజసుందరగంఖీర యానాన్ని మరచిపోయినది. వ్మక్రరీతులలో సాముగరిడీలు నేర్చి కల్లపసిడికి కాంతు లబ్బజేసినది. ఇక వేమన దేశికవిత్వము _ సరళభాష _ విమర్శకగంభీర భావములు పూర్వాచారపరాయణుల మనసుకు గిట్టలేదు; అందుచేతనే నోటికి పట్టనేలేదు. మఠొధిపతుల గుత్తాధికారము : అగజాతులు పీఠాధిపతులు మతరహస్యాల మరుగుపరచి తమహ స్తగత౦ చేసుకొని, పారలౌకికాధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేస్తుండగా, | ప్రజలభాషలో 174 చైతన్యలహరి ఆసత్యాలను బయటబెట్టి, ఆనిరంకుశాధికారాన్ని సడలింప జేసిన వేమన యీ గుత్తాధికారులకు (ప్రబలశ తు వెనాడు. తమ ఆచారాలను, తమ మతాన్ని పరిహసించిన వేమన పద్యాలనే, |బాహ్మణఉపాధ్యాయులు విద్యార్థులకు గరపను ఇచ్చగింపకపోవుట మానవన్వభావంకాబిట్టి మన్నింపదగినదే 1 వేద గూఢార్థము బట్టబయ లగుట అనిన, వై దికమతమువారి కాణాచి దోపుడుపోయినశ్లేగదా 1 పాలు ర్తీ సోమనాథునిబోటి శివకవులు దేశికవితలో జానుతెనుగులో ద్విపద కావ్యాలు చెప్పితే మాన్యపరచలేకపోయిరిగదా = యీ(తోవవారు అంతతో బోక “ద్విపదకావ్యంబు ముదిలంజ దిడ్డిక ౦త * అనిన రసికావతం సులుగూడ వీరేగదా ! ఇప్లే ఇప్పటి విప్లవకవు లనుకొ నేవారు, అందరినీ బూతులు తిట్టుట లేదా ? ఇదంతా కాలధర్మం. స్‌ు మారుచు పోవుచుండును. ఇళ్లే తెనుగులో మంత్రాలు చెప్పే జంగం దేవర్లనుగూడ ఈపూర్వాచార కలత వదలరై:రి. ఇది నేడు తమిళనాడులో “జరిగే అలజడికి ఎంతో పురోగామి. ఈఆంక్షకుముందు, పల్లెలలో వేమన నీతిపద్యాలు బడులలో ఆటవిడుపు పద్యాలుగా గరపబడుచునే ఉండేవి. వీటిలో ఒకటోరెండో నోటికి రాని వారు లేకుండిరి. కాని, [బిటీషుపాలకులు, తమమతతాటస్యవిధానంలో వేమన పద్యాలను (పభుత్వపాఠశాలల ఆవరణంలోనికే ప్రవేశింపనీయరై ర. ఇదంతా నిప్పును కొంగున దాచిన ట్లయినది. వేమనకీ ర్తి దావానలంవలె (ప్రజ్వలించినది. ఈ కారణంవల్లనే, బౌనుపాఠ్య గ్రంథంగా అచ్చువేయించిన పద్యాల సంపుటి పతులు అదృశ్యమై పోయినవి. కొ న్నేండ్లతర్వాత చె త్తకాగితాల గదిలో ఒకకుప్పలో ఇవి దాగుకొనియుండినట్లు తెలియవచ్చినది. మనవారు చేయనిపని ః మొట్ట మొదటిసారిగా 1828 లో కావలి వెంకటరామస్వామి దక్కను కవుల చరితను ఇంగ్లీషులో (వ్రాస్తూ పేర్కొన్న 47 తెనుగుకవులలో వేమన పేరు దిగ వేసినాడు. ఉలమువలవ ఈకాపుకవి అంటరాని వా డెనా డనువాదము యీకౌవలిసోదరుని పట్ల అతుకదు. ఎందుకంటే రామస్వామి కర వాటాకులుని వసుచరిత్రను ఆంగ్లవచనంలో (వాసినారు. 1850 (ప్రాంతాన వెలువడిన గురజాడ (శ్రీరామమూ ర్తిగారి ఆంధ్రకవుల చరిత్రలో వేమనపేరు వేమువలె చేదై నట్లు వర్ణించినాడు. 1899 లో కందుకూరు వీరేశలింగం ఆం|ధ్రకవులకు వేమన 175 జాతకచ క్రములు బిగించినట్లు (వ్రాసిన కవులచరిత్రలో వేమన లేడు. అంతటి ఉదారాశయములు గలిగిన పంతులుగారికి వేమన ఎందుకు కనుతగుల లేదో తెలియలేదు. 1917 లో పెంచి (ప్రచురించిన ద్వితీయముద్రణంలో గూడ వేమనపేరును _ మైలగుడ్డను కట్లిపుల్లతో తాకినట్లుగూడ తాకరై రి, ఇది కుట కాకపోయినా కూరిమి లేకపోవుట కావాల. పాశ్చాత్యపండితులసేవ : ఇట్టిపరి స్థితులలో ఎంతోము౦దు, కొందరు (ప్రాశ్చాత్య (ముఖ్యంగా ఆంగ్లేయ) పండితులు తెనుగు నేర్చుకొని, వేమన కవితారీతులకు సొక్కి సోలి, వేమనత త్త్వముంభాష-సంఘసంస్కారదీక్ష. ఆయుగపురో గాములై న ఉదారాశ యములను వివరిస్తూ విమర్శకవ్యానములను ఇంగ్లీషులో (వ్రాసినారు. వారిలో కొందరిని ఉదాహరించుకొందా౦ ;= వేమనచే ఆక ర్షింపబడిన మొట్టమొదటి పాళ్చాత్యుడు వ్ర యెంచి మత గురువు (ఆబ్బె జె.ఎ. దూబాయ్‌ (040019). హిందువుల ఆచారములనుగురించి దాస్తూ (1816) అందలి ఉదార వేదాంత విషయములను గుర్తించి, మూఢమతా చారములను విమర్శించిన కొద్దిమంది వ్మిశుతులలో వేమన ఒకడని, ఈయన రచనలు చిత్తాకర్గకముగ, స్వతంత్రభావో పేతంగా, విప్లవభావాత్మకంగా ఉన్నవని ఉగ్గడించినాడు. తర్వాత యీ (ఫెంచిపు స్తకం ఆంగ్లంలోనికి అనువ దింపబడినది. ఆవల, *హెన్‌రీ బ్యూఛాంప్‌” 1897లో దూబాయ్‌ (ఫెంచిమూలమునకు ఇంకొక ఇంగ్లీషఅనువాదం చేస్తూ, _ “బాగా చదువుకొని, మంచిసంస్కారం గలిగిన బ్రాహ్మణులు చాలమంది వేమన పద్యాలను చాల ఆసక్తితో చదువు చున్నారు.” అని బ్రాహ్మణులపై మోపబడిన ఒక అపోహను తొలగించి పుణ్యం కట్టుకొనినాడు, ఛార్లెన్‌ ఫిలిప్‌ (బ్రౌన్‌ : 1817లో మదరాసు సివిల్‌సర్వీసులో (ప్రవేశించినదిమొదలు తెలుగు వాజ్మయం పై బడి, కృష్ణరాయలతర్వాత జీర్ణోన్ము ఖమైన ఆంధ గంథాలను ఉద్ధరించినాడు. వేమనను “నాకవి” అని సొంతడబ్బుతో దేశంనాలుగుచెరగుల నుండి వేమనపద్యాలను సేకరించి (ప్రతులు వ్రాయించి 2000 పద్యాలను అచ్చు 176 చైతన్యలహరి వేయించినాడు (1824). ఇది కొన్నివేల పద్యాలనుండి చేమనవిగా గుర్తించి ఏరబడినవి. ఇంగ్లీ షుతాత్పర్యములను వ్రాసి ఇంకొ కము దణము వెలువరించి నాడు. [బౌనుదొరే కొన్నివేమనపద్యాలను ల్యాటినులోనికి అనువదించినాడు. వేమన నై తికస్తూతాలు (గ్రీకు వేదాంతులు న సోక్రటీస్‌, డెమో క్రటిస్‌ సూత్రాల వంటి వని, సాహిత్యము లూషియన్‌సాహిత్యమువంటి దని (బౌనుదొర మదింపు. వేమనపద్యాలు అచ్చుపడను ఇదేమొదలు కావచ్చును. విలియమ్‌ హోవర్డు క్యాంబెల్‌ :(1859 - 1910) స్కాట్‌ లాండుదేశమతగురువు. వీరు తెనుగు సంస్కృతం. నేర్చి, గుత్తి _ జమ్మలమడుగ్నుపాంతాలలో మిషనరీగా పనిచేసినారు. _ ఈయనకు కీటకశాస్ర్రంమీద - ఎక్కుడు - అభిమానము. కందుకూరు వీరేశలింగంతో గలసి (టౌన్‌ తెనుగు ఇంగ్లీషు డిక్‌ షనరీని సవరించినాడు. ఆపాంతాన కాలార దిరిగి వేమనసంగతులను సొంతంగా అడిగి తెలుసుకొన్నాడు. వాటిని సానుభూతితో సమన్వయపరచుకొనినాడు. స్వచ్చమైన ఆధ్యాత్మిక జీవనం, ఇంకను హిందూదేశంలో పల్లెలలో పాదుకొనియున్న దని (గ్రహించి, ఆనందించినాడు. “అప్పుడప్పుడు ఒకఉపజ్ఞాళోభితులు ఉద్భవించి, దైవ దత్తవిస్పష్టఫణితిలో లోకవృత్తమును (ప్రజాభిమతమును వెల్ల డించుచుందు రని, అట్టివారిలో వేమన సు ప్రసిద్దు డని, ఆయనే నిక్క మైన (ప్రజాకవి అని, సంఘసంస్కర్త అని, పల్లెపజలకే కవిత్వం (వాసినాడని, ఆయనకు కలగిన లోక పియత ఆయనక వితాశ క్రి దానిగుణోత్కర్ష లవల్ల నే కలిగిన దని, (పబంధరీతులను శాస్త్రీయకవిసమయములను తృణీకరించి వాడుకభాషలో (వాయుటయందే వేమనగొప్పతనము ఇమిడియున్న దని”__చాటుచున్నాడు. ఆయన్మపజానురంజకత్వమునకు అవహేళనమే (పదిలకారణ మని గూడ అంటున్నాడు క్యాంబెల్‌. (ప్రపంచచర్మితయందు కవి వేమనస్థానం, ఇంగ్లండ్‌ విక్స్‌ ప్‌ పంచననే అని అంటున్నాడు. విలువలు గట్టిన యీతెల్ల దొర. ఇవి 1898 నాటి (వ్రాతలు. మేజర్‌, ఎం. ఆర్‌, మ్యాక్‌ డొనాల్డ్‌ ః సెనికోద్యోగిగా పనిచేసి 1889 లో మద్రాసు. విద్యాశాఖాధికారి అయి నాడు. (బౌను (ప్రచురించిన వేమనపద్య గ్రంథ అనుశీలనంగా ఒకవ్యాసం |వాస్కి వేమన 177 ఒకను ద్రాసుష్మత్రికలో |ప్రకటించినాడు. ఇందు తాను స్వయంగా పరిళోధించి చేసినవిషయా లున్నవి. డాక్టర్‌ జి యుపోప్‌ : ఒకకై9స్తవమిషనరి. తమిళమున మహాపండితుడు. ఆబెదూదాయ్‌ (వ్రాసిన వేమన్మగ్రంథమును (పకటిస్తూ, మున్నుడిగా అన్నమాట లివి ; “వేమన పద్యాలలో గల సొంపైన నడక, భాషలోనితియ్యదనము, ఏఇతర(వాతగానికి గాని అబ్బలేదు. ఈపద్యములు అత్యంతలో క్మపియతను పొందియున్న వి," లాయనెల్‌ డేవిడ్‌ బాళొనెట్‌ : (1871 - 1960) తొంభై ఏండ్లు పండుముసలిగా (బతికిన యీమేధా సంపన్నుడు సంభ్యాకభాషాపండితుడు. భారతీయభాషలు _ఎచ్చుతక్కువలన్నీ నాటు కె చిందులాడినవి. అరబ్బీ,పారసి, సింహాలి, బర్మాభా షలలో లోతై నపాండిత్యం గూడ సంపాదించుకొనినాడు. భారతీయ శాస్త్రపరిళోధనలకు ఒకభాండా గారమై గువువై మాన్యత బొందినాడు. వేమన భువెపే అవతరించుటే ఒక అపూర్వపుణ్యమని తన్మయుడై నాడు. ఈయనకు వేమన ఒక అధునాతన పవ్వ క్ట విమర్శనల అంతరార్థము క ఈయన వేమన షిమర్శనల అంతారార్థమును అర్థం వేసుకొని, హిందూ మతమూఢాచారములను వమ్మిగహారాధనయజ్జయాగాది (క్రతువులను గురించి వేమన చేసిన వ్యంగ్యఅవహేళనలను చేజిక్కి౦చుకొని. మన విమర్శక మన్యులు చేసే నిందలకు బార్‌ నెట్‌ చక్కటిసమాధానం చెప్పుచున్నాడు. “వినండి యీ దొరవాదం ఎంత హాయిగా నున్నదో ; “వేమన చేసినవిమర్శనలను, కురిపించిను నిందలను వాటికి పాల్చ్పరచినవారిగుణా వగుణము లనుసరించి మనము యీనిరడు లను (గ్రహించాలి. హిందూగురువులను ఆచార్యులను అర్బకులను సుస్యోసూ లను రెండువర్లములుగా విభజించవలెను. వీరిలో ధూర్తులు, వంచకులు, సీత్రి బాహ్యులు కొందరు లేకపోలేదు. మరికొందరు ఆధ్యాత్మిక మహితులు నజ్ణినో లును గలరు. గృహస్థ శ్రమధర్మమును సత్యశీలంతో పాలించువారును గలరు. ఇక వేమన తూర్చానబట్టినది ఇందలిధూర్తులనే గాని సత్పురుషగణమున్ను కాదని యాయన ఎలుగెత్తి చాటుచున్నాడు. మనవారు డయ్యర ధర్మపస్వాళు 12 178 చై తన్యలహరి వల్లెవేసినట్లు (Devil quotes scriptures for its purpose) వేమన చేసిన విమర్శనలను చేబట్టి పలుకుచుందురు. చేమనస్తాయికి వచ్చినవారికి ఇవేవీ అవ సరం లేదు గాని, సామన్యమనుజశరీరులు భూతలకీటకాలు యివి లేకుండా మనుగడ నడుపలే రని విజ్ఞులఅభి ప్రాయము. ఖా వేమన - కొన్నిపాశ్చాత్యభావములు ! “సీకుడిచేయి చేసినదానిని ఎడమచేతికి తెలియనీయకు” అనినది మత్తయి సువార్త ముల్లెయేకా దని, అన్నిజాతులలో అన్నిదేశములలో మతిమంతుల మ స్తష్కంలో పుప్రేసత్య మని పె పెట్టి చెప్పరాదు పేదకై న” అన్న వేమన బంతిని ఉదాహరించి అపోహను తొలగించుచున్నాడు - దార్‌నెట్‌ 1 ఇ'ప్లే, బై బిల్‌ నూతననిబంధనలో “శ తువులతల'పె నిష్పుకణముల బెట్ట రాదు” అనినఉదా త్రభావం _ చంపదగినయట్టి శత్రువు తనచేత జిక్కెనేని కీడు చేయరాదు, పొసగ మేలు చేసి పొమ్యనుపె చాలు... అనిస వేమన నుడిలో _ కీడుకుమారు మేలుచేయ మనుటచే ఎక్కుడుమహిమను జెందిన దని, ఆం్మధులకంటె ఎక్కువగా మురిసిపోతున్నాడు _ యీవెళ్లిదొర ! (గ్రీసుమహామతి _ లకన్‌, సర్వమూ ఎరిగి, తన కేమీ తెలియ దని విన్నము డై నాడు. ఇంతవాడే వేమన అని బార్‌ నెట్‌ = నేర నన్నవాడు నెజజాణ మహిలోన( నేర్తు నన్న వాడు వా ర్తకాడు; యూరకున్నవాడె ఉత్త మోత్తముడు... అనేపద్యాన్ని ఎ త్తిచూప్పి వేమన సో కటిసుకు తీసిపోలేదని చాటుచున్నాడు. ఈ దొరకు వేమన ఒకదేవకల్పుడు a ఒకమహ్మోపవ క్త = ఉపదేశకుడు ! ఇవన్నీ బార్‌ నెట్‌ [వాసిన “భారత దేశహృదయం” అనేపు స్తకంలో ఉన్నవి. ఛార్డెన్‌ ఇ. గోవర్‌ : ఇంగ్లండువాసి. జానపదవాజ్యయ[పియుడు. 1864 లో మదరాసులో, సెనికబాలల అనాథశరణాలయపాలకః డుగా ఉండినాడు. 1872 లో మదరాసులో దివంగతుడై నాడు. ఈయన తెనుగుభాషామాధుర్యానికి మురిసిపోయినాడు. దీని వేమన 179 అక్షరసౌభాగ్యంవల్ల (ప్రపంచభాషలన్నిటిని ఇందు (వాయవచ్చునని, మన లిపిని _పళంసించినాడు. తెనుగు జాతి (ప్రాచీననాగరికత పడమటి ఫినీషియనుల సంస్కృతితో సరితూగ గలదనుచున్నాడు. _పజాబాహుళ్యభావములను ఆదర్శ ములను వ్యా ప్రికి దెచ్చుటలో వేమన చాలసహాయకారి అయినా డని, ఆయన పద్యములు (ప్రజలనానుడులై పోయినవని నుడువుచు, వేమనకు లోకకవి పట్టము గట్టినాడు. సుపసిద్ధచరి త్రకారుడు = విన్‌ సెంట్‌స్మిత్‌ 1910 (ప్రాంతాన, శాస్త్ర యు కంగా హిందూ దేశచరిత్రను బాస్తూ=వర్ణవ్యవ స్టదో సషములను ఎ తిచూపుచు, ఆలి nal ణల ఆ — వేమనపద్యములు నాల్గింటిని ఉదాహరించినాడు. ఇది గోవర్‌ అనువాదములు. హెన్‌రీబవర్సు: 1874 (ప్రాంతాన తెనుగునాట, పాఠశాలల పర్యవేశ్తణాధికారిగా పనిచేసి నాడు. వేమనపద్యాలు పాఠశాలలో గరపవచ్చునా ? కూడదా ? అనేవివాదంలో కూడదనుచునే (పాలకులదృష్ట్యా) వేమన తనకాలనుకంజ ఎంతో ముందు నడ చిన ఉదారుడని, విశ్వాసానుర క్రి, సహనశీలము, ఉత్సాహము, సంఘసంస్కార ప్రీయత ఆయనను తన యుగపురో గామిగా చేసినవని పొగడినాడు. ఇటిది ! వేమనకీ రిని ఉదరించిన పాళ్చాత్యపండితుల అకళంక అన్య భాషా'వేనో దంతము | ~~ ఇతరభాషలు = వేమన: జన్మపియములై న వేమనపద్యాలు _ సూక్తులు తమిళమళయాళ కన్న డములలోనికి అనువదింపబడి అందరికి ఆనందమును గొల్బుచున్నవి. డి. ఎం. కె. నాయకమణి అణ్జాదురై చాలపద్యాలకు తమిళానువాదమును (పకటించియున్నాడు. వీరికి తెలుగన్న (పీతి. వీరితల్లి బంగారమ్మ తెనుగు ఆడపడుచు. కంచిలో వరదరాజస్వామికో వెలలో (తేవ ప్పెరుమాళ్ళు) దేవదాసిగా ఆదిలో నుండినది, ఒకముస్తిం సరళస్వభావునిగూడ వేమన ఆకర్షించినాడు. హైదరాబాదు వాసి = జనాబ్‌ మీర్‌ మహమ్మద్‌ ఖాను, “ఒక మర్మయోగి అంతర్గతభానళదిలత” (Musings of a Mystic) పేర ఆంగ్లములోనికి |వాసినాడు. వేమనపద్యాలు సంస్కృతములో నికి చాలమంది మార్చిఉన్నారు. 180 చై తన్మలహరి ఇన్నిభాషలలోనికి ఎక్కి నతెనుగుక ఏకాఫు వేమనయోగి దప్ప ఇంకొ కరు లేరనుట |ప్రజాకవితకు మంచివిలువ గలుగుచున్నది. మనవారికృషి : ఇక మన ఆంధ్రులలో, వేమనపద్యములను 4000 పెన సంకలనము గావించి = (బౌనుతర్వాత = “వేమనసూ క్రి లలల “సీర, 1913 లో అచ్చువేసి యీకవిపేరు బాగా బయటకు "దెచ్చిన భాషాభిమాని ఆర్‌. పూర్ణా చార్యులు. బందరులో పోలీసు ఆఫీసులో గుమస్తాపని చేస్తూ , తనడబ్బుతోనే యీ పని అంతా చేసినాడు. ఈయన కంసాలి కాబట్ట వీర బ్రహ్మం పద్యాలను గూడ ఇందు చేర్చినాడు. వేమన విషయములను సవిమర్శక నికషోపలమున ఒరపు వేసినది = ఆం ధ్రపరికోధక పితామహుడు, విజ్ఞాన్నగంథ ప్రకాశకుడు = కొను వ వేంకట లక్ష్మణరావుగారు, (1877 _ 1923. తర్వాత, డాక్టర్‌ కట్టమంచి రాను లింగారెడ్డిగారు 1914 లో, కవితారీతుల విమర్శనమున ఆం|ద్రులకు శ్రమే భిక్ష అక “కవిత్వ తత్వ విచారము” అను బాంబును (ప్రయోగించి, వేమన విషయక మైన సంకుచిత సాం పదాయక దుర్గభి త్తికలను పగులగొట్టినాడు. దాని అ స్లిభారం మీదనే వేమనకీ ర్రి సౌగము కట్టదిడినది, వీనితర్వాత వేమనపట్ల క్‌ ప్రి "చరిత్రను పద్యములను భాషాసేన జేసిన వారిలో లెక్క_బిడిన వారు. వంగూరు సుబ్బరావు, రమణకవులు, వేటూరు (ద్రభాకరశాస్రీ, బండారు తమ్మయ్య, చాగంటి శ నేదునూరు గంగాధరం, - వేదం వెంక టకృష్ణళర్మ, డాక్టర్‌ జి, వి. కృష్ణ రావు, ఆర ద (ప్రభృతులు. వీరి పషయత్నం చమన విషయికమైన చీకటిని పార (దోలినది. వెంటనే మరల వేమన నిజకీరి రి స్నామాజ్యమునకు పట్టాషిక్తడై పపంచ వాజ్యయస్టానమునకు యోగ్యతాపత్రమును పొందియున్నాడు. వీటన్నిటిలో రాళ్ళ పల్లి అనంతకృష్ణ శర్మగారి వేమన ఉపన్యాసములు _ విమర్శక గుణమున, సమ్మగ విషయ సేకరణమున, మధుర మనో జ్ఞ జీవభాషా విషయమున, ఉన్నతోన్నత సాహిత్యశిఖరమున, రాచరికాలను ఇంకను జరుపు చున్నవి. అప్పటి [బౌను, ఇప్పటి రాళ్ళపల్లి వారే వేమన కవితాసౌభాగ్యమండ పానికి కళాపూర సంభాలు. 1928 లో, ఆంధ్ర విశ్వకళాపరిషళత్తు ప్రాంగణంలో, ణంల అవి కట్టమం౦చివాడు పెండ్లి పెద్దగా జరిపించిన సరస్వతీ కల్యాజోత్సవంలో ఇది ఒక é —_ సకరించి = ర్క క్‌ ఆజ గ్‌ శేషయ్య, వేమన 18! నాటిచదురు. ఇచటనే ఆంధ్రసాహిత్యమందిరమున వేమన కీర్తిధ్వజమును ఎగగటినారు. వ్యాఖ్యానములు : చేమనపడ్యాలకు కొందరు వ్యాఖ్యానములనుగూడ |వాసినారుగాని, అవి “బహ్మాకై నను యు రిమ్మ తెగులు” అన్నట్లుగా, ఎవరిపిచ్చిలో వారు ఆనం దించినటుగా ఉన్నవి. ఈ వ్యాభ్యాతలు = బరంపురం, పూడిపెది సాంబశివరావు; గా (a) జ్ఞానా నందయోగి ఏ; కరూరు బంగారయ్య మొదలగువారు, వేమనచరిత ; చేదున శజీవితచర్మితన్కు కేం దసాహిత్యఅకాడమీ, (శ్రీన్నాచే ఇంగ్లీ మన (వ్రాయించి భారతీయభాషలన్నిటిలో నికి అనువదింపజేయు చున్నది. 8, వేమననాటి పరిస్థితులు- వేమన, పై వాటి _పభావము మతం _ ఇతర్మ్పపాపంచిక విషయాలవలెన మంచిగా బుచై చెడ్డగా శేలుచుండును. (పతిదేశంలో, (ప్రతినాగరికతకు మధ్య మధ్య ఒకధ్వాంత యుగం మొలుపుజూపి, పెరిగి విరుగుచుండును. ఇట్టి గ్లాని పుట్టినప్పుడే ధక సంగ్టాపనార్థం యుగయుగంలో ఒకామహాపురుషుడు పుట్టి దేశాన్ని దుస్టితినుండి ద్ధరించుచుండును. ఇట్టివారిని ఆ స్పికులు అవతారమంజశే, హేతువాదులు లౌకికులు (ప్రవక్త అని సంఘసంస్కర్త అని అంటుంటారు. గు ప్తసార్వభాములు, 5.6 శతాబ్దాలలో (పేవర్తి ంపజేసిన స్వర్హంముగం రానురాను త్మామయుగమై నానాటికి తీసికట్టయి, చివరకు అయోయుగ మైనది, మతం దెవాంశాన్ని కోల్పోయి, అసురాంశ అనదగిన బాహ్యాడంబరాలతో నిండిపోయింది. యాగాదిక ర్మకాండ వ్మిగహారావనాదిపూ జా క్రమాలు వికృత హీనాకారములను పొందినవి. గురుస్తానాలు మఠాలు స్వ ప్రయోజనాలకు దుర్గము లైనవి. _పజాబాహుళ్యము చదువు లేక, పైశాచిక మళతాధిపతులకు బానిసలై ఎరుక లేక చీకటిలో తడుముకొనుచుండినది. శా శ్రేయం, వామాచారం తల క్రిం దులుగా తపస్సు చేయసాగి, మౌఢ్యాన్ని పెంచినవి. ము క్రి మార్గం చూపవలసిన వై స్పవభక్తి చెడీ అవినీతికి స్థావరమైనది. ఆదిశంకరులు ప్రతిపాదించిన వివిధ 182 చైతన్యల హరి దేవతల ఏకత్వం ఆయన (ప్రతిష్టించిన _ ఆదిత్య అంబిక గణేశ విష్ణు పరమ శివుల సామరస్యం _ పంచాయతనం నుండి నిర్వాసం పోయినది. తిక్కన సోమయాజి ఆంధ్రావనిలో (ప్రవచనం చేసిన హరిహరనాథోపాసనావిధానం ఆసామరస్యమతం నిర్వీర్యమె, శివవై స్టవములు స్పర్థలు పెంచుకొని దేశాన్ని యుద్ధభూమి చేసి, నెత్తురుబురదను కల్పించినవి. వె దికమతరక్షకుల మని చెప్పుకొనే (బాహ్మణులు భాషను మంత్రమును తమకోశములందే బంధించి వాటి తాళపుచెవులను తమమొలలందే (వ్రేలాడ గట్టుకొనినారు. ధర్మం చెప్పినా పురాణం చెప్పినా సంస్కృతంలో చదివి, శెనుగులో అర్థం చెప్పి స్థానిక భాషావికాసము (పోదిజెందకుండా, విజ్ఞానం తలఎ త్తకుండో చేయచుండినొరు _ స్వాములు,“నేనే దహ్మం-నీనంచిత, ప్రారబ్ద ఆగామికర్మఫలితాలను సీవు అనుభవించక తీరదు” అనిన ఉపని షత్తులపరమ సత్యం, నైతిక భీరువులై న సామాన్య ప్రజలను భయ పెట్టి కాతరులను చేసినవి, భూలోకంలోని యమలో కయాతనల చవిచూచేటట్లు “్షసినవి యీ నిషుర సత్యాలు. ఈ స్థితిలో విదేశమతాలు తమ్మపవక్త కను "ఆశ్రయించు పే తరుజో పాయమని పాప భారమును భీతిని తేలికచేసినవి. ఇళ్లే మనపురాణాలు వేదాంత మతానికి కొతరూపం కల్పించినవి. (పాయళ్చిత్తాలు, "తీరే సేవలు (ప్రబలి మూల సత్యాన్ని మరుగుజేస్తి మూఢాచారాలను గద్దెపై నిలిపినవి. పురాణాలు, ఆచారాలు పరస్పరభిన్నాలై వేదమతనసనాతనధర్మాన్ని, పరమసత్యాన్ని తారుమారు జేసి, వాణిజ్యసంస్థల రూపాంతరా లైన మఠాలకు అప్పగించినవి. దీనితో దేశంలో ధార్మిక నైతికధర్మములకు మహామారి సోకింది. (ప్రతి దేశంలో (వతిమతానికి చుట్టుకొ నిన యిట్టి తెగులును అపనయింపను కొందరు కారణజన్ములు అనతరించి, దురాచార గ స్తమైన అప్పటిమతం పై తిరుగుబాటును లేవదీ'సేవారు. బుద్ధుడు ఇట్టి విప్లవవీరుడే! క్రై స్తవమతము : ఇట్టిదుస్టికే, 14వ శతాబ్దంలో, యూరపు కై9 స్తవంలో గూడ పేరుకొని పోయినది పోపు చుకాసకొకం లౌకిక సామా జ్యాధికారమువలె ముదిరి స్వార్థ నిరంకుశంతో పజలను వై జ్ఞానికదాస్యంలోనికి దింపివేసినది. ,క్రిందిమతాధి కారులు బిషప్పులు ఈ అధర్మయుద్ధంలో వీరయోధు లై నారు. హ్నిబూబై బిల్‌లో ఏమున్నదో (ప్రజలకు తెలియరాలేదు; ఏసుక్రీస్తు స్వభాష అయిన అరేబియాలో వేమన 183 ఏమిచెప్పినాడో బిషప్పులకు గూడ తెలియకుండినది. ఫాదరీలు చెప్పినదే మంత్రతంత్రశాసనం. వారు అవినీతిలో బడి (ప్రజలను అజ్ఞానకూపంలో రోసి దుగ్గింపజేయుచుండినారు. చేసినపాపానికి సిమొని (Simony) అన్నే పాయళ్చి త్ర పాపపరిహారధనమును బిషప్పులు, పోపుపేర గుంజి (ప్రజలకు స్వర్గంలో మంచిసీటును అడ్వాన్సుబుకింగు చేయుచుండినారు. ఇది మోక్షం కొనను మనవారు చేసేదానధర్మాల వికృత రూపంగా ఉండినది. పోపుపాపక్ష్షమాపణ పత్రాలను (Indulgences) అమ్మించి, కొన్నవారికి స్వర్గద్వారాలు తెరుపబడునని చెప్పి, అమాయక ప్రజలను నమ్మించను, బంగారుతో వెండితో రెండు తాళపు బుట్లలను చేయించి పోపు ఆవాసంలో (వటకన్స్‌ వాటిని _్రేలాడగట్టించి, రెండుతాశాలను తనమొలలో డ్రలాడగట్టుకొని, పోపు అనే స్వర్గద్వారకుంచిక లని (పజలను మోసగించి డబ్బు లాగుచుండినాడు. దాన మిచ్చిన గోవుతోకను బట్టుకొ నే, యాతనా ప్రాణి వైతరణి దాపే దని మనవారికి కలిగిన అంధ విశ్వాసంవంటిదే గదాఇది! ఈ వంచక స్థితిని సహించలేక, ఇంగ్లండులో జాన్‌వి క్లిస్‌ అనేబిషప్పు (1325_ 1384) బై చె బీణును ఇంగ్లీషులో నికి అనువదించి, మతమును బట్టబయలు చేసి, ప్రాజె సెంటు మతానికి pres వేసినాడు. ఈజ్ఞానళుకోదయంలో నె, జర్మనీలో మార్టిన్‌ లూథర్‌ (1483_1546) పుట్టి పోపుల అధికారాన్ని ధిక్కరించి మూఢాచారతిమిరానికి జ్ఞానభాస్కరుడై నాడు. ఈ తిరుగుబాటు=విజ్ఞానసాధనపురో గమనాన్ని నిషేధించిన ఇస్టాములో దప్ప- పపంఛమతాలన్నిటిలోను తలఎత్తినది. ఇది ఒక సహజ పరిణామం, వైదికమతదుస్థితి - వేమనతిరుగుబాటు ః ఇదేస్టితి, ఇదేచీడ మనదేశంలో మనమతానికి చుట్టుకొన్నది. ఆంధ దేశంలో ఇంకా దట్టమైనది. చదువుకొన్న అగ్రవర్ణాలు = చిల్లరజనం బాగా వేరై నారు, వారికి పీఠాధిపతులు, వీరికి గణాచార్యులు గురువులై నారు. పైవారి ముకో-టీ దేవతలకు, |క్రిందికులాలవారు (గ్రామదేవతలను, పోలేరమ్మ పోతురాజులను కలపి దేవగణాన్ని పెంచినారు. స్వచ్చమైన వేదమతం పోయి వేషధారిమతం దేవాలయాలలో పీఠంబెట్టింది. నన్నయ తిక్కనాదుల తెనుగుభారతం సామాన్య (ప్రజల మానసాలలో 'వేరులుబెట్టలేదు. మతము భాషలపై పితూరి లేవదీసిన శివకవుల ద్విపదకావ్యాలు వైదిక పురాణ మహ్మ స్రవంతిలో “కొట్టుకొనిపోయినవి. 184 చై తన్యలహరి దీనికితోడు, రాళ్ళపల్లివారు అన్నట్లు_.తెనుగుత ల్లి బిడ్డలై న ప్రవక్తలు తెనుగున జెప్పక సంస్కృతాన్ని చేబట్టి అఖండభారతాన్ని పట్టుకొని (చ్రేలాడినా . కుమారిలభట్లు, శంకరునికిముందే బౌద్ధమును (ద్రతిఘటించినా, తెనుగువారికి ఆసంగతి అంతబాగా తెలియదు. కోనసీమ వల్లభాచార్యులు గుజరాతుకు ఇలవేల్పు అయినాడు. రాయలసీమ నింబాల్కాంర్‌ మహారాష్ట్రానికి దత్తుపోయి నాడు. విద్యారణ్యులు, వారిసోదరులు సాయణభోగనాథులకు తెనుగువాసనలే లేకుండపోయినవి. వీరంరరి పతిభ ఆం| ధదేశానికిమ్మాత్రం గిట్టుబాటు కాలేదు. ఇటిపరిసితులలో తెనుగునాటికి, వేమన తెనుగుపద్యాలు సులభతారక లయ థ్‌ మం తాలై నవి. స sheds మత్సరపూర్ణమతు” లని, సుభాషితాన్ని తన భాపమున జీరం చేసుకొ నక వేమన మతం పేర నెరసబడే (ప్రతిమూఢాచారాన్ని (3) _్రతిఅన్యా యాన్ని విమర్శించి తద, గేలిచేస్తి చులకనచేసి, (ప్రజలను ws ల్ట మారావలంబకులుగా జేయను, తెనుగుకవితతో రాచబాటలు సరాళము చేసినా ౧ పురాణాలమలళినగాథలు యాగాదికర్మలలో ని నికృష్ట ఆచారాలు, శివ వె షవవివాదాల్కు వామాచారుల అసహ్యవర్త నలు, క కు అవినీతులు, వేసధారుల సి స్వార్థ ప్రజ -చనాలు మొదలై నవి_ సాంఘిక తరువుకు బట్టిన శేరు ఫురుగు లని (ప్రక టించినాడు = చేకున. (బ్రాహ్మణ అ భాహ్మణ_మాలమాదిగల ద్వేషానలం కార్చిచ్చువలి అలముకొనుచుండగా, సామరన్యసత్యద్భక్టితో వేమన దానిని ఆర్పను (పయత్నించినాడు. కాబురే గుత్తాధికారులు యీ తెనుగు గురువుపై శాస్ర్రవాద మనే క కత్తులు దూసి పెబడినారు. దీనికితోడు, ఎద్దుముడ్డి పొడుచుకొని ద్రైతికే ఒకరెడ్డి అందరికీ 'శెలిసే తెనుగులో తమ దేవతలను, తమగురువులను, తాము మాన్యపరచే ఆచారాలను తమఆధిక్యతను తిట్టి వెల్ల డిచేయడం ఆ " ర్లంవారు సహించకపోవడం సహజమే! కాని, చేమన దూషించినది దొంగస్వాములను ధూ ర్తహీనాచారములనే అని మనం గమనముంచుకొం టే, వేమనను బాగా అర్థం చేసుకోవడం సులభం. దీనితో, కొందరు మహామహులై న |బ్రాహ్మణులవలెనే మనముగూడ మూలత త్త్వమును తెలుసుకొని ఆనందించగలము. ఆయన చేసిన విమర్శన లను కొన్నిటిని పరికిస్తాం : ఇందు సూటిగా చెప్పడంలో కొంతమొరటుదన మున్నా మనవాడు చేసిన విమర్శకాబట్టి ఆమోదించవలసినదే. వేమన 185 యాగాదులు : యాగాదులు కామ్యకర్మ లని, కె వల్యాన్ని సమకూర్చు జాల వని చాటిన SA ౮ ద అమి భారతభాగవతాదుళమాటలను పాటించనివారిని ఎమన ఇటా దూసిపోసినా డు: లి వీటిన్వచ్చషరమారజలాలు మూఢబాహ్యాచారసిక తాతలాలలో ఇటింకిపో వడం, a టె అ సనాతన మెన హిందూ వర్మ రక్షణపరాయణమెన ఒమనయోగిబుదికి వెగటుగా నా. ఠా నోచినది. మొదలే కటుబాటకు లోబడని తెనిపోయినగాలిపటం సమన. టి rm సికితోడు ఆయనమాననం పొంగేది;ి ఇక ఎజగుడను చూచిన కనుపిరికి ని అ (a) తె ఆబో దుఐలె సలుపులు తెంచుకొని అంకెవేసి కలుషితసమాజం పె బడినాడు, వేనునబోటి జీవన్ముక్కనికి ఇందు కొన్ని అవసరం కాకపోయినా, సామాన్యు లకు అవసరమని గుర్తించినా, వాటిహీనస్పితి వేమనను క నా మాసవాభ్యుదయకాంకి యైనవారు ఇటివాటిని సహించలేక, తిరుగబడినారుక a‘ € EY (ఢి ox ల ణి చిత్యానికి. వెలియె వికారంగా నున్న కొన్ని ఆచారాలను రా చేమన ఇట్లా విమర్శించినాడు. వీటిని పరాయివారు విన్నా చూచినా మన ఆలిణంకు దెలుప సఖిలయజ్ఞంబులు తల్లి ఐంకు దెలుప తద్దినము కాని ఆరువె కర్మ 1... ౦ ఎప్పుడూ అ(పియడే గాని, మనగుట్టు మనమే బయట వేసుకొన్నం జ | కలగదొ య్యే ఒప్పు: ౦పే రలిగినముప్పే ఎక్కువ. యజ్ఞంలో యజమాన పత్ని సోమిదేవి కాబొయ్యేముందు, తన మిండమగల సంఖ్యను న్‌, తో జూపగాా బుత్విక్కులు 'వదణపాశమంత్రంతో ఆఉపపతులకు జలోదర వ్యాధిని తెప్పించి చంపిడేసి, సోమిదేవి పాతి పత్యమును మున్ముందు రక్షించు చుంకరు. ఇట్టిసందర్భములో తలను గొరుగుటనుగూర్చి_“మ రతజం ముకంటె మంగలిజల మెచ్చు” అనుఛలో కిని మెజిపుతీగవలె విసరుచున్నాడు. చివరకు యజ్ఞకలాపాన్నే పారబట్టి__ లంజకొరకు మేకనంజుడు దినసాగి యజ్ఞ మెల్లి కామయజ్ఞ మాయె; మొదట సోమయాజి తుద కామయాజిరా... అని ధర్మబాహ్య పద్దతులను, ము సలిపాబులరంభాసంభోగేచ్చను నోటితీట తీర తారనాడినాడు. 186 చై తన్యలహరి తద్దినంలో పితరులకు పిండం వెట్టునప్పుడు __“నేను అన్యవీజమునకు పుట్టియున్నా నాతల్లి భర్తగా నున్న వ్యక్తికే యీపిండము చెందవలెను” అని మంతం చెప్పుట, ఇంటిగుట్టును వీదిచావడిదగ్గర కడిగికొను కే గదా; దీనికంటే ఇందు ఎక్కువలాభం కలిగినా వర్ణింపదగినదేమో? కాబాపే “పియ్యి దినెడికాకి పితరు డెట్లాయరా” అని ఎ త్తిపొడుస్తున్నాడు. ఇందు నాణెము తగ్గినా నిజ మున్నది, శృంగారనై షధంలో _ కలి నిషధపురంలో జరిగిన ఒకరాజసూయ యాగాన్ని చూచి మొగం (తిప్పి నవ్వుకొని, వేదవిదులను తిట్టినాడట. వేద విదులు కలిని కుత్సితు డని తిరిగితిట్టి తృ ప్రిపడినారు. కారణం కలికి (క్రింది తీరున వరించిన రాజసూయాధ్వర ప్రక్రియ నచ్చలేదు. అసహ్యంగా అశ్టీ లంగా ఉన్నా కా స్పవినండి. యజమాన్నపమదావికస్వ రభగన్యస్తాశ్వ దీర్చ స్మర ధ్యజదండం బగు నశ్వ మేధమఖతం తంబు న్నిరిషీంచి, య క్కుజనుం డొ త్తిలి నవ్వె వేదవిదులం గుత్సించి... కవి ఎంతతప్పు ౬ ఎంత తప్పుచేసినాడు : సౌందరీకయజ్ఞం పచ్చిబూతు; రాజసూ యము ఒకత్షుదనరపాలుని నిలువున నరకు"ే ! ఈబూతులు నేటినాగరికతలో బయటకు వచ్చిన దిసమొలలు బూతులను మించినవి కావనుట రసికులకు కొంత ఊరట కావచ్చునేమో! ఇది సంస్కృత పుతిట్టు; ఇక వేమన తెనుగులో తిట్టను ఏమి ఆధికార మున్నదని కాబోలు, వీరు కండ్లెబ్ల జేయడం, ఈకోపం గురితప్పి సంస్కృత శాస్త్రాలను తప్పించి తెనుగువ్యాఖ్యానాలమీద పడినది. ఒకకత వినేఉంటారు. వెనుకటికి ఒక సాహెబు శివాలయంలో, ఒకర్యాత్రి దూరి లింగంమీద కాళ్లుబెట్టి నిదపోయినాడట. ర్నుద్రుడికి మహాకోసం వచ్చింది. లేచి చక్కా అర్చకుని యింటికి పోయి, నిదబోయే వానిని చింతమెల్లెలతో కొట్టి లేపి “తలుపులు వేయకుండా, ఆతురకను నా ఆలయంలోకి ఎందుకు (ప్రవేశింప నిచ్చినావు” అని బెదరగొట్టినాడట. ఇళ్లే ఉన్నది చేమనపై కోపపడుట, పురాణాలు : అవతారాలు: పురాణాలం టే వేమనకు బొత్తిగా గిట్టవు. ఇవి వేదమతాన్నే రూపు చెడగొట్టి పాడుచేసిన వనే హిందూధర్మపరాయణులుగూడ ఉన్నారు. సాయుజ్యం వేమన 187 పొందను ఎంతో కష్టపడి తపసించి, (ప్రారబ్ధమును భు క్తి చేతనే శాంతి నొందించవలెననే ఉపనిషత్తుల సత్యానికి, ఒకసారి నామస్మరణచేతనే పాము సాలెపురుగు ఏనుగు మొదలగుతిర్యగ్గంతువులకు మోక్ష మబ్బినది. భక్తులను కాచుటకు భగవంతుడే అవతరిసాడు అనే పామరజనమనోరంజన మెన గాథలు యథార్హ వేదాంతమతం కాజాలడు ఆనే భక్తులు సిద్ధులు ఉన్నారుగదా. ఇక దేవ తలు _ వంచనకులై వ్యామోహితులై యుద్ధాలతో మానవులకంటె హీనంగా (ప్రవర్తించే యీకథలు ఆభ్యానాలు మూఢజనానికి ముక్తిని గూర్చగలవో లేవో గాని, జాతిగౌరవదీపాన్నిమా త్రం కొడిగట్టిస్తున్నవి. (గ్రీకుపురాణాలు మన వాటిని కుడిఎడమగా నున్నవనేమాట ఒకఊరట కానేరదు. గ్రీసు వేదాంతి, మహోామతి సో కటీస్‌, పురాణములను అంగీకరించక = ఒకనికృష్ణమానవునికే అవమానమును కల్గించగలిగిన ఆవాచ్యపుచేష్టలను దేవత లెట్లు చేయగలరు ? అని ప్రశ్నించి, ఈకథలు అన్ఫత్మపియులై న కవులు కల్పించినవే నని వాదించి నాడు. ఇదే ధోరణి వేమనదిగూడ. ఇట్టి విపర్యాసములతో నిండియున్నందుననే వివేకా నందస్వాముల వారు, పురాణములను వాటికవితాసౌభాగ్యమునకు మ్మాత మే చదివి ఆనందించదగిన వని నుడివినారు. వేమనస్థాయికి వచ్చినవారికి అవతారములుగూడ హాస్యాస్పదముగానే గాన్బించును. దుర్నిరీక్షణమైన వేదాంతజ్యోతిని కన్నెత్తి చూడ జాలని సామాన్యమానవునితెలివికి అందుబాటులో ఉందనే కల్పింపబడినవి యీఅవ తారము లని, చాలమంది పెద్దల అభిప్రాయం. లో కమాన్యతిలకువంటి హిందూ ధర్మపరాయణుడుగూడ, క్షతియులై న రామాదులు గొప్పవారై మహపురుషులై చివరకు అవతారపురుషులుగ గు ర్తింపబడుటకు చాలకాలము పట్టియుండు నని ఊహిస్తున్నారు. అవతారములపూజ బౌద్ధముయొక్క (ప్రాబల్యమని గూడ అనేవా రున్నారు. పురాణయుగంలో రూపొందిన పదిఅవతారములేగాక రానురాను 30కి దాటినవి యాఅవతారములు. కథలలో చాలవ్యత్యాసముగూడ కాన్పించుచున్నది. మచ్చుకు ఒకవిషయం _ వామనావతారవిషయంలో శత పథ బహ్మణానికి భాగవతానికి ఎంతో భేదమున్నది. చూడండి ; దేవాసురులకు ఒక యజ్ఞవాటిక స్థలమునుగూర్చి వివాదం రేకె_త్తినది. ఒకమరుగుగుజ్జు పండు కొంతే సరిపొయ్యేటంత నేలను యిచ్చేదానికి రాక్షసులు ఒప్పుకొన్నారు. వామ నుడు (విష్ణువు పండుకొని వికమించి పెరిగిపెరిగి భూలోకాన్నంతా ఆక 188 చై తన్యలహరి మించుకొన్నాడు. ఇట్లా ఇక్కడ అసురులకు తావులేకుండా పోయినది. చివ రకు చేదమతానికి ఆగర్భశళ, తువు బుద్ధుడే ఒకఅవతారమైనాడు. ఈఅసంగతా లను సిదుడెన వేమనయోగి కోడిగం పట్టించుట ఒక వి" శేషం కాకపోయినా, or గ సామాన్యులకు ధర్మవిపర్యయంగా నె భూతద్దంలో వలె కనబడుచున్నది. కనకమృగము భువిని కలదు లేదనకయె తరణి విడిచి పోయె దాశరథియు, తెలివిలేనివాడు దేవు డెట్లాయెరా... అని (ప్రశ్నించినాడు, ఇదీ పేమనతీరు. తరుణి అనుటలో ఒకవిశేషముస్నడి గదా; లగ్నాలు ః శకునాలను లగ్నాలనుగూడ ఎగతాళిచేసినాడు. _పుట్టిననాటి| గహస్తితిని బట్టి జీవి తన్న ప్రారబ్ధాన్ని అనుభవించు నన్వి కర్మకు అనుభవమే శాంతి అని, నొసట్మివాత చెరిపిషియరా దని ఒకనోట చెప్పుచు ఇంకొకనోట శాంతులు సుముహూ ర్రాలనుట జ్యోతిషమునకే వ్యతిరేకంగా పురోహితులను మేపుట, అవివేక మని అజ్జానమని సు ాటిగా పొడిచి చెప్పుచున్నాడు __ విధిని నమ్మిన వేమన బిడ్డ వచ్చిన సళ్ల గొడ్డు వచ్చిన ఇళ అని మనదౌ ర్భాగ్యాన్ని అన్నెం పున్నెం ఎరుగని పడచులమీద పశువుల నె త్తిపె పులిమి, ఇతరులను తిట్టించు చున్నారు _ అర్థసండి తులు, కట్టకొన్నఇంటేని. తిట్టించుచు బెదురుబెట్టి "పొట్ట బోసుకొనుచు లకీ వాస్తుశాస్త్రజ్ఞ బువులు, తిథినారనక్ష త్రం వారాల, తెనుగువారివర్యం, అఆఅరపలరాహుకాలం _ (వారిపుణ్యాన కేతుకాలాన్నిగూడ నృష్టించలేదు) యమగండం, తురకల 3.6.13-18 పాటిస్తే జీవితభీరువుకు అజ్జానికి అల్బాచమానానికీి అవకాశం ఉండబోదు. తదియ (త్రయోదశి మన కెంత పునీత మో ముస్లిముల కంత అరిష్టదాయకం,. తమిళులు మౌఢ్యాలను పాలించరు. అమావాస్య పవిత్రం. ఇక నామనక్షతాలట ! రాముడికి oan ఒకేనక్ష త్రంగదా. ఇక తెరిసిందేగదా వారి గుణాలజాడ. పిడుగుకు వారశూలలే అని ఎః రైనా బయలుగే ే రిలే “మనో జయంతు తు మాండన్యఃిఅని సరి పెట్టుదురు. క శుభాపభాలు సర్వమానవులకు ఒకేవిభమని వీరు గుర్తించలేక పోతున్నారు. ఈఅజ్జానాన్న, ఈమూఢవిశ్వాసాన్నే వేమన ఇట్లా పరిహసించినాడు ; 'వేమన 189 విపు లెల్ల జేరి వెజ్ణికూతల గూసి సతిపతులను గూర్చె సమ్మతమున మును ముహూర్త ముంచ ముండ్లెట్లు మోసెరా... ఎట్లా కనువిప్పు కలిగిస్తున్నాడో చూడండి ! పాటించేవారినేనా ఇవి గొంతు పట్టుకొ నేది ? వెనుకటికి ఒకముల్లా ముద్దముద్దకు బిస్మిల్లా కావాలన్నాడట. వేమనవాదం, లగ్నాలు బెట్టి పొట్టబోసుకొ నవారికి కడుపుమంట కలిగించ చచ్చును. సహేతుక వాదబుద్ధికీ ఇవి ఏవీ గిట్టవు. ఒకేముహూ రంలో జరిగిన షే eh er ww పెండిండఫలితాలు ఎంతభిన్నంగా ఉంకునో ఊహించండి. శా. CO భారతము: మససు దాచుకొని మాటలూ (మ్రింగని ఈతిరుగువాటు కవికి భారత మం జే పమ తాత జనించె కన్న కకు, తండులు తామును కుండు గోళకుల్‌ మాత పరాసుకూల, మరి మక్కువ [దౌపడి భర్త లేవురున్‌, నీతులు జెప్పు పాండవులనీమము లిట్టివి... (కుండుడు _ మగ డుండ రంకిమగనికి పుట్టినవాడు; గోళకుడు _ మగడు చని పోయినతర్వాత ఇంకొకనిచే కలి లిగినబిడ్డ). ఇంతే; గాకుండా _ “పేరు ధర్మరాజు పెనుకేపవి తయా” అని గుణగణనము చేసున్నాడు. తిక్కనగూడ _ “మెతని అలి — er) పులి ధర్మసూతి ; అంతర్మదదుషుడు ధర్మసూతి' అని వరింపజేసి ఉన్నాడు. ట్‌ (9 వేమన దూషించని కపటాచారము లేదు ధూర్తయోగులను దొంగ. గురువులను వెదకి డేటాడినాడు “తలలు బోడులె న తలపుల బోడులా” అని వీరిని గురించి చెప్పినమాట. కులవిభేదములు : కులముల ఎచ్చుతక్కువ లనిన ఇతనికి ఒళ్లుముంట _ -ఏవగించు, కులము ఒంటబుట్రవేదనుటక_ రామనామపఠనమహిమచే వాల్మీకి పరగ బోయ డయ్యు బాపడయ్యె కులము ఘనము గాదు గుణదు.ఘనంబురా ... అని. “ఎరుక గలుగువాడె ఎచ్చయిన కులజుండు ”, “జంగ మైనపిదప జాతి నెంచగరాదు ” అని శాసించినాడు. అందులకే (బ్రహ్మవిద్య కేసీ" ye శణాప డనగ నేమి, భక్తు డనగ నేమి?” అని (ప్రశ్నించి 190 చై తన్యలహరి పరగ బొమ్మగుడ్డు పరికించి చూచిన, కులములన్ని అందు గూడబ్బుకి అని దేవరహస్యమును దెలుపుచున్నాడు _ ఈసమదర్శనుడై న (గ్రామీణ యోగి. గీతలో గుణకర్మలచేతనే నాలుగుకులాలను సృష్టించినా నస (శ్రీకృష్ణ భగవానుడు చెప్పినదానికి ఇది బహిరంగ వ్యాఖ్యానం : మాలవాని నేల మహిమీద నిందింప నొడల ర క్రమాంస మొకటి కాదొ ? వానిలోన మెలగు వానికులం బేది... అంటూ మానవతావాదము చేసి, మాలవా డై నను, మరి యాత్మమీదను మనను నిలిపెనేని మాల గాడు; మనసు నిలుపకున్న మహిమీద మాలడు అని, శాశ్వత సత్యమైన నిర్వచనం చేసినాడు. ఇది గాంధీజీకి ముందు ఆంధ చేశంలో బయలుదేరిన హరిజనో ద్ధరణోద్యమం ! దీనికి రామానుజాచారి దారి చూపినాడు. తనదు తల్లి లంజ, తనయాలు మాదిగ శ్రీపతికి గురు వశిష్టుడు డరయ తపము చేత ద్విజుడు, తర్కింప కుల మెట్లు... ఇట్లా దై వమతమును |పచారంచేస్తున్నాడు వేమన. ఈబెడదను తప్పించుకొనే కాబోలు, నదీమూలాన్ని బుషిమూలాన్ని విచారించరా దన్నారు. ఇట్టి పరమ సత్యములకు భిన్నంగా నడచుకొనినవారిపై వేమన చిట్లినపిడుగువలె బడి బొబ్బలు కలుగజేసినాడు. అదై్వతసిద్ధి * థాషాసొలభ్యము : వేమన కై వల్యపథంలో పురోగమించినదంతా అ దై త సిద్ధాంతానుగుణ ముగనే | ఆస్మూత్రము నిట్లు నెలకొల్పుకొనినాడు : సకలాకారు డనంతుడు సకలాత్మ్యలయందు సర్వ సాక్షియు దానై సకలమున నిర్వికారుం డకలంక స్థితిని బహ్మ మనబడు వేమా. తన్ను తాను దెలిసికొనుటేగాక, ఇతరులకు ఎరుక దెల్చుటయందు వేమనభాష వేమన 191 నీటికంటే పలుచనై, క్లిష్ణవిషయములను పండు వలచి చేతబెట్టుచున్నది. భావ లా తిలకించండి; మనసు తేరి నిర్మలమైనవారికి దప్ప ఇట్టివచో నైపుణి ఆలవడ జాలదు. 'ప్రారబ్ధవాదమును క ర్మసిద్ధాంతమునంతా ఇట్లు మూడు చంతులలో ఇముడ్యుచున్నాడు : (వాత వెంటగాని వర మీదు దైవంబు, చేతకొలదిగాని (వాత గాదు, (వాత కజుడు క ర్త, చేతకు తా కర్త... మహాదాష్యములళ్లో కము లన్నిటికిని ఈచిన్నపద్యమే విపులసులభవ్యాఖ్యానము! ఇస్తే డాక్టర్‌ రాధాకృష్ణన్‌ - ‘The present is determined, and the fucure is conditioned’ అని చక్కటిభాషలో కుదించి చెప్పినాడు. ఇది చిత్రగు పుడు Ledger keeper మాత్రమే అనుట ! అనంతభిన్నత్వంలో ఏకత్వమును ఎంతసులభంగా సూక్ష్మంగా విస్పష్టంగా చెప్పుచున్నాడో చూడండి : పసులవన్నె వేరు పాలెల్ల నొక్కటి, పుష్పజాతి వేరు పూజ యొకటి, దర్శనంబు లారు దైవంబు ఒక్కూటి... నీనికిమించిన సర్వ ప్రాపంచిక మతము సనాతనమైనధర్మమును గలదా ? ఇంత కంటె సులభంగా బోధించేవారు గలరా? “నాదేవుడు = నాదేవుడు' అని గొంతులు కోసుకొనేవారికి ఇంతకంటె చక్కటి ఉపదేశం దొరుకుతుందా ? “ఏకం సత్‌ విపాః బహుధా వదంతి? అని గదా పరమబుషులవాక్యం : ఆరురుచులు వేరు సారంబు నొక్కటి, నత్యనిష్ట వేరు సత్య మొకటి, పరమబుషులు వేరు భవ్యుండు ఒక్కండు... __భాష లింతె వేరు పరతత్త్వ మొక్కటి _ అన్ని గాంధీజీ “రాం _ రహీముల” భావాన్ని ఎప్పుడో చాటినాడు - యీపెడకళ్లై యోగి. ఇదే గదా నానాత్వంలో ఏకత్వం. ఇంత ఎరుక కలిమిగలిగిన ఉపదేశకుని తనకాలం అర్థం చేసుకో లేక పోగా, అపార్థమునే చేసికొన్నది. కారణం _ హెన్‌రీ బవర్సు అన్నట్లు - తన యుగపురో గామి వేమన ! 192 చై తన్యలహరి 4. ఆనాటి పరిస్థితుల పై వేమన పలుకుబడి వేమనమతము, ఉతితేల అగజాతులవారిని ఉద్దేశించి చెప్పబడినవి కానేకావు; సామాన్య గామీణులు, తరతరాలుగా త త్త్వవాక్యాలు విని చిలుక పలుకుల వల్లె వల్లి ంచుచుండిన ఎచ్చిపచ్చి చదువువారు, మూఢనమ్మకాలవారి కొరకే క చెవ్పబడి నవి; అందుచేతనే ఎక్కువగా వారే చేమనచే ఆకర్షితులై నారు. అప్పటమైన తెనుగునుడికారంలో ఉదపనన ర్త తిహ్యా దాయక వేదాంతము (ప్రతి వింబి.చినవి. “కొండ అద్దమందు కొంచమై యుండదా ?” అని తానే చెప్పినట్లు అంత పెద్ద వేదాంతం, (పజలఅందుదాటులో నికి, చిన్నదై చిక్కులేక లేక వచ్చినది. ల ల (కూదఅ|గవర్గములవార్సు ఇతరపామరపాటకజనం శిష్యులై నారు, రాయలసీముంతా ఆయనక విశాకన్యకక్కు ఆయనత త్త్వవిద్యకు విహారరంగ నది. గురుపీఠములందలి శ్రీచక్రములకు, సంస్క్భతభాషకు ఆచార్యుల మఠా లయా.కు అంటబెట్టుకొని యుండిన భూరివిద్య, సామాన్యవిద్యతో బాటు (ee పరమైనది. 1453లో పూర్వరో మన్‌ స్నా మూజ్యం కేంద్రము = ఐరోపీయ సంస్కృతికి కేం దము అ కాన్‌స్టాంటినో పుల్‌ (ఇప్పటి ఇస్టన్‌ బుల్‌) తురుష్టుల వశమె అందు కేం దీక “రింపబడోీయుండిన వివిధవిద్యలు విజ్ఞానము అచటనుండ్‌ ప "యనమై పరమట దేశదేశాలకు పాకి, పునరుజ్జీవనోద్యమమున ఏ (Renaissance) _ ఒకయుగాంతరముసు కల్పించినట్లు, ఒకనవ్యచె తన్యశంము K తెసుగునాట్క ఒకఆధ్యాత్మిక వసంతోత్సవ మై పుట్టినది. ద్రాహ్మణేతరులే ఉపరేశకులై నారు. (ప్రజలకు ఆత్మగౌరవము ఆత్మవిద్యతోబాటు పై కుబికినది. తెసుగుభాషే ముతవిద్యను తెలిపే భాష అయినది; తెనుగుకు జాతీయ భాషాసాయి దొరికి ఫది గ్‌ అక్షరాస్యులై న (బ్రాహ్మణేతరులు గురుస్టానాంను ల చదుపురానివారికి, పాటకజనా ఎకి తత్త్వబోవ విసి అర్థంచేసుకోదగిన వివేకము దానిని ఆచరించవలె సను పట్టుదల పుట్టినవి. వేమనకనిత్వం నేల నాలుగు చెరగుల (ప్రజలను చకితులను చేసినది. ఊరూర కవులను గూడ పుట్టించినదే మో! త త్త్వజ్ఞా శాలనే పాటలు (పతినోట నానినవి. వల్లెపల్లెకు ఒకమతగురువు వెలసినాడు. వేమనకు తను మన ధనము లర్చించిన శిష్యకోటి బయలు డేరినది. దీనితో గూడ విజ్ఞానచై తన్యమే గాక, యథార్థదుతం గూడ వికసించినది. తనకుతం తెలియక పరోమళాలకు ఎగ్నబాకే బుద్దిని: సామాన్య ప్రజలలో చాల వరకు వెనుకకు మరల్చినది. కల్లమతం కాలికొరిది పరుగెత్తిపోయినది. పెద్దలనే పేద (బ్రాహ్మణేతర స్వాములు బయలుదేరినారు. వీరు సంచారం గావించుచు, పల్లెటూళ్ళలో శిష్యకోటిని సమకూర్చుకొనినారు. ఇందు జంగం 'దేవరలు (పముఖప్మాత్ర వహించినారు. తెనుగులో కందార్థాలు గీతాలు పాటలురూపాన మతవాజ్యయం పెరిగినది. మతవిద్యకు తెనుగుతన మబ్చినది. ఇది వేచున (వభావాలలో అత్మిపధానమైనది. సత్యబోధ చేసేదేవరలు బత్తులు చాలమంది, నెల్లూరు తూర్పునాట నిన్న మొన్నటివరకు, ఆరాధనలు చేయించుచు పూజలందు చుండినారు. ఈమత| ప్రకారం ఇంకను పూర్తిగా రూపరిపోలేదు. జంగందేవరలు సంసా సారులఇండ్లలో ముఖ్యంగా అపరకర్మలలో (పధానాచార్యు శైనారు. ఈకర్మకు తీరాలని తెనుగు సెరుబెట్టినారు. (బాహ్మణపురో హితుడు “కాకగృద్ద్ర ప్రీత్యర్రం” అని చెప్పగా దేవర * “కాకుల గద్దల (ప్రీతికొరకు ”; “మీతాతలు తండ్రులు కై లానం పొయ్యేకొరకు ” అని గంటవాయిస్తూ పిండం బెటించును ఇది, తిరుసతివెంక కేశ్వరుని సన్నిధిలో డేదపఠనానంతరం దావిడ ప్రబంధం (నాలాయరం) చదువుటసంటి ఉభయభాషా[పయోగము. డి.యం.శే. నేడు దేవాలయాలలో కోరేది ఇదే (ప్రక్రియను. కాకగృద్ద (ప్రీత్యర్థం అనేమాటను సంసారులు పలుక లేక కాకిగుద్దపీతిఅని రసాభాసంచేసేదానికంటె దేవరమంత్ర మే శుభ మేమా | ఇప్పుడే పోతులూరు వీర్య బహ్మం _ విశ్వ బాహ్మణధ్వజంతో బయలు దేరినారు _ చదువుఅలవడియుండిన విశ్వ బాహ్మణులు, వీర శె వులు భాషను మంత్రమును గరపుచు గురువులై నారు. ఈయన శిష్యులలో అన్నికులముల వారు, అన్నిమతములవారు చేరినారు. దూదేకుల సిద్దయ్య మతప్రచారం అంధ్ర ధదేశంలో _ ముఖ్యంగా. రాయలసీమ నెల్లూరుమండలాలలో గుర్తింపదగి యుండినది. అ దేమతస మైక్యతకు మూలకందమైనది. వీరితోబాటు మాలదాన రులు దేశమంద౦తటా భక్తి గీతములు అలఫించుట భజనలు చేయించుచుండి నారు. దీనికంతా మున్ముందు లింగాయతమతం (పజలమాన సికక్వే త్రాల చదును జేసి, వీజావాపము చేసియుండినది. దీనిపై చే వేమనబోధ కొలకరియె మేల్కొ లప్పపెరును మొలపించి పెంచినది. సీనితో, మతం అగజాతులగు త్తగుప్పెటనుండి బయటబడినది. ఇంతకు ముందెప్పుడో, తమిళనాడులో సర్వవర్గసమైక్యమతం వ్యాపించియుండినది. శై వనాయనారులలో నందనారుజోటి మాలలు ఇతరకులముల స్త్రీపురుషు అంతినాతు ఇక వై స్తవఆళ్వారులలో అన్నికులములవా రుండిరి. రామా 13 194 చై తన్యలహరి నుజాచార్యులవారి పరోక్షగురువు యామునచార్యులవారి (ఆళవందార్‌) (ప్రియ మైనశిమ్యడు చిననంది మాల: ఈపరిసరవాతావరణమును, waa గాలివానవలె వీచునట్లు వేమన వెతరలిగనాడు, తమిళనాటిసంగతి వేనునకు బాగా తెలి సిఉండినదీ+ వేమనకు ముందువెనుకలలో, కన్నడులలో హేమారెడ్డి మల్లమ్మ అనే సాధ్వి గీతాలు వ్రాసి, శ్రీశ లమల్లి కార్డునుని సేవించి సాయుజ్యమును పొంది నది. ఈమెకథ సక్కు_బాయికథకు నరిపోవుచుండును. వేమనసం పదాయం ఆంధ్రదేశంలో మహానది ఆయినది. పలుతావు లలో తెనుగులో తత్త్వం బోధించుళ్నూద్రస్వాములమఠము లేర్చ్పడినవి, ఇందు చాలమంది యోగినిలుగూడ గలరు. ఏగంటివార్కు ఎడ్లరామదాసు మొదలగు వార్కు వేమన ఆధ్యాత్మిక జ్యోతిలో తదుకరదీపికలను వెలిగించుకొని ఆంధ భూమిని తేజోవంతము చేసినారు. ఇదీ; వమన తెనుగ్నువ్రజకు గావించిన మహోపకారము ! ఆయన లోకకవిత సాధించిన వయోజన మే ఇది! గ్‌. వే మనకవితాసొభాగ్యము కవితకు రసానుభూతి, దానిని (పకటించగలిగి నభాష _ ఈరెండునూ రెండుఊపిరితితులవంటివి. ఛందోనియమాలు బంగా రుసంకెలలు కానంతవరకు తొడవులే కాగలవు. తెనుగుకు (పాన అన్నుప్రాన కమ్మదనాన్ని కూర్చే ఒంట బుట్టిన సహ జాంగములు. యతులు వద్దన్నా తెనుగుమాటలకూర్చు _ పొంకాన్ని వదలలేకున్నారు విప్ప వకవుల మనుకొనేవారు గూడ. కాబట్టి, వేమనసమకాలి కుడై న తెనుగుబిడ్డ "జగన్నాథపండితరాయలు వేమనసంగతి శెలిసికొనే కాబోలు “రమజీయార్థ ప్రతిపాదకః క శబః కౌవ్యం'= అని అన్నాడు. లోకో శ్రరాహ్లాదజనక మైనకవితాశిల్బ గుణము కొందరికి స్వత స్పిద్ధము. మహాకవులటో లు చిక్కనై నా, పాఠకజనంలో గూడ జాలువారుచునేఉండును, చలువచీర గట్టుకోని చాకి రేవుకు నేనుబోతే సన్నమల్లెలవాన గురిసెబ్బే పెడమల్లి చిన్నా, చలువచీర నగము దడిసెబ్చే । పెడమల్లి చిన్న అనే ఎరుకల _. దొమ్మ శ్రర సానెలపాట, మన్మథావస్తను తెలి పే (పణయభావ కవిత్వానికి, రసావేశానికి పనసదొనవ ంటిదికాదా ? మాపల్లెలలో - “తూర్పు వేమన 195 రేకలు మైలవిడి చినప్పుడు లేచి బయలుదేరినా” అని, భావుకులు కవనం అల్లి నట్టు, సామాన్యంగా నిరక్షరాస్యులే అంటారు. ఈకవితారసం గూడుకట్టుకొని, సంస్కారితహృదయాలలో నక్కొని ఉంటుంది; ఆమనిలో బుతుధర్మంగా చెట్లు చిగిర్చినట్లు, సందర్భశుద్ధినిబట్టి మహాకవులవలెనే |గామీణకవిగూడ్క, - ఆనాటికోకిలవలే కుహూరవాలకు (పతిగా తనపాటలతో (పజలమానసాన్ని పులకరింపజేస్తాడు. ఇట్టిక వితా వేళ మే _ రసావేశమే వేమనను ఆవహించినది. ఇది లోకకవిత | (ప్రజాకవిత | సామెతలు : వేమనభాష ; ఇట్టి కవితాసామ(గ్రియే సామెతలుగా, నానుడులుగా యాలపదాలుగా వెలునడి గాలివలె దేశమందంతటా అలముకొనిపోయి, (ప్రతినోటా నిండి యుండును. ఈకవితారీతిని చేబట్రదికే వేమనరచనకు శాశ్వతగుణ మబ్చినది. ఆం ధక వితాసామాజ్యపాలకులై న మహాకవులు తమకాలమునాటి వాడుకభాషను వాడబిళ్లే వారికవితరు జీవమెక్కినది. కాబట్టి వేమనభాష (గామ్య మనిన తిక్క నపోతనత్యాగరా జాదు ఇవాతలను గూడ (గ్రామ్య మనవలసిఉంటుంది* ఇంక కొందరు వేదునభాషలో తప్పు లున్నవసుచున్నారు. ఒకవై య్యాకరణి తప్పు ఇంకొకరికి ఒప్పు అగుచున్నది. _ఎదిగిపొయ్యేభాషను అనుసరించి అనుగమించవలసిన వ్యాకరణానికి (ప్రథమస్థాన మివ్వడం _ ముందు బుట్టిన చెవుల కంచె, వెనుక బుట్టిన కొమ్ములు గొప్ప వనుటవంటిది. తప్పులో ఒప్పులో కమ్మగా, చెవికి ఇంపుగా విషయపూర్ణంగా చెప్పినదే సత్కవిత అని చాలమంది పెద్దలమతం. ఇంగ్లీ మహాకవి ఆలివర్‌ గోల్లు స్మిత్‌, తన “ఎకార్‌ ఆఫ్‌ వేకొఫీలు” పు పు స్టక ప్రకటనలో “A book may be amusing with numerous errors, or it may be very dull without a single absurdity” అని మంచిపు స్తకా లేవో చక్కగా నిర్వచనం చేసి నోడు. “స్తసుకలో చమురు వచ్చినా "వచ్చునుగాని కొన్నిసలక్షణ గంథాలలో కవితారసం ఎండిపోయిఉంటుంది; ఇది వరటక పోయిన మామిడిపండువంటిది. ఇట్టిది గాదు వేమనకవిత్వం, బుగ్గనుండి ఎడతెరిపి లేకుండా పారే, శిరినమంచినీటిజాలు _ ఈక వితాధార ఇది హృదయా వేళానికి అక్షరరూపమైన విభవము | పెద్దభావములను చిన్నమాటలలో చెప్పగలిగిన మహోశిల్సి వేమన. చిక్కదనము _ ఢేవ_కండ గలిగినమాటలకూర్చులే యీతనిక విత్వానికి (ప్రాణము, 196 చైతన్యలహరి చలువరాతిలో మలసిన విగహంవలె వంపులతీరుతో సిరమై సుందర మై, అందరికీ అర్థమయ్యే పోలికలు దృష్టాంతాలతో మూకలు నిండిఉండును కాబట్టి పండితులకు పామరులకు హృదయఫలకంలో హత్తుకొనిపోతవి యా పద్యాలు, భావో _దేకపుపరుగును భాష అందుకొనజాలక కవిత చతికిలబడుట చాలమంది (వాతలలో కనుపించేదోషము. కాని, వేమనల్లో యీరెండును జోడు ఉద్దిగా 'పేరెమువారినవి. ఇదొక విశిష్టగుణము వేమనజాతీయక వనము నకు! ఇక విషయగౌరవభారము, జీవభాషాకంచుకమును తొడుగుకొని పద్యా లను అటునిటు కదలనీయదు _ చెదరనీయదు. సూటిగా సరళభాషలో చెప్ప బడినభావం అద్దంలో కనబడిన'ప్లే కనబడి, ఎన్నటికీ చెరిగిపోకుండును. అంటే, చెప్పినమాటలపొంకము వేమనసొమ్ము : Expression (ప్రాణవంత మైన దనుట. లోకానుభవం : లోకానుభపం, వేమనకవితకు ఒకఅమూల్యసామ[గి. ఉన్నదానినే నేర్పుతో ఉపయోగించి, (ప్రాణము పోసి పాఠకుని (మోల నిలబెట్టే వేమన పనితనము. ఇదే ఆయనబఐంద్రజాలికశ క్రి. ఎవరి వెలిమెచ్చులకో పోయి, తనకవితాక న్యకకు వికృతాలంకారములను యాజానపదుడు కల్పించడు; ఆపడుపుకూటి పె ఆశే లేదు ఇతనికి. వేమన + యతిగణాలకు యతులవలె ఉపాసించి ఎరుగడు. అవే ఆయన వాక్యము ననుసరించి పరుగెత్తుకొని వచ్చి, తమతమస్థానాలలో తమకు తామై బౌచిత్యంతో కొలువుదీరిపోవును. కాబ'్టే పద్యం సహజంగా సౌభాగ్యంగా నడిచినది. మాకాపు లన్నట్లు _ రాళ్ళచేలో గుంటక తోలినట్లు దడబుడలు గడ గడలు యాయనకవిత్వంలో వినిపించవు. ఈ సరళతాగుణం వల్ల నే, వేమనపద్యం రాని తెనుగువాడు _ చదువురానీ రాకపోనీ _ ఆయన చాటువ చెప్పనివ్యక్తి ఆం|ధదేశంలో లేడనవచ్చును. ఇట్టి లోకవ్యా ప్రి వేమన తర్వాత బద్దెనదే (సుమతిశతకం) వేమన ఆట 'వెలదులు : కవికి కంసాలికి సీసం తేలిక అంటారు, కాని వేమన కు ఆటవెలది. బానిసై గజ్జగట్టి జగన్మోహనంగా ఆం ధ్రసాహిత్యరంగస్థలంమీద లాస్యం వేమన 197 సలిపినది. మొదట ఆటవెలదిసంగతి బాగా ెలిసినవాడేగదా! కందము తిక్కనదై నందున, ఆకందనస కొంచెంగానే పట్టించుకొన్నాడు. తననిండు భావాన్ని మూడుచిన్నబంతులలోనే ఇమిడ్చుట ఒక అపూర్వ పతిభ, అందులో ఒకపం క్రి సామెతతో అర్జాంతరన్యాసమో అయిఉండును. ఈఇమిడికలో యీ కుదింపులో, యీకవితాకన్యక చోటు లేక ఇరుక్కొని కూర్చుండి సంకటపడ లేదు. (హస్వీకరణమున ఇంతటి ఆరితేరినచేయి, భావ్మప్రకటనమునకు చాలిన వాడు ఒక్కతిక్కనే వేమనకు దీటనవచ్చు. ఈయనపద్యం ఒకసమ్మగసజీవ శరీరంవంటిది. ఏపదమును కదిలించినా, ఆపద్యానికి అంగసౌష్టవం చెడుపే గాక కీళ్లూడిపోవును. అన్నిపద్యాలలో కవితాగౌరవం ఉండగలదా ? ఈయన విమర్శక వాక్యాలు చురక త్తివాదర పదను కలిగియుండును. అయినా ఈ ఉపదేశవాక్యాలు |గ్రీష్మాతపంలో పాంథునికి ఒకచలివేం[ద్రవలె వ్యాకులితమనస్స్కు-నికి శాంతిని ఒనగూర్చుచుండును. ఒక ఉపదేశకుని వేదాంతవిషయాలు కవిత్వంలో రాణించుట వేమన చేయివాసిపని. ఇది శాస్త్ర వాజ్మయంలో అపూర్వగుణము. మనవారు (ప్రతివిషయాన్ని పద్యంలోనే చెప్పుటచే కవితాకళకు చచ్చుదనము చప్పిడిదనము కలిగియున్నవి. ఈబెడద వేమనకు తప్పినది. వేమన బయటబెట్టిన విషయాలు రుచింపనివారు, పాతకవితారీతులకు అమ్ముడుబోయినమనసుగలవాఠు, వేమన కవి కాడని ఆయన రచనలకు వ్యాప్తి లే దని చెప్పుదురు. కవి కాదన్నది చెల్లేమాట కాదు కాబట్టి వ్యాప్తి లేదన్న మాటను పరిశీలిస్తాం : కవిత్రయం, (శ్రీనాథ పోతన రామరాజభూషణ తెనాలి రామకృష్ణ మొదలగు (ప్రబంధకవులు ఏకొద్దిమందికో దప్ప మిగత వారికి ఎందరికి వేమన కున్నంత |పచారమున్నది? ఊరకే లేదంటే సరిపొయ్యేమాట కాదిది! ఆయన కవి గానిచోో అందరిమానసాలు హరించనిదే ఆయనలో ఏవో ఒకవిశిష్టగుణము లేనిదే ఇంతటి (ప్రజారంజకత ఎట్టు సమకూడగలదు ? ఇది లేదంటే మొండివాదం అనిపించుకొంటుంది. కొందరు విమర్శకులు కష్టంమీద షమనకవిత్వగౌ రవాన్ని అంగీకరిస్తూ కస్ట 210 An APE ఎన్ని ఖీ ఏట లకే అలవిగానివని, ఇట్టిపరి పూర్ణత అ్మబహ్మచేతనే కాదని_ 198 చై తన్యలహరి పునుగుపిల్లి కేల పుట్టించె వానన? కనకము తనకేమి కల్లజేసె? (బహ్మచేత లెల్ల పాడైనచేతలు... ఇంకొకరై యుంపే హిమగిరి యందలి కస్తూరి మృగమును పోల్చి, యుందురు. పునుగుపిల్లి సంగతి వినే ఉండరు. “బహ్మదేవుచేత పదడైన చేతరా' అని చాటుచు, క్రొప్తలక ల్పనలన్నీ కళాఖండాలు కావని పరోక్షంగా చెప్పు చున్నాడు. అర్హ మైనదే నిలుచునన్నదానికి (SUrViVal 0 the fittest) వేమన రచనలే సజీవసాద్భశ్యాలు. రామలింగడన్నట్లు వట్టి “కయి త్తపు 'పెయిత్యపు (బ్రమ కాదు వేమనది. ఇక చేమనకవితాసురభిళసుమాల కొన్నింటిని ఆ|ఘాణింతము : కవితానురథిళ నుమములు ; ఈకృషీవలకవి, తనచుట్టున్న (ప్రకృతిని, అందరికీ తెలిసినవిషయము: లను దృష్టాంతములనే చేపట్టి పోల్చిచెప్పుటచేతనే, అవి విన్నవారిమన సులలో నిలిచి నాలుకకొనల పై ఆడుచున్నవి, ఉపమాలంకారములు : ఈయన ఉపమానాలలో, ఊహావల్లరిని తెగ పెంచి ఆకాశశూన్యంలో లీనంచేయడు. ఆవి తన ఎదుటనే నిలిచియుండును. ఉపమానాలలో కౌళిదాసునికి ఉన్నంతలాఘనం యీకాపువానికి గూడ కలదంటే దైవదూషణం అని పెన బడకుందురుగాక। గ్రా “*జారకాంతలవెంట దిరుగువాడు వెళ్లీవాడు” అని ఆంటూ ఇది “పంటచేను విడిచి పరిగయేరినయట్లు” అని ఉపమించినాడు. ఈమాటతో గూడ పొలాలలో పనగట్టిన తర్వాత రాలిపడిన కంకులను ఏరుకొనే వీదలద్భశ్యం కన్నులకు గట్టుచున్నది. ఈపని కడుపునింపేపని గాదనుట, “చెప్పు దినెడి కుక్క చెబికుదీపే మెరుగు” అనిన దానికంటె సూయమైన ఉపమానం ఇం కొకటి ఉండబోదు: “తొత్తుతోడిపొందు తొల్లిపె నలమూట"” పెసలు నున్నగా గుం డముగా నుండుటచే అద్ధం ఆపలేకుండా ' జారిపోవును. గరుకుగా ఉండే వడ్డు ఇట్లా జారవు. “భూమీ నాది యన్న భూమి పక్కున నవ్వు” నటః పరిమితి అని భూముల పెరుక్కొనే యీనాడు ఇది రెతులకు కొంత ఊరటగా నుండగలదేమో। “*గంపెడంతతవుడు గంపలో బెటక చన్ను దిటనీద్లు 'వేమన 199 కొన్నబతై” కొన్నదైనా (ప్రతిఫలం లేక పనిచేయ దనుటలో సారస్యం. ఇదిగోనున్న_ఇదిగోవెన్న అనిగదా సామెత. “పలి దాసరి కిడుట” ఇంతకంటె వంచకుల వర్ణనము కావాలనా. “గాజు యింటికుక్క_ కళవరపడురీతి” అద్దాల మేడలో కలిగే తబ్బిబ్బులను ఎంతో చక్కగా చెప్పినాడు “వానతోడ వచ్చు వడగండ్లు” _ అవును _ అంతే! ఎత్తిపొడుపు ; మన ఆంధ్రవాజ్మయంలో, విమర్శన మన్నా హేళనమన్నా తిట్టుడే! Satire అనే ఎ త్రిపొడుపుబాణిని చేమనవలె ఉపయోగించినవారు చాల తక్కు.వ. ఇస్లే భారతీయసాహిత్యాలలో గూడ హాస్యమం టే కలికమునకుగూడ కానరాని దినుసు. ఈ ఎగతాళిని ఉపయోగించి, చురచుర లాడించుటలో వేమన ఆరి తేరిన చేయి. ఈ ఎగతాళి కోడిగము మర్మభేదనమైనా, దెబ్బతిన్నవాని చేత గూడ నవ్వించును. * పెట్టి పొయ్యలేని వట్టినరులు పుట్టలోని చెదలువంటివారు”. వట్టినరులు అనుటలో మూనళరీరధారులై న అ ప్రయోజకులను స్సు రింపజేస్తు న్నాను. పిసినారిని ఎన్నో పద్యాలలో చించి చెండాడినాడు. “కొంకనక్క జావ గొట్టె లేమిటి కేడ్చు ?” “కుక్క యే మెరుంగు గురులింగ దేవుని, నక్క యే మెరుంగు ఒక్కపొద్దు మూరు డేమి యెరుగు మోకంబుతోవను” “ముంజకోక లెల్ల లంజకోఠలకాయె” ఇందు (దిహ్మచారి వ్యభిచారి అయినసంగతిని విమర్శించినాడు. “నొసలు భక్తుడయ్యె, నోరు తో డేలయ్యె” అని గోముఖవ్యా ఘానికి తెనుగు చెప్పుచున్నాడు. “ముసలిముండల కేల ముసిముసినగవులు” అంటూ, దీనితో వేణుగోపాలశతకమునకు నామాలు బెట్టినాడు, పెట్టు_నామం బెట్టులు, భిక్షం బెట్టుటను గూర్చి ఇట్లు చమత్కరించినారు. “ఇటు బెట్టిన ఇటు బెట్టిన ఇటు బెద్దిక ముక్తి లేదు'..._ అని "నిలువుబొట్టు అడ్డబొట్టులను చూపుకు ఒకరికి 'సెట్టవలెననే సెగలచేతను చెప్పుచున్నాడు. ఇది మాటకి అర్హం ప చేసిన చమత్కారము. ఈ విసరుల ఫక్కీలోను మతమునే మూఢాచారాలను దొంగస్వాములను వీపులు బాది. విమర్శించినాడు. ఇవి తలమానికపు నుడులు! 200 చైతిన్యలహరి ఆడుదానిని నెత్తిన ఎక్కి ం౦చుకొనిన ఊబమగలను, దేవతల పె బెట్టి ఎంతవ్యంగ్యంగా అంటున్నాడో చూడండి : స్రీ నెత్సిన రుద్రునకును స్రీ నోటను _బహ్మ కెపుడు, సిరి గుల్కంగా స్రీ నెజితొమ్మున హరికిని శ్రీనెడ పగ గురుడ వన్న - దేవర వేమా. అని, తా నాతప్పుచేయ లేదంటున్నాడు. ఈపద్యాన్ని తిప్పిచెప్పుచు ఒకవికటకవి, మాదేవతలన్వర్గంలో గూడ మొగలాయిదర్చారులో వ లెనే_శిరస్టదార్‌ , ఉరస్తదార్‌ ముఖస్టదారు లున్నారంటున్నాడు. దార అంటే భార్యగదా 1 నీతులు, హితోక్తులు చెప్పుటలో ఈకవి తీరేవేరు. చేదుమందును బెల్లంలో పొదిగి మింగించిన ట్లుండును. వేమనకవితావీధులు “రాకపోకలు లేని రాజవీధులు” గావు. వేమనతెనుగు : వేమన తెనుగు అమ్మ చెప్పినదేగాని, అంతగా బడిఅయ్యవారు చెప్పి నది గాదు. ఆయన ఎన్నినుడులనో కల్పించినాడు. తిక్కన శాంతిపర్యంలో సంస్కృతపదాలకు తెనుగుమాటలు కల్పించినట్లు, వేమనగూడ ఎన్నోపదా లను నుడికారాలను కొత్తవాటిని చేపట్టినాడు. పొ త్తినూలికాయపురుగు __ పొత్తి నూలుపురుగు (తంతునాభమ్సు, ఎరుక (జ్ఞానము) మొదలగునవి తిక్కన (ప్రయోగాలు. ఇళ్లే పతిసం స్కృృతపారిభాషిక పదానికి వేమన తెనుగు చేసినాడు. (బహ్మాండానికి బొమ్మగుడ్డు అని వేమనతెనుగు సేత. లోచూపు (అంతర్జ్భృష్టి లేక అంతర్ముఖము.) “తావు లేనిచోట తావు తానై యుండు” అనిక్షేతక్షేత్రజ్ఞు లను వివరించినాడు, సహజ మైననుడి కారము ఈకవిసొమ్ము. చెప్పుటలో జీవము తేజము ఉండును. సంస్కృృతసూక్షులను ఖోకాలను, వాటి అబ్బగా తెనుగుచేయుటలో వేమన నేర్చరి. ఈయన తర్వాత బద్దెభూపాలుడు. ఆకల్చనకు కురుచదనము బిగువు (ప్రాణంగా ఉండును. “(పసూత్యంత్యం చ యౌవనం” ఆనేదానిని “* వేక్రట్రి దొలగు వెనుకటి బిగువు” అంటాడు __ వేమన. కొన్ని విశేషాలు : వేమన తనకు అనుభవంలోనికి వచ్చిన ఎన్నోఅంశాలను వివరించి “వేమన 201 నాడు. వాద్యభష్షుడెన వైద్యశేషుడు కాబట్టి, రసాయనికశాస్త్రం కొంత తెలిసి నట్లున్నది. ఉప్పుకప్పురంబు నొక్కపోలిక నుండు చూడ జూడ రుచులజాడ వేరు; పురుషులందు పుణ్యపురుషుడు వేరయా... అన్న సర్వసాధారణమైన పద్యంలో _సెన్సువిషయం చెప్పినాడు. ఇది చప్పిడి పద్యమని, కడకు ఉప్పురుచిగూడ పట్టించుకొనక, కొందరుపెద్ద లనుట, దీని లోని అంతు పట్టుకో లేకనే ? ఉప్పుక ప్పృరము రెండుగూడ నిప్పులో కాలిపోవు నని వీరిశంక. కాని భేదమిది : ఉప్పు నిప్పులో చిటపటలతో నీతై పోగా, కర్పూరం మండి కనబడకుండా పెకిపోయి, పైన మూకుడు బోర్లించిన, కర్పూరం మరల కోపులరూపం దాల్చి కనబడును. ఇది 5401102600 - ఉత్తమగుణరూపస్టితిని బొందుట. సానూన్యుడు ఉప్పువలెనే నిష్పున న్నీ పోగా, ఉత్తముడు కప్పురంవలె ఉన్నతతూహారకరస్థికిని బొందును. అందు వల్లనే పుదషులలో పుణ్యపురుషుడు వె రంటున్నాడు. ఇది అతీతమానవస్థితిని అందుకొరకు పనంపరు ఈ అభి పాయాన్నే ఇంకొ ఇట్లు స్టిరీకరించుచున్నాడు ; పరున మినుము సోకి బంగార మయినట్లు, కప్పురంబు జ్యోతి గలసినట్లు, పుష్పమందు తావి పొనగునట్టులు ముక్తి ... ఆత్మజ్యోతి పరంజోతిలో లీనమగుపే కప్పురము లయించుట అని చెప్పు చున్నాడు. ఈ ఉదా త్రభావమునకు ఇది తెనుగుమాటలలో వివరణము. 6. వేమన సూక్తులు - సామెతలు : సామెతలు ఒక జాతిగుణమును, దాని ప్రత్యేకతను [ప్రదర్శించే సుధామయ సూక్తులు. వీటికి తల తోక అనక (ప్రాణం నిలువెల్లా నిండిఉండును. లోకాను భవము ఇంగితము గలిగినకవికి, ఇంటిపట్టుననే ఉన్న సంసారికి, పామరునికిగూడ వీటిని అల్లగలిగినశ క్తి ఉన్నది. మాతట్లు వీటిని చాటవలు, సాటవలుు సాటువలు అంటారు ; సాటిమాట చెప్పుట అనుట. ఇక తెనుగుకు (ప్రాణమైన అన్నుపాసే చాటవకు సొంపు. ఆం|ధభాషకు విశిషగుణమైన (ప్రాసలు ఇందు పొర్లిపారు చుండును. వీటిని కల్పించుటయందు వేమన జాణతనము మెరసినది. తన సౌంతాలు గాక, అప్పటికి వ్యాప్తిలో నుండినవాటిని గూడ వేమన చేపట్టి 202 చై తన్యలహరి యుండును, కాబుమే? ఈయన పద్యాలలోక్ల ఇవి కొల్లలుగా గచేరినవి. ఇదేపని. మనకవు శెందరో చేసి తమకావ్యాలకు సుడికారమును విపులీకరణ దక్షతను చేకూర్చుకొనినారు. సామెతతో చెప్పినచో విషయం సులభ్మగాహ్యమై లక్క అతుకొ-నినట్లు మనసులో ముద్రిత మైపో వును, మాటకారితనానికి చాటవే జీవం ! సామెతలు అనుదినం ఎదిగిపొయ్యే జీవ సవంతి. ఇక ఎమన పసిడితునకలు కొన్ని : ఆలివంకవారు అందరు చుట్టాలు. కూరలేని తిండి కుక్కతిండి. (బ్రహ్మ కెన బుట్టు రిమ్మతెగులు, కాపు లేనిదాని కాపుర మడుగరా. (కాపు _ రక్షణ), చెటు ముదరనిచ్చి చిదిమిన పోవునా. గడుసురాలు మగని గంపబెట్టమ్మురా. గొడ్డుటావు పాలు గోకితే చేపునా. కుమ్మరి కొక యేడు గుదియ కొక నాడు. పుట్టమీద గొట్ట భుజగంబు చచ్చునా. ఏటివంక దీర్చ ఎవ్వరి తరమౌను. అప్పు లేని వాడె అధికసంపన్నుడు, అల్బనరుల కెల్ల నతివల పై చింత. అండరు ఘనులై న హరునకు తాఎది. ఇతరు లెరుగకున్న నీళశ్వరుం డెరుగడా. కదళి (మింగువాడు గరళంబు (మింగునా. కుక్క సింహ మగునె గోదావరికి బోవ. కుడితి మరుగు బజె విడినీరు తాగునా. కదనభీతు జూచి కొలుండు నవ్వురా. కాశివాసులై న కనటోరు మోక్షంబు, కొండముచ్చు పెండి కోతి పేరంటాలు. వెనుకటికి కోతి పెండ్లికి గాడిద పౌరోహిత్యం వహించింది. చుట్టంగా వచ్చినఒం'టె, గా డిదకంఠమాధుర్యానికి మెచ్చుకొంటే, లొట్టిపిట్ట అందానికి గాడిద మూర్భపోయిందట. అట్లున్నది ఈసామెత, కుక్క ఇల్లు సొచ్చి కుండలు వెదకదా, గురజొడు అసాబరాను జు శాత్తపన్లి వీరభద్ర రును “ఖెనకటికి ఒకావిడ షేక్స్పియర్‌ నాటకాన్ని ఓదాన్ని చూసి “షేక్స్పియర్‌ మహాకవి అంటే కాబోలు ననుకొని వచ్చాను. దీనిలో పాత్రలు, సన్ని వేశాలు మాటలు అన్నీ నాకు తెలిసినవి” అందట! ఇదే షేక్స్పియర్‌ “నిష్టతో అని ఆవిడ ఊహించలేకపోయింది. మహాకవి ఎవరైనావా _స్టవికతను పింపజేసేలాగ రచన సాగిస్తాడు. కాని కవివా స్తవికత పశికావిలేఖరి కలన కాదు. ఇద్దరికే వస్తువు ఒక టే అయినప్పుడు కాడా ఈభేదం కన బడుతుంది. వాస్తవికజగత్తులో రాగద్వేషాదులతో సతమతమయ్యే (ప్రజానీకం ప్రతినిధులు కావ్యజగ త్తులోనూ దర్శనమిస్తారు. అందుకే వాళ్లను మనం గుర్తు పడతాము, వాళ్ల మాటలు చేష్టలు మనకు పరిచితంగా ఉంటాయి. కాని, కావ్య జగ త్తులోని వ్యక్తులు వాస్తవికజగ త్తులోని వ్య క్తులలాగ మాట్లాడరు మాట్లాడి నట్లు. ఉంటారు. అలా ప్రవర కంక (ప్రవర్త ర్తించినట్లు hisses ఈడ అడడం వా “స్పవికజగత్తుకు ఎంతదగ్గర గా ఉంటే అంత గొప్పవాస్త సవికరచన అన్నమాట ఆరచన, ల! తకవి అంత కృతకృత్వు డయ్యాడన్నమాట ! స్టూల దృష్టికి, వా స్తవికజగత్తులోనివాశ్ళే ఆసన్ని దేశాలే ఆమాటలే కావ్యజగత్తులో నూ ఉన్నట్లు ఉండడం౦చేశ్ర అఇ౦గీషావిడ అన్నటు చప్పృన అ౦దరిీ స్సు రీసుందీ. ఆవిధంగా స్ఫు సంతకంతో కవి విశిష్టత ఉంది. వా స్తవికరచనల్ని పరిశీలించ డానికి ఈకొలతబద అమోఘంగా పనిచేసుంది. (a) — ఈ'మానపరీక్షికు తటుకొని మహాకవి గురజాడ అప్పారావు (21-9-1862_30-11-1915) మన ఎదుట మహామేరువులా నిలుస్తాడు. శీశీ) *క్రన్యాశుల్క౦| వాసూ ఇలా'మీద అంటాడు. ఆ లీ వేమన 203 గడ్డి వేయ పోట్లగొడ్డు కొమ్మాడించు. (పోట్ల - పొడిచే చెరుకు దిన్ననోరు చేదారగించునా. చేటు మూడినపుడు మాటలు దోపవు. చేటుకాలమైన చెరుప నల్పుడె చాలు. చెరకురసముకన్న చెలిమాట తీపిరా. తనకుగాని యాలు దానవురాలురా. దాత లేనియూరు దయ్యాల పేటరా. నొసటిమీది వాత నులిమిన బోవునా. పాతలంజె కెపుడు భయము లేదు: పేడ దిన్నపురుగు బెల్ల మే మెరుగురా ఒకసాహెబ్‌ కోమటిఅంగడికి పోయి, పెంట దినే కోమటీ అన్నాడట. వెంటనే జిత్తులమారి శెట్టి__“సాహెబూ కాస్త బెల్లం తిను” అన్నాడు. ఇదే మయ్యా అని (పక్కవా డంసే _ ఎవరి అలవాటు వారిది - అన్నాడట. మారులేని తిండి మాల 3ండి. మొండివాని హితుడు బండవాడు. మూర్దునకు బుద్ధి ముందుగా బుట్టును. సురియ బట్టగానె శూరుడు గాలేడు 1 గురజాడ ఆప్పారావు 205 “జీవితంలో ఏసందర్భానికై నా సరిపోయేమాటలు ఎక్కడో ఒకచోట గురజాడమహాకవిలో దొరుకుతాయి..... అబ్బూరి రామకృష్ణరావుగారూ నేనూ' ఏసందర్భంమీద మాట్లాముకున్నా దానికి సరిపోయేమాటలు కన్యాశుల్కంలో వెదకడం మాకొక సరద్వా........ మహాకావ్యాల (పధానలక్షణాలలో ఇదొకటి = ఈవిశ్వతోముఖత్వం”. (వారం _ వారం; ఆనందవాణి 1946; శీ శీసాహిత్యం వచనవిభాగం; 1970; పుట 339). ఇంచుమించుగా తనరచనల కన్నింటికీ ఈవిశ్వతో ముఖత్వాన్ని తేగలిగిన అప్పారావు తనవ్య క్రిత్వంలో నే ఈధర్మాన్ని పుష్కలంగా పెంపొందించుకొన్నాడు. అందుకే అప్పారావు మేధావులలో మేధావి కాగలిగాడు. మేధావులకు మేధావి అయ్యాడు. కవులకు కవి అయ్యాడు. సహజసిద్ధమైన (ప్రతిభకు, వ్యుత్పత్తిని జోడించి తనసమకా లసమాజంలో కీర్తిప్రతిష్టలు పొందాడు. సామాన్యమైన మధ్యతరగతికుటుంబంలో పుట్టి. అసామాన్యమైెనవ్యక్తిగా రూపొంది శాశ్వత క ర్తి సంపాదించి తెలుగువారికి గౌరవమర్యాదలు తెచ్చాడు ఈమహాపురుషుడు. తనకాలంనాటికి ఉన్నసమ స్త విజానాస్నీ ఆకళింపునకు తెచ్చుకొని తదనుగుణంగా సాహిత్యాన్నీ జీవితాన్నీ తీర్చిదిద్దుకొన్ననేర్చరి గురజాడ అప్పారావు, తెలుగుకవులలో సాధారణంగా కనబడని మేధాసంప త్రి ఈయనలో కనబడుతుంది. హృదయానికీ బుద్ధికీ చక్కనిసమన్వయం కుదుర్చుకొని తనరచనల ద్వారా తెలుగువారిలో ఈస మేళ నాన్ని (పోత్సహించాడు. చాలామందికి స్వస్వరూపజ్ఞానం ఉండదు. తమ శక్తుల్ని లోపాల్నీ వారు తెలుసుకో లేరు. ఉన్నది లేదనుకొంటారు. లేనిది ఉందనుకొ ౦టారు, ఇందువల్ల వాళ్ళ జీవితాల్లో రచనల్లో పొందిక ఉండదు. అప్పారావు ఇలాంటి వాడు కాడు. ఆయనకు స్వస్వరూపజ్ఞానమూ ఉంది. తనకర్తవ్యం ఏమిటో కూడా తెలుసు. తనశేది కావాలో తెలియక్క తానేమి చెయ్యాలో తెలియక బాధపడ్ల్డవ్య క్రీ కాడు అప్పారావు. తనగమ్యస్తానం తనకు తెలుసు. అది చేరుకొ నేమార్గమూ తెలుసు. అందుకే అప్పారావు రచనల్లో మనకు అస్పష్టత కనబడదు. ఆయన (ప్రవర్తనలో వక్రత లేదు. గురజాడ పుట్టిన, పెరిగిన, వికసించినకాలం మన దేశచరి తలో విశిష్ట మైనకాలం. పాళ్చాత్యసంపర్క-౦ వల్ల మనసమాజంలో, సమాజాన్ని తీర్చి దిదే మేధావులలో, ఎన్నోమార్చులు ఎస్తున్నకాలం అది. ఆనాడు మన సంస్కృతిని పూర్తిగా నిరసించి పాళ్ళ్చాత్య సభ్యతవైపు పూర్తిగా మొగ్గిపోయిన 206 చై తన్యఅహరి వాళ్లూ ఉన్నారు; మార్చును గుర్తించలేక గుర్తించినా అంగీకరించగలిగే ఆత్మ విశ్వాసం లేక బాధపడుతూ ఉన్నవాళ్లూ ఉన్నారు. మార్చు (ప్రాణికిలాగే సమాజానికీ సహజం అని తెలుసుకొని తదనుగుణంగా (ప్రవ ర్తించగలిగిన వాళ్లూ ఉన్నారు. అప్పారావు ఆవిధంగా (పవర్తించడ మే కాకుండా, వస్తున్న వచ్చిన మార్పుల్ని తనపష్మతిభకు అనుగుణంగా మలుచుకొని కొ త్తసృష్టిని చేశాడు. అందుకే ఇందకంటి హనుమచ్చాస్తీగారు అప్పారావును “గురజాడ వాల్మీకి” అన్నారు. అప్పారావు పుట్టిన కాలాన్ని గురించి (వాస్తూ (మార్గదర్శి గురజాడ అప్పారావుగారు శ్రీపాద గ్రుబిహ్మణ్యశాస్రిగారు ఇలా ఆన్నారు. “దేశం ఎంతగా పరులపాదాలకింద నలిగిపోవాలో ఆంతగానూ నలిగి పోయాకా, జాతి యెంతగా బానిస అయిపోవాలో అంతగానూ బానిస అయి పోయాకా, భాష యెంతగా శృంఖలాబద్ధం అయిపోవాలో అంతగానూ శృంఖలా బద్ధం అయిపోయాకా సాహిత్యం ఎంతగా దిగజారిపోవాలో అంతగానూ దిగజారి పోయాకా భవిష్యత్తు ఎంతగా అంధకారబంధురం అయిపోవాలో అంతగానూ అంధకారబంధురం అయిపోయాకా పుట్టుకువచ్చా డీ మహాకవి” (నవోదయ, డిసెంబరు 1946) గురజాడ |ప్రతిభావ్యుత్పత్తుల్ని గురించి (వ్రాస్తూ సుబహ్మణ్యళాస్తిగారే ఇలా అన్నారు. ట్టి స్తరించి చూస్తే అప్పారావు గారిదగ్గిర, లౌకిక ప్రజ్ఞ అపారంగా వుండినట్టు కనబడుతుంది. వెదికసంప త్రి కూలంకషంగా వుండినట్టు గోచ రిస్తుంది. ఆర్షవిభూతి అనన్యసాధారణంగా వుండి నట్టున్నూ ద్యోతకం అవు తంది” (పె “వ్యాసంలోనే), | ఇంక అప్పారావు సంపాదించిన పాళశ్చాత్యసాహిత్య విజ్ఞాన మూ అపారమే. ఆనాటికి ల్ల సతమరాన ఇంగ్లీ పరచయితల్ని, ఇంగ్లీపద్వారా ఇతరపాళ్చాత్య రచయితల్ని క్షుణ్ణంగా చదివి "కర్తం చేసుకొన్నాడు. రాజనై తిక విషయాల్ని తా శ్ర్విరవిషయాల్ని స్వాయ త్రం “చేసుకొన్నాడు. ఆనందగజపతి మహారాజుల ఆస్థానంలో ఆంతరంగికుడిగా మెలగడం౦నల్ల, మహారాజులకు లభించిన అనుభవాలన్నీ పృత్యక్షంగా కొన్ని పరోక్షంగా! కొన్ని ఈయనకూ లభించాయి, మృదాసు, కలకత్తామొదలై న పట్టణాలతో సన్నిహిత సంబంధం ఉం౦డడం౦వ ల్ల ఇతర ప్రాంతాలలోని భారతీయ మేధావుల సాహిత్యసాం స్కృృతిక వ్యాసంగాలూ గురజాడ అప్పారావు 207 ఆలోచనారీతులు రాజనై తిక్మవవర్తనలు _ ఒక కేమిటి, అన్నీ _ తెలుసుకొనే అవకాశం కలిగింది. ఈవిధంగా ఆయనఅనుభూతి (తిగుణాత్మకంగా వర్ధిల్లింది. ఆయనమాటల్లో నే ఆయన్ని వర్షించాలం కే, గురజాడ అప్పారావు “కా తపాతల మేలుకలయిక ”. “= సరజాడవ్య కి త్వాన్ని వర్షిస్తూ డౌ స్కి నారాయణరెడ్డిగారు ఇలా అన్నారు. “గురజాడ అప్పారావుగారి జననము ఆం|ధ్రసాహిత్యలో క మునకు అరుజణోదయము,పిల్ల వసుచరిత్రల పెంజీక ట్లు ముసురుకొన్నరో జులలో దేశికవితా రళ్మిని (ప్రసరించిన కవిభాస్కరు డాతడు. సాహిత్యము ఏకొందరిసొత్తో యనుకొన్నకాలములో అది (ప్రజలసొమ్మని ఉదారముగా పంచి పెట్టిన సౌమ్య శీలి ఆయన, కందుకూరి సాంఘికవిపవమును, గిడుగుభాషావిప్లవమును, తనలో సమన్వయించుకొని, సరికొ త్తసాహిత్యవిష్లవము లేవనెత్తిన నవయుగవై తా శికు డాయన, ఆయనచేతిచలువతో, అస్సృశ్యముగా పడియున్న వాడుకభాష అందల మెక్కినది. మెత్తని తెలుగుపలుకు క త్తివాదర వలె మెరసినది. వీధి మానిసికి వేదిక లభించినది. ఆం; ధభారతి అంతకు ముందటి అలంకారభారము లను డుల్చివేసి ముచ్చటగా ముత్యాలనరాల నలంకరించుకొ న్నది. నాటకము, గేయము, వ్యాసము, కథానిక, ఆయనవాజ్మహిమతో ఎన్నడు లేని జవమును, జీవమును పుంజుకొన్నవి....[ బతితికినంతకాలము తనలక్ష్యసాధనకై, (గ్రంథ శోధనకై, నిర్విరామముగా పనిచేసిన “కర్మిష్టి ఆయన. (ఆధునికాంధ్రకవి త్వము, సంప్రదాయములు; (పయోగములు! 1967 పుట = 207). ఈవిధంగా తెలుగువారిమన్నల్ని పొందిన గురజాడ వేంకట అప్పారావు దుందుభినామసంవత్సర భ్యాధ్రపద బహుళ, త్రయోదశీ ఆదివారం (21 _ 9 1862) నాడు కౌసల్యమ్మ వెంకటరామదాసు దంపతులకు, మాతామహుడు గొడవ ర్తి కృష్ణయ్య పంతులు ఇంట్లో రాయవరంలో జన్మించాడు. ఆయనబాల్యమంతా మామూలుగా జరిగినా, బాలుడు (ప్రతిభావంతుడు అని పదిమందీ అనుకొ నేటశ్లే ఉంది ఆకాలం. నాటి విజయనగరం మహారాజుల పరిపాలనలో, గజపతుల విజయనగరం లలితకళలకూ శాస్త్ర విద్యలకూ నిలయ మె (గ్రీసుదేశంలోని ఏథెన్స్‌ పట్టణంతో పోలికగా పోటీగా ఉండేది. అలాంటి చోట విద్యాభ్యాసం, ఉద్యోగం అప్పారావు చేశాడు. సహృదయులూ పండిత పక్షపాతులూ పోషకులూ అయిన శ్రీఆనందగజపతి (1850 _ 1897) (పభ్ళ 209 చైతన్యలహరి తుల ఆదరాభిమానాలూ గౌరవమర్యాదలూ పొందుతూ అప్పారావు జీవితం గడి చింది. మహారాజులవల్ల తాను పొందినలబ్బికి ఇబ్బడిగానే వారికి అప్పారావు సేవచేశాడు. ఈరో *బ్రాల్లో ఇలా ఎందరిజీవిలాలో గడిచాయి. కాని, గురజాడ ఆందరిలాంటివాడూ కోడు గనక, మిగిలినవాళ్ళనందరినీ అందరూ మరచి పోయినా తన ని మాత్రం ఎవళ్ళూ మరచిపోవడానికి వీలులేకుండా, కాకుండా అప్పారావు చేసుకొన్నడు. ఆయన బాల్యమ్మితుల్లో మనం మరిచి పోకుండా స్మరించవలసినవ్యక్తి గిడుగు వేంకట రాదుమూ ర్తి (1863 _ 1940). తన (పతిభావ్యుతత్తు ల సాయంతో (గాంథికభాషావాదుల్నీ నిరుత్తరుల్ని చేసి వ్యావహారికభాషా వాదాన్ని సుస్టాపితంచేసిన మహామనీషి ఈయన. "తరవా త్రరవాత విమర్శకులు ఈ ఇద్దర్నీ కృష్ణార్దునులతో నన్నయభట్టు నారాయణభట్టులతో పోల్చడం సామాన్య మయేంది. ఈపోలికమాట ఏలాఉన్నా గిడుగుగురజాడలు మనభాషాసాహిత్య రంగాలలో విప్లవాన్ని లేవదీసి నడిపి జయాన్నిపొందిన జంట అనడంలో సాహ సం ఏమ్మాత్రం “లేదు. అతిశయో కి క్తి స్తే లేదు గురజాడ జీవిత విశేషాల్నిగురంచే ఆయన రచనల్ని గురించీ ఎన్నో రచనలు బయలుదేరాయి. కె. వి. రమణారెడ్డిగారి "మహోదయం? వంటి ఉద్గుంథాలు వచ్చాయి. శీఢీ ఆర్ముద ప్రభృతులు (వ్రాసిన అనేకవ్యాసాలు ఉన్నాయి. బం. గో. రె. గారు వ్యాఖ్యాన వివరణల సహితంగా మ్ముదించిన కన్యాశుల్కం మొచటి మ్ముదణ (1897) పునర్ముద్రణం (1969) ఉంది. ఇవికాక, మహాకవిరచనలే ఉన్నాయి. వాటిమీద అవసరాల సూర్యారావుగారు (వాసినవ్యాఖ్యానాదులు ఉన్నాయి. ప్మతికలలో పడ్డ పద్దులకొలదివ్యాసాలు ఉన్నాయి. _సాహిత్యవిమర్శలలో ప్రసంగవశాన _ గురజాడను గురించి (వ్రాసిన వందలకొలదిపుట లున్నాయి. తెలుగులోనే కాక్క ఇంగ్లీషరష్యన్‌ మొదలై నపాళ్చాత్యభాషల్లోనూ తమిళం, కన్నడం, హిందీ, బెంగాలీ మొదలై న భార తీయభాషల్లో నూ కూడా ఆయనరచనలు కొన్ని అనువాదాలుగానూ అతన మీద రచనలు "కొన్ని మౌలికంగానూ వెలువడ్డాయి. ఏతెలుగుకవిని గురించి _ ఫోన ఏఇర వియ్యోశ తాబ్ది తెలుగుకవిసిగురించీ _ ఇంత సాహిత్యం బయలు దేరలేదేమో అనిపిస్తుంది. కాలం గడుస్తున్నకొద్దీ ఈసాహిత్యం అభివృద్ధి పొందుతూనే Pi తగ్గుతూ లేదు; దీనికి" కారణం _ ఒక్కముక్కలో చెప్పాలం సే - అప్పారావృవ్య"క్రిత్వంలో ఉన్న మానవత్వం; ఆయనకవిత్వంలో ఉన్న విశ్వతో ముఖత్వం. గురజాడ అప్పారావు 209 అయినా ఆయన జీవించిఉండగా ఆయన్ని మెచ్చుకొన్నారు గాని, ఆమెప్పునకూ నేటి మెచ్చుకోలుకు పోలికేలేదు. ఆయన చనిపోయిన తరవాత పాతికే రెళ్ళది "కా ఆయనరచనలకు నేటి పాచుర్యం లేదు.కొందరికి ఒప్పుకోవడానికి ఇష్టం లేకపోయినా, సహృదయవిమర్శకులందరూ ఒప్పుకొని తీరవలసిన సత్యాలివి. దీనికి కారణం ఆయనరచనలలోపం కాదు. ఆరచనల్ని ఆమనీషిని రంచేసుకోవడానికి గు ర్తీంచడానికి తెలుగువారు చాలావిషయాలు నేర్చుకో వలసి రావడమే మే ముఖ్యకారణం. దేశ పజలభావనారీతులలో, సామాజిక పరిస్టితు లలో ఎన్నోమార్చులు వచ్చినప్పుడు గాని ఆయనవిలువ (ప్రజలకు బాగా శెలియ లేదు. తెలుగుభాషను తెలుగుజాతిని అయన (ప్రేమించినా, తెలుగుభాషలో తెలుగుదా ళ్డ కోసం ఆయన (వ్రాసినా జ ఆయనద్భష్టి సంకుచిత జాతీయతమీ కంటె వి “సృ తమానవతమీద అధికంగా (ప్రసరించింది. ఆయన “ దేళభ క్రి” గీతం దీన్ని అక్షరాలా రుజువు చేస్తోంది. ఆయన ఇతరరచనలు దీనికి సాక్ష్యం ఇస్తున్నాయి. స్వాతంతో గద్యోమ్న ప్రభావం సోకి తెలుగులో బయలుదేరిన జాతీయగీతాలను పరిశీలిస్తే టు పైల్‌ స్పష్ట మవుతుంది. ఆయన రచనల్లో ఉదేకం కంటె ఉచితత్వానికి ఎక్కువపాముఖ్యం. కొన్నికొన్నిరచనలు చదువుతూంటే ఉద్రేకంమీద ఆయనకు అపనమ్మక మేమో అనిపిస్తుందికూడా. గురజ్రాడ చనిపోయిన కొద్దినం వత్సరాలలో నే జాతీయోద్యమం వెల్లువలా దేశాన్ని ముంచెత్తింది. అక్కడ ఉదేకానికే (ప్రాధాన్యం; ఉద్వేగానికే పట్టాభి షేకం. స్వాతర్శత్యపిపాస ఆదర్శవాదానికి కాల్చ్పనికోద్యమానికి జీవగ్మర. గురజ్రాడక విత్వంలో కాల్పనిక లక్షణాలు కొన్ని ఉన్నా, అవి ఆయనకవిత్వం కేవలం కాల్చనికం అని కొట్టివెయ్యడానికి వీలియ్యవు. ఆయనకాల్బనికతలో వా స్తవికతకూడా దూరికూర్చుంది. ఇందువల్లనే ఆయన్ని అనుసరించి రచనలు సాగంచేకవులూ ఆయనరచనల్ని మెచ్చుకొనే. సహృదయులూ కాల్చ్పనికోద్యమ పవాహం కొంత సన్నగిలేవరకూ బహుళంగా లేరు. ఎవరేనా ఉన్నా, వారి శకేనాడు (ప్రచారం లేదు. గురజాడ అప్పారావు విశ్వక వి;కవులకు కవి;మహాకవి;అని ఇప్పుడు కంఠో క్సిగా చెబుతున్న శ్రీశ్రీ దృష్టిలో నే ఆనాడు ఆయన కవిగా లేడు. “ Shelley, Tagore, రాశ్ముపొలు, కృష్టశాత్రీ అదీ వరస। రాయ పోలు పక్కన అబ్బూరి, కృష్ణళాత్రిపక క్కన వేదుల. నండూరి ఎంకిపాటలు, విశ్వనాథ _ నాయని | వీరూ మాకవులు. బసవరాజునీ కవికొండలనీ కవు లనడం కరుణించి. గురజాడ 14 210 చైతన్యలహరి కవిగా మాదృష్టిలోనే లేడు. మనుచరిత్ర చదివితే చాలదా మహాభారతం యెందుకూ ?” (రేడియో (పసారితం ; మృుదణ ; ఆం|ధ్రశిల్చి 1947 జనవరి _ ఫిబవరి; (శ్రీశ్రీ సాహిత్యం _ వచనవిభాగం; 1970; పుట_508) గురజాడవిషయంలో (శ్రీశ్రీకి నా డీభావం ఉండడానికి కాల పభావ మే కారణం. గురజాడని మహానాటకక ర్తగా అంగీకరీంచినవాళ్ళు కూడా ఆనాడు ఆయన్ని మహాకవి అనడానికి అంత సుముఖంగా లేరు. అయితే ఆయన్ని మహాకవి అన్నవాళ్ళు అసలే లేరనికాదు. ఆఅన్నవాళ్ళలో దేవులపల్లి కృష్ణ శాస్ర్రిగారిలాంటికవీ, నిడుదవోలు వేంకటరావుగారిలాంటి పండితవిమర్శకులూ ఉన్నారు. ఉన్నవాళ్ళసంఖ్య తక్కువ అనీ, జనబాహుళ్యంలో ఆయనరచనల కంత (ప్రాచుర్యం లే దనీీ దీనిభావం. ద్వితీయ పపంచసం గ్రామం (ప్రారంభం అయినతరవాత; పాశవికశ క్రులు మానవుడి స్వాతంత్ర్యాన్ని తమ ఇనపకాళ్ళ కింద అణిచివెయ్యడం మొదలుపెట్టిన తరవాత; తెలుగుదేశంలో కాలని కోద్యమం తన ప్రభావాన్ని పోగొట్టుకోవడం మొదలు పెట్టిన తరవాత; మార్కు సిద్ధాంతాలకు ఆసిద్ధాంతాల ప్రాతిపదిక మీద బయలుదేరిన సాహిత్యసం స్కృృతు లకు దేశంలో వ్యాప్తి రావడం (ప్రారంభం అయినతరవాత ; గురజాడ అప్పా రావుని ఆయనరచనల్ని నవ్యదృష్టితో విమర్శకులు చూడడం (ప్రారంభించారు. టీనితో యువతరంలో గురజాడకి మంచి (ప్రచారం వచ్చింది. ఇదిగాక, అంతకుపూర్వం విశేష్మపచారంలో లేని ఆయనరచనల్ని, ఇంగ్లీమలోనే ఉన్న కొన్ని ముఖ్యరచనల్ని అవసరాల సూర్యారావుగారు తెలుగులో సవ్యాఖ్యానంగా విశాలాంధ్రవారిడ్వారా (పచురించడంతో గురజాడ పూర్తిస్వరూపం (పజల ముందుకు వచ్చింది. దేశ కాలపరిస్టితులూ అనువుగా ఉన్నాయి. అప్పటి కప్పుడే నిర్వీర్యమైపోయిన కాల్బనికరచనలతో విసిగి ఉన్న తెలుగువారికి గురజాడవారి రచనలు “కొ త్రపాతల మేలుకలయిక” గా “కొ మ్మెరుంగులు” చిమ్మాయి. ఈసందర్భంలో ఒక్కవిషయం _ చెప్పవలసి ఉంది. ఒకరాజకీయ దృక్పథానికి చెందిన (ప్రజలలో గురజాడకు (ప్రచారం రావడంతోనే ; ఇతర రాజకీయదృక్చ్పథాలకి చెందినవారిలో, ఏద్భక్పథానికీ చెందనివారిలో ఆయనమీద 'మొదబ్లో కొంతవిముఖత కలిగిన మాట నిజం. ఇది పాతి కేళ్ళ క్రితం మాట. (క్రమక్రమంగా సహృదయులందరూ గురజాడ (ప్రతిభని గురించి ఆయన్ని గౌరవించడం మొదలుపెట్టారు. నిజంగా చూస్తే నాటి గురజాడకి నేడు మనకున్న విభిన్నరాజకీయ దృక్పథాలు ఉండడానికే వీలులేదు. కాని ఆయన గురజాడ అప్పారావు 211 మేధావి కనక మానవతావాది, కవి గనక మానవహృదయ వేదనా వేది. ఈరెండు కారణాలవల్ల (పజలకు సన్నిహితుడు. అందుకే “నాది (పజలఉద్యమం” అని ఆయన ధైర్యంగా (వాయగలిగాడు. గురజాడవారి రచనల్ని స్థూలంగా కావ్యాల నీ, కథలనసీ, నాటకాలనస్కీ వ్యాసాలనీ విభజించవచ్చు. ఈశాఖల్లో దేనికీ చెందనివీ కొన్నిఉన్నాయి. భాషా విషయంలో (పజలభాషనే వాడాలి అనే పట్టుదలగలవాడు ఆయన. అయినా, కేవలం సాంపదాయికమైన రీతిలో (ప్రాచీ నవృత్తాలలో చేసినరచనలూ ఉన్నాయి. ఆయనవి ఇవి__ మాటలమబ్బులు, పుష్పలావికలు, మెరుపులు మొదలెన ఖండకావ్యాలూ; సుభ ద అనే అసంపూర్ణకావ్యమూ. ,అయితే వీటి నన్నింటిని ఆయన కారణా ంతరాలచేత వ్రాశాడు. ఆయన్ని ఆయనగా మనముందు సె'పే రచనలు కావివి. ఆయన వ్యక్తిత్వ క్రమపరిణా మపరీక్షలో వీటికి స్థానం ఉడి. అంతే ! “గురజాడవా రీ రీతిగానే పద్యరచన చేసియుండి నచో ఆమార్గములో వారు తప్పక (పొఢకవి యయ్యెడివారు” అంటారు డా. నారాయణరెడ్డిగారు, వారే అన్నట్లు “వై తాళకత్వము, యుగక ర్హృత్వము ఆయన సాధింపవలసిన విషయములు” గనక, గుర జాడవారు కొ త్తమార్గం తొక్కారు. గురజాడవారు తొక్కిన కొత్తమార్గాన్ని పరీక్షించేముందు, ఆయన ఇంగ్లీషరచనల్ని కొంత పరిశీలించవలసిఉంది. ఇవికూడా ఆయనవ్య క్తిత్వ శ్రమపరిణా మంలో భాగం పంచుకొన్నవే, ఆరోజుల్లో మనదేశంలో ఉన్న మేధావులై న విద్యావంతులకు ఇంగ్లీషు భాష అంటే _ ఇప్పుడు మనలో చాలామందికి ఊహించడాని కే కష్ట మనిపించే. వ్యామోహం ఉండేది. నాటిపరిస్టితుల్ని అనుసరించి ఇది మనం అర్థం చేసుకో గలం కూడా. శ్రీపాద సుబహ్మణ్యశాస్రీగారిలాంటి వారు కూడా, “కళ్లకు వెలు గిచ్చి కొ త్రబాటలు కనపర్చి దృక్పథమే మార్చేసింది, ఇంగ్లీ వాజ్మయం మనకు” తు (అనుభవాలూ క క్రాపకాలూను, 'రెండవసంపుటం : పుట = 260) నాటిపరిస్టితుల్ని గురించి సురేంద్రనాథ్‌ బెనర్జీ ఈవిధంగా “కళ్లకి కట్టి నట్లు" వ్రాశాడు. “Our fathers, the first fruits of English education were vio- lently pro-British. They could see no flaw inthe civilization or the culture of the West. They were charmed by its novelty and dts strangeness...... Everything English was good-even the drinking 212 3s చై.తన్యలహరా of brandy was a virtue; everything not English was to be viewed: with suspicion.” (A Nation in Making-1925; page-308) బెసర్డీ పర్టించిన పరిస్టితులు వంగదేశానికి సంబంధించినవై నా, మిగిలిన ప్రాంతాలలోనూ వ వాటికి తీసిపోని పరిసితులు _ కొన్నైనా = ఉన్నాయంటే సత్య దూరం కాదు. ఆచేశంలో, ఇంగ్రీషులో నే కవిత్వం (వాసి, ఇంగ్నీషుకవి అంతర్జాతీయవిఖ్యాతిని పొందా అనుకొని ఉవ్విళ్లూరిన మెకేల్‌, మట ద (1824 ఎ 1873) లాంటి వాళ్లుకూడా ఉండేవాళ్ళు. పాపం ॥ ఆరోజుల్లో ఆయన. ఆశయం ఇదట ! “To cross the vast Atlantic wave For glory, or a nameless grave.” ఆరో జుల్లో భార తీయ మేధావులు కవులు ఇంగీషులో రచనలు సాగించి. పాశ్చాత్య పపంచంలో 'పేరనంపాదించాలని చాలా ఉదిలాటపడేవాళ్ళు. భారత దేశంలో అన్ని ప్రాంతాల్లోను ఇభాంటివాళ్ళు ఉండి, దేశభాషల్లో (పాయక ఇంగ్లీషు లోనే (వాస్తూ ఉభయ భ్రష్టత్వం ఎదుర్కొనగా మూకీభావం వహించడంగాన్సి, కలరూపు గ్రహించి తమ పతిభని మాతృభఖాషాభి వ్యద్ధికి వినియోగించి కవులుగా సపేరుపొందడంగాని చేస్తూ ఉం దేవాళ్లు. ఒం౦గదేశంలో ఇలాంటివాళ్ళకి (ప్రతీక మైకేల్‌ మధుసూదన్‌దత్తు. ఇంగ్లీషుకవిగా తనకీ రి దశదిశలా వ్యా ప్తిస్తుందని. గాఢంగా నమ్మిన దత్తు, 1842 లో ఇంగ్లండునుండి వచ్చే “బ్లాక్‌ ఉద్స్‌ మాగ జైన్‌ * (Blackwoods’ Magazine) కి తన ఇంగ్లీ షుపద్యాలు కొన్ని పంపాడు.. వాటిని *వర్డ్స్‌వర్స్‌?” మహాకవికి అంకితంచేశాడు. (“These poems are most respectfully dedicated to williams Wordsworth Esgr., the poet, by a foreign admirer of his genius—the author.”) ఆపద్యాలు ఏమయ్యామో నాటికీ నేటికీ ఎవళ్ళకీ తెలియదు. తరవాత దత్తు ఇంగ్లీషులో (వ్రాయడం మాని చేసి మాతృభాష అయిన వంగభాషలో వ్రాసి మహాకవి అని కీర్తి సంపాదించాడు. ఆయన *మేఘ్‌నాథ్‌వధి వంగమహాో కావ్యాలలో ఒకటి అయింది. కాల ప్రభావానికి లోనై గుర జాడకూడా ఇంగ్లీషులో కవిత్వం (వ్రాశాడు. ఆరో జుల్లో విజయనగరంనుంచి *ది ఇండియన్‌ లెజర్‌ అవర్‌ * (The Indian Leisure Hour) అనే ప ప్మత్రిక జి. వెంకటరమణయ్య అనే ఆయన సంపాదకత్వం కింద వచ్చేది. తన ప్మతికలో వెంకటరమణయ్య గురజాడ |వాసిన | “సారంగ ధరి అనే ఇంగ్లీషపద్యకావ్యాన్ని (ప్రచురించాడు. ఇది 1883 నాటి మాట. గురజాడ అప్పారావు 213 అప్పుడు అప్పారావు ఎఫ్‌.ఏ. చదువుతున్నాడు. ఈ వెంకటరమణయ్య దాన్ని తనప్మతికలో (పచురించడ మే కాకుండా, ఆరోజుల్లో కలకత్తానుంచి శంభు చంద్రముఖర్తీ అనేఆయన నడుపుతూ ఉన్న *రీస్‌ అండ్‌ రయ్యత్‌ * (Reis and Rayyet) అడే ప్మతికకి కూడా _ప్రచురణార్రం “సారంగధరి పంపాడు. దీనితో శంభుచం డముఖరీ డున గురజాడని గురించి తెలుసుకోవడం జరిగింది. ఈయన “సారంగధరిని స్వకరిః వెంకటర మణయ్యకి వ్రాసిన జాబులో (14 ఆగస్టు 1883) ఇలా అన్నాడు. bE “Sarangadhara is indeed, a most promising production, and 1 have resolved to give it the widest publicity in our paper......... Appearing from time to time, in fragments, in ‘The Indian Leisure Hour’, the poem may be said to have received no publication as yet. 1 wished to give it every advantage and have accordingly published itas if it were our own. My object, indeed, is two-fold. | wish to encourage the young author by bringing out his work under the most favourable circumstances...... Meanwhile, please communicate this letter to your young friend. His poem has many defects to be sure, but there is stuff in him. Let him go on and prosper. | need scarcely say that | long to know his name and all particulars about him, his birth, his education and pursuits.” (Unilit-Gurajada Special 155606 ; Andhra Viswa Sahiti (1963) ; Pages-18,19). శంభుచంద్రముఖర్షీ (పదర్శించిన ఈ సహృదయత అప్పారావుని బాగా ఆకరీ ౦చింది. ఇంచుమించుగా ముఖర్తీని తన కవితాగురువుగా ఎంచుకొని తన ఆశల్ని ఆవేదనల్ని ఆయనకి తెలియజేసుకోవడం మొదలుపెట్టాడు అప్పారావు, ఇద్దరి మధ్యా ఉత్తరాలు నడిచాయి. ముఖర్జీ ఎన్నోసలహాల్ని అస్పారావుకి ఇచ్చాడు. అపజయాల్ని, నిరాశల్ని ఎదుర్కో-వాలిగాని నిరుత్సాహపడకూడ దన్నాడు. 1883 లో సెపెంబరు 17వతేదీని ముఖర్తీ అప్పారావుకి (వ్రాసిన ట జ జాబు ఈవిషయాల్ని అన్నింటిని విపులంగా తెలియజేస్తోంది. “| take great interest in the career of a young poet like you and the accounts of your life are most welcome. The dis- couragements you have experienced are nothing extraordinary ; every writer of Genius or any originality certainly every poet, must reckon upon them. Still less reason is there to wonder at your travail.” (Unilit-Gurazada Special Issue; Andhra Viswa Sahiti (1963); Page-19). 214 చై తన్యలహర్‌ వ్యతిరేక విమర్శల్ని లెక్కచెయ్యకుండా కవి తనరచనల్ని తాను చేసు కొంటూ పోవాలని ధైర్యం చెప్పడమే కాకుండా, “సారంగధరి' కావ్యాన్ని గురించి తనఅభిప్రాయాల్ని నిష్కర్షగా నొప్పించకుండా చెప్పడ మేకాక, కవిత్వాన్నిగురించి తనకున్న అభిపాయాల్నికూడా ముఖర్తీ వ్యక్తంచేసి అప్పా, రావు కవితాదృష్టిని తీర్చిదిద్దాడు. ఈవిషయాల్ని పైన పేర్కొన్న జాబులోనే ఇలా వివరించాడు. “Then the modern blank verse that you attempt 10 ‘Saranga- dhara’ is far from popular, |suspect. The jingling rhymes of Pope still occupy the minds of men and pass for true poetry. But never mind. Don’t be discouraged. You have parts. Improve them by cultivation. Read and reflect. Read not poetry only, but all kinds of books. Above all; observe. Observe man and nature and their works. Travel, if you get opportunity. If not, make the most of your immediate neighbourhood. Go into the remote villages, the woods, the hills, go to the sea-shore; watch the sun. and moon; watch the clouds and storms; watch sun-beams and the dew; watch the stars of Heaven and the thunder and lightning and waves of the ocean. Watch waterfalls and running brooks. Nor forget to notice the beautiful and the uncomely in the human form divine. And, last not least, follow the operations of the heart, your own and others, measure their strength as well as weakness. Remember what others have remarked on these things, but never depend upon others. Trust your own self, give telher to your own powers. You must read good deal, but in as-much-as you write in a tongue not your own, you must master the language. Read carefully, to see how those to the manner born express themselves. At first you must imitate others until you acquire command sufficiently to chalk out, if possible, a new path suiting your genius. lfyou write from true inspiration, when full of your subject, you cannot fail to succeed. More hereafter.” గురుజాడ అప్పారావు (ప్రతిభా స్రవంతిని తీర్చి దిద్దిన ఉత్తరం ఇదని నానమ్మకం. ఇందుచేత దీన్ని ఇంచుమించుగా పూ రిగా ఉదాహరించడం జరిగింది. ఈడ త్తరం అందుకొనేనాటికి అప్పారావువయస్సు 22 సంవత్సరాలు. అప్పారావు తనజీవితంలో సాధించిన సాహీత్య ప్ర క్రియల్ని అన్నింటినీ _ వాటిని గురించి మన కిప్పుడు బాగా తెలుసుగనక ౬ ఆక శళింపునకు తెచ్చుకొని ఈడఉ త్త గురజాడ అప్పారావు 215 రాన్ని మనస్సులో పెట్టుకొని పరిశీలిస్తే ముఖర్జీ సలహాల్ని అప్పారావు యావ త్సాహిత్యజీవితంలో నూ ఎలా పాటించాడో మనకి అవగతమవుతుంది. మనుష్య స్వభావపరిశీలన, (ప్రకృతిపరిశీలన ఆయనరచనల్లో మనకి అడుగడుగున కన బడతాయి. ఏమి చేయ్యాలో చె ప్పేగురువు దొరకవచ్చుగాని, చెయ్యగలిగి నశిష్యుడు కూడా ఉండాలిగదా ! అప్పారావు అలా చెయ్యగలిగిన ప్రతిభావంతుడు. ముఖర్జీ ఉపదేశవీజాలు ఊషరక్వేత్రంలో పడలేదు | అప్పారావుకి (పతిభతో బాటు విజ్ఞతకూడా ఉంది గనక, ఇంగ్లీషులో కవిత్వం [వాయడంతో (ప్రారంభించినా అది తనగమ్యం కాజాలదని తొందర గానే (గ్రహీంచాడు. లేకపోతే అప్పారావు, ఇంగ్లీషు బాగా (వాయగలిగిన విజయ నగర సంస్పానో ద్యోగిగా మ్మాతమే ఉండిపోయేవాడు. విదేశీయుడు ఆభాషలో సృజనాత్మక రచనలు చెయ్యడం, మెప్పు పొందడం, అసాధ్యం అని ఆయన సులువుగానే (గ్రహించాడు, ముఖర్దీ (వాసిన జాబులోగూడా ఈవిషయమై (ప్రస్తా వన ఉందిగదా |! (“..... in as-much-as you write in a tongue not your own, you must master the language. Read carefully, to see how those to the manner born express themselves......”) పాశ్చాత్యభాషా సాహిత్యాల, నాగరికతా సంస్కృతుల వ్యామోహంలో పడి సర్వం మరిచిపోయి, *తెల్లదొరి గా చెలామణీ కావాలనే బాధతో పాశ్చాత్యప్రీని వివాహమాడి, కె 9 స్త్రవమతాన్ని స్వీకరించి, విదేశాలలో పర్య టించి, అనేక పాళ్చాత్యభాషలు నేర్చుకొని, ఇంగ్లీషులో నే (వాస్తూ ఉండికూడా చిట్టచివరికి మెకేల్‌ మధుసూదన్‌ దత్తు ఈ కవిగా కృతార్థత, చరితార్థత తన మాతృ భాష అయిన వంగభాషలోనే పొందగలిగా డంపే ఇంక ఈ విషయమై వేరే చెప్పవలసింది ఏముంది ! అప్పారావు విజ్ఞత, పరిసరాలు, వాతావరణం _ ఆయన్ని వంగకవి అంతదూరం పోవలసిన అవసరం లేకుండా చేశాయి. ఆరోజుల్లో (ప్రతిభా వంతులై న మనవాళ్ళందరూ ఇం గ్లీషరచనలలో |ప్రారంభించేవా ళ్ళనడానికి అప్పారావు తమ్ముడు, (ప్రతిభావంతుడు, అయిన శ్యామలరావుకూడా తార్కాణం, కాని పాపం శ్యామలరావు చిన్నతనంలో నే చనిపోయాడు. శంభుచం ద్రముఖర్జీ అప్పుడప్పుడు శ్యామలరావుకి కూడా (వాయడం ఉంది. అప్పారావు (వ్రాసిన “సారంగధర* ని చదివిచూస్తే ఆయన్మప్రతిభ మ నకి వ్యక్తం అవుతుంది. ఇంగ్లీ షులోకూడా చెయ్యి బాగా తిరిగింది అని తెలుస్తుంది. 216 చై తన్యలహరి భావగాంభీర్యం సహజంగా ఉండనే ఉందిగదా : *సారంగధరి (ప్రారంభాన్ని మహాకవి గురజాడ ఇలా చేళాడు. ఈపారంభంలో, ఇంగ్లీమభాషకి సహజం అ ర కో కాని (ప్రాచ్యభావపద్ధతి కొంత ఉన్నా, భాషాడంబరం ఉన్నా రచయిత కవితాత్మ కలవాడని వెంటనే తెలుసుంది. అణతి “The labouring dawn gave out the child of light Whose infant became palayed o'er the river’s breast And woke the bees asleep in lotus bowers, While from Godavary’s bank in merry whirls A thousand pigeons starred the morning sky”. (Unilit-Gurazada Special 15566, Andhra Viswa Sahiti (1963); Page-21) చిత్రాంగి మెల్లిగా సారంగధరుడి పక్కకి చేరి, ఉద్యానవనంలో [కడా సరస్సులో ఉన్నపువ్వుల్ని చూపిస్తూ ఇలా అంటుంది : “How now the Lord of Day from every bud Kisses the sleep away, that blushing wakes And opes her fairy lids? The butterfly Robed in his gandy silks wooes every bloom, But wooes to quit- reckless wanton he!” (Unilit-gurazada Special 15966; Andhra Viswa 520161 (1963); Page-24) అప్పారావు సాహిత్యజీవితం (ప్రారంభదశలో ఉన్నా ఆయన పతిభని_ ఆయన (బాసిన జాబులనుబట్టి, సారంగధరను బట్టి శంభుచం దముఖర్జీ గుర్తించ గలిగాడు. అందుకే, వెంకటరమణయ్యకి 1883 లో (వ్రాసిన ఉత్తరంలోను (“...€1676 is stuff in him.”), అప్పారావు తమ్ముడు శ్యామలరావుకి 1889 లో (వ్రాసిన ఉత్తరంలోను (...He [25 the 566% 1౧ him. ”) అప్పారావు (ప్రతిభని గుర్తించి (్రాశాడు ముఖర్తీ. నాటి వంగదేశ పరిస్థితుల్ని బట్టి, ఐతిహాసిక కారణాలవల్ల గురజాడ వారికి వంగ మేధావులమీద కవులమీద ఆదరాభిమానాలు గౌరవమర్యాదలు ఎక్కువ అని మనం ఊహించవచ్చు. తరవాతకూడా అవకాశం వచ్చినప్పుడు కలకత్తా వెళ్ళి వంగ మేధావుల్ని కవుల్ని ఆయన కలుసుకొన్నాడు. 1912లో వంగీయ సాహిత్యపరి షత్తు ఏర్పాటుచేసిన (3-1-1912) తేనీటివిందులో పాల్గొ గురజాడ అప్పారావు 217 న్నాడు. కలక త్రాపుర ప్రముఖులందరూ రవీంధ్రనాధ్‌ ఠాకుర్‌ని అభినందించ డానికి చేసినసభలో (1211912) పాల్గొని ఠాకుర్‌ ని కలుసుకొన్నాడు. ఈ సన్నివేశం అప్పారావుకి చిరస్మరణీయం అయింది. అయితే అప్పారావు “అప్పటికప్పుడే తెలుగుదేశంలో అబ్బ పతిష్ణుడు. (వాయవలసింది, ఇంచు మించుగా, అంతా (వా సేశాడు అప్పటికే. తరవాత మళ్ళీ డిసెంబరుమాసంలో .రాకుర్‌ ని కలుసుకొన్నాడు. వివిధవిషయాలు చర్చించుకొన్నారు. ఇద్దరి మధ్యా కొన్ని ఉత్తరాలు నడిచాయి. అంతే. ఈ వ్యాసంలో అప్పారావు |వాసిన ప్రతిరచననీ పరిశీలించాలని నా ఉద్దే 'శంకాదు ఆపని ఈవరశే చాలామంది చేశారు. అప్పారావు కవితాత్మ ఎలా పరిణామవికాసాల్ని పొందిందో, వివిధ విషయాలమీద ఆయన కున్న అభి (ప్రాయాలు రచనల్ని ఎలా (ప్రభావితం చేశాయో నాదృష్టికోణంనుంచి చూడడం దీని ముఖ్యోద్దేశం. అప్పుడే అది విమర్శ అనిపించుకొంటుంది. విమర్శలు “అనేక విధాలుగా ఉంటాయి అని తెలుసుకొన్న సహృదయులు శః నామార్గాన్ని అరంచేసుకో గలరు. గుర జాడకి భాషవిషయమై ఒక నిరిస్థాధి పాయం ఉంది, (పజలభాషకి 'సాహీత్యగౌరవం రావాలని ఆయన కోరిక, ఈవిషయాన్ని ఆయన చాలాసార్లు "చెప్పాడు. కన్యాశుల్కం (పథమమ్నుదణం (1897) పీఠికలో ఇలా (వాళాడు. | clothed the play in the spoken dialect, not only that it is ‘better intelligible to the stage-going public than the literary dialect, but also from aconviction that itis the proper comic ‘diction for Telugu.” కన్యాశుల్కాన్ని 1897 కంచె ముందే అప్పారావు (వ్రాశాడు. దాన్ని 1897 లో జగన్నాథవిలాసినీ నాటక సమాజంవారు విజయనగరంలో (దదర్శిం చారు. ఈనాటకానికి నాందీ ప్రస్తావనలు నాటిసం పదాయాన్ని అనుసరించి సంస్కృతంలో (వాశారు (13 ఆగస్టు, 1892). ఈనాంద్నీ పస్తావనల్లో గురజాడ వారిని గురించి ఉన్నవాక్యాలు నాటిపండితలోకం౦ ఆయన్నిగురించి, ఆయన రచనని గురించి ఏమనుకొంటూ ఉండేదో మనకి తెలియజేస్తాయి. ఆనందగజి పతి మహారాజు ఆసానంలో కవులు,పండితులు, కళాకారులు చాలామంది ఉండే వాళ్ళనీ వాళ్లలో అప్పారావు ఇలాంటివాడనీ అక్కడ ఉంది! 218 చై తన్యలహరి “తేష్వేకోఒయ మాంగ్లేయభాషాకవి ర్లురజాడ వేంకటప్పారాయ నామా: షేక్‌స్పియర్‌ మోల్రియర్‌ బెంజాన్సన్‌ ఇత్యాది మహాకవిగంథనిరంతర పఠనా దరీ ఆంగ్లేయనాటక క్రమ మాం ధ్యేఒప్యవతారయితుం కుతుక్రీఆంధ్రేఒపి (గ్రంథ భాషాయా అగాంథిక [దష్ట్రజనాబోధ్యస్వభాపషపయోగతయా తా ముపేక్య స్వభావ ప్రయోగయోగ్యా మానుభావికీం కేవల వ్యవహారరూపాం ఆంధ్రభాషా మాదాయ, ఆంగ్లేయా మేవ నాటక పద్ధతి మవలంబ్య కన్యాశుల్క౦నామ నాటక మకార్షీత్‌” (మొట్టమొదటి కన్యాశుల్కము (1897); బం.గో.ర., 1969., పుట = 70) రెండో ముదణం నాటికి గురజాడవారి భావాలు ఇంకా బాగా వ్యక్త మయ్యాయి. ఆసీఠికలో, (గాంథిక వ్యావహారిక భాషల తులనాత్మక పరిశీలన చేసే వాక్యాలుకూడా కొన్ని దాన్లో ఉన్నాయి. మొదటిముద్రణం నాటక౦కం పె: రెండోముదణం నాటకం పెరిగినళ్లే పీఠికా పెరిగింది. ఈ పెరుగుదల భాషా విషయమై ఆయన కున్న నిరిష్తాభ్మిపాయాల్ని మనకి బాగా తెలియజెప్పడానికి పనికి వచ్చింది. సమాకాలికుల్లో కొందరిని విమర్శించడానికి (The 1౧5౬ dition was marked success. The press gave it a cordial reception and hailed it as an event in the History of Telugu literature, and men, women and children read it with interest. The only exception was. Mahamahopadhyaya K. Venkataratnam Pantulu garu who cannot stand two things in this otherwise perfect world - Social Reform and Spoken Telugu”.), కొందర్ని భూషించడానికి (‘The 676616 0 deli- berately introducing the vernacular into Telugu drama in keeping. with Sanskrit tradition belongs to my friend V. Venkataraya Sastri garu whose Prataparudriyam owes not alittle ofits charm to: dialogue in the dialects.”) కూడా ఈ పీఠికని గురజాడ ఉపయోగించు కొన్నాడు. ఇదిగాక, డ్రమ్మక్రమంగా (గ్రా ౦థికభా షకూడా ఏవిధంగా వ్యావహారిక భాషకి దగ్గరగా జరుగుతోందో కూడా వివరించాడు. (‘While the Vernacular 15 thus gaining recognition, the Literary Dialect itself is approxi- mating to the Spoken Dialect in the best modern prose which: manifest great freedom of usage.) ఒకవిధంగా చూస్తే; ఇది కేవలం తన నాటకం రెండోముదణకి పీఠికగా మ్మాత్రమే గురజాడ అనుకొన్నట్లు, మనం ఊహించడానికి వీలు లేదు. ఆయన. గురజాడ అప్పారావు 219 వాదాన్ని తిరిగి చెప్పడానికి ఈపీఠికని ఆయన ఉపయోగించుకొన్నాడు అనాలి. భాషాశాస్తానికి లిపికి సంబంధించిన విషయాల్ని కూడా ఆయన దీనిలో వివ రించాడు. ((“Ihad to contend with one difficulty in printing this. book. There are many sounds in the Spoken Dialect which are not reprsented in the Telugu Alphabet. In the present state of Telugu: Phonetics, | had to contend myself with indicating such sounds by: a horizantal line placed over the nearest symbols, and | employed: the Ardhanusvara after a nasal. The creation of new symbols. and their adoption into type can be effected only after a more: widespread recognintion of the Spoken Dialect.”) ఈ పీఠిక చదివిన వాళ్ళకి అప్పారావు ఎంతటి మేధాబే, ఎంతటి విద్వాంసుడో, ఎంతటి స్వాతంత్ర్య, (పియుడో తెలుస్తుంది. తన, ప్రతిభమీద, తనవాదంమీద ఆయనకి అంత నమ్మకం. ఉంది గనకనే సం కెళ్ళని (ప్రేమించేవాళ్ళు ఎవశ్ళేనా ఉంటే ఉండనివ్వండి. అంటాడు.వ్యావహారికభాషకి ఉన్నళ కి అనంతం అంటాడు. గాంథికభాష బరువు ] చేటుఅంటాడు. (“| View he Telugu Literary dialect as a great disability: imposed by tradition upon the Telugus. Let those who love fetters venerate it. My own vernacular for me, the living Telugu, the Italian of the East in which none of us is ashamed to express our joys and sorrows, but some of us are ashamed to write well. Literature in the Vernacular will knock at the door of the peasant and it will knock at the door of the Englishman in India. Its. possibilities are immense.”} ఈవిధంగా (వ్రాస్తూ పోయి,భాషని సృష్టించేది శాసించేది మహాకవి అనే. పరమసత్యాన్ని వ్యక్తం చేశాడు. మహాకవి ఎవరేనా బయలుదేరి వ్యావహారిక లం భాషలో ఉదింథం [వాస్తే వ్యావహారిక భాష గొప్ప భాషగా రూపురేఖలు తీర్చి, క Ca దిదుకొంటుంది అంటాడు ఈయన. (“No argument in favour of a Verna-=- ౧ cular Literature is needed with persons who are conversant with: the history of the English Dialects and the Prakrits, and | know it is not arguments that will evolve a new Literary Dialect for Telugu. A great writer must write and make it. Let us prepare the ground for him.”) ఎంత ఆత్మ విశ్వాసంతో అన్నమాట లివి. ఆగొప్పరచయిత ఆయనే: అని మనం ఇప్పు డనుకొంటున్నాము. అప్పారాపూ అలాగే అనుకొని ఈ వాక్యాలు (వ్రాశాడం టే సత్యదూరం కాదేమో । 220 వైతన్యలహరి భాషాసంబంధమైన అయనభావాల్ని బాగా అర్ధం చేసుకోవడానికి ఈ పీఠిక పనికివచ్చింది. తన లక్షణాలకు లక్ష్యాలుగా ఉండాలి అన్నట్లుగానే ఆయన రచనలన్నీ చేశాడు. తన రచనల్ని సంఘసంస్కరణద్భష్టితో కూడా వ పై గ టబ చేసినా ఇక్కడే వీరేశలింగం పంతులిక ఈయనా ఉన్న ముఖ్యభేదం. .వీరేశలింగానికి సంస్కరణ ముఖ్యం. దానికి సాహిత్యం ఉపకరణం. అప్పారావుకి సాహిత్యం ముఖ్యం. సంస్కరణ కొసరు లాభం. అయితే, ఇంత నిష్కర్షగా ఎక్కడా లేకపోయినా ఈ ఇదరి రచనల్ని చదివితే మనకి కలిగే భావంఇదేఅని ౧ . నానమ్మకం. అప్పారావుకి కూడా వీరేశలింగంమీద వ్యక్తిగా ఉన్నంత గౌరవం, ఆయన రచనలమీద శేదనిపిసుంది. వీరేశలింగం కర్మవీరుడు, కార్యశూరుడు. — అప్పారావు మేధావి, కవి. అప్పారావు ముత్యాలసరాలలోకూడా భాష భావం అకికినట్లు ఉండడానికి కారణం ఆయనకి వ్యావహారికభాషమీద ఉన్న (ప్రభుత్వమే. కేవలం అభిమానం చాలదు; మహాకావ్యం (వాయడానికి, (ప్రతిభ కావాలి. అది అప్పారావుకి పుష్కలంగా ఉంది. |పజలభాష విషయంలో, అప్పారావు మీద ఏర్స్‌వర్‌. (a) — (ప్రభావం చాలా ఉంది. తన “లిరికల్‌బాలెడ్స్‌' (Lyrical Ballads) కి పీఠిక * వ్రాస్తూ వర్డ్స్‌వర్త్‌ ఇలా అంటాడు. “The principal object, then, pro- posed in these poems was to choose incidents and situations from common life and to relate or describe them, throughout, as far as possible in a selection of language really used by men and at the same time, to throw over them a certain colouring of imagina- tion, whereby ordinary things should be presented to the mind in an unusual aspect...” అప్పారావు వర్ష్స్‌ఎర్త్‌ మీద ఒకవ్యాసంకూడా వ్రాశాడు. ఆయనవల్ల |పభావితుడయ్యాడు. ముత్యాలసరాల్లో ఆయన (వాసన లఘుకావ్యాల మీద ఈ ప్రభావం కనబడుతుంది. అప్పారావుగేయకావ్యాల్ని పరిశీలించి చూస్తే మనకి ముఖ్యంగా కనపడేది ఆయన సంయమనం. కవిత్వంలో ఉదేకం అతిమ్మాతంగా (ప్రదర్శించడం ఆయనలో కనబడదు. అప్పారావుకి నాటకకర్తగా వచ్చిన (ప్రచారంకం కె కవిగా తక్కువ [ప్రచారం రావడానికి ఇదో కారణం. తనహృదయ వేదనని ర్సురీ వేగంతో జలపాతరీతితో ఆయన వ్య క్తంచెయ్యడు. మందగంభీరపద్దతిలో భావ్మపసరణ జరుగుతుంది. పూర్ణమ్మలో కాసులులో ఇంకా ఇతరత్రా ఇదే ఆయన కిషమెన పద్దతి. మేధావి అయిన కవిపద్ధతే ఇది. గురజాడ ఆపఫారావు 2211 కవిగా ఆయన ఎంతగొప్పవాడో వచనరచయితగా కూడా అంతగొప్ప వాడు. ఆయన వచనరచనల్ని స్థూలంగా - నాటకాలు, కథలు, విమర్శలు ఇతరాలు అని విభజించవచ్చు. వీటి అన్నింటిలోను ఆయన వ్య కిత్వవిశిషత అత క ల్‌ వ్య కమయే పదతిలోనే రచన సాగింది. కనాాశుల)_౦, కొండుభటీయం- ల శ్ర. ఆల SE ఆ మొదలె న వాటిలో ఒక విశ్వజనీనత కనబడుతుంది. ఒక నిత్యనూత నత్వం కనబడుతుంది. అప్పారావు వస్తువుగా స్వీకరించిన సాంఘికసమస్యలు లేన ప్పుడు కూడా ఆ నాటకాలు ఆనందాన్ని ఇస్తున్నాయం పే (ప్రజాదరణ పొందు. తున్నాయం టే వాటిప్మాతల (ప్రవృత్తుల విశ్వజనీనతే కారణం, ఇదే కారణం: ~~ ఆర అ ఇద, ‘ ల్‌ ఇ వల్ల సంస్కృతంలో ఉన్న మృచ్చకటికానికి విశ్వవిభ్యాతి వచ్చింది. కాళి దాసుక్తీ శూ దకుడికీ ఉన్న భేదంకూడా ఇక్కడే ఉంది. కాళిదాసు సృష్టించిన. x ట పాత్రలు భారతదేశంలోనే ఉంటాయి. ఉండడానికి వీలుంది. శూదకుడు సృష్టిం టబ చినప్మాత్రలు ఎక్కడేనా ఉండవచ్చు. అయితే, కాళిదాసు చిత్రించిన మానవ. హృదయపరిసితులు విశ్వజనీనాలు. పాత్రలు కావు, కానక్కరలేదు. కాళిదాసు, మహాకవి మహానాటకక ర్త. క్నూదకుడు మహానాటకక ర్త. ఇద్దరికీ విశ్వజనీనత భిన్నకారణాలవల్ల వచ్చింది. నాదృష్టిలో అప్పారావు శ్నూద్రకుడికి దగరగా ౧ ట n వస్తాడు. శ్మూదకుడు |శ్రవ్యకావ్యాలు (వ్రాశాడో లేదో మనకి తెలియదు. — అప్పారావు కావ్యాలుకూడా వ్రాసి (ప్రఖ్యాతి పొందాడు. ఈవిధంగా కవికూడా అయ్యాడు. మహాకవి, నాటకకర్త అప్పారావు. అప్పారావు చిన్నకథని తీర్చిదిద్దాడు, ఆయనకం'అముందు కథలు. (బౌసినవాళ్లు ఉండవచ్చు. కాని ఆయనకథలికి ఒక విశిష్టత ఉంది. కథా' (ప్రారంభంలోనే పఠితల మనసుల్ని ఆకర్షి స్తాడు. దిద్దుబాటు, మీపేరేమిటి. మొదలె న కథలు విశ్వసాహిత్యంలో ఉన్న ఏకథలకీ తీసిపోవు. సంయమనం అనేలక్షణం అప్పారావు సాహిత్యకళ ముఖ్యలక్షణం అనుకొన్నాముగదా | ఇది. కథల్లోనూ కనబడుతుంది. అయితే, కన్యాశుల్కం బహువి సృతమైనదిగదా 1 en న అలి d= సంయమనం మాట ఏమిటి అంతే, సంయమనం అసెగుణం రచనకి సంబం ధించింది. వస్తువి సృృతినిబటి మొ త్రం నాటక మంతా దీర ౦గా పెరిగినా; అక్కడ అం ఆవ అ — యె ఏఘటంలోనూ, ఏప్మాతలోనూ ఏమాటలోనూ బింకంసడలిపోవడంలేదు. ఈ. టబ [ఇ లక్షణాలు అన్నీ అప్పారావు రచించిన చిన్నకథల్లొ మనకి కనబడతాయి. ఒక ధ్యేయంతో అప్పారావు తన విమర్శనాత్మక వచనాన్ని తీర్చిదిద్దు కొన్నాడు. విమర్శవ్యాసం బుద్ధికి పని కల్పించేది; రచయితల్లో కానియ్యండి, 222 చై త న్యలహరి .పఠితల్లో కానియ్యండి. అప్పారావువ్యాసాలు అక్షరాల ఇలాంటివే. ఆయన "మేధాశ క్రిని ప్రదర్శించే ఉ త్రమరచనలు అవి. అప్పారావు ధ్యేయం_మానవుల హృదయాల్ని సంకుచితపరిచి బంధించి వుంచే శృంఖలాన్ని ఛేదించడం. వ్యాస రచన బుద్ధివికాసానికి తోడ్పడాలని ఆయన భావం. అందుకే ఆయన రచనల్లో_ హాస్యం, గుణదో షవిచారం, సందేశం తగిన మోతాదుల్లో కలిసి పఠితల హృదయానికి మనస్సులకీకూడా రంజకంగా ఉంటాయి. పైన పేర్కొన్నవి ఏవీగాక ఆయన చేసిన రచనలు చాలా ఉన్నాయి, .ఇవిగాక అతన ఇంగ్లీషులోనే (వాసిన రచనలూ ఉన్నాయి. ఇంగ్లీషు వచన రచనల్లో చాలా భాగం. “డెరీలు” మొదలై నవి తెలుగులోకి వచ్చాయి. ఇంకా శని, ఈ వచ్చినవాటిలో _ అనువాదంలో అక్కడక్కడ ఉన్న లోపాలవల్ల మానవ స్వభావసిద్ధమైన ఇతర దోషాలవల్ల, గురజాడ “డై రీలు” మొదలై న వాటిలో కొన్నిచోట్ల ఆయన భావాలు సరిగా వ్యక్తం కావడంలేదని నార్ల వారి వంటి పెద్దలు ఈమధ్య అంటున్నారు. ఇది చాలా ముఖ్యమైన విషయం. _ఒక రచయితని మనం ఆయన రచనలద్వారా లోకానికి పరిచయం చేస్తున్నప్పుడు ఆయన్ని యథాతథంగా చూపించడం న్యాయం. కర్తవ్యం. అప్పారావుని పొగిడేవాణ్ళా తెగ దేవాళ్ళూ కూడా జ్ఞాపకం ఉంచుకో వలసిన విషయం ఒకటి ఉంది. అప్పారావు పందొమ్మిదో శతాబ్దిలో పుట్టి పెరిగినమనిషి, ఇరవయ్యో శతాబ్దిలో పదిహేనేళ్ళపాటు బతికినా, ఈ “కాలి 9 ప్రారంభంనాటికే ఆయనకి పేదశెచ్చిన పనులన్నీ, ఇంచుమించుగా, చేసే వేశాడు. ఇదిగాక ఆయన సంస్థానో ద్యోగి. అప్పటి కింకా స్వాతంత్ర్యం రాకపోవడ మే కాకుండా,ఉద్యమం కూడా మందకొడిగానే ఉంది. సనాతనమతం పేరిట జరుగుతున్న అన్యాయాల్ని అరికట్టాలి అనేదే అతని దృష్టి. మతాన్ని గురించి మనకున్న అభి (ప్రాయాలన్నీ ఆయనకీ ఉన్నాయి అనుకోవడం పొరపాటు. ఇవన్నీ నిజమే అయినా ఆయన మేధావి గనక (క్రాంతదర్శి గనక మనం నేటికీ ఆయన్ని స్మరిస్తున్నాము. ఆయన రచనల్ని చదువుతున్నాము. “కొ త్తపాతల మేలు కలయిక” ఆయన ఆదర్శం. దాన్ని పూర్తిగా సాధించిన సత్త్వసంపన్నుడు. ఈ వ్యాసంలో కొత్తగా చెప్పింది ఏమీ లేకపోవచ్చు. అప్పారావు (పతి రచననీ భూతద్దం కింద పెట్టి, ఆయన చేసిన |పతిపనినీ సూక్యేకికతో పరిశీలించి, (వ్రాయాలని నా ఉద్దేశం కాదు. ఒక సహృదయ విమర్శకుడు ఒకకవి రచనల్ని చదివినప్పుడు ఎలా (పభావితు డవుతాడో చూపించడమే నా ఉద్దేశం. విమర్శలు గురజాడ ఆప్పారావు 223 అనేకరకాలుగా ఉండవచ్చుగదా ! విషయనిర్హయం చేసే పరిశోధనాత్మక విమర్శ ఒకటి; విషయ వివరణ చేసే వ్యాఖ్యానాత్మక విమర్శ ఒకటి; గుణదోష విచారణ చేసే విమర్శ ఒకటి; కవిని చదివి ఆనందించి, ఆ కవి సమాజంలో నూ సాహిత్యం లోనూ ఏవిధంగా కొ త్రదనాన్ని తెచ్చాడో (గహించి దాన్ని పదిమందిముందూ పెళ్లే ఆత్మా శయవిమర్శ ఒకటి. ఇంకా ఎన్నోరకాలు ఉండవచ్చు, ఉంటాయి కూడాను. ఈ వ్యాసం అప్పారావుమీద నా ఆత్మాశ్రయ విమర్శ అనవచ్చు. దీనికి అప్పారావు ఒప్పుకొంటా డని నా నమ్మకం. ప్రతిదానికీ ఆయనకి మనిషి కొ లబద్ద గదా! 57 60 64 70 108 109 168 173 177 182 199 200 పాండురంగని కృషి తెలియును అంతారారమును (౧) అరేబియా నామాలు శిర సదార్‌ ౧ ఉరసదార్‌ ౧ ముఖసదార్‌ ౧ వందురి సంఘాతో మహాహవము వేండినిట్టూర్పు నలరు సెనసి నభోవీధి గర్భ పాండురాంగుని కుషి తెలియను, అంతరార్హమును అరేమియా మానాలు శిరసదార్‌ ఉరస్థదార్‌ ముఖసదార్‌ (య మూ'యుమూరతియట శ్రీ ఇరివెంటి కృషమూరి, ఎం. ఏ అధ్యక్షులు శ్రీ ఎ్రిష్టమూర్తి క సికిం దాబాదు సాయం కళాశాల ఆం ధోపన్యాసకులు. 2. శ్రీ వేస్‌ పాండురంగారెడ్డి, ఎం.ఏ.) డి.ఎల్‌,ఎస్‌,సి, ఉపాధ్యక్షులు కార్యదర్శి, జిల్లా గంథాలయసంస్థ, _ ఠి 3. శ్రీ జి. ఎల్‌. నరసింహారావు, ఎం. ఏం, ఉపాధ్యక్షులు ఎ. జి. ఆఫీసు హెదరాబాదు. 4. శ్రీ సింగంపల్లి వెంకటేశ్వరరావు, బి, కామ్‌, కార్యదర్శి స్టేట్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా, 5. (శీ అయ్యదేవర పురుషో త్తమరావు, బి. ఏ, సహకార్యదర్శి స్టేట్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ హెదరాబాదుం 6. (శీ డి. ఎల్‌. ఎన్‌, (ప్రసాదు బి, కామ్‌, సహకార్యదర్శి తంతి తపాల్కా ఆడిట్‌. ! 7. శ్రీ వంగపల్లి విశ్వనాథం, ఇం.కామ్‌., సమావేశక ర్ల, కోశాధికారి సికిం! దాబాదు ఆర్‌ అండ్‌ సెన్సు కళాశాల వాణిజ్యశాసోపన్యాసకులు. స్‌ జని టం ఖా 8. శ్రీ అల్లంరాజు వెంక్మటావు (సుధామ బి.ఒ.ఎల్‌ఎ సంయు క్ర సమావేశకర్త 9. శీ నాగినేని భాస్కరరావు, ఎం.బి.బి.ఎస్‌. (ప్రి. ఫైనల్స్‌ గాంధీ వె ద్యకళాశాల, హైదరాబాదు. _సంయు క్ర సమావేశక ర్త 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22, 23. 24, కార్యవర్గ నభ్యులు శ్రీ సి, వి. ఎ. ఎస్‌, సూర్యనారాయణ, ఎం.కామ్స్‌, నిజాం కళాశాల వాణిజ్యశాస్తో పన్యాసకులు. శ్రీ శె. బుచ్చిబాబు, డి. ఒ. ఎల్‌. శ్రీ మాడభూషి అనంతాచార్యులు, భాష్మాపవీణ, తెలుగుపండితులు, జలక్ష్మ్యతియ ప్రకాశ హిందీవిద్యాలయ. శ్రీ పి. గోపాలకృష్ణ, యునై టెడ్‌ స్టీల్‌ ఏజన్సీ. శ్రీ టి. కె. విజయకుమార్‌, (శ్రే విశ్వనాథ సూర్యనారాయణ, బి. ఎస్‌ సి, శ్రీ "కె. జగన్నాథాచార్యులు, స్టేట్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ హైదరాబాదు. శీ జీడిగుంట కామేశ్వరరావు, ఎం. ఎస్‌, సి, శ్రీ డి. కె. శ్రీనివాసాచార్య, బి. ఒ. ఎల్‌. సంస్కృతపండితుడు (ప్రాచ్యలిఖిత (గ్రంథాలయము మరియు పరికోధనాలయము. సభ్యులు శ్రీ అక్కిరాజు జనార్దనరావు, బి. ఏ., డి. జె, సబ్‌ =ఎడిటర్‌, సైట్‌ హెల్త్‌ ఎడ్యుకేషన్‌ బ్యూరో. శ డిం కృష ప్రసాదు, బి. కౌం,, శ్ర ఎమ్‌. ఆర్‌. శ్రీనివాసాచార్య, బి, ఏ శ్రీ మాడభూషి రంగాచార్యులు, బి. ఏ., క్యాషియర్‌, దక్షిణమధ్య రై ల్వే. శ్రీ తాళ్ళపల్లి మురళీధరగౌడ్‌, బి, కామ్‌. (తృతీయ శ్రీ వి బాపిరెడ్డి, ఎం. ఏ. ఎ. జి, ఆఫీసు హైదరాబాదు. 6 సభ్యులు lit 25; శ్రీ డి. ఓబుల్‌ రెడ్డి, ఎం.కాం., సికిందాబాదు ఆర్స్‌ అండ్‌ సెన్సు కళాశాల వాణిజ్యశాసోపన్యాసకులు. లు య. (ఈ 26. శ ఆర్‌, ఎస్‌. నారాయణరావు, బి. ఏ. 27s శీ డి. చంద శేఖర్‌, బి. కామ్‌, (ద్వితీయ 28. శ టి. శేఖర రెడ్డి, బి. కాం. కమర్షియల్‌ కర్‌ శై, దకిణమధ్యరై ల్వే. 29. శ్రీ గణపవరపు నారాయణమూ రి, బి. కాం., స్రేట్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా. 30. శ పింగళి జగన్నాథరావు, ఎమ్‌. ఒ. ఎల్‌, 31. శ ఎస్‌. పి. చారి, ఎం. ఏ., ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయక ళాశాల అర్థశాస్తోపన్యాసకులు, (ఈ 32. శ్రీ, పెండ్యాల సుుబహ్మణ్యం., ఎం. కాం. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ కళాళాల వాణిజ్యశాసోపన్యాసకులు. (ఈ 33. శ్రీ కోటంరాజు రామకృష్ణళర్మ, ఎం. కౌం, సికిందాబాదు సాయం కళాశాల వాణిజ్యశాసో పన్యాసకులు. (ఈ 34.2 8 ఏస్‌, ఏస్‌, (ప్రసాదు, వీర ఎప్‌, సి, అలియాబాద్‌ జూనియర్‌ కళాశాల అధ్యాపకులు. 35. |శీ"ఎల్‌. ఎస్‌. భారవ, un గ 36. శ్రీ శె. నాగేశ్వరరావు, బి. కా౦., సేట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ హైదరాబాదు. ట్‌ మొ 37. శ్రీ ఇంద్రగంటి సుబ్బరాయశాస్త్రీ, అజం జాహీమిల్స్‌. 38. | ఎ. గోపాలకృషమాచార్వులు, ఎం. ఏ. ఎం. ఓ. ఎల్‌, ba లజ శ్‌ ఎస్‌, వి. ఇ. ఎస్‌. తెలుగుక ళాశాల, ఆంధ్రోపన్యాసకులు, 39. శ్రీ నాళం వీరయ్య ఎం. ఏ, ఎస్‌. వి. ఇ. ఎస్‌. తెలుగుకళాశాల్క గణితశాసోపన్యాసకులు, ఈ అద కా 9 40. డీ. (ప్రభాకరరావు, వీ ఎస్‌, సీ (ఎ గికల్చర్స్‌., ఆఫీసరు స్టేట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండియా 41. శ్రీ మ్‌ సత్యపసాదు, బి. కాం., సేట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండీయా. లట 42. 43. 44, 45. 46. 47. 48. 49. యువభారతి శ్రీ ఎస్‌. ఆదినారాయణమూ ర్తి, స్టేట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండియా. శ్రీ మో రల గోపాలరెడి, బి. ఏ., అలి (a) సైట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండియా. శ్రీ కె. ఎస్‌. (ప్రసాదు ఎం. ఏ., ఆఫీసరు. స్టేట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండియా. శ్రీ టి. వి. సుుణహ్మణ్యం, ఎం. ఏ. ఎల్‌. ఎల్‌. బి. థాద్మీగా మోద్యోగసంస్ల, (a) శ్రీ ఎస్‌, కా మేళ్వరరావు, ఖాదీ గా మోద్యోగ సంస. (౧ థ్రీ అల్లంరాజు రాధాకమార్‌ (రాధాయ్యి, బి,ఏ., సిండికేట్‌ బ్యాంక్‌. శ్రీ ఎస్‌. నీలాంబరరావు, బి. కాం., శ్రీ సి, నరసింహారావు వనఐత్రవభూాగం 1. కుమారి ఎల్‌. సబిత 2. ,, ఏల్‌. సుచేత 3. ౨ వి. జానకి 4 అ ఎంవీ, లక్ష్మీ 5. 3, ఎమ్‌. రత్నమాల 6. 33 ఎ దుర్గాకుమారి 7. 33, క. సత్యవతి 8. 3, సి. బి. కామేశ్వరి 9. ,, వి. శరత్‌కుమారి 10. ,, ఆర్‌. నిర్మల 11 33 శర్వాణి 1% 33 శారద 13. ,, పి. వసంతరాణి 0 00 కాలా మికు టై పో ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధానిగారు. శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగార. డా. సి. నారాయణరెడ్డిగారు. 3 శ్రీ అక్కిరాజు వాసుదేవరావుగారు. శ వానమామలై వరదాచార్యులుగారు. ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగా రు. డా. పాటిబండ మానవశల్మగారు. శ్రీ కాళోజీ నారాయణరావుగారు. డా. బి. వి. సుబహ్మణ్యంగారు. ర్‌ శ్ర అనుముల కృష్ణమూర్తిగారు. 1. సరన్వతీసాకాత్కారము (రసపుష్టికలిగిన కావ్యం) అనుముల కృష్ణమార్తి రు, శి.00 2. జీవనగీత (మానవాళి నివాళులెత్తిన కారుణ్యోపని షత్తు. ఖలీల్‌ జీ బాన్‌ The Prophet కు శెనుగుసే సత్ర) కాళోజీ రు. 2.50 3.* వీచికలు (నలుగురుయువక వుల క వితాసంక లనము) కృష్ణమూర్తి, చక్రవర్తి, వెంఠటావు, విశ్వనాథం రు, 2,00 4. పంచవటి (కథలసంఫుటి) అవసరాల రామకృష్ణారావు, మంజు శ్రీ, శీలా వీర్రాజు, లతి, సి. ఆనందారామం., రు. 2.00 5.* రచస (మారుతున్న విలువలు రచయితల బాధ్యతలు - గోష్మిపై 87 గురు (ప్రముఖసాహితీవే త్తల వ్యాససంపుటి) రు. 5,00 6. కావ్యలహరి (ఉపన్యాసమంజరి) (ప్రాచీనాంధ్ర _పబంధాలకు మణిహారం = ఆచార్యదివాకర్ల వేంకటావధాని రు. త్‌.00 7.* అక్షరాలు (వదముగ్గురు 'యువభారతీయు "ల కవితాసంకలనం) రు. 2.00 8. చై తన్యలహరి ఉపన్యాసమంజరి, (అయిదుగురు సాహితీ పజ్ఞామూర్తుల సాహిత్య నేవాసమాలోచనా (స్రవంతి) రు. 6.00 9. మహతి (స్వాతం త్యయుగోదయం(1947.1972)లో తెలుగుతీరు తెన్నుల పై నూర్గురు (ప్రనిద్ధతెలుగురచయిత ల వెలుగువ్యాసాలు) రు.20.00 * ప్రతులు లేవు, విరాళ సేకరణలో తోడ్పడిన సహృదయులు హైదరాబాదు (శ్రీమతి ఇ. వసుమతిరెడ్డి 99 అండాళ్‌ సుమిత్రారెడ్డి ౫ నాయని క్ళష్ణకుమారి (శ్రీ హరికిషన్‌రావు భీమసేన్‌ నిర్మల్‌ వః రామకృష్ట ఆర్య శీలా వీరాజు డి. వీరమణి పి. ఎస్‌. ఎన్‌. శర్మ ఎం. ఎస్‌. ఆర్‌. ఆంజనేయశర్మ అక్కిరాజు రమాపతిరావు తాళ్ళూరి నాగేశ్వరరావు పి. బి. లాలే పి. (శ్రీరామశర్మ టి. వి, సు బహ్మణ్యశా స్రీ ఎం. వెంక కేళ్వర్లు సుభాష్‌బాబు బి. పద్మనాభళాస్త్రి ఎన్‌. టి. వేదాచలం అయల సోమయాజుల నాగేశ్వరరావు దాసు నరసింహారావు కె. వి. సత్యనారాయణ శె. రవీందరెడ్డి వి సూర్యకాంత్‌ గౌరీనాథశాస్రి ఫు కేం శ్రీఆంజ నేయశర్మ యల్‌. చం దమోహన్‌ , యం. యన్‌. మహాంతయ్య వ్‌, సత్యనారాయణమూ రి అలి (శ్రీ యస్‌. కృష్ణమూ ర్తిశాస్రీ ” పి. వి. చలపతిరావు * ఎస్‌. వి. రామారావు "బ్ర పార్టసారథి w A సచ్చిదానందమూ ర్త ” మండవిల్లి సీతారామమూర్తి ” పి. వి. రామనరసయ్య ” సూర్యదేవర జతీన్‌ కుమార్‌ అ డి వెంకటరామరెడ్డి ” దమ్ము శ్రీనివాసబాబు * వి. రంగారెడి ల్‌ ముక్కామల లక్ష్మీనారాయణ తల్లా పగడ రాజారాం ” సీతారామమూ రి సుబ్బారావు గ! ”" యాద జగదీశ్వర్‌ ” ఎం. ఎల్‌. నరసింహారావు * యాదగిరి (శ్రీమతి సుశీల కుమారి పండా శమంతకమణి శ్రీ ఎస్‌. సుదర్శనరెడ్డి న్‌ ఎస్‌. కోటేశ్వరరావు అ శ్రీపతి రఘురామకుమార్‌ * మురళీధర్‌ ” అభిమన్య ” జి. సూర్యనారాయణ % శె, ఎల్‌, గణపతి * అకెళ్ళ కోదండరానుమూ ర్త *” సి.వి. ఆర్‌, శర్మ - జనార్దన్‌ భట్‌ *% బి. ఎస్‌. మోహన్‌ ౫ ౩, ఎల్‌. ఎన్‌. శర్మ ౪111 కుమారి జె. రత్నమణి కుమారి కె జయ, శీ శ్రీ టి. కుమారస్వామి * డి. సాకేతరాజు * ఎం. బాలరాజు * జీడిగుంట రామచంద్రమూర్తి ” ఎన్‌, స్వామి * పి. లక్ష్మీనారాయణ ఏ. రాజయ్య * పాండురంగయ్య ” జి, కుమారస్వామినాయుడు కె.డి పతావ్‌ రెడ్డి కె. ఎస్‌. ఆర్‌. (ప్రసాద్‌ టి. పార్థసారథి ” బి, వి, ఎల్‌. జగన్నాథరావు ఎం. లోకనాథ్‌ వి, రాఘవరావు "శ్రి లక్ష్మీకాంతం వి, సుబ్బరాయశాస్ర్రి కె, పాండురంగారావు వీ, రాజు = వెంకటనారాయణ వి. అజ్జంగరాచార్యులు సుబ్రహ్మణ్యం స్ట హనుమంత రెడ్డి . ఆర్‌. శర్మ USS ” ౦. కమలాకర్‌ * జి. ఏ. ఆర్‌. ఎల్‌. రావు ఎం. వి. ఎల్‌. చారి బి. శ్రీరాం రెడ్డి దేవరాజు మహరాజు = ఎప్‌ మి రామకృష్ణారావు పి. కోటేశ్వరరావు కక లాభ లాల 6h [a రశ 99 వెంక కపేశ్వరరావు ౪. ఆస్‌, కృష్ణారావు నే యన్‌. ఆనందాచారి ళ్‌ . మల్లి కార్లునరావు స సస సత్యనారాయణ సికిం దాబాదు శ్రీ) తిరుమల శ్రీనివాసాచార్యులు * కె, విఠల్‌రెడి * జె, వి; రాఘవేంద్రరావు షే. స్వామి ” కొండయ్య ” దాచా మాధవరావు ” రాజ్వేశ్వరరావు నై! నాగేశ్వరరావు ౫ శె. దివాకరశర్మ ఈ మ (బ్రహ్మానందం 99 యశ్వంతరావు వరంగల్‌ కుమారి వి. శేషు శ్రీ) ఎస్‌. వెంకటరంగారెడ్డి ” పి. వి. రామారావు " ఐ కిషన్‌రావు, శ్రీ వర్మ సుబ్రహ్మణ్యం క్‌! ఉ పేం్యదస్వామి (గూడూరు హనుమకొండ శ్రీ ఏ. శంకరయ్య డా॥ మిగ బక శివ ప్రసాద్‌ స పసన్నాచార్యులు శ్రీ పేర్వారం జగన్నాధం అమ్మ నరసింహారెడ్డి ఆ డౌ॥ ను విరాళ సేకరణలో తోడ్పడిన సహృదయులు ix మహబూజాబాదు కుమారి కె. వి, కమలకుమారి విజయవాడ పూర్ణచంద్రరావు ణి ఎస్‌. ఆర్‌. శర్మ వి. సుంరరామశర్మ వి. సూర్యనారాయణ తిరుపతి తి, 2 8) నాగసిద్దారెడ్డి & వె. ఆనందరావు కి చిట్టా దామోదరళాస్త్రి వ ౨ వెంకటరమణ కొత్తగూడెం థ్రీ ఆర్‌. ఎస్‌, శాస్ర శ్రీమతి కమలమ్మాళ్‌ ఏలూరు శ్రీ వెలగా వెంకటప్పయ్య క ప ఎకు సన్‌, ఆచార్య నిజామాబాదు (శ్రీ ఎన్‌. ఎల్‌. సోమయాజిశర్మ మహబూబ్‌నగర్‌ శ్రీ వి. బుచ్చారెడ్డి * వి, రామస్వామి * ఏస్‌. మధుసూదన శర్మ శ్రీ ఎన్‌. స్వామిశాస్ర్రీ, నెల్లూరు డా॥ వి. కె. రావు, కాకినాడ gob sol శ హై లా ఆదిలాబాద్‌ 8) ఎం. నారాయణరెడి (a) * వి, సురేందర్‌ శ్రీ తె. మద్దయ్య, కర్నూలు 9, పి. సు బహ్మణ్యం, బొంబాయి ఖమ్మం శ్రీ జె. ఆర్‌. రామమోహనరావు శ్ర పి. కుటుంబరావు, మచిలీపట్నం 99 జి. సుబ్బారావు, మచిలీపట్నం శ్రీ డి. ఎల్‌. ఎన్‌. శాస్ర్రీ, గుంటూరు * పి, హనుమంతరావు, క్‌ "పు చంద పకాశరావు, క రజను శ్రీ సి. హెచ్‌. ఆర్‌. జి. పి, శాస్త్రి * ఇం పః Sra ఇ * జ. నదాశివగు ప శ్రీ ఫ్‌ వెంకటరామయ్య, శ్రీకాకుళం శ్రీమతి ఆంధ్రమాత 5 శ్రీ ఎస్‌. అచ్యుతరావు శ శ్రీ కె. రామ మోహనరావు,కరీంనగర్‌ “* పాపారావు 99 ” కమలమనోహరరావు ,, విశాఖపట్నం శ్రీ మునుకుట్ల రామసు బ్రహ్మణ్యం * ఏ. వి. చెయిను ,3 జి. సుందరరోమయ్య శీ క. మురళీమోహనరావు, తెనాలి (శ్రీ పి. వి. సుబహ్మణ్యశాస్తి, చీరాల (శీ విస్‌, సిల్యరాజన్‌, చిత్తూరు నూజివీడు శ్రీ శె. టి. ఎల్‌. నరసింహాచార్యులు శ్రీ బి. రామలింగరాజు, సూర్యాపేట ey సత్యనారాయణ 3 శ్రీ విద్యాసాగరశర్మ, జడ్‌ చర్ల * ఎస్‌, రాజరెడి 43 * పెన్స్‌, శాయిరెడ్డి 99 సదాశివపేట శ్రీ ఎం. రంగకృష్ణమాచార్యులు శ్రీ జి. ఎస్‌. (పకాళరావు, జగిత్యాల ” కె. సంపత్కుమారాచార్యులు, ఖర్గపూర్‌ (పశ్చిమబెంగాల్‌) శ్రీ శిలీపర శెట్టి “సనారా" (శ్రీ ఎమ్‌. రామగౌడు, బోధన్‌ శ్రీ) బి. రాంబాబ్బుపసాద్‌, బిక్కవోలు అమలాపురం శ్రీ వారణాసి సత్యనారాయణమూ ర్రీ ౫ పి, ఎల్‌. నరసింహశాస్త్రి శ్రీ ఎన్‌. పుల్లయ్య, మధిర ” ఎన్‌, ఎన్‌. స్వామి మధిర శ్రీ బై. వస్‌ రమణమూ ర్తి, సిద్దిపేట ” ముదిగొండ వీరభ దయ్య వ విజయనగరం శ్రీ కె. గంగాధరశర్మ ” పి. వి. సాయీనాధళాస్త్రీ శ్రీ జె. బాలగంగాధరం, గరివిడి (శీ డి. హనుమంతరావు, మంథని శ్రీ వి. శేషఫణిశర్మ, ధర్మపురి శ్రీ ఎం.వి. రాఘవులు, నాగార్జునసాగర్‌ శ్రీ గంటి గోపాలళాస్త్రీ, పార్వతీపురం విటగుంట శ్రీ ఏ. ఎస్‌. ఆర్‌. అంజనేయశర్మ శ్రీ బి. రామకృష్ట, తాడికొండ @ డి. అనంతశయనం, పరుచూరు భీమునిపట్నం శ ఎం. వి. రామస్వామి (శీ జి. హరిహరనాథశర్మ, జోగిపేట శ్రీ డి. చిన్నయ్య, గుంతకల్‌ శ్రీ రంగాచార్య, పాలెం ఆర్మూరు శ్రీయు. వి. ఎల్‌. ఎన్‌. మూర్తి = వ్ర నరసయ్య, నూనెవల్లీ అవ్వారి నారాయణ, ధర్మవరం . యువభారతి రుదంపూరు శీ తోట రామచందయ్య శ బి. (శ్రీరామమూర్తి, అనకాపల్లి డా॥ కె. హరి, కొడంగల్‌ (శీ కాశీ విశ్వనాథం, నర్బీపట్నం శీ డి. శీశలం, నారాయణపేట శ్రీ ఎస్‌.పాండురంగశర్మ, కామారెడ్డి టె రాయగడ (ఒరిస్సా) శ్రీ కె. భానుమూర్తి శ ఏ ఏ. సోమ శేఖరరావు, మద్దివలస శ్రీ కొప్పర్తి రామారావు, ఆకీవీడు శ్రీ ష్స్‌ ప్‌ నారాయణ, మధుపల్లి శ్రీ అందే వెంక ట్రాజం, కోరుట్ల నాగరకర్నూలు శీ సి రామచంద్రరావు శ్రీ శె. రామకృష్ణయ్య, యెల్లారెడ్డి అరుణాచల్‌ పదేళ్‌ శ్రీవై వె. వి. బి. పుండరీకాక్షయ్య హైదరాబాదు (అనుబంధం) శ్రీ బి. నారాయణ హెచ్‌. (ప్రభాకరరావు 99 సి, హెచ్‌. వెంకటరమణ అ కె, (ప్రహ్లాద్‌ 99 కః సోమయ్య కుమారి కాంత శ్రీ నెల్లుట్ల శేషగిరిరావు న తిరుమల శ్రీనివాసాచార్యులు 99 శశికుమార్‌ (పూనా ఎమ్‌. ఎ. రావు (ఖర్గపూర్‌) ౧ మాధవీలత (కామారెడ్డి వి, వినాయకరావు (చెన్నూరు ల 9 39 99 నందనం జీవలక్షణం! రనన్పందనం @ నహృదయలక ణం! సరనహృదయం సాహిత్యానికి సంజీవనం।।! అృన్ర సాహితీ పసరణం జాతి పురోగమనానికి సారథ్యం వహించగలిగినప్పుడే జాతి తన (పతి భను, తన సౌందర్యాన్ని, తన తపస్సును (ప్రస న్నంగా (ప్రపంచింప గల్లుతుంది. సహనము, సమన్వయము, సహృదయశీలము. సృజనాత్మక మయిన ఉత్తమసా హిత్యానికి అనువైన వాతావరణాన్ని సృష్టించ. గల్గుతాయి. ఈ నమ్మకంతోనే యువభారతి వివిధ కార్యక్రమాలను రూపొం: దించి సహజంగానే సరసులైన తెలుగువారి సహకార బౌదార్యాలతో నిర్వి. ఘ్నంగా జయ పదంగా నిర్వహించగల్లింది. వెన్నలాంటి మనసున్నవారు, వెన్నుతట్టి వెంటనిలబడేవారు అయిన. సాహితీ బంధువుల ఆదరాభిమానాలు గతంలో ఊతగా, వర్తమానంలో చేయూతగా నిలచి భవిష్యత్తుకు వెలుగుబాటలు తీర్చి తలపెట్టిన సాహిత్య, సహనోద్యమాన్ని సాఫల్యం చేస్తాయని ఆశిస్తున్నాం. యువభారతి సమాజంలో సాహిత్యరసికత్వాన్ని సముల్లాసితం చేయ' డానికి కంకణం కట్టుకున్నది. సాహిత్యసభలకు సహ స్తాధిక సహృదయులను ఆకర్షించి సాహిత్య సమ్యక్‌ దృష్టి సాదరంగా (ప్రసారిస్తున్నది. ఆ (పసారాలలో (ప్రసన్నమైన సాహితీ హృదయాలను మాలకట్టి తెలుగుసరస్వతికి అర్చిద్దామని. సాహితీమ్మిత పథకాన్ని రూపొందిస్తున్నాం. వీలయినంత ఎక్కు వమందిక్కి వీలయినంత తక్కువ వెలకు ఉత్తమ. సాహిత్యాన్ని అందించగలిగిన ట్రయితే పాఠకులలో సాహిత్యోపాసనంపట్లి. ఆస కీని, సాహిత్యకులపట్ల అనుర కిని సెంపొందింపవచ్చునని మ్మాపయత్నం. అయక్నాన్ని పురస్కరీంచుకొని జరుగుతున్న కృషి నలుగురికీ తెలిసి. సహృదయుల (ప్రోత్సాహ సహకారాలను మరింతగా పొందగలిగిననాడు, లక్ష్య సాధన కవసరమైన వాతావరణాన్ని సృష్టించుకోగల్లుతాం. వభారతి తన. కృషిలో పాలనంతుకునే మితులకోసం ఎదురుచూసోంది. సాహితీ మిత్రులుగా xii యువథారతి 'చేరి సాహిత్యోద్యమ నిర్వహణలో బరువు బాధ్యతలు పంచుకునే సహృదయుల .సహకారం ఆకాంక్షిస్తున్నది. ఇది సాహితీమి త్ర పథకం ధ్యేయం, ఈ రెండుసంవత్సరాలుగా జరుపుతున్న “కావ్యలహరి”, “చె చైతన్య లహరి” వంటి ఉవన్యాసాలు, వాటి (ప్రచురణలు ఇకముందుకూడా కొనపాగించ టానికి, మరింత ఉపయోగకర మెన కార్యక మాలను (ప్రతిసంవత్సరం నిర్వ 'హించడానికి మీ చేయూత నర్దిస్తున్నాం. మీ టో సాహితీసంస్కృృతి వికాసానికై యువభారతి సాగీంచే కృషికి గొప్ప స్నేహఫలం కాగలదని విశ్వసిస్తున్నాము. మంచితనంతో మనుగడ కొనసాగించటంలో నమ్మకం వున్న మేము, “మాకృషిలో పాలుపంచుకునేందు కె సహృదయు లయిన సాహిత్యాభిమానులకు “అందిస్తున్న ఆహ్వానం “సాహీతీమిత 1” ఈ స్నేహాహ్వానాన్ని స్వీకరించండి | సాహితీమ్మితులుగా చేరండి 11 న * యువభారతి 'సాహితీమ్మి తులుగా యువభారతిలో చేరడం అంసే మీ అండదండలను మాకు సహృదయంతో అందించటానికి అంగీకరిస్తున్నారన్నమాట. “యువభారతి'యులైన సాహితీమితులకు ఈ పథకంలో సమకూడే సదు పాయాలు = * (పతి సంవత్సరం ఐదు రూపాయల సభ్యత్వంతో యువభారతి సాహితీమి, తులుగా పరిగణింపబడతారు. * 1973 వ సంవత్సరంలో మూడు రూపాయల [పచురణపూర్వ విరాళం పె | పచురింపబడే పుస్త సకం మీకు ఉచితంగా అందుతుంది. నేరుగా అందించడంగానీ, పోస్టుద్వారా పంపడంగానీ జరుగుతుంది. * 1973-వ సంవత్సరంలో యువభారతి నిర్వహించే సాహిత్య కార్య (క్రమాల వివరాలు, ఆహ్వానాలు అందుతాయి. * 1973 వ సంవత్సరంలో మీరు యువభారతి [ప్రచురణలను 25% మినహాయింపుతో కొనే సదుపాయం ఉంటుంది. శ సావాతీమ్ని తులు అని వెల్లడించే సభ్యత్వచిహ్నం అందుతుంది. * యువభారతి సమా చేశాలలో మీరు సాహితీమి తులుగా, అతిథులుగా పాల్గొనవచ్చును. సాహితీమిత xiii: * అన్నింటికన్నమిన్న _ యువభారతికి తోడ్పడగలుగుతున్నామన్న సంతృప్తి. మీకాసంతృప్తి కలిగించేలా యువభారతి) తీర్చి, దిదడంలో మీ సహకారం అందించటం. ౧ చేళ్ళాతమిత్రపధకంలో సభ్యత్వపతాన్ని పూర్తిచేసి రు 5-00 జతపరచి యువభారతి చిరు నామాకు పంపాలి. నేను స్థానికుడినికా దే 7 అని మీరు సంశయించనక్క_రలేదు. ఈ పథకంలో సభ్యత్వం, జంట. నగరాలలోనివారికే పరిమితం కాదు. సాహీత్యాభినూనులు ఎక్కడున్నా సాహితీ అర అగ క్ష్‌ సా ఇ అర అర మిత్ర సభ్యత్వం స్వాగతం పలుకుతోంది. (ఫ్రై నికులు కానివారు తమ సభ్యత్వ రుసుము రు. 5-00లు మనియార్హరు ద్వాా యువభారతి కార్యాలయానికి పంప్కి, అర్య పూర్తిచేసిన సభ్యత్వప్మతానికి ఆ ఎమ్‌. ఓ. రసీదును జతపరచి పంవండి.) ప్రత్సీక సదుపాయం 1972, డిసెంబరు 31వ తేదీలోగా సాహితీమి త్రులుగా చేరేవారికి ఈ క్రింది రెండు పుస్తకాలలో కోరుకున్న ఒకపు స్తకం ఉచితం. జీవనగీత ఖలీల్‌ జీ, బాన్‌ THE PROPHET క కాళోజీ తెనుగుసేత (మానవాళి నివాజలె త్తిన కారుణ్యోపనిషత్తు వెల: రు. 2.50లు. పంచవటి చిరపరిచితులె న అయిదుగురు కథకుల కథలసంపుటి వెల రు. 2.00 లు తక కాలూ రి సాహితీ సాంస్కృతికనంస్థ-ర్‌, కింగ్స్‌ వే, సికింద్రాబాద్‌ -తి. * తొమ్మిది సంవత్సరాలలో తొమ్మిది (ప్రచురణలు. * 1970 లో “మారుతున్న విలువలు _ రచయితల బాధ్యతలు చర్చా గోష్టి నిర్వహణ. * 1971లో *కావ్యలహరి* ఉపన్యాసమంజరి _ ప్రథమమ్నద్రణలో 11,500 (ప్రతులు ముదించి, వేలసంఖ్యలో సాహిత్యాభిమానులను సభలను ఆకర్షించిన ఘనత. * 1972 లో చైతన్యలహరి ఉపన్యాసమంజరి. * 1972లో భారతస్వాతం త్య రజ తోత్సవాల సందర్భంగా శత సాహిత్య వ్యాసత౦| తీ విపంచి - 'మహతి' (ప్రచురణ, పైకార్య క్రమాలద్వారా సాహిత్మీపియుల (ప్రశంసలను పొంది ఆఉత్సాహం ఊతగా, యువభారతి సాహితీమ్మిత సథకాన్ని సమర్చిసోంది. సాహితీ మిత్రులుగా చేరండి ! మీ మ్మితులకు చెప్పి చేర్చించండి 11 మా కృషికి మీ చేయూత నందించండి 11 కాదా ఆవరించుకుని వున్న టీకటిని తిట్టకుంటూకూక్టువకం కంటె, ప్ర ప్రయత్నీంబ ఎంతబిన్ట సనం మయిన చ ఉపవా క్షు వూ హూ RE 8 BAR సాహెతీవివ్ర సభ్బశ్వసత్రమ అ0 000 0000000000008 secs 000000000 అ 0000 900000009000 008 క. న. నన్ను సాహితీ మితునిగా చేర్చుకోండి. దీనితోపాటు 5 రూపాయలు పంపు తున్నాను. సంతకం 1971 డిశంబర్‌ 31వ తేదీ లోగా చేరేవారు ఈ (క్రింది ఉచితపు స్తకాలలో తాము కోరుకునే పు సకంవద (౫)గురు వుంచండి. — ౧ అణి (1) జీవన గీత ( ) (2) పంచవటి ( y ఆఫీసు ఉపయోగం := రు! 500 నేరుగా / 1. 0. ద్వారా అందినవి. రసీదు సంఖ్య సభ్యత్వ సంఖ్యల లలల కార్యదర్శి.